August Strindberg

Huwelijksverhalen

Vertaald uit het Noors en van een nawoord voorzien door Rita Verschuur

World Editions

breda 2016

Eerste Nederlandstalige uitgave © Rita Verschuur en Uitgeverij Aspekt bv, 2003

Deze uitgave van World Editions kwam tot stand in samenwerking met Uitgeverij Aspekt bv, 2015

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Hollandse Hoogte/Plainpicture

isbn 978 94 6237 152 1

nur 302

De verhalen Liefde en graan en Een poppenhuis verschenen onder de titels Kärlek och spannmål en Ett dockhem voor het eerst in de bundel Giftas I van 1884, waaruit ook het eerste voorwoord is overgenomen. Het verhaal Corinne verscheen onder de titel Mot betalning voor het eerst in de bundel Giftas H van 1886, waaruit het tweede voorwoord is overgenomen. Het verhaal Het groene oog verscheen onder de titel Taklagsöl voor het eerst in 1906.

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Huwelijksverhalen I

Voorwoord

interview

De interviewer: Kijk eens aan, hebt u nu alweer een roman geschreven?

De schrijver: Inderdaad mijnheer, het is weer zo ver! Ik weet dat er zware straf op staat, maar ik kon het niet laten!

De interviewer: Maar ik vind het inconsequent op het schrijversschap af te geven en daarna zelf te gaan schrijven. Geeft u dat toe?

De schrijver: Inderdaad!

De interviewer: Dus u geeft toe, dat u inconsequent bent?

De schrijver: Dat geef ik toe! Ik ben net als alle andere schepsels onderworpen aan de wet der ontwikkeling, en na twee stappen vooruit doet de ontwikkeling er telkens weer één achteruit! Deze roman is een kleine stap achteruit (ook wel rechute genaamd) maar daarom hoeft u toch niet kwaad op mij te worden. Over een paar jaar zal ik, als dat mogelijk is, met romans en toneelstukken en dichtbundels ophouden!

De interviewer: Wat gaat u daarna dan ondernemen?

De schrijver: Daarna ga ik interviewer worden. Ja, dit zeg ik in volle ernst. Ik heb er namelijk genoeg van altijd maar te moeten raden wat de mensen bedoelen, vooral als ze boeken schrijven; ik wil hetzelfde gaan doen als u: ik wil het ze gaan vragen! Maar nu ter zake! Wat vindt u eigenlijk van mijn nieuwe boek?

De interviewer: In de eerste plaats vind ik het slecht geschreven. Het is niet goed uitgewerkt.

De schrijver: Als u eens wist hoe u de spijker op de kop slaat. Het is niet goed uitgewerkt! Dat was precies de bedoeling. Ik wilde namelijk een vrij groot aantal gevallen beschrijven, gewone gevallen, van verhoudingen tussen man en vrouw, en wilde niet vier uitzonderingsgevallen beschrijven, zoals mevrouw Edgren of zoiets hoogst wonderbaarlijks als Ibsen, waarnaar men zich dan meent te moeten richten. Daarom heb ik alleen een souper in Stallmästargården volledig uitgewerkt, waar u twee soorten zalm aantreft, met dille, verse komkommersla, biefstuk met Spaanse uitjes, een kippetje en aardbeien. Verder heb ik nog kreeftjes bij Rejners (van het vrouwelijke geslacht) en pannenkoeken in Djurgården; een tuin aan Norrtullsgatan met een bloeiende appelboom, zes soorten bloemen en een paar nachtzwaluwen. Ten slotte vindt u er de Adolf Fredriks kerk en een floret, en minstens dertig scheepstermen, die ik uit een nautisch woordenboek heb gehaald. Is dat realistisch of niet?

De interviewer: Ja, maar de korvet Vanadis had u wat gedetailleerder moeten beschrijven, en in het Zwitserse dal miste ik een natuurschildering, iets waar u anders altijd zo sterk in bent. Zoals ik al zei, het is niet uitgewerkt. In de tweede plaats is uw boek onzedelijk. Geeft u dat toe?

De schrijver: Ja, dat geef ik toe, volgens uw begrippen, want als zedelijkheid inderdaad is wat men ervan gemaakt heeft, namelijk een tegennatuurlijk verschijnsel, dan is mijn boek onzedelijk, want het is geheel in harmonie met de natuur.

De interviewer: Dat is alleen maar Rousseau! En daar hoeft men niet op in te gaan! Maar in de derde plaats is uw boek reactionair. U die zo vrijzinnig bent, u hebt – hoe is het mogelijk – de draak gestoken met de vrouwenkwestie. Hoe durft u zoiets?

De schrijver: Ik geef toe dat er meer moed voor nodig is de draak te steken met dwaze modeverschijnselen, dan zich mee te laten zuigen door een conjunctuurgolf!

De interviewer: Vindt u de vrouwenkwestie een dwaas verschijnsel?

De schrijver: Ja, ik vind alle pogingen om de vrouw van de natuur los te maken even misdadig als eventuele pogingen om de man van de natuur te scheiden. En doet u mij nu een plezier, meneer de interviewer, en probeert u in te zien dat de huidige pogingen om de vrouw te bevrijden tegennatuurlijk zijn, en niet straffeloos gedoogd zullen worden. Maar als u mijn voorwoord wilt lezen, zult u volledig zien en horen wat ik van de hele zaak vind! Wilt u dat?

De interviewer: Ik zou het nog liever te leen willen vragen.

De schrijver: Om het te laten drukken! Graag! Hoe meer mensen het te lezen krijgen, des te beter. Kijkt u eens, hier is het!

voorwoord

De vrouwenkwestie, waarop de fundamenten van de maatschappij tegenwoordig lijken te steunen, is in mijn ogen overschat. De vrouwenkwestie, zoals die nu om zich heen grijpt, betreft slechts de cultuurvrouw, misschien 10 procent van de bevolking, en blijft dus beperkt tot een coterie. Maar de cultuurmens hangt zijn prestaties nu eenmaal altijd aan de grote klok, waardoor men de indruk zou krijgen dat de hele mensheid erbij betrokken is. Bij de plattelandsbevolking of bij de boeren is de vrouwenkwestie opgelost. Moge dit voorbeeld tot lering strekken.

De boer en zijn vrouw hebben dezelfde opvoeding genoten. Als de één kan schrijven, kan de ander rekenen. Ze hebben het werk zo verdeeld (zonder daarbij zo ver in details te treden als de cultuurmens), dat ieder het gedeelte heeft gekregen dat hem door de natuur beschoren is, en de één beheerst geen enkel onderwerp dat de ander vreemd is. Ze zijn dus wel degelijk in een geestelijk huwelijk verenigd. De boerin kan haar man niet om zijn vrije positie benijden, want het is niet eervoller in een mesthoop te roeren dan in een pan, jonge ossen te temmen dan kinderen op te voeden. Het is zelfs behaaglijker binnenshuis of in de warme stal te zitten dan met de zon op je rug door de kleiige sloot te baggeren of tot aan je armen in de half bevroren modder een sleepnet voort te trekken. Als de man het beheer heeft over het weinige geld dat er binnenvloeit, dan heeft zijn vrouw de sleutel van de meelkist en de provisiekamer. Wat zij ’s winters met spinnen verdient, mag ze als zakgeld houden om er koffie en suiker van te kopen. Op de grond die zij kan erven, mag haar echtgenoot geen enkele aanspraak maken. Ze kan zich dus heel goed redden zonder ‘eigendomsrecht van de getrouwde vrouw’. Als er wel eens iets in kranten heeft gestaan over boerinnen die door hun man zijn geslagen, dan had er even goed kunnen staan dat er boeren door hun vrouw geslagen zijn (maar de man past er wel voor op iets dergelijks in kranten te zetten). De sterkste heeft nu eenmaal het heft in handen, of hij nu man is of vrouw. Een boerin is haar man zelden ontrouw, in de eerste plaats omdat zij daarvoor geen tijd heeft en in de tweede plaats omdat ongetrouwde jongens liever naar meisjes gaan. De man is zelden ontrouw, omdat de meisjes niet naar een ‘oude kerel’ kijken en bovendien genoeg jongens om zich heen hebben.

De eigenschappen van man en vrouw variëren bij de natuurmens nauwelijks. Aangezien de vrouw tijdens haar zwangerschap minder goed in staat is zich te verdedigen en haar kinderen na de bevalling moet beschermen en voeden, stelt zij zich onder de hoede van de man. De man heeft haar dus niet onderdrukt. Zijn liefde voor haar als echtgenote en moeder van haar kinderen heeft haar er altijd voor behoed als slavin behandeld te worden. En de eerbied waarmee zelfs een boer zijn vrouw bejegent komt voort uit het feit dat hij door een vrouw is opgevoed – zijn moeder. De vrouw behandelt haar man niet met dit respect, omdat zij de jongens in hun jeugd in het gareel geslagen heeft en zich daarom nog steeds boven de man verheven voelt. Ze is altijd en in de eerste plaats moeder. Kijk maar naar oma bij de kachel, hoe die de vader des huizes behandelt, nog steeds als een jongen.

De cultuurvrouw daarentegen is net zo bedorven als de man. De cultuurliefde is een zeer ingewikkelde aangelegenheid en in de allereerste plaats gestoeld op voortplantingsdrang. Toen de maatschappij zekerheid voor de kinderen begon te eisen en het huwelijk uitvond – en daarmee eigendom en maatschappelijke posities – werd deze natuurdrift verdrongen, door de hogere standen met het woord ‘zinnelijkheid’ betiteld en met galanterieën bemanteld. Wanneer een man op zoek was naar een vrouw, moest hij zijn belangstelling voor haar goede familie en haar bezittingen onder galanterieën wegmoffelen. Een gevolg hiervan was een afschuwelijke, huichelachtige aanbidding van de vrouw. Wanneer dit masker na de bruiloft werd afgedaan, voelde de vrouw zich bedrogen en zo ontstonden er heel wat ongelukkige huwelijken.

De cultuurvrouw is niet onderdrukt! Wanneer er een heer op een sofa in een vreemde kamer zit en er een vrouw binnenkomt, staat de heer op. Wanneer een vrouw haar thee opgedronken heeft, treedt er een heer op haar toe om haar kopje weg te zetten. Wie zou zich het tegenovergestelde voor kunnen stellen. Een ongetrouwde heer die in Stockholm-Zuid woont, moet het niet in zijn hoofd halen nee te zeggen als hij te horen krijgt dat hij een vrouw naar Kungsholmen moet brengen. In gemengd gezelschap brengt de man een toost op de vrouw uit, haar dankend voor de eer die zij hem heeft bewezen! De verlovingstijd is voor de man een periode waarin hij zich moet bekwamen in alle mogelijke dienstvaardigheden, die hij na voltrekking van het huwelijk niet in praktijk kan brengen omdat zijn werk dan te veel van hem eist. De vrouw mist haar dienaar en vindt een gelijke. Maar die ziet ze voor een tiran aan!

Hoe is het eigenlijk gesteld met de tirannie van de man in het huwelijk? Meestal kiest de man een vrouw en meestal is hij verliefd op haar. De problemen die hem het trouwen bemoeilijken brengen hem in de waan dat het huwelijk een toestand van absoluut geluk met zich meebrengt, zodat hij zich, wanneer het eenmaal zo ver is, gewoonlijk teleurgesteld voelt. Hij ziet dat de engel een mens was, en zijn misrekening brengt hem uit zijn humeur. Maar hij houdt van haar! Dat zij dit ook doet is niet zo zeker, want zij kiest immers niet. Daardoor behoudt zij de overhand. En zo is het in de meeste huwelijken. Ter wille van de ‘huisvrede’ moet de man allerlei vernederingen gedogen, want de huisvrede maakte deel uit van zijn stoutste verwachtingen van het echtelijk geluk. Men ziet bijna altijd dat de vrouw de baas is in huis en de man buitenshuis. Daar heeft de vrouw niet onder te lijden. Zij stelt de dienstboden aan, beslist over de maaltijden, de opvoeding van de kinderen en heeft gewoonlijk het beheer over de kas. De man overhandigt meestal zijn salaris aan zijn vrouw, en van haar speldengeld hoeft ze geen rekening en verantwoording af te leggen. Hij zelf moet dat doen van elke &e die hij voor sigaren of punch nodig heeft! De positie van de vrouw heeft dus weinig gemeen met die van een slavin en de man kan moeilijk als tiran beschouwd worden!

Laten we nu eens kijken hoe lbsen de cultuurvrouw en de cultuurman om onbekende, onbegrijpelijke redenen heeft gekarikaturiseerd in zijn Een Poppenhuis, een wetboek voor alle ijveraars van de vrouwenkwestie.

Een Poppenhuis is een toneelstuk. Wellicht geschreven voor een groot toneelspeelster, wier vertolking van sfinxachtige rollen altijd op succes kan rekenen. De schrijver is zeer onrechtvaardig geweest tegenover de man, aangezien erfelijkheid bij hem nergens een verzoenende factor is en bij zijn vrouw wel. Haar verontschuldigt Ibsen immers voortdurend wanneer hij over haar vader spreekt. Maar laten we eens een nadere blik werpen op deze Nora, die nu het ‘ideaal’ is geworden van alle verdorven cultuurvrouwen.

In het eerste bedrijf liegt ze tegenover haar man. Ze houdt wisselvervalsingen voor hem geheim, moffelt gebakjes weg en draait overal omheen omdat ze blijkbaar de smaak van de leugen te pakken heeft. Haar man daarentegen laat duidelijk blijken dat hij haar in alles vertrouwt, zelfs wanneer het geldzaken betreft, hetgeen bewijst dat hij haar als zijn ware echtgenote behandelt, terwijl zij hem nooit iets toevertrouwt. Daarom is het leugenachtig te beweren dat hij haar als een pop behandelt, maar wel is het waar dat zij hem die eer aandoet. Dat Nora uit onwetendheid wissels vervalst zou hebben, gelooft geen sterveling! Heel misschien iemand die parterre zit en een sympathieke toneelspeelster voor het voetlicht ziet. Dat zij deze wissel uitsluitend ter wille van haar man vervalst zou hebben geloof ik niet, want ze zegt zelf hoe ze genoten heeft van haar reis naar Italië. De wet en een jurist zouden dit excuus niet geaccepteerd hebben. Nora is dus beslist geen heilige, in het allerbeste geval is ze een medeplichtige, die mee genoten heeft van de vruchten van de diefstal. Daarna begint ze zich in de nesten te werken! Wanneer haar man met haar in discussie treedt over de benoeming van een nieuwe bankemployé krijgt die, tegen de bedoeling van de schrijver in, nog eens de gelegenheid te tonen hoeveel vertrouwen hij in zijn vrouw stelt en hoezeer hij haar respecteert. En je moet wel een tiran zijn als je een wisselvervalser de functie van kassier niet toevertrouwt! Wat zou Nora gezegd hebben als Helmer een dienstbode op straat had willen zetten? Zij zou wel andere geluiden hebben laten horen!

Dan volgt de scène waar ze geld gaat lenen van de syfilitische dokter Rank. Wat is Nora daar schattig! Als inleiding tot de onderhandelingen laat ze hem haar vleeskleurige kousen zien – Nora: ‘Zijn ze niet mooi? Ja, het is hier wel wat donker; maar morgen – Nee, nee, nee: u mag alleen het blad van de voet zien. Nou ja, iets verder omhoog kunt u ook wel kijken!’ – Rank: ‘Hm!’ Nora: ‘Waarom kijkt u zo kritisch? Denkt u soms dat ze me niet staan?’ – Rank: ‘Daar kan ik onmogelijk een gefundeerd oordeel over vellen!’ Nora: (kijkt hem even aan) ‘Foei!’ (slaat hem zachtjes met haar kousen tegen het oor). ‘Dat hebt u ervan!’ (vouwt de kousen op) – Rank: ‘Wat zijn er verder nog voor heerlijkheden die ik te zien krijg?’ – Nora: ‘U krijgt verder niets te zien, want u bent niet netjes’ (ze neuriet wat terwijl ze in haar naaigerei rommelt). – Voorzover ik kan zien biedt Nora zich op een presenteerblaadje aan – tegen contante betaling. Hoe perfect en hoe bekoorlijk! En ze doet het natuurlijk uit liefde voor haar man. Om hem uit de moeilijkheden te helpen! Maar haar hoogmoed laten varen en de hele situatie aan haar man uitleggen, nee, dat zou te veel gevergd zijn! In Nora’s taal heet het, dat zij er nog niet zeker van was of hij haar het wonderbaarlijke zou laten zien!

Dan volgt de Tarantella-scène, geschapen om Helmer in een vals licht te stellen. Nu vergeet de toeschouwer dat Nora een plomp wezen is, dat door Helmer als verstandige vrouw behandeld wordt, nu krijgt men alleen maar te zien dat Helmer haar alleen maar als een pop behandelt. Deze scène is oneerlijk maar zeer effectief. Met andere woorden: het is een scène!

Dat Helmer zijn vrouw ’s nachts het hof maakt, bewijst dat hij jong is en dat zij jong is. Maar de schrijver toont hiermee aan, dat Helmer, die geen flauw vermoeden heeft van Nora’s lelijke transacties, een zinnelijk, door en door zinnelijk wezen is, niet in staat de uitstekende geestelijke eigenschappen van zijn goede echtgenote te waarderen, eigenschappen die hij overigens niet te zien heeft gekregen, en Nora krijgt op deze wijze de aureool van een valse martelares. Dit is de meest oneerlijke scène die Ibsen ooit op papier heeft gezet!

Ten slotte komt dan de ontknoping, een hoogst verwarde aangelegenheid, waarbij men heel wat zand in de ogen gestrooid krijgt en allerlei leugens moet slikken. Heer Helmer wordt wakker en ontdekt dat hij met een leugenaarster, een huichelaarster verenigd is geweest! Maar nu zit de toeschouwer zo boordevol medelijden met Nora, dat hij Helmer ongelijk geeft! Als Helmer de scène met de kousen en de dokter gezien had, zou hij Nora niet gevraagd hebben te blijven, maar die heeft hij nu eenmaal niet gezien. Helmer krijgt alleen te horen dat hij, zijn vrouw en zijn kinderen van burgerlijke dood en ondergang gered zijn! Dat maakt hem blij. En laat elke vader zich nu eens met de hand op het hart afvragen of hij niet blij zou zijn als hij te horen kreeg, dat zijn geliefde echtgenote, moeder van zijn kinderen, de gevangenis niet in hoefde! Maar zulke gevoelens zijn te laag-bij-de-gronds! Nee, omhoog ermee! Omhoog tot in de leugenhemel van het idealisme! Heer Helmer krijgt een pak slaag! Hij is de schuldige! En toch praat hij zo goedhartig tegen zijn leugenachtige vrouw – ‘Och,’ zegt hij, ‘die drie dagen moeten vreselijk voor je geweest zijn, Nora!’

Maar dan krijgt de schrijver spijt van zijn rechtvaardigheid tegenover de arme man en daarom legt hij onware woorden in zijn mond. Het is natuurlijk weer te laag-bij-de-gronds Helmer tegen Nora te laten zeggen dat hij haar vergiffenis schenkt! Het zou al te simpel geweest zijn haar de vergiffenis te laten accepteren van de man die haar altijd zijn volle vertrouwen geschonken heeft, terwijl zij leugens verkondigde. Nee, Nora’s perspectieven zijn weidser. En dan vergeet ze het verleden en brengt dit zo edelmoedig, dat ze alles vergeet wat er in het eerste bedrijf is voorgevallen. Ze praat nu als volgt, en het parterre is het eerste en tweede bedrijf ook vergeten, want nu zijn de zakdoeken te voorschijn gehaald.

Nora: ‘Besef jij niet, dat dit de eerste keer is dat wij tweeën, jij en ik, man en vrouw, ernstig met elkaar spreken?’

Door zo’n leugenachtige vraag raakt Helmer van zijn apropos en hij (of de schrijver!) antwoordt: ‘Ja, ernstig – wat wil dat zeggen?’ – De opzet is gelukt: Helmer is een sufferd. Heer Helmer had moeten antwoorden: ‘Nee, mijn honneponnetje, dat besef ik helemaal niet. We hebben heel ernstig met elkaar gesproken toen onze kinderen geboren werden, want we hebben hun toekomst samen besproken, we hebben heel ernstig met elkaar gesproken toen jij de wisselvervalser Krogstad als kassier bij de bank wilde aanstellen, we hebben ernstig met elkaar gesproken toen mijn leven op het spel stond, we hebben het ernstig gehad over de bevordering van mevrouw Linde, over onze eigen financiële situatie, over je dode vader, over de syfilitische dokter, we hebben acht jaar lang ernstig met elkaar gesproken; maar we hebben ook grappen gemaakt, en daar hebben we goed aan gedaan, want het leven is niet alleen ernst. We hadden trouwens heel wat vaker ernstig met elkaar kunnen spreken, als jij zo goed was geweest je problemen uit de doeken te doen, maar daar was jij te trots voor, want je vond het prettiger mijn pop te zijn dan mijn vriendin.’ Maar deze verstandige woorden laat Ibsen Helmer niet zeggen, want hij moet immers bewijzen dat Helmer een sufferd is en hij moet Nora in de gelegenheid stellen haar glansnummertje ten beste te geven, dat vijfentwintig jaar lang geciteerd zal worden.

Nora moet namelijk antwoorden: ‘In acht (8!) lange jaren – ja langer – vanaf de dag waarop wij elkaar ontmoetten, hebben wij nooit een ernstig woord over ernstige dingen gewisseld!’ – Nu moet Heer Helmer zijn droeve plicht nakomen en de rol van sufferd blijven spelen. Zijn antwoord luidt dus: ‘Had ik jou dan altijd en eeuwig deelgenoot moeten maken van problemen, die je voor mij niet had kunnen verlichten?’ – Dit is nu allemaal wel heel aardig van Helmer, maar het is niet waar, want hij had haar voor de voeten moeten gooien dat zij hem geen deelgenoot gemaakt had. Dit is een onvoorstelbaar valse scène. En hierop volgen een paar fraaie (Franse) volzinnen van Nora, die een wijsheid bevatten zo hol, dat men slechts even hoeft te blazen om ze in het niet te zien verdwijnen.

Nora: ‘Je hebt nooit van mij gehouden. Je hebt er alleen behagen in geschept verliefd op mij te zijn.’ Wat is daar voor verschil tussen? En dan zegt ze: ‘Jij hebt mij nooit begrepen.’

Dat was ook niet gemakkelijk voor Helmer, omdat ze altijd tegen hem gehuicheld heeft. Daarna moet die arme Helmer iets heel onnozels zeggen, namelijk dat hij haar op zal voeden. Het laatste dat een man tegen een vrouw zou zeggen! Maar Heer Helmer moet dom zijn, want het einde begint te naderen en Nora moet haar publiek ‘pakken’. Helmer wordt nu wat weker. Hij vraagt haar om vergiffenis: vergiffenis omdat zij een wissel vervalst heeft, gelogen heeft, ja, vergiffenis voor al haar fouten. Op dat ogenblik spreekt Nora een verstandig woord. Ze wil de huwelijksband verbreken om daardoor zichzelf te kunnen vinden. De vraag is echter of ze dat niet evengoed in hetzelfde huis als haar kinderen zou kunnen doen, terwijl ze in contact blijft met de realiteit van het leven en de strijd aangaat met haar liefde voor Helmer, want niemands liefde sterft van de ene dag op de andere. Maar dat is een kwestie van smaak. Dat ze zich niet waardig acht haar kinderen op te voeden is een leugen, omdat ze kort daarvoor wel hoog van de toren kon blazen toen ze de onschuldige Helmer op zijn nummer zette. Het zou veel logischer zijn geweest als ze bij haar kinderen was gebleven, omdat ze haar man, die niet in staat was het ‘wonderbaarlijke’ te begrijpen, zo’n sufferd vond. Want hoe zou ze de opvoeding van haar kinderen aan zo’n stumpert over kunnen laten. Haar gezwets over het ‘wonderbaarlijke’ en het idee dat Helmer voor haar misdrijf verantwoordelijk zou moeten zijn, is zo dwaas-romantisch, dat er geen woorden aan vuil gemaakt hoeven te worden. Dat ‘honderdduizend vrouwen’ zich voor hun mannen hebben opgeofferd, is een beleefdheid tegenover de dames waar Ibsen zich te oud voor had moeten achten. Dan raaskalt Nora er nog wat op los: ze heeft van hem gehouden, hij heeft van haar gehouden, en toch zegt ze dat ze acht jaar lang een vreemde vrouw voor hem geweest is die de kinderen van een vreemde man op de wereld heeft gezet! Helmer geeft toe dat hij niet volmaakt is geweest en belooft zijn leven te beteren! Dat klinkt goed en dat het vervolg beter zal zijn dan het begin staat als een paal boven water. Maar zoiets komt natuurlijk niet van pas in een toneelstuk! O nee, er moet een knaleffect zijn wanneer het doek valt! Nora bewijst (?) nu dat ze een pop geweest is! Had Helmer de meubels niet neergezet zoals hij dat wilde? Waar of niet?

Maar als mevrouw zo vriendelijk was geweest haar wil te kennen te geven, had je eens moeten zien waar de kast gestaan had!

Waarom deed ze dat dan niet? Vermoedelijk omdat het haar om het even was: en dat is zo gek nog niet. Als Nora werkelijk een pop was, wel, à la bonne heure, daar had Helmer geen schuld aan, want hij behandelde haar vol vertrouwen als zijn echtgenote; maar dat wilde Ibsen niet bewijzen, nee, hij wilde het tegenovergestelde bewijzen, maar daartoe ontbrak het hem aan kracht, omdat hij zelf niet geloofde in de taak die hij zich gesteld had, en zijn rechtsgevoel af en toe de overhand kreeg!

Wat de schrijver zelf met Een Poppenhuis bedoeld heeft, krijgt men nooit te horen. Daar het stuk over het algemeen opgevat werd als een manifest voor de onderdrukte vrouw, stak er al spoedig een storm op, die zelfs kalme lieden het hoofd op hol bracht. Want het stuk bewijst immers precies het tegenovergestelde van wat het moet bewijzen. Of is het hele stuk alleen geschreven om te bewijzen wat voor hachelijke onderneming het is toneelstukken over ernstige onderwerpen te schrijven. Of, om het eens vanuit een ander standpunt te bekijken, is het soms geen pleidooi voor de onderdrukte vrouw maar alleen een uiteenzetting van de invloed van erfelijkheid op karakter? Dan had de schrijver zo oprecht moeten zijn ook bij Helmer de erfelijkheid als excuus naar voren te brengen. Of is het misschien de slechte opvoeding van Nora? Daar wijt ze in ieder geval heel wat aan. Waarom mag Helmer niets aan zijn slechte opvoeding wijten? Of is het als toneelstuk niet meer dan een moderne hofmakerij aan het adres van de vrouw? In dat geval hoort het thuis bij de stukken die aangekondigd worden onder de rubriek ‘Openbare genoegens’ en geen aanleiding geven tot een ernstige discussie, laat staan dat ze de twee helften van de mensheid tegen elkaar op mogen hitsen.

Ondertussen werd door Een Poppenhuis wel aandacht gevestigd op het probleem van de ongelukkige huwelijken. Alle vrouwen zagen in hun man een tiran en beschouwden zichzelf terecht of ten onrechte als poppen. Daardoor kreeg men in de literatuur een lange reeks echtgenoten te zien die wissels vervalsten en in de slotscène door hun vrouw onder handen genomen werden, waarbij de schrijfsters de edelmoedigheid van Ibsen misten om de erfelijke aanleg voor dit soort vervalsingen als vergoelijkende omstandigheid aan te voeren. Zo kreeg men mannen te zien die het geld van hun vrouwen verkwistten, maar vrouwen die het geld van hun mannen over de balk gooiden kreeg men ter wille van de rechtvaardigheid niet onder ogen. Hoewel er heel wat dwaasheden op papier gezet werden, werd nu tenminste het goddelijke aspect van het huwelijk aan de kaak gesteld, zodat er geen aanspraak meer gemaakt werd op absoluut huwelijksgeluk en echtscheidingen erkend werden wanneer er sprake was van onenigheid tussen man en vrouw. En dat was in elk geval iets!

Ongelukkige huwelijken hebben vele oorzaken. In de allereerste plaats de aard van het huwelijk. Twee mensen, en dan nog wel van het tegenovergestelde geslacht, doen elkaar de onvoorzichtige belofte hun hele leven bij elkaar te blijven.

Zodoende is het huwelijk gebaseerd op een absurditeit. De een ontwikkelt zich in de ene richting, de ander in een andere richting, en dan gaat het kapot. Of de een blijft stilstaan, de ander ontwikkelt zich, en dan kan het evenmin standhouden. Onenigheid tussen echtgenoten kan ontstaan wanneer twee sterke persoonlijkheden ontdekken dat er van een compromis geen sprake kan zijn zonder dat de een zich bij de ideeën van de ander neerlegt; hetgeen uiteraard haatgevoelens wekt. Wanneer deze twee mensen vrij naast elkaar stonden zouden ze plooien en schikken; nu willen ze dat niet, omdat ze daarmee hun persoonlijkheid prijsgeven. Ten slotte kan het zo ver komen dat ze, om hun eigen persoonlijkheid te kunnen handhaven, uit instinct, uit een zucht tot zelfbehoud, elkaars gedachten gaan haten, een steeds grotere behoefte gaan voelen elkaar tegen te spreken, omdat ze daardoor de garantie krijgen hun gedachten voor zichzelf te mogen behouden. Dit is een veel voorkomend verschijnsel, dat de mensheid moeilijk heeft kunnen verklaren. Ze hielden van elkaar, hadden dezelfde ideeën, maar plotseling steekt een onbegrijpelijke antipathie de kop op en staan ze als kemphanen tegenover elkaar. Dan zijn er natuurlijk de gevallen waarin de echtgenoten door ontrouw uit elkaar gaan. Nu is het helaas een feit dat sommige mensen van nature monogaam zijn, dat wil zeggen trouw, hetgeen geen deugd is, maar een eigenschap, en anderen polygaam, dat wil zeggen ontrouw. Uit een verbintenis tussen deze twee uitersten komt alleen maar ellende voort.

In de natuur, in ieder geval onder de hogere dieren, is sprake van regelmaat in de verhouding tussen de geslachten van dezelfde soort. De stier is polygaam, de haan eveneens.

De eend is monogaam zolang hij wild is, maar de tamme eend wordt polygaam. Onder invloed van de cultuur. Wilde roofdieren zijn over het algemeen monogaam en het mannetje volgt het wijfje trouw zolang zij jongen heeft. De liefde der duiven wordt door dichters bezongen, en zij zijn elkaar inderdaad het leven lang trouw, tenzij een van de twee (en dit is erg onaangenaam voor de dichters) een kwetsuur of enig ander lichamelijk letsel oploopt, want dan gaat de liefde op in rook, dan gaat de ander op zoek naar een nieuwe levensgezel. Dit is natuurlijk zeer onpoëtisch en daarom heeft geen enkele dichter de vermaarde liefde der duiven nader onder de loep durven nemen, uit angst dat de dames hem de rug zouden toekeren. In de natuur ziet men steeds weer opnieuw dat de voedselsituatie de huwelijksverhoudingen bepaalt. Omdat het wild schaars is, leggen roofvogels maar een paar eieren en het mannetje helpt het wijfje door voor haar te broeden wanneer zij op jacht gaat, want hun voedsel is niet overal in het struikgewas te vinden. Zo hoort het in een huwelijk toe te gaan! De zeevogels komen in de paringstijd samen. Wanneer het mannetje zijn zoete plicht vervuld heeft, vliegt hij naar zee en neemt het ervan, terwijl het wijfje het nest op moet zoeken, moet broeden en de magen van haar jongen moet vullen. Wanneer de kinderen groot zijn, heeft er in de herfst een familiereünie op zee plaats. Geen enkel wijfje heeft zo’n moeilijke taak als de wesp. Wanneer ze in de herfst bevrucht is, zoekt ze een stuk boomschors op aan de zuidkant van een boom en begint daar haar winterslaap. De mannetjes sterven zodra het gaat vriezen. In het voorjaar moet het wijfje nu alleen haar eigenaardige nest bouwen met alle raten waarin ze haar eieren legt. En daarna moet ze die reusachtige hoeveelheid jongen van voedsel voorzien. De natuur heeft haar een buitengewoon zware taak opgelegd, maar men heeft bij haar tot nu toe nog geen behoefte ontdekt zich van deze natuurwet los te maken. Toch zou het zo gemakkelijk voor haar zijn zich aan de noordzijde van de boom te nestelen om daar dood te vriezen, zodat de mensheid het in het vervolg zonder wespen zou moeten stellen. We kunnen dus constateren dat de zedelijkheid van de dieren afhankelijk is van een grote hoeveelheid economische, geologische en zintuiglijke factoren. We hebben gezien hoe de cultuur dieren polygaam kan maken, bij voorbeeld de hond, die in tamme staat zijn eten gratis krijgt.[1]

Darwin heeft onder de hogere dieren slechts één geval van polyandrie kunnen constateren: bij de spreeuw, in wier nest men meer dan een mannetje heeft waargenomen.

Iets anders, wat in de natuur van kracht is maar door de cultuur verdwijnt, is de periodieke bronsttijd. De wilde zoogdieren paren één of een paar maal gedurende het warme jaargetijde. Huisdieren en mensen wanneer het hun invalt. Kan men daarom beweren dat de mens minder zedelijk is? Nee, dit is alleen een gevolg van de situatie dat de mens in alle jaargetijden evenveel warmte en eten voor zijn kinderen heeft, hetgeen bij de dieren niet het geval is, zodat die hun kans in het voorjaar moeten grijpen om hun jongen nog vóór de herfst klaar te hebben voor de strijd. Nu is het natuurlijk mogelijk dat de nogal veel voorkomende gevallen van polygamie onder mannen gedeeltelijk als erfdeel uit vroegere ontwikkelingsstadia beschouwd kunnen worden. Hoe het ook zij, het verschijnsel is zeer onaangenaam in een huwelijk, want het verdrag wordt hiermee te niet gedaan en het vertrouwen beschaamd. Maar nog erger is het wanneer de vrouw polyandrie bedrijft, want de man die ontrouw is, dwingt daarmee zijn vrouw niet de kinderen van een ander op te voeden, maar een vrouw die ontrouw is laat haar man voor de kinderen van een ander werken, en dat is een zeer onverkwikkelijke soort diefstal.

Als nu het huwelijk, dat om louter praktische redenen door de mensen is uitgevonden, zo vol gebrekkigheden en struikelblokken zit, hoe kunnen er dan zoveel huwelijken standhouden? Ja, dat komt door het gemeenschappelijk belang, de ware opzet van het huwelijk, dat komt door de kinderen. De mens leeft in een voortdurende strijd met de natuur, maar wordt voortdurend verslagen. Twee gelieven willen bij elkaar intrekken om van elkaars gezelschap te kunnen genieten. Het zou beledigend zijn over toekomstige kinderen te praten. Lang voordat het kind arriveert, ontdekken ze dat het geluk niet zo hemels was, en de verhouding krijgt een weeë bijsmaak. Dan komt het kind! Dan wordt alles weer nieuw en de verhouding wordt nu pas echt mooi, omdat het onaangename egoïsme van twee mensen verdwijnt. Een huwelijk zonder kinderen is een droeve geschiedenis en is geen huwelijk. Van oudsher kan een dergelijke verbintenis dan ook zonder moeite wetmatig ontbonden worden. Een onvruchtbare of kinderloze vrouw is een beklagenswaardig wezen, maar ze is en blijft een afwijking van de natuur, en is daarom niet in staat een juiste kijk te hebben op de verhouding tussen man en vrouw en haar woorden zouden dan ook niet serieus genomen moeten worden. Daarom zou men niet zoveel waarde moeten hechten aan de woorden van de vier op dit ogenblik over deze kwestie schrijvende Zweedse schrijfsters, want die leven alle vier in kinderloze huwelijken. En hoe groot is het verschil niet tussen de ideale vrouw van mejuffrouw Bremer en die van Lea of mevrouw Schwartz? Een kinderloze vrouw is geen vrouw. Ook geen man. Daarom is het moderne ideaal van de vrouw een afgrijselijke, niet weinig gegraeciseerde hermafrodiet. In ieder geval is het duidelijk dat kinderen de instandhouding van de huwelijken waarborgen.

Maar nu komen we terecht bij de grote, bodemloze vraag, of het individu op het ogenblik dat het zich voortgeplant heeft, verschuldigd is zijn eigen individualiteit ter wille van het kind prijs te geven! In de natuur – wanneer het antwoord daar gezocht moet worden – bestaat niet zoiets als individualiteit. En wat is individualiteit bij de mens? Een aantal voorstellingen van verwezenlijking van bepaalde doelstellingen in het leven; over het algemeen beoogt men slechts welstand, een enkele keer, wanneer het individu zich als vertegenwoordiger van de lijdende gemeenschap beschouwt, streeft men ernaar voor deze gehele gemeenschap te leven, en niet alleen voor zijn eigen kinderen. In dit laatste geval moeten de eigen kinderen hun eigen weg maar zien te vinden. Maar Nora, het ideaal, vertoont nauwelijks een tendens in die richting. Ze verlangt naar vrijheid, naar persoonlijke, egoïstische, genotzuchtige, Ibsense vrijheid, waarin ze haar meubels neer kan zetten zoals ze dat zelf wil, waarin ze niemand om vergiffenis hoeft te smeken wanneer ze iets verkeerds gedaan heeft, waarin ze zelf op haar gedachten kan zitten broeden, waarin ze die als klei tot afgodsbeeldjes kan kneden, waarin ze min noch moeder hoeft te zijn, kortom, waarin ze aan geen enkele natuurwet hoeft te gehoorzamen. Nora is een romantisch gedrocht, een voortbrengsel van de schone wereldbeschouwing die idealisme heet en die de mensen wijs heeft willen maken dat ze goden waren en dat de aarde een kleine hemel was. Dat de schrijver zelf de ideeën van Nora als grillen heeft beschouwd, heeft hij laten zien in een nieuwe bewerking van zijn stuk, waarin hij Nora laat blijven. Als Nora de een of andere roeping had gevoeld, iets wat in het geheel niet uit haar laatste woorden blijkt, dan was ze weggegaan; als ze daarnaast een zwak mens was geweest, zou ze misschien teruggekomen zijn.

Nu is het de vraag of de positie van de vrouw werkelijk in overeenstemming met de natuur is. Is haar lange moederschap geen marteling, en zijn haar pogingen zich los te maken zo dwaas en tegennatuurlijk?

Laten we eens kijken hoe het er bij de ‘andere’ dieren uitziet. Bij de grotere zoogdieren, die even oud worden als de mensen, duurt het moederschap een à twee jaar. Daarna is ze vrij totdat ze opnieuw een tijd haar rol als moeder te vervullen heeft. Bij de mens is het wijfje door cultuurverschijnselen min of meer voor haar hele leven gebonden. De jongens worden ongeveer op hun twintigste jaar losgelaten, de meisjes ook, als die tenminste ooit losgelaten worden. Waarom niet eerder? Omdat ze niet voor zichzelf en voor hun eigen eten kunnen zorgen. De familie is zodoende een door hogere standen verzonnen geheim politiekorps dat het gebroed dient te beschermen (ik doel hierbij voortdurend op de huwelijken van de hogere standen oftewel de zogenaamde cultuurhuwelijken). Wanneer de vrouw zich ontevreden voelt over het langdurige moederschap is dit dus op zichzelf een natuurlijk verschijnsel, en haar schijnbare verzet tegen de natuur is een verzet tegen de cultuur, net als haar verzet tegen de tirannie van de man doodeenvoudig een oppositie is tegen de vijand waar ook de man tegen in opstand komt, de ondersteboven gekeerde maatschappij, waarvan zij de dwang in de man gepersonifieerd ziet. Bij de natuurmensen (de boeren) lijdt de vrouw niet noemenswaard onder een langdurig moederschap. In de eerste plaats omdat de kinderen al op hun zevende, achtste jaar de handen uit de mouwen moeten steken; in de tweede plaats omdat het huis nooit benauwd wordt, aangezien de man hier alleen vertoeft wanneer hij eet en slaapt en de rest van zijn leven in de openlucht doorbrengt. In de stad bij de hogere standen wordt men bijeengestouwd in celachtige vertrekken, en het is nauwelijks mogelijk zich een beklagenswaardiger wezentje voor te stellen dan een jong meisje. Haar lot heeft veel gemeen met dat van een gevangene. Moeder heeft er op toe te zien dat geen mannetje van een ‘slechter’ ras haar kinderen komt bevruchten!

Het huis in het noorden is in alle toonaarden bezongen. Maar de huizen in het zuiden zijn minder bedompt. Een kwestie van klimaat. Het huis in het noorden met binnenramen die de lucht bederven, met kachels (de huiselijke haard!), de lange winter, de herfst en de lente, die de mensen bijeendrijven, is in mijn ogen weinig aantrekkelijk. Dat merkt men niet zo zeer bij zijn eigen familie als bij anderen. In de eerste plaats zijn vader en moeder met levenslange boeien aan elkaar gekluisterd. Als de één een gedachte heeft waar de ander het niet mee eens is, dan leert hij in vijftien jaar wel zijn mond te houden, dat wil zeggen te huichelen. En dan de grote zoons. Zeden in huis, losse zeden er buiten. De ouders wat op de mouw spelden of alles maar helemaal verzwijgen. Onder elkaar blijven ze, ook wanneer ze uitgevochten zijn, ruziën en redetwisten, want dat is de aard van de mens. En steeds voelen ze de stille wens van hun ouders dat ze maar spoedig hun plaats in het leven gevonden zullen hebben, met andere woorden, dat ze maar spoedig uit huis verdwijnen! En wat voor opvoeding! Een vader en een moeder die er altijd op gespitst zijn hun fouten te ontdekken. Fouten die ze niet af willen leren, daar al dat Bespioneer ten slotte slechts wrok opwekt. Daarop volgt stilzwijgende kritiek van het kind op de ouders, tot er geen sprankje respect meer over is. Er ontstaat een keten van huichelarijen en zo’n thuis heeft weinig bekoring, behalve in romans. Dan komt het ogenblik waarop de kinderen het leven in stappen, en zich zo mateloos gelukkig voelen, dat ze in het allerbeste geval op zondag nog thuis gaan eten. Daar zitten de ouders nu eenzaam en durven er tegenover elkaar geen eigen mening op na te houden, uit angst dat ze daar de huisvrede mee verbreken, en de huisvrede is na de kinderen de grondslag van het gezin. Voor dit soort vrede buigt zich de sterkste wil, en men leert in elk geval onderdanigheid huichelen. Dit is natuurlijk een schematisch overdreven uiteenzetting, maar, hoe gelukkig een huwelijk ook is, er ligt altijd onderdrukte huichelarij aan ten grondslag, op haar beurt gebaseerd op wederzijdse slavernij. Maar dat is een onvolmaaktheid die het al te lange moederschap aankleeft, een gevolg van de cultuur.

Gelukkige huwelijken komen voort uit een zeldzame combinatie van een grote hoeveelheid gunstige factoren, zoals overeenkomstige karaktertrekken, smaak en gebreken. En wanneer beide partijen tegelijkertijd sympathie voor elkaar hebben opgevat, dan bestaat er een grote kans op geluk, want de liefde is een natuurmacht, die menselijke redeneringen overleeft, die menselijke wil in kracht overtreft en iedere storm, iedere gril kan trotseren. In zulke gevallen krijgt de liefde – ondanks de schijnbaar egoïstische tendens, daar het lijkt of alleen de twee huwelijkspartners erbij betrokken zijn en niet de kinderen – iets groots en iets gerechtigds, en als de geslachten vrijer met elkaar om mochten gaan zou zij veel vaker de vrijheid hebben om haar krachten te doen gelden, want zoals het nu is neemt de man het initiatief en zit het meisje op hem te wachten, te wachten op de ware Jacob, maar als de ware Jacob zich niet aandient neemt ze de eerste de beste.

In de huidige omstandigheden is het onmogelijk en bovendien schadelijk de vrouwenkwestie uit haar verband te rukken. Het verlangen van de vrouw naar bevrijding is gelijk aan het onstuimige verlangen van de man naar bevrijding. En als we nu eerst de mannen van hun vooroordelen emanciperen, dan zullen we zien dat ook de vrouwen weldra vrijgemaakt zullen worden. Maar dit doel moeten we als vrienden nastreven en niet als vijanden. Daar ik er niet van verdacht wens te worden er reactionaire ideeën op na te houden, zal ik nu onder het volgende opschrift uiteenzetten wat de vrouw onvoorwaardelijk van de verre of minder ver verwijderde toekomst mag verlangen:

De rechten van de vrouw, die haar door de natuur toebedeeld zijn, maar waarvan zij door de scheefgetrokken verhoudingen in de maatschappij (niet door de tirannie van de man) beroofd is.

1e: Het recht om op dezelfde wijze opgevoed te worden als de man. Dat wil beslist niet zeggen, ik kan het niet genoeg herhalen, dat de vrouw zich moet inbeelden dat ze tot het niveau van de man verheven wordt door alle nutteloosheden te leren die hij nu te verwerken krijgt. De toekomst, die het verschil tussen lagere en middelbare scholen zal afschaffen, tussen het eindexamen en alle andere examina, zal zich genoodzaakt zien een gemeenschappelijk burgerlijk examen in te voeren, dat de confirmatie moet vervangen. Dit examen zal gelijk zijn voor man en vrouw, zal slechts een inzicht in de kunst van het lezen, schrijven en rekenen eisen, in de vaderlandse wetgeving, de burgerrechten en -plichten, en in één levende taal. Diegene die daarna ook nog wil weten hoe Cicero over Lucius Sulla dacht en wat Mozes voor plannen had met de kinderen Israëls, die moet dat dan maar zien te leren, als hij tenminste tijd heeft voor een dergelijke luxe, daar de toekomst van iedere burger zal eisen dat hij met behulp van zijn lichaam in zijn levensonderhoud voorziet, zoals de natuur dat gewild heeft.

2e: Er zullen gemengde scholen zijn voor jongens en meisjes, zodat de beide geslachten elkaar tijdig leren kennen, en de jongens zich niet langer, zoals nu het geval is, lopen in te beelden dat de meisjes engelen zijn, en de meisjes de jongens niet langer voor ridders aanzien. Hierdoor ontkomt men tevens aan alle geheime zonden van de fantasie en vroegrijpheid, voortspruitend uit de isolering waarin de beide geslachten op dit ogenblik ten opzichte van elkaar leven.

3e: Het meisje moet dezelfde vrijheid hebben om ‘los te lopen’ en gezelschap te zoeken waar ze dat zelf wil.

4e: Volledige gelijkstelling der geslachten zal de afgrijselijke huichelarij uit de weg ruimen, die galanterie genoemd wordt, of beleefdheid tegenover de vrouwen. Een meisje zal zodoende van een jongen niet verlangen dat hij haar zijn plaats afstaat, want een dergelijke onderdanigheid is slaafs, en een broer hoeft niet meer te verwachten dat zijn zusters zijn bed opmaken of zijn knoopjes aan zijn overhemd zetten; daar zorgt hij zelf voor.

5e: De vrouw moet in de toekomst stemrecht hebben. Wanneer zij dan bij wijze van confirmatie een verhoor ondergaat omtrent haar kennis van de wetgeving in de maatschappij waarin zij leeft, en de maatschappij dan, net als de vennootschappen nu, verschuldigd zal zijn aan alle burgers een jaarlijks rapport uit te brengen, zal de vrouw even goed als de man kunnen beoordelen aan welke persoon of zaak ze haar stem zal willen geven.

6e: De vrouw moet verkiesbaar zijn voor alle functies, hetgeen niet moeilijker is tijdens een zelfbestuur dan nu, aangezien ze nu inconsequent genoeg regent kan zijn. Zij kan dus bij voorbeeld gekozen worden in de gemeenteraad, en daar een vertrouwenspositie bekleden waaraan zij haar vrije tijd kan besteden. En wie is er wijzer en meer in staat tot een dergelijke functie dan een oude moeder, die in haar moederschap en huishouden heeft leren regeren en beheren? (Onze voorouders hadden zo’n grote eerbied voor het verstand van oude vrouwen dat ze hun bovennatuurlijke kennis toeschreven.)

7e: Hierdoor zullen zeden en wetten verzacht worden, want slechts een moeder weet wat ware toegeeflijkheid is, en hoe weinig men kan verwachten van de zondige mensenkinderen.

8e: De vrouw moet vrijgesteld zijn van militaire dienst. Hij die dit als een onrechtvaardigheid beschouwt, moet in aanmerking nemen dat de natuur van haar compensatie vergt in de vorm van een veeleisend moederschap. In de toekomst zal het trouwens weinig eervol zijn de dienstplicht te vervullen. Het blijft slechts een plicht.

9e: Aangezien de maatschappij van de toekomst de gemeenschappelijke rijkdommen van de natuur op een rechtvaardige wijze zal verdelen en daardoor alle levende wezens een fatsoenlijk bestaan en een zekere vorm van ontwikkeling garandeert, zal het huwelijk als waarborg voor deze voordelen overbodig zijn. Man en vrouw sluiten een contract, mondeling of schriftelijk, volgens hetwelk ze een verbintenis aangaan voor zo lang als ze willen en waar ze zonder dat er wetten of evangeliën aan te pas hoeven te komen een einde aan kunnen maken; nu houdt dit natuurlijk niet in dat twee mannetjes niet hetzelfde wijfje kunnen begeren, maar de strijd zal in ieder geval minder wreed zijn, en het wijfje maakt, in tegenstelling tot wat nu het geval is, de keuze, want niemand zal meer ter wille van geld of een fraaie positie trouwen, omdat dit alles dan tot het verleden behoort. Hierdoor ontstaat een natuurlijke keuze, waardoor het ras verbeterd zal worden. Dit over de vrouw van de toekomst en over het huwelijk. Wat in de huidige omstandigheden gedaan kan worden ter verbetering van het huwelijk is het volgende:

1e: De omgang tussen jongens en meisjes moet vrijer worden.

2e: De opvoeding van de jongens moet vereenvoudigd worden, zodat ook de meisjes met recht eenvoudiger opgevoed kunnen worden.

3e: Het meisje zal (net als de jongen) minder moeten leren over het verleden maar meer over de huidige maatschappelijke toestanden, zodat ze

4e: Zo gauw mogelijk stemrecht kan krijgen.

5e: Aan de valse galanterieën komt dan vanzelf een einde en man en vrouw kunnen met elkaar omgaan zoals de mannen nu. Dat wil zeggen dat de mannen niet meer onderling banketten aanrichten waar ze tot besluit het glas heffen voor de vrouw, die in haar eentje thuis pap zit te eten.

6e: Er worden burgerlijke huwelijken ingevoerd, die echtscheiding vergemakkelijken. Niet omdat het waarschijnlijk is dat men nu vaker zal scheiden dan vroeger, maar omdat het gemak waarmee de band verbroken zal kunnen worden deze minder zal doen knellen en de man uit de waanvoorstelling zal halen dat hij de vrouw bezit. Zolang de problemen enigszins binnen de perken blijven zullen de kinderen hun ouders ook dan nog wel bij elkaar houden.

De afschuwelijke wetsbepaling omtrent waarschuwing door dominee of verplichte ‘vlucht’ zal zodoende afgeschaft kunnen worden.

7e: De wetsartikelen waarin de man vertegenwoordiger der rechten genoemd wordt verdwijnen.

8e: De vrouw is op achttienjarige leeftijd volwassen, zonder enige beperking.

9e: Huwelijkse voorwaarden en boedelscheiding worden verplicht gesteld.

10e: De vrouw heeft het recht (nadat haar opvoeding gelijkgesteld is met die van de man) iedere denkbare positie te bekleden en het werk te verrichten dat haar aanstaat. (Nu zou de concurrentie echter wel wat bloedig worden als er op dit ogenblik een paar miljoen vrouwen op de arbeidsmarkt toegelaten zouden worden. Hier dwingen de huidige omstandigheden me tot een inconsequentie, voorzover een overgrote toeloop van arbeidskrachten de nieuwe staatsvorm niet vanzelf in het leven roept.)

11e: De man is verschuldigd zodra het huwelijk tot stand is gekomen een levensverzekering te sluiten, zodat zijn vrouw en kinderen niet noodlijdend achterblijven voor het geval dat hij zou sterven; dit geldt in de allereerste plaats wanneer de vrouw ter wille van hem een lucratieve baan heeft moeten opzeggen.

12e: De vrouw behoudt haar naam, en er is geen reden waarom zij de titel van haar man in de vrouwelijke vorm zou gebruiken, want de titel is in de huidige omstandigheden een bezit, dikwijls duur gekocht, en van geldelijke waarde. De gelijkstelling eist dit. En hierdoor zal menige vrouw de verleiding weerstaan een titel te kopen voor haar geld. Jongens krijgen de naam van hun vader en meisjes die van hun moeder.

13e: Scheiding van tafel en bed dient van het begin af als vanzelfsprekend beschouwd te worden. Want iets wat zozeer in strijd is met de ‘zedelijkheid’ als een gemeenschappelijk slaapvertrek en bed straft zichzelf, maakt de relatie troebel, wekt tegenzin, afkeer en nog veel meer onaangename gevoelens. De vrouw zou op deze wijze een vrijere positie krijgen en het beschikkingsrecht over haar lichaam behouden.

14e: De vrouw heeft, wanneer zij slechts de echtgenote van haar man is en de moeder van haar kinderen, zonder verder een eigen bezigheid te hebben, het recht op een toelage voor kleren en voor haar eigen genoegens. Zij krijgt geen salaris en ook geen kleren bij wijze van cadeaus, waarvoor ze moet bedanken. Maar daarom moet ze het recht hebben zelfs in gezelschap van haar man haar eigen uitjes te bekostigen, het recht om onafhankelijk te zijn.

15e: Wanneer de vrouw tijdens haar huwelijk geld verdient, en het huishouden niet voor haar rekening neemt, is zij verschuldigd van haar verdiensten evenveel aan het huis af te staan als haar man. Zorgt ze echter ook voor het huishouden, dan mag ze haar inkomsten zelf behouden, want haar werk in huis zal daardoor beschouwd worden als haar bijdrage en niet zoals nu, als een slavendienst.

interview

De schrijver: Begrijpt u nu wat ik bedoel?

De interviewer: O ja, ik begrijp het volkomen!

De schrijver: Er zijn dus geen misverstanden? Goed zo!

De interviewer: U hebt Ibsen durven aantasten; als u maar weet dat zoiets gevaarlijk is!

De schrijver: Hij die Karel xii aangetast heeft, mijnheer, vreest duivel noch trollen! Zevenmaal ben ik gevallen en weer opgestaan; ook een achtste val zal ik wel overleven! Overigens heb ik Een Poppenhuis slechts als codex aangetast! Van dat soort wetboeken moet ik niets hebben! Wanneer de mensen de inhoud ervan geslikt hebben is er vijfentwintig jaar geen land meer met ze te bezeilen! Ibsen heeft zelf trouwens aan den lijve ondervonden hoe gevaarlijk literatuur kan zijn. Hij schreef Brand tegen het christendom en zijn lezers maakten er een christendomscodex van! Dat is me ook wat! Hij schreef Spoken tegen de onzedelijkheid en de zedelijken maakten er een onzedelijkheidscodex van. Hij schreef De Volksvijand tegen de maatschappij en de ergste vijanden van het volk bekogelden hem met stenen. Zo vergaat het een ieder die optreedt als Mozes op de berg en in tongen spreekt met een blauwe lap om zijn hoofd. In Kroonpretendenten beschreef hij de bittere ellende uit zijn jeugd, en een kandidaat in de letteren uit Helsinki wijdt er een proefschrift aan waarin hij bewijst dat het uitsluitend een historisch drama is. Als die kandidaat nu iets rationeler te werk was gegaan had hij Ibsen per brief gevraagd of dit werkelijk het geval was; dan zou hij, als Mozes hem tenminste geantwoord had, op de hoogte zijn gesteld van diens bedoelingen met het stuk. Eenmaal heeft Ibsen de lap van zijn hoofd genomen en mensentaal gesproken. Na het verschijnen van Spoken, zoals we ons herinneren. Toen verloochende hij zichzelf? Misschien wil hij wel verkeerd begrepen worden. Goed, dan heb ik Een Poppenhuis beter dan ieder ander doorgrond. Hierover echter genoeg. Is er nog iets anders dat u verkeerd hebt begrepen?

De interviewer: Ja, u bent socialist.

De schrijver: Inderdaad! Net als alle verlichte mensen van deze tijd. Is mij dat niet toegestaan?

De interviewer: Dat vraag ik me af.

De schrijver: Vraagt u zich dat af? De grondwet wil niemands geweten dwingen of laten dwingen! Ik heb daar dus het recht toe! Maar als u mij anarchist noemt, dan hebt u het toch bij het verkeerde einde. Is er verder nog iets?

De interviewer: Ja, u hebt zelf een toneelstuk over de vrouw geschreven, dat ik niet begrijp!

De schrijver: Dat kan aan mij liggen, maar het kan ook aan u liggen. U doelt op De vrouw van Heer Bengt! Ja, mijnheer, dat is in de eerste plaats een aanval op de romantische opvoeding van de vrouw. Het klooster, dat is de kostschool! De ridder, dat is hij; voor onze jonge meisjes zijn er alleen maar ridders. En wanneer zij dan de realiteit van het leven binnenstappen, hebben ze een boer tegenover zich. Hij denkt dat zij een dom gansje is, maar de werkelijkheid ontwikkelt haar tot een vrouw, hetgeen de kostschool niet vermocht. In de tweede plaats is het een apologie voor de liefde als natuurkracht die alle grillen overleeft en de vrije wil de baas is. In de derde plaats is het een hulde aan de liefde van de vrouw, die van een hogere graad is (de moederliefde is hierbij inbegrepen) dan die van de man. Ten vierde is het een verdediging van het recht van de vrouw zichzelf te bezitten. Ten vijfde is het een toneelstuk, en dat is jammer. Maar daar is het dan ook voor gestraft. Een romantische dog met een iets te laag voorhoofd beet mij in mijn been door te willen bewijzen dat ik romanticus was, net op het ogenblik dat ik de romantiek belachelijk maakte, en dat was mijn verdiende loon, want als je iets ernstigs te vertellen hebt moet je geen toneelstukken gaan schrijven. Vergeet niet dat alle toneelstukken aangekondigd worden onder ‘Openbare genoegens’.

De interviewer: Maar u bekritiseert de voorstanders van de vrouwenemancipatie op een onbegrijpelijke manier en dat terwijl u zelf radicaal bent.

De schrijver: Dat is zo! Ik bekritiseer de onvergeeflijke wijze waarop de hele kwestie behandeld wordt. En dit vraagstuk heeft de laatste tijd een onbehaaglijke bijsmaak van hofmakerij gekregen. Het hele Poppenhuis is een ouderwetse romantische galanterie, vol idealistische zwakheden. In Frankrijk heeft Dumas fils aan al deze door dominees grootgebrachte kostschoolmeisjes het stemrecht willen geven. Weet u wat daarvan het gevolg zou zijn! Wel, dat alle jezuïeten en kapucijnen weer het land in gestemd zouden worden en dat keizerin Eugénie weer op de troon zou worden gezet! Ik heb kritiek geuit op de poging van de vrouw zich aan het baren te onttrekken, en niet aan wieg of keuken. Ik heb kritiek geuit op de begeerte van de vrouw de moeders te bederven door ze Latijn te leren, net als de vaders al eerder bedorven zijn. Ik heb, luistert u goed, ik heb het huwelijk aangetast in de huidige omstandigheden, ik heb aangetoond dat het volmaakte geluk een absurditeit is, ik heb aangetoond dat de vrouw in de huidige omstandigheden dikwijls (niet altijd) door haar opvoeding een dom gansje is geworden, ik heb dus, en schrijft u dit maar op, mijnheer, de opvoeders van de vrouw onder het mes genomen, en het kerkelijk huwelijk, ik heb een pleidooi gehouden voor de emancipatie der mannen van hun galanterieën, mijn kritiek gold dus niet de vrouw, maar, en schrijft u dit maar met grote letters op, De Huidige Omstandigheden.

De vrouw heeft mijn verdediging niet nodig! Zij is de moeder, en daarom heerst zij over het heelal. En de vrijheid waarnaar zij nu verlangt, is de vrijheid waarnaar ook alle mannen verlangen! Die vrijheid kunnen wij alleen als vrienden veroveren, als vijanden bereiken we niets. Hebt u het nu begrepen?

[1] Een politieverordening aangaande het opsluiten van teven heeft bij het trouwe dier onnatuurlijke afwijkingen teweeggebracht.

Liefde en graan

Toen de boekhouder naar de majoor ging om hem de hand van zijn dochter te vragen had hij zich vast niet op de hoogte gesteld van de graanprijzen, maar dat had de majoor wel gedaan.

‘Ik houd van haar,’ zei de boekhouder.

‘Hoeveel verdien je?’ vroeg de oude man.

‘Weliswaar maar twaalf honderd kronen, maar we houden van elkaar, meneer …’

‘Dat laat me koud; twaalf honderd is te weinig.’

‘Ja, maar ik heb ook bijverdiensten, en Louise kent mijn hart …’

‘Geen geklets alsjeblieft – wat heb je voor bijverdiensten?’

‘We hebben elkaar voor het eerst in Boo ontmoet …’

‘Wat heb je voor bijverdiensten?’ En hij bracht zijn potlood in de aanslag.

‘En je gevoelens, weet u, meneer, daar …’

‘Wat heb je voor bijverdiensten?’ Hij zette een paar krabbels op zijn vloeipapier.

‘O, die zaak komt wel in orde, als je maar …’

‘Nu zeg ik het voor het laatst, wat heb je voor bijverdiensten? Cijfers! Cijfers! Feiten!’

‘Ik heb vertalingen voor tien kronen per vel, ik geef Franse lessen, en ik mag binnenkort drukproeven corrigeren …’

‘Binnenkort is nog geen feit! Het gaat mij om cijfers, jonge man! Ziezo, nu noteer ik. Wat heb je voor vertaling?’

‘Wat ik voor vertaling heb? Dat kan ik niet zo maar op staande voet vertellen!’

‘Kun je dat niet op staande voet vertellen? Je zegt me net dat je vertalingen hebt, en nu weet je opeens niet meer wat voor vertalingen! Jij kletst er ook op los.’

‘De Geschiedenis der Beschaving van Guizot, vijfentwintig vel.’

‘À tien kronen, dat wil zeggen 250 kronen. En verder?’

‘Verder? Dat weet ik niet van tevoren.’

‘Kijk eens aan, weet je dat niet van tevoren? Maar dat hoor je nu juist wel van tevoren te weten! Jij denkt zeker dat trouwen zoiets is als bij elkaar intrekken en dan de bloemetjes buiten zetten! Niets daarvan, mijn jonge man, na negen maanden zit je met een kind, en kinderen hebben eten en kleren nodig!’

‘Er hoeven niet meteen kinderen te komen, meneer, als men van elkaar houdt zoals wij, zoals wij tweeën …’

‘Hoe voor de duivel houden jullie dan van elkaar?’

‘Hoe wij van elkaar houden?’ Hij legde zijn hand op de revers van zijn vest.

‘Komen er geen kinderen als men van elkaar houdt zoals jullie? Dwaas dat je bent! Malle dwaas! Maar je bent een fatsoenlijke kerel, en daarom mag je je van mij verloven; maar zorg dan tijdens je verloving wel voor een behoorlijke broodwinning, want er zijn moeilijkheden in aantocht. De graanprijzen gaan omhoog!’

Bij het horen van deze laatste woorden werd de boekhouder knalrood in zijn gezicht, maar hij was zo blij dat hij haar kreeg, dat hij de hand van de oude man kuste. O hemelse vader, wat was hij gelukkig! En wat waren ze gelukkig! Ze straalden toen ze voor het eerst arm in arm op straat kwamen, en het leek wel of de mensen op het trottoir stil bleven staan en de gelederen openden om een erewacht voor hen te vormen op hun triomftocht, en met trotse blikken en veerkrachtige stappen schreden ze voorwaarts, het hoofd hoog opgericht.

En ’s avonds kwam hij haar opzoeken; en dan gingen ze midden in de kamer zitten met hun drukproeven; zij las hardop terwijl hij corrigeerde. En de oude man vond hem een flinke kerel. En toen ze ermee klaar waren, zei hij: ‘Nu hebben we drie kronen verdiend!’

Waarop ze elkaar kusten. En de volgende avond gingen ze naar de schouwburg en namen een rijtuig naar huis. Voor twaalf kronen.

En wanneer hij een enkele keer ’s avonds lessen had, dan – wat doet men niet voor de liefde – dan zei hij zijn lessen af, en ging naar haar toe. Om met haar een wandeling te maken.

Maar nu stond de bruiloft voor de deur. Nu moest er aan andere dingen gedacht worden. Nu gingen ze samen naar Brunkeberg om meubels uit te zoeken. En daar moesten ze met het belangrijkste beginnen. Louise wilde hem eigenlijk het bed alleen laten kopen, maar ging ten slotte toch met hem mee. Ze hadden twee bedden naast elkaar nodig, dat sprak vanzelf, om niet te veel kinderen te krijgen, dat sprak vanzelf! Bedden van notenhout, helemaal van zuiver notenhout. En roodgestreepte spiraalmatrassen en veren kussens. En ieder een dekbed, in dezelfde kleur natuurlijk, en Louise wilde een blauw dekbed hebben omdat ze blond was.

En toen gingen ze naar Leja. In de allereerste plaats natuurlijk een veilleuse van rood velours-chiffon voor de slaapkamer en een venus van biscuit. Daarna kwam het eetservies; zes dozijn glazen van iedere soort met geslepen randen. Verder natuurlijk messen en vorken, gekarteld en voorzien van hun monogram. En ten slotte het keukengerei. Maar daar moest moeder bij helpen.

Lieve hemel, wat had hij het druk! Wissels in ontvangst nemen, banken afhollen, handwerkers laten aanrukken, een woning uitzoeken, gordijnen ophangen. En hij speelde het allemaal klaar. Van werken kwam nu natuurlijk niet veel, maar wacht eens even, zodra hij getrouwd was zou hij die schade inhalen!

Ze zouden met twee kamers beginnen, want ze zouden zo verstandig zijn! En omdat ze nu maar twee kamers namen, hadden ze in ieder geval genoeg geld om die extra gezellig te maken. Voor zeshonderd kronen vond hij in Regeringsgatan twee kamers en een keuken op de eerste verdieping. En toen Louise opmerkte dat ze net zo goed voor vijfhonderd kronen drie kamers en een keuken op de vierde verdieping hadden kunnen nemen, stond hij wel even met zijn mond vol tanden, maar wat deed het er ook eigenlijk toe, als ze maar van elkaar hielden. Ja, dat vond Louise ook, maar ze zag niet helemaal in waarom drie kamers en een lagere huur voor twee duurdere kamers moesten onderdoen. Ja, hij was onbedachtzaam, dat wist hij, maar wat deed het ertoe als ze van elkaar hielden!

En toen waren de kamers ingericht. En de slaapkamer zag eruit als een tempeltje. En de beide bedden stonden er als twee equipages naast elkaar. En de zon scheen op het blauwe dekbed en de witte, witte lakens, en de oorkussentjes waarop hun namen door een ongetrouwde tante geborduurd waren; het waren grote gebloemde letters, als in een omhelzing dooreen geslingerd, elkaar kussend in de hoeken waar ze samenkwamen. En mevrouw had haar eigen alkoofje met een Japans scherm ervoor. En in de salon, die eet-, werk-, en ontvangkamer was, daar stond haar piano (die twaalf honderd kronen had gekost), en daar stond zijn schrijftafel, met tien laden, ‘helemaal van notenhout’, en de trumeaus met glas uit één stuk, en de fauteuils en het buffet en de eettafel. ‘Je zag meteen dat dit een bewoonde kamer was,’ en ze konden niet begrijpen waartoe een aparte eetkamer eigenlijk moest dienen, want dat was altijd zo’n ongezellig vertrek met rotan stoelen!

En de bruiloft vond plaats, op een zaterdagavond! En de zondagmorgen daarop! Wat een leven, wat een leven! Is het niet heerlijk getrouwd te zijn! Is het huwelijk geen verrukkelijke uitvinding! Je mag immers precies doen wat je wilt, en dan komen je ouders en broers en zusters je nog feliciteren ook!

En om negen uur ’s morgens ligt de slaapkamer nog in duister gehuld. In plaats van de luiken open te maken om het daglicht binnen te laten steekt hij nog eenmaal de rode veilleuse aan, en een betoverend schijnsel valt over het blauwe dekbed en de witte lakens die wat gekreukeld zijn, en de venus van biscuit staat er uitdagend rozerood bij; en daar ligt het jonge vrouwtje, zo zalig verpletterd, maar zo uitgeslapen, dat dit de eerste nacht van haar leven lijkt, waarin ze werkelijk geslapen heeft. En op straat is het stil, want het is zondag, en de klokken luiden de vroege kerkdienst in, zo jubelend, zo uitbundig, alsof ze de hele wereld bijeenroepen om Hem die man en vrouw geschapen heeft te danken en te loven. En hij fluistert zijn vrouwtje in het oor dat zij zich om moet draaien, want dat hij het ontbijt zal laten komen. En zij steekt haar hoofd in de kussens. En voorzichtig pakt hij zijn ochtendjas en verdwijnt achter het scherm om daar wat kleren aan te trekken.

En hij stapt de woonkamer binnen, en de zon heeft een glanzende baan over de vloer getrokken; en hij weet niet of het lente, zomer, herfst of winter is; hij weet alleen maar dat het zondag is! En hij voelt hoe zijn vrijgezellentijd als een angstaanjagende duisternis terugdeinst, en zijn nieuwe huis doet hem denken aan heel vroeger en tegelijk voelt hij dat hier zijn kinderen op zullen groeien!

Wat is hij sterk! Hij voelt de toekomst als een berg op zich afkomen. Hij zal er tegen blazen en de berg zal instorten en als zand voor zijn voeten terechtkomen, en met zijn jonge vrouw in zijn armen zal hij over daken en schoorstenen vliegen.

En dan pakt hij zijn kleren bij elkaar die hij in de kamer om zich heen gestrooid heeft; en zijn witte strikdasje vindt hij op de lijst van een schilderij, waar het als een witte vlinder is neergestreken.

En nu stapt hij de keuken binnen. O, wat heerlijk glanzen het koper en de pas vertinde pannen! Van hem en van haar! En hij wekt het meisje, dat in haar onderrok de keuken binnenkomt. En hij verbaast zich erover dat haar naaktheid hem koud laat. Voor hem is ze geslachtloos! Want voor hem bestaat er maar één vrouw! Hij voelt zich zo kuis als een vader tegenover zijn kind en geeft haar de opdracht naar Tre Remmare te gaan om er een ontbijt te bestellen, nu meteen, een uitgelezen ontbijt! Stout en Bourgogne horen erbij! De gerant weet het wel. Zeg maar dat je door mij gestuurd bent!

En dan klopt hij op de deur van de slaapkamer.

‘Mag ik binnenkomen?’

Een zachte kreet: ‘Nee, lieve, wacht even!’

En hij dekt de tafel zelf. En wanneer het ontbijt komt, serveert hij het op hun eigen nieuwe bordjes. En hij vouwt de servetten. En hij veegt de wijnglazen schoon. En het bruidsboeket zet hij in een glas voor het bord van zijn vrouw. En wanneer ze dan ten slotte in haar wollen peignoir te voorschijn komt, en verblind door de zon heel even op haar benen staat te wankelen, helpt hij haar in de fauteuil naast de ontbijttafel. En nu moet mevrouw een piepklein likeurglaasje kummelbrandewijn proeven en een sneetje brood met kaviaar. ‘O, wat heerlijk!’ Als je getrouwd bent mag je immers precies doen wat je wilt! Stel je eens voor, wat zou moeder zeggen, als ze haar Louise aan een glaasje zag nippen. En hij serveert haar en holt dienstvaardig rond alsof hij nog met haar verloofd was. Wat een ontbijt! En na wat voor nacht! En niemand heeft het recht om ‘er iets van te zeggen’. En het is alles zoals het zijn moet, en er wordt met het zuiverste geweten feest gevierd, en iets heerlijkers is ondenkbaar. Hij heeft wel eerder dergelijk soort ontbijten meegemaakt, maar wat een hemelsbreed verschil! Weerzin, angst, hij moet er niet aan denken! En wanneer hij na de oesters een glas echte Göteborgse stout drinkt, kan hij zijn minachting voor alle vrijgezellen op deze wereld niet meer onder woorden brengen. ‘Wat een domme mensen die niet trouwen! Wat een egoïsten! Ze zouden belasting moeten betalen, net als hondenbezitters!’ Maar mevrouw durft toch op te merken, ja zo vriendelijk en ootmoedig als maar mogelijk is, dat ‘het toch wel jammer is voor die arme stakkers, dat ze niet genoeg geld hebben om te trouwen, want dat ze, als ze geld hadden, zeker allemaal in het huwelijksbootje zouden stappen!’ En de boekhouder voelt een steek in zijn hart, en heel even schrikt hij, als zou hij overmoedig zijn geweest. Zijn hele geluk hing immers van een economisch vraagstuk af, en als, als … Bah! Een glas Bourgogne! Nu zou er gewerkt worden! Ze zouden eens zien!

En er verschijnt een gebraden korhaan op tafel met vossebessen en zoetzure augurken uit Västerås. Mevrouw kijkt wel even verbaasd op, maar het is allemaal zo heerlijk.

‘Mijn lieve Ludvig,’ en ze legt een trillend handje op zijn bovenarm, ‘kunnen we ons zoiets wel veroorloven?’ Gelukkig zegt ze ‘we’!

‘Ah! Eenmaal is geenmaal! Dan eten we in het vervolg maar aardappelen en panharing.’

‘Kun jij aardappelen en panharing door je keel krijgen?’

‘Dat verzeker ik je!’

‘Ja, als je aan de boemel geweest bent en als je er een Chateaubriand achteraan mag eten!’

Ze moest niet zo praten! Nee, prosit! Wat een verrukkelijke korhaan! En daarna artisjokken!

‘Nee maar Ludvig, ben je je verstand nu helemaal kwijt! Artisjokken in deze tijd van het jaar! Wat moeten die wel kosten!’

‘Kosten? Smaken ze niet lekker? Wel. Daar gaat het immers om. En wijn! Meer wijn! Vind je het leven niet geweldig! Heerlijk is het, heerlijk!’

Om zes uur ’s middags stond er een calèche voor de deur. Mevrouw werd nu bijna kwaad. Maar hoe behaaglijk was het niet om halfliggend naast elkaar op de achterbank zachtjes in de richting van Djurgården voortgewiegd te worden. Het was net of je samen in één bed lag, fluisterde Ludvig, maar dat kostte hem een tik op zijn vingers van haar parasol. En er stonden kennissen aan de kant van de weg te groeten, en er stonden vrienden te wuiven, alsof ze zeiden: ‘Haha, jij slimmerd, jij bent met je neus in de boter gevallen!’ En hoe klein waren de mensen daar beneden, en hoe glad en vlak was de weg en hoe licht deze rijtoer op veren en spiralen! Zo moest het altijd zijn!

Dit duurde een volle maand! Bals, visites, diners, soupers, schouwburgen. Maar ze waren ook wel eens thuis. Daar was het immers het best! Hoe heerlijk was het niet om je vrouw na afloop van een souper voor de neus van papa en mama weg te halen, haar in de vigilante neer te zetten, het portier dicht te slaan, haar ouders nog even toe te knikken en te zeggen: ‘Ziezo, nu gaan we naar ons huis! En daar doen we waar wij zin in hebben.’ En dan na thuiskomst nog een hapje eten te voorschijn te halen en tot de volgende morgen met elkaar te zitten praten!

En thuis was Ludvig altijd verstandig! In principe! Op een dag zou zijn vrouw hem op de proef stellen met gezouten zalm en gestoofde aardappelen en havermeelpap. O, wat lekker smaakte dat! Hij had schoon genoeg van alle verfijnde menu’s. Toen ze de vrijdag daarop opnieuw gezouten zalm zouden eten kwam Ludvig met twee sneeuwhoentjes thuis! Hij bleef in de deuropening staan en riep zijn vrouw toe: ‘Raad eens Lisen, raad eens wat ik nu voor fantastisch op de kop getikt heb!’

‘Ik heb geen flauw idee wat je op de kop getikt hebt.’

‘Je kunt me geloven of niet, maar ik heb in hoogst eigen persoon op Munkbron een paar sneeuwhoentjes gekocht voor, wel, raad eens!’

Mevrouw zag er eerder teleurgesteld dan nieuwsgierig uit.

‘Stel je voor, één kroon per paar!’

Mevrouw had een keer sneeuwhoentjes gekocht voor 80 öre per paar, maar, voegde ze daar vergoelijkend aan toe, om haar man niet helemaal van zijn stuk te brengen, die winter had er erg veel sneeuw gelegen!

‘Ja, maar je moet toch toegeven dat het goedkoop is!’

Wat wilde zij niet allemaal toegeven om hem een plezier te doen. Maar die avond zouden ze pap toe eten, als experiment. Maar toen Ludvig een sneeuwhoentje op had, speet het hem vreselijk, dat hij niet zoveel pap meer op kon als hij had willen eten om haar te laten zien dat hij werkelijk van pap hield. En pap at hij met plezier, maar melk kon hij niet zo goed verdragen na de aanval van malaria die hij een keer gehad had. Nee, melk kreeg hij onmogelijk door zijn keel, maar pap zou hij iedere avond eten, echt iedere avond, als zij maar niet in hem teleurgesteld was. En toen hoefde hij nooit meer pap te eten!

Na zes weken werd mevrouw ziek. Ze kreeg hoofdpijn en voelde zich misselijk. Het was niet meer dan een kleine verkoudheid. Maar de misselijkheid werd er niet beter op. Hm! Zou ze misschien iets vergiftigs gegeten hebben. Was het koper niet net vertind. Er werd een dokter bijgehaald. Hij glimlachte en zei, dat alles was zoals het zijn moest. Hoe moest het dan zijn? Moest ze soms helemaal van streek zijn? Wat een onzin! Nee, dat was onmogelijk. Hoe zou dat nu kunnen? Nee, er was iets mis met het behangsel in de slaapkamer, geloof me maar gerust, dat was beslist arsenicumhoudend. Stuur het maar naar de apotheek en laat het meteen onderzoeken! Geen spoor van arsenicum, verklaarde de apotheker. Wat eigenaardig toch! Geen arsenicum in het behangsel? Maar mevrouw bleef ziek. Hij bladerde wat in een medisch boekwerk, en toen fluisterde hij haar een vraag in het oor! ‘Ja, kijk eens aan, nu hebben we het gevonden! Een warm voetbad zal uitkomst brengen!’ Vier weken later verkondigde de vroedvrouw dat alles was ‘zoals het zijn moest!’

Zijn moest! Ja, natuurlijk, maar het kwam wel erg vlug!

Maar, omdat het nu eenmaal zover was – o, wat een heerlijk vooruitzicht! Een kleintje! Hoera! Ze zouden papa en mama worden! Hoe zouden ze hem noemen? Want het moest een jongen worden. Dat sprak vanzelf!

Maar nu begon mevrouw toch ernstig met haar man te praten! Hij had sinds ze getrouwd waren geen vertaling en geen drukproeven gehad. En van zijn salaris alleen kwamen ze er niet.

Ja, ja, ze hadden de bloemetjes buiten gezet. Lieve Heer, je was maar eenmaal jong, maar nu zou er aangepakt worden.

De dag daarop stapte de boekhouder naar zijn oude vriend de actuaris, en vroeg hem borg te staan voor een lening. Want als je op het punt staat vader te worden, mijn beste vriend, dan moet je zuinig aan doen!

‘Je haalt me de woorden uit mijn mond, beste vriend,’ antwoordde de actuaris, ‘en daarom heb ik nooit kunnen trouwen, maar jij bent een geluksvogel omdat je je dat wel kunt veroorloven.’

De boekhouder durfde niet verder aan te dringen. Want hij had echt het hart niet deze vrijgezel om hulp te vragen voor zijn kind, deze vrijgezel, die niet genoeg geld had om zelf kinderen op de wereld te zetten. Nee, dat kon hij niet over zijn hart verkrijgen!

Toen hij tegen het eten thuis kwam vertelde zijn vrouw dat er twee heren voor hem geweest waren.

‘Hoe zagen ze eruit? Waren ze jong? Haha, hadden ze een lorgnet op?’ Dan waren het beslist twee luitenants, oude vrienden uit Vaxholm.

‘Nee, het waren geen luitenants, ze zagen er ouder uit!’

Aha, nu wist hij het; het waren oude vrienden uit Uppsala, waarschijnlijk docent P. en leraar Q., die eens wilden zien hoe hun vriend Ludde er als getrouwd man aan toe was.

‘Nee, ze kwamen niet uit Uppsala, ze kwamen uit Stockholm!’

Het meisje werd erbij gehaald. Ze vond dat ze er griezelig uitzagen en ze hadden allebei een stok.

‘Een stok! Hm!’ – Hij begreep nog steeds niet wat het voor lieden geweest konden zijn! Nou ja, dat zou hij spoedig te horen krijgen, want ze hadden gezegd dat ze terug zouden komen. Ondertussen had hij beneden bij Kornhamn voor een krats een liter aardbeien weten te bemachtigen, ja, voor een schijntje!

‘Stel je eens voor, aardbeien voor één vijftig per liter, in deze tijd van het jaar!’

‘Ludvig, Ludvig, waar gaat dit heen?’

‘Het gaat allemaal prachtig. Ik heb vandaag een vertaling gekregen!’

‘Maar je hebt schulden, Ludvig!’

‘Kleinigheden! Kleinigheden! Wacht maar tot ik mijn grote lening heb gesloten!’

‘Je lening? Dat betekent meer schulden!’

‘Ja, maar op wat voor voorwaarden! Laten we nu alsjeblieft niet over zaken praten! Waren de aardbeien niet heerlijk? Waar of niet! Zou een glas sherry hier niet voortreffelijk op smaken? Natuurlijk! Lina, ga eens naar de kruidenier om een fles sherry te halen. Pale! Van de beste soort!’

Nadat hij op de divan in de eetkamer een middagdutje had gedaan, vroeg zijn vrouw hem of ze even met hem mocht praten. Maar hij mocht niet boos worden!

Boos? Hij? Het idee alleen al! Had ze soms huishoudgeld nodig?

‘Inderdaad!’ Het kruideniersboekje was niet betaald! De slager was met een rekening gekomen, de huurkoetsier dito en ze wist niet waar ze het geld vandaan moest halen!

Maar dat wist hij wel! Ze moesten maar tot morgen wachten, dan kregen ze allemaal precies wat ze wilden hebben! Wat een muggenzifters, dat ze om zulke sommetjes bij je kwamen aankloppen! Ze zouden precies krijgen wat ze wilden hebben, maar hun klant zouden ze verliezen. En nu was hier genoeg over gepraat! Nu moesten we maar eens een wandelingetje gaan maken. Nee, geen rijtuig! We zouden met de tram naar Djurgården gaan om daar de benen te strekken.

En zo reden we naar Djurgården, en toen we bij Alhambra binnenstapten en daar een afzonderlijke kamer bestelden, begonnen de jonge heren in de grote zaal te fluisteren. Die dachten zeker aan een galant avontuurtje. Wat grappig. Wat gek! Maar mevrouw was toch niet helemaal tevreden. – En wat voor rekening!

‘Stel nou eens voor dat we thuis waren gebleven, wat hadden we dan niet allemaal voor dat geld kunnen doen!’

Maanden gaan voorbij! Het grote ogenblik begint te naderen! Er moeten een wieg en babykleertjes komen. En nog heel wat meer. Mijnheer Ludvig is de hele dag aan het winkelen. Maar de graanprijzen zijn omhoog gegaan. Er zijn moeilijke tijden in aantocht! Geen vertaling, geen drukproeven. De mensen zijn materialisten geworden. Ze lezen geen boeken meer, maar kopen eten voor hun geld. Wat leven we toch in een door en door prozaïsche tijd! De idealen verdwijnen uit het leven en de sneeuwhoentjes worden niet voor minder dan twee kronen per paar verkocht. De huurkoetsiers willen geen boekhouders meer gratis naar Djurgården rijden, want ook zij hebben vrouw en kinderen, en zelfs de kruidenier wil boter bij de vis. O, wat een realisten!

De dag is daar, het duister valt! Hij schiet zijn kleren aan en haast zich naar de vroedvrouw! Van het kraambed wordt hij naar de vestibule geroepen om er schuldeisers te ontvangen. En voor hij het weet staat hij met zijn dochter in zijn armen! Toen huilde hij, want hij voelde een verantwoordelijkheid, een verantwoordelijkheid die zwaarder woog dan zijn krachten konden dragen, en hij legt nieuwe beloften af. Maar zijn zenuwen zijn niet meer in bedwang te houden. Hij heeft een vertaling, maar kan er niet aan werken, want hij moet eerst zijn zaken zien te regelen.

In allerijl snelt hij naar zijn schoonvader, die naar de stad is gekomen, om hem het verheugende nieuws mee te delen.

‘Ik ben vader!’

‘Goed,’ zegt zijn schoonvader, ‘heb je een boterham voor je kind?’

‘Nee, op dit ogenblik niet. Ik kom u om hulp vragen!’

‘Goed, op dit ogenblik kan ik je helpen! Maar dan is het ook uit. Ik heb ook maar net genoeg voor al mijn kinderen!’

En nu wordt mevrouw op een kippetje getrakteerd, dat hij zelf op Hötorget voor haar koopt, en op Johannisbergse wijn voor zes kronen per fles. Van de beste soort!

En de vroedvrouw moet honderd kronen hebben. ‘Waarom zouden wij haar minder geven dan anderen.’ Kreeg ze van de kapitein geen honderd kronen?

Mevrouw is gauw weer op de been. O, ze is net weer een jong meisje, met een middel als een wilgentakje, nog wat bleek, maar dat staat haar zo goed.

De schoonvader komt op bezoek en praat met Ludvig onder vier ogen.

‘Nu zorg jij ervoor dat er voorlopig niet meer kinderen komen,’ zegt hij, ‘want voor je het weet ben je geruïneerd.’

Wat een taal voor een vader! ‘Zijn we dan niet getrouwd? Houden we dan niet van elkaar? Mogen er dan geen kinderen komen?’

‘Ja, dat wel, maar je kinderen hebben recht op een boterham! Van elkaar houden, dat willen alle jonge mensen wel, spelen, met elkaar in bed kruipen, plezier maken, maar waar is de verantwoordelijkheid?’

Zelfs schoonvader is materialist geworden. O wat een miserabele tijd. Nergens zijn meer idealen!

Het huis was ondermijnd. De liefde bleef in leven, want die was sterk, en de zinnen van de jonge mensen waren zacht. Maar de executie was verre van zacht. De inboedel zou in beslag genomen worden en een faillissement stond voor de deur. Inbeslagneming was nog altijd minder erg. De schoonvader kwam zijn dochter en kleindochter met een grote reiskoets halen en verbood zijn schoonzoon zich te laten zien voordat hij zijn gezin eten kon geven en zijn schulden betaald had. Tegen zijn dochter zei hij niets, maar toen hij haar mee naar huis nam had hij het gevoel dat ze verleid was, dat hij zijn onschuldige kind een jaar lang aan een jonge man had uitgeleend, en haar ‘geschonden’ terug had gekregen. Ze wilde wel bij haar man blijven, maar kon met haar kind toch niet op straat wonen!

En heer Ludvig moest achterblijven om te zien hoe zijn huis geplunderd werd. Maar het was niet eens zijn huis, hij had het immers niet betaald. Wat een misère! De twee heren met lorgnetten haalden de bedden en het beddengoed weg; ze haalden de koperen pannen weg en de blikken bussen; tafelservies en kronen en kandelabers, alles, alles! En toen hij plotseling alleen in de twee kamers stond, wat leeg was het toen, wat ellendig! Had hij haar nu nog maar gehad!

Maar wat moest zij hier in deze lege kamers doen! Nee, dan was het maar beter zoals het was. Zij had het in ieder geval goed!

En toen begon de wrede ernst van het leven! Hij werd aangesteld bij een ochtendkrant om er drukproeven te corrigeren. Tegen middernacht moest hij op kantoor zijn en om drie uur was hij klaar. Hij mocht zijn baan behouden omdat hem een faillissement bespaard was gebleven, maar zijn kansen op promotie waren verkeken!

Ten slotte kreeg hij toestemming zijn vrouw en kind eenmaal per week op te zoeken, maar altijd onder bewaking. En zaterdagnacht moest hij altijd in een kamer naast die van zijn schoonvader slapen. Op zondagavond moest hij weer naar de stad vertrekken, want de krant moest maandagochtend verschijnen.

En als hij dan afscheid neemt van vrouw en dochter, die hem tot het hek volgen, en hij hen van de laatste heuvel toewuift, dan voelt hij zich zo miserabel, zo ongelukkig, zo vernederd! Om over haar maar niet te spreken!

Hij heeft uitgerekend, dat hij twintig jaar nodig zal hebben om zijn schulden af te betalen! En daarna! Daarna zal hij toch nog niet in staat zijn vrouw en kind te onderhouden! Maar zijn hoop? In rook vervlogen! Als zijn schoonvader sterft, waar moeten zijn vrouw en kind dan van leven? Nee, hij kan deze man, hun enige steun, beslist niet dood wensen!

Wat wreed is het leven, omdat het mensenkinderen geen eten kan geven, terwijl het alle andere schepsels voor niets kan verzadigen!

Hoe wreed, hoe wreed! Dat dit leven niet aan alle mensenkinderen sneeuwhoentjes en aardbeien kan geven! Hoe wreed, hoe wreed!