Bertolt Brecht

Driestuiversroman

Vertaald uit het Duits door P. Liedmeier en H.C. Boekraad

World Editions

breda 2015

De Nederlandse vertaling berust op Bertolt Brecht, Dreigroschenroman, in Bertolt Brecht, Gesammelte Werke, deel 13, Frankfurt am Main 1967

Eerste Nederlandstalige uitgave © P. Liedmeier, H.C. Boekraad en Socialistiese Uitgeverij Nijmegen, Nijmegen 1980

Deze uitgave van World Editions kwam tot stand in samenwerking met sun, Breda 2015

Omslagontwerp en -illustratie Multitude

isbn 978 94 6237 159 0

nur 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Onderdak

En hij nam aan wat ze gaven, want hard is de nood.

Maar hij zei (want hij was niet stom):

‘Waarom geef je een dak? Waarom geef je me brood?

Wee! Wat zijn jullie met mij van plan?!’

Uit: ‘De ondergang van heer Aigihn’ – Oude ierse ballade

Een soldaat met de naam George Fewkoombey werd in de Boerenoorlog in zijn been geraakt, zodat het in een ziekenhuis in Kaapstad vanaf de knie geamputeerd moest worden. Hij kwam terug in Londen en kreeg 75 pond uitgekeerd. Daarvoor zette hij zijn handtekening op een stuk papier waarop stond, dat hij geen vorderingen meer had op de staat. Met die 75 pond kocht hij een kleine kroeg in Newgate, die de laatste tijd, zoals hij kon zien in de boeken (kleine potloodkladjes met biervlekken), zijn 40 shilling ruim opgebracht had.

Toen hij zijn intrek genomen had in de nietige achterkamer en het drankhuis een paar weken gedreven had met hulp van een oude vrouw, wist hij dat zijn been geen hoge rente opgebracht had: de inkomsten bleven een stuk onder de 40 shilling, hoewel de soldaat het aan welgemanierdheid tegenover zijn gasten niet liet ontbreken. Hij vernam dat er de laatste tijd in de wijk was gebouwd, zodat de metselaars voor leven in de brouwerij gezorgd hadden. Maar het karwei was nu af en daardoor was het afgelopen met de klandizie. De nieuwe koper had dat, zoals men hem uitduidde, makkelijk kunnen opmaken uit de boeken, daar de inkomsten op werkdagen tegen alle wetten van het kafeebedrijf hoger waren geweest dan op zon- en feestdagen; maar deze man was tot nu toe slechts gast van dergelijke lokalen geweest en geen kroegbaas. Hij kon het lokaal krap vier maanden houden, ook al omdat hij te veel tijd verknoeide met het opsnorren van het adres van de vorige eigenaar, en stond toen zonder middelen op straat.

Een tijdlang vond hij behuizing bij een jonge soldatenvrouw, wier kinderen hij verhaaltjes over de oorlog vertelde, als zij in haar kleine winkel doende was. Toen schreef haar man dat hij met verlof zou komen, en zij wilde de soldaat met wie zij inmiddels, zoals dat in krappe woonruimten nu eenmaal gaat, geslapen had, zo snel mogelijk de deur uit hebben. Hij treuzelde nog een paar dagen, moest er toch uit, bezocht haar nog een paar keer, toen haar man al terug was, kreeg ook wat te eten, raakte toch steeds meer aan lager wal en zonk weg in de eindeloze stoet wrakken, die de honger dag en nacht door de straten van de hoofdstad der wereld spoelt.

Op een morgen stond hij op een van de bruggen over de Theems. Hij had al twee dagen niets stevigs gegeten, want de mensen die hij in zijn oude soldatenpakkie in de kroegen aangeklampt had, gaven hem wel wat te drinken, maar geen eten. Zonder het soldatenpakkie hadden ze hem ook niets te drinken gegeven, juist daarom had hij het aangetrokken.

Nu liep hij weer in zijn burgerpak dat hij als kroegbaas had gedragen. Want hij wilde gaan bedelen en schaamde zich. Hij schaamde zich niet voor de kogel in zijn been en voor de aankoop van een onrendabel kafee, maar voor de nood die hem dwong aan wildvreemde mensen geld te vragen. Hij vond dat de mensen tegenover elkaar geen verplichtingen hadden.

Het bedelen viel hem zwaar. Het was het beroep van hen die niets geleerd hadden; alleen moest ook dit beroep kennelijk worden geleerd. Hij sprak verschillende mensen na elkaar aan, maar met trots gezicht en beleefd van terzijde, opdat hij hen niet in de weg zou staan. Hij maakte ook betrekkelijk lange zinnen, die pas af waren als de aangesprokene al voorbij was; ook hield hij zijn hand niet op. Zodat, toen hij zich al zo’n vijf keer vernederd had, nauwelijks iemand gemerkt had dat hij was aangesproken door een bedelaar.

Maar iemand anders had het wel gemerkt; want plotseling hoorde hij achter zich een hese stem die zei: ‘Wil je hier weleens wegwezen, hond!’ Schuldig als hij zich voelde, keek hij niet eens om. Hij liep gewoon door met opgetrokken schouders. Pas een paar honderd stappen verder durfde hij om te kijken en zag twee haveloze bedelaars van het laagste allooi bij elkaar staan, die hem nakeken. Zij bleven hem ook volgen, toen hij voorthinkte.

Pas een paar straten verder zag hij ze niet meer achter zich.

De volgende dag, toen hij in de omgeving van de dokken rondlummelde, nog steeds van tijd tot tijd stomme verbazing veroorzakend bij personen van de lagere klasse die hij probeerde aan te spreken, kreeg hij plotseling een klap in zijn rug. Tegelijk werd er iets in zijn zak gestoken. Hij zag niemand meer toen hij omkeek, maar uit zijn zak haalde hij een kartonnen kaartje, herhaaldelijk gevouwen en onnoemelijk vies, waarop in drukletters een firmanaam stond: J.J. Peachum, Old Oakstraat 7, en daaronder, geklad met potlood: ‘As je botte je wat werd zen, dan adres as bovers.’ Het was dubbel onderstreept.

Langzaam drong het tot Fewkoombey door dat de aanvallen in verband moesten staan met zijn gebedel. Maar hij voelde geen bijzondere aandrang om naar de Old Oakstraat te gaan.

’s Middags voor een tapperij werd hij door een bedelaar aangeklampt, die hij herkende als een van de twee van de vorige dag. Hij leek vandaag wat verdraagzamer. Het was een nog jonge man en hij zag er eigenlijk best toonbaar uit. Hij pakte Fewkoombey bij de mouw en trok hem mee.

‘Jij vervloekte kakhond,’ begon hij op vriendelijke toon en helemaal op zijn gemak, ‘laat je nummer zien!’

‘Wat voor nummer?’ vroeg de soldaat.

Naast hem voortslenterend, nog steeds vriendelijk, maar zonder hem een moment los te laten legde de jonge man hem in de taal van dat milieu uit, dat zijn nieuwe vak net zo goed regelingen had als elk ander, misschien nog wel meer; dat hij zich niet in een wilde, van god en beschaving verlaten kontrei bevond, maar in een grote en welgeordende stad, de hoofdstad van de wereld. Voor de uitoefening van zijn nieuwe ambacht had hij dus een nummer nodig, een soort vergunning, die hij daar en daar kon krijgen – niet voor niks, er was een organisatie gevestigd in de Old Oakstraat, waarvan het lidmaatschap verplicht was.

Fewkoombey luisterde, zonder één vraag te stellen. Toen antwoordde hij, even vriendelijk – zij liepen in een drukke straat – dat hij blij was dat zo’n organisatie bestond, net als bij de metselaars en bij de kappers, maar persoonlijk deed hij toch liever waar hij zin in had, omdat hij in zijn leven eerder te veel dan te weinig voorschriften gekregen had, zoals zijn houten been bewees.

Hij gaf zijn gezel, die naar hem geluisterd had met een uitdrukking alsof hij een buitengewoon belangwekkende uiteenzetting van een ervaren man volgde, met wie hij het alleen niet helemaal eens was, de hand ten afscheid en die sloeg hem lachend op de schouder als een oude bekende en stak de straat over. Zijn lach beviel Fewkoombey niet.

De volgende dagen ging het hem steeds slechter.

Het bleek dat je, om enigszins regelmatig aalmoezen te krijgen, op een vaste plaats moest zitten (en er waren dan weer goede en slechte plaatsen), en dat lukte hem niet. Hij werd steeds weggejaagd. Hij wist niet hoe de anderen het klaarspeelden. Op de een of andere manier zagen ze er allemaal beroerder uit dan hij. Zij hadden echte lompen aan waar je hun knoken doorheen zag steken (later kwam hij aan de weet, dat in zekere kringen een pak zonder zulke doorkijkjes op vleespartijen doorging voor een etalage die met papier dichtgeplakt is). Ook lichamelijk zagen ze er ellendiger uit; ze hadden meer en kwalijker gebreken. Velen zaten zomaar op de koude grond, zodat de voorbijganger er werkelijk zeker van kon zijn, dat de vent zich een ziekte op de hals moest halen. Fewkoombey zou graag op de koude grond zijn gaan zitten, als hij maar had gemogen. Maar die verduivelde, miserabele plaats was kennelijk niet voor iedereen weggelegd. Agenten en bedelaars joegen hem telkens weer op.

Door wat hij doorstond, haalde hij zich een verkoudheid op de hals, die op zijn borst sloeg, zodat hij rondliep met hoge koorts en met steken in zijn borst.

Op een avond kwam hij de jonge bedelaar weer tegen, die hem meteen achterna kwam. Twee straten verder kwam er nog een andere bedelaar bij. Hij zette het op een lopen, zij ook.

Hij sloeg een paar kleine steegjes in om hen kwijt te raken. Hij dacht al dat het hem gelukt was, en daar stonden ze plotseling op een straathoek voor hem, en nog voor hij hen goed zag, sloegen ze met stokken op hem los. Een stortte zich zelfs op de straatkeien en trok aan zijn houten been, zodat hij achterover op zijn hoofd viel. Op dat ogenblik hielden zij op en liepen weg; er kwam een agent aan.

Fewkoombey dacht al dat de politieagent hem te pakken zou nemen, toen uit een portiek vlak bij hem een derde bedelaar in een klein karretje tevoorschijn schoot die opgewonden naar de vluchtende wees, terwijl hij de politieagent iets probeerde uit te leggen met gorgelende stem. Toen Fewkoombey, door de politieagent omhooggetrokken en met een trap in gang gezet, voortdraafde, bleef de bedelaar vlak achter hem, zijn ijzeren karretje sturend met beide armen.

Hij scheen geen benen te hebben.

Op een volgende straathoek pakte de stronk Fewkoombey bij zijn broek. Ze waren in de goorste buurt, de stegen waren niet meer dan een manslengte breed, naast hen gaapte een lage poort naar een donkere binnenplaats. ‘Hierin!’ beval de hompel gorgelend. Omdat hij tegelijk met zijn wagen, die opzij een stalen handvat had, tegen Fewkoombey’s scheenbeen aanreed en deze door honger verzwakt was, kreeg hij hem werkelijk de binnenplaats op, die nauwelijks drie vierkante meter groot was. En voor hij stomverbaasd om zich heen kon kijken, klom de hompel, een oudere man met een reusachtige kinnebak, aapachtig uit zijn kar, had plotseling weer twee gezonde benen en stortte zich op hem.

Hij was wel een kop groter dan Fewkoombey en zijn armen leken wel van een orang-oetan.

‘Jas uit!’ riep hij. ‘Laat in een open, eerlijk gevecht zien dat je van ons tweeën de beste bent voor een vette positie, die wij allebei willen. “Ruim baan voor de sterken!” en “Wee de overwonnenen!” is mijn devies. Op die manier is de hele mensheid gediend, want zo komen alleen de sterken omhoog en verwerven wat de aarde aan schoons te bieden heeft. Maar geen unfaire streken, sla niet onder de gordel of in de nek en knieën thuis. Het gevecht is ongeldig, als het niet gestreden wordt volgens de regels van de britse boksbond!’

Het gevecht was kort. Gebroken naar lichaam en ziel kroop Fewkoombey achter de oude aan.

Van de Old Oakstraat was geen sprake meer.

Een week lang bleef hij onder toezicht van de oude, die hem op een bepaalde hoek postte, overigens weer in soldatenuniform, en hem ook, als hij ’s avonds afgerekend had, voer gaf.

Zijn ontvangsten bleven altijd beneden een zeer lage drempel. Hij moest ze afgeven aan de oude, wist dus vaak niet eens of die paar stuivers wel genoeg waren voor de bokkems en de kop kwaaie jenever, die zijn hoofdmaal uitmaakten. De oude, wiens gebrek ernstiger leek maar in feite helemaal niet bestond, had een heel ander publiek dan hij.

Geleidelijk aan kwam de soldaat tot de overtuiging, dat zijn baas alleen maar de plaats op de brug tegenover hem bezet wilde zien. De hoofdbron van inkomsten waren de mensen die op vaste tijden langs die plek kwamen, in de loop van de morgen, of ’s ochtends als ze naar hun werk gingen en ’s avonds als ze naar huis gingen. Ze gaven maar één keer en bleven over het algemeen aan dezelfde kant van de straat, maar soms wisselden ze toch, na een langere periode. Helemaal kon je er nooit van op aan.

Fewkoombey voelde dat deze positie een vooruitgang betekende, maar het was nog niet je van het.

Toen de week voorbij was kreeg de oude kennelijk trammelant over hem met de mysterieuze organisatie in de Old Oakstraat. Drie, vier bedelaars vielen de twee op het lijf, toen zij ’s ochtends vroeg uit hun schuilplaats in een scheepsloods wilden weggaan en sleurden hen verscheidene straten door een winkel in met een kleine, onnoemelijk vieze etalage met het uithangbord ‘Instrumenten’.

Achter een gammele toonbank stonden twee mannen. De ene, klein en schraal, met een gemene uitdrukking op zijn gezicht, gekleed in een broek en een vest die ooit zwart geweest waren, stond in zijn hemdsmouwen en een geblutste bolhoed achterop zijn hoofd, de handen in de broekzakken, bij het winkelraam en keek naar buiten de druilerige ochtend in. De andere was dik en zijn gezicht was zo rood als een kreeft, hij zag er zo mogelijk nog gemener uit.

‘Goede morgen, meneer Smithy’, groette hij de oude, op honende toon naar het scheen, en ging hem voor naar de kamer ernaast door een deur die met zink was beslagen. De oude keek onzeker om zich heen, voor hij hem volgde, samen met de mannen die hem opgehaald hadden. Zijn gezicht was asgrauw geworden.

Fewkoombey bleef in de kleine winkel staan, alsof ze hem niet opgemerkt hadden. Aan de muur hingen een paar muziekinstrumenten, oude gedeukte trompetten, violen zonder snaren, een paar gehavende straatorgeltjes.

De zaak scheen niet erg goed te lopen, op de instrumenten lag een dikke laag stof.

Fewkoombey zou nog ontdekken dat deze zeven of acht afgedankte muziekinstrumenten geen belangrijke rol speelden in de zaak waar hij nu was binnengekomen. Ook de smalle voorgevel van het huis met slechts twee ramen verried bij lange na niet de omvang van de opstallen die erachter schuilgingen. Ook de toonbank met het kaduke kasregister hield dat achter de elleboog.

In het oude gebouw van vakwerk, dat drie zeer grote huizen met twee binnenplaatsen omvatte, was een kleermakerswerkplaats gevestigd met een half dozijn ateliermeisjes en een schoenmakerij met evenveel puike vaklui. En vooral stond hier ergens een kaartsysteem, waarin zo’n 6000 namen opgenomen waren van mannen en vrouwen, die allemaal de eer hadden in dienst te staan van dit huis.

De soldaat begreep nog helemaal niet, hoe dit eigenaardige en suspekte bedrijf wel werkte; dat zou nog weken duren. Maar hij was te veel afgeturfd om niet te begrijpen, dat het een geluk voor hem was hier toegang te krijgen tot deze grote, mysterieuze en machtige organisatie.

Meneer Smithy, Fewkoombey’s eerste broodheer, kwam die ochtend niet meer te voorschijn en Fewkoombey zag hem nadien hoogstens twee of drie keer terug en dan slechts uit de verte.

De dikzak riep na enige tijd, de zinken deur op een kier zettend, de winkel in: ‘Heeft echt houten been!’

De kleine, die echter de baas scheen te zijn, ging naar Fewkoombey toe en trok met een snel gebaar zijn broekspijp op om het houten been te zien. Toen ging hij met de handen weer in zijn zakken naar het blinde venster terug, keek naar buiten en zei zachtjes: ‘Wat kunt u?’

‘Niets’, zei de soldaat even zacht. ‘Ik bedel.’

‘Dat zou iedereen wel willen’, zei de kleine man smalend, zonder hem ook maar een keer aan te kijken. ‘U hebt een houten been. En omdat u een houten been hebt, wilt u bedelen? Ach! Maar u hebt dat been verloren in dienst van het vaderland? Des te erger! Dat kan iedereen overkomen? Zeker! (Behalve de minister van defensie.) Dan is iedereen op de anderen aangewezen, als het been foetsie is? Ongetwijfeld! Maar het staat evenzeer vast, dat niemand graag iets weggeeft! Oorlogen, dat zijn uitzonderingen. Een aardbeving, daar kan niemand wat aan doen. Alsof we niet wisten wat voor bedrog er gepleegd wordt met het patriottisme van de patriotten! Eerst melden ze zich allemaal vrijwillig en dan, als het been foetsie is, is niemand thuis! Nog afgezien van de talloze leukerds, die hun been kwijtraakten bij het dagelijks werk, zoals die voerman die onder de bierkar ging liggen, en die staan te lullen over de slag bij Nergenshuizen. En dan nog wat, en daar komt het op aan: juist daarom is het toch zo verdienstelijk voor het vaderland ten strijde te trekken, juist daarom worden deze dapperen toch met eer en gejuich overstelpt, omdat dan het been foetsie is! Als je dit kleine risiko niet liep, nou ja, dit grote risiko, waarom dan die diepe dankbaarheid van het hele land? Eigenlijk bent u een anti-oorlogsdemonstrant, probeer het maar niet te ontkennen! U wilt, door zo rond te lopen en helemaal geen moeite te doen om die stomp te verbergen, zeggen: ach, wat zijn oorlogen toch vreselijke dingen, je verliest er je been bij! Schaamt u zich, meneer! Oorlogen zijn even noodzakelijk als verschrikkelijk. Moeten we ons alles maar laten afpakken? Moeten we op dit britse eiland maar vreemdelingen laten rondscharrelen, vijanden?

Wilt u soms te midden van vijanden leven? Ziet u wel, dat wilt u niet! Kortom, u moet niet met uw miserie te koop lopen, man. Daar hebt u de spullen niet voor …’

Toen hij uitgesproken was, ging hij, zonder de soldaat aan te kijken, langs hem heen naar het kantoor achter de zinken deur. Maar de dikzak kwam naar buiten en bracht hem, terwille van zijn been, zei hij, over een binnenplaats naar een tweede binnenplaats, waar hij hem een hondehok toevertrouwde.

In het vervolg scharrelde de soldaat dag en nacht op de binnenplaats rond en zorgde voor de blindegeleidehonden. Dat waren er heel wat; ze waren niet geselekteerd op de bekwaamheid blinde mensen te gidsen (er waren hier nog geen vijf van zulke stakkers), maar op andere kriteria, namelijk of ze genoeg medelijden opwekten, dat wil zeggen er goedkoop genoeg uitzagen, wat deels zeker ook van de voeding afhangt. Ze zagen er zeer goedkoop uit.

Als een ambtenaar van de burgerlijke stand Fewkoombey gevraagd had, wat zijn beroep was, zou hij in verwarring geraakt zijn, nog afgezien van de angst om de aandacht van de politie te trekken. Hij zou zich zeker geen bedelaar hebben genoemd. Hij was employee in een onderneming die benodigdheden voor straatbedelarij verkocht.

Er werden geen pogingen meer gedaan een enigszins vakbekwame bedelaar van hem te maken. De vaklui hier hadden bij de eerste oogopslag al gezien, dat hij het nooit zover zou brengen. Hij had geluk gehad. Hij had geen van de eigenschappen die nodig zijn om bedelaar te worden, maar hij bezat, wat niet ieder hier van zichzelf zeggen kon, een echt houten been en dat was genoeg om hem een baantje te bezorgen.

Zo nu en dan moest hij in de winkel komen en een ambtenaar van het dichtstbijzijnde politieburo zijn houten been tonen. Voor dit doel had het helemaal niet zo echt hoeven te zijn als het helaas was. De man keek er nauwelijks naar. Bijna altijd was juffrouw Polly Peachum toevallig ook in de winkel, de dochter van de chef, en zij wist hoe ze met politiebeambten moest omgaan.

Maar over het geheel leefde de ex-soldaat het halve jaar dat hem nog gegund was, tussen de honden. Daarna zou hij op een bijzondere manier dit miezerige leven verliezen, met een strop om de hals onder bijval van een grote menigte.

De kleine man die hij op de eerste ochtend van zijn verblijf in dit interessante huis aan het winkelraam had zien staan, was meneer Jonathan Jeremiah Peachum.

eerste boek
==

Liefde en huwelijk van Polly Peachum

#

Ooit dacht ik toch, toen ik nog onschuldig was

– en dat was ik toch ooit net als jij –

Licht komt er ook voor mij eenmaal eentje.

En dan gaat het erom wat ik doe.

En als hij rijk is,

En sympathiek is,

En zijn boord is ook door de week wit,

En als hij weet hoe het bij een dame hoort,

Dan zeg ik hem ‘Nee’.

Dan hou je je hersens bij elkaar,

En je doet een beetje vaag.

Natuurlijk schijnt de maan die hele nacht,

En aan de wal ligt al het bootje vast,

Maar verder is het handen thuis.

Ja, dan kun je toch niet zomaar achterovergaan!

Ja, dan moet je hard en ijzig zijn.

Ja, er kon toch zoveel gebeuren!

Maar voor mij is het alleen maar: Nee.

De eerste die kwam, was een man uit Kent.

Een echte man, zoals het hoort.

De tweede had drie schepen aan de kaai,

En de derde stond van mij op zijn kop.

En of ze rijk waren,

En sympathiek waren,

En hun boord was ook door de week wit,

En of ze ook wisten hoe het bij een dame hoort,

Ik zei hun toch: ‘Nee’.

Toen hield ik mijn hersens bij elkaar,

En ik deed een beetje vaag.

Natuurlijk scheen de maan die hele nacht,

En aan de wal lag al het bootje vast,

Maar verder was het handen thuis.

Ja, dan kun je toch niet zomaar achterovergaan!

Ja, dan moest ik hard en ijzig zijn.

Ja, er kon toch zoveel gebeuren!

Maar voor mij is het alleen maar: Nee.

Maar toch op een dag, en die dag was blauw,

Kwam er een die mij niet vroeg.

En hij hing zijn hoed aan een spijker in mijn kamer,

En ik wist niet meer, wat ik deed.

En toen hij niet rijk was

En niet sympathiek was,

En zijn boord was ook zondags niet wit,

En hij wist helemaal niet, hoe het bij een dame hoort,

Hem zei ik geen nee.

Toen hield ik geen hersens bij elkaar,

En ik bleef helemaal niet vaag.

Ach, de maan scheen toen de hele nacht,

En op het water gleed het bootje zacht,

En het kon helemaal niet anders zijn!

Ja, dan moet je toch wel achterovergaan!

Ja, dan kun je toch niet koud en ijzig zijn.

Ja, toen moest zoveel gebeuren!

Ja, daar was geen sprake van Nee.

Lied van Polly Peachum

Eerste hoofdstuk

De Bedelaarsvriend

Om iets tegenover de toenemende verstoktheid van de mensen te stellen, had de zakenman J.J. Peachum een winkel geopend, waar de treurigsten der treurigen zich een uiterlijk konden aanmeten, dat de steeds eeltiger harten aansprak.

In het begin slechts aktief in de verkoop van tweedehands muziekinstrumenten, die door bedelaars en straatzangers gekocht of gehuurd werden, vervolgens ook als armmeester van de parochie, omdat de inkomsten niet toereikend waren, was hij in staat geweest de toestand van de allerarmsten te bestuderen. Wat de bedelaars met zijn instrumenten deden, was het eerste dat hem te denken gegeven had.

Zoals bekend worden deze instrumenten gebruikt om de harten te ontroeren, wat lang niet makkelijk is. Hoe beter gesitueerd iemand is, hoe moeilijker het gewoonlijk voor hem is ontroering te voelen. Hij is bereid de hoogste prijzen te betalen voor koncerten, waarvan hij de zo vurig verlangde aandoening der ziel verhoopt. Maar ook de minder goed gesitueerde heeft er steeds een stuiver voor over om zijn hart, dat in de strijd om het bestaan is versteend, door een of ander melodietje te laten ontroeren.

Toch moest Jonathan Jeremiah Peachum steeds weer meemaken, dat zijn klanten achter raakten met de huur van de oude orgeltjes. Er zijn, zoals gezegd, slechts een paar dingen die de mensen van onze tijd aangrijpen, een paar maar, het erge is evenwel, dat ze na een paar keer te zijn toegepast al niet meer werken, want de mens heeft het vreselijke vermogen zichzelf als het ware naar willekeur gevoelloos te maken, als hij de schadelijke gevolgen van zijn teergevoeligheid ontdekt. Zo kwam het bijvoorbeeld dat een man, die een andere man met een armstomp op de hoek van de straat zag staan, hem in zijn eerste schrik de eerste keer wel een twopence wilde geven, maar de tweede keer nog maar een halve penny, en als hij hem een derde keer zou zien, zou hij mogelijk zonder een spier te vertrekken de politie op hem afsturen.

Peachum was heel klein begonnen.

Een tijdlang hielp hij een paar bedelaars met zijn adviezen, mensen met één arm, blinden, mensen die er zeer oud uitzagen. Hij koos het werkterrein uit, plekken waar gegeven werd; want niet overal werd gegeven en niet op elk moment. Beter dan musiceren was het bijvoorbeeld in juni ’s nachts in plantsoenen paartjes van de banken op te schrikken, zij waren vlotter van betalen.

De bedelaars die met Peachum in zee gingen, waren al gauw beter in staat inkomsten te boeken. Zij waren bereid hem voor zijn moeite iets van hun opbrengst af te staan.

Met gesterkt vertrouwen zette hij zijn studies voort.

Betrekkelijk snel kreeg hij in de gaten, dat een beroerd uiterlijk dat door de natuur geproduceerd was, veel minder uitwerking had dan een uiterlijk dat met enige kunstgrepen was gekorrigeerd. Mensen die maar één arm hadden, bezaten niet altijd de gave ook een ongelukkige indruk te maken. Van de andere kant hadden de mensen met meer talent vaak geen stomp. Hier moest ingegrepen worden.

Peachum maakte een paar artificiële misbaksels, duidelijk gemangelde ledematen bijvoorbeeld, armen en benen waaraan je goed kon zien dat er geweld op losgelaten was. Dit had verbluffend sukses.

Na korte tijd kon hij een klein atelier inrichten voor de aanmaak van dergelijke ledematen.

Sommige winkeliers, vooral eigenaars van delikatessenzaken en schoonheidssalons, maar ook gewone slagers gaven de bedelaar die met zo weerzinwekkende lichaamsdelen voor zijn zaak zat graag een kleine bijdrage, als hij maar doorliep. Van hier was het maar een kleine stap naar weer hogere heffingen, die de bedelaars zich lieten betalen om naar de konkurrent te gaan. De middenstand vocht hard voor zijn bestaan.

Toen het kaartsysteem van Peachum, de ‘bedelaarsvriend’ zoals hij zich noemde, aangroeide, was het mogelijk bepaalde distrikten voor bepaalde bedelaars te monopoliseren. Indringers werden, zo nodig met geweld, geweerd. Hiermee begon de opbloei van Peachums onderneming eerst recht.

Nochtans rustte hij niet op zijn lauweren. Onvermoeibaar streefde hij naar bekwaming van zijn mannen. In enkele vertrekken van zijn reeds aanzienlijk uitgebreide bedrijfsruimte werden de bedelaars, die steeds meer employee werden, na een strenge test onderwezen in het vakkundig sidderen, blind rondtasten, enzovoort. Peachum duldde geen stilstand.

De prototypen van de menselijke ellende werden ontwikkeld: slachtoffers van de vooruitgang, slachtoffers van de oorlogskunst, slachtoffers van de industriële opbloei. Ze leerden hoe de harten te ontroeren, tot nadenken te stemmen, lastig te vallen. Je kan de mensen er natuurlijk niet toe brengen voordelige ondernemingen op te geven, maar ze zijn vaak zwak genoeg om de gevolgen te willen verdoezelen.

Na vijfentwintig jaar beulende aktiviteit bezat Peachum drie huizen en een bloeiende zaak.

Perzikbloesem

De huizen waarin meneer Jonathan Jeremiah Peachum zijn eigenaardige fabriek dreef, hadden vele vertrekken. Daaronder bevond zich ook een kleine, rose gekalkte kamer voor juffrouw Polly Peachum. Twee van de vier kleine raampjes keken uit op de straat, de andere twee op een der beide binnenplaatsen, maar hiervoor liep een gang van vakwerk, langs de buitenmuur van het huis, zodat voor deze ramen linnen gordijnen moesten hangen, anders had men binnen kunnen kijken. Ze waren alleen in de heetste nachten van de zomer open, zodat er wat frisse lucht binnen kon komen, want dan was het zwoel in de kamer. Hij lag op de tweede verdieping, vlak onder het dak.

Juffrouw Peachum werd in de buurt overal de Perzik genoemd. Ze had een heel mooie huid.

Toen ze veertien was, kreeg ze de kamer op de tweede verdieping; zoals de mensen zeiden, om haar moeder niet te veel te zien, die een voorkeur voor geestrijke dranken niet kon bedwingen. Van nu af aan werd ze juffrouw genoemd en verscheen op gezette tijden voor in de winkel, speciaal als Mitchgins van het politieburo daar was. In het begin was ze misschien iets te jong voor dit doel, maar zoals gezegd zeer knap.

In de andere vertrekken, de kleermakerij en de zadelmakerij, kwam ze haast nooit. Haar vader zag haar liever de kerk bezoeken dan zijn werkplaatsen. Maar ze kende ze wel en ze vond er niets aan.

Het ging toen juist geweldig goed met de instrumentenwinkel, en algemeen werd gezegd, dat de dikke Mitchgins zonder Polly veel meer belangstelling voor deze zaak getoond zou hebben. Er liepen wel erg veel mensen in en uit voor die paar instrumenten.

Jonathan Jeremiah Peachum was weliswaar ook onbezoldigd armmeester van in het geheel drie parochies, maar de armen kwamen niet graag bij hem, daar waren ze werkelijk te arm voor. Peachum zag niets in bedelen, behalve als het vakkundig gebeurde en onder zijn leiding.

Het sprak overigens vanzelf, dat de Perzik zich enige moeite gaf om aardig te zijn voor de dikke Mitchgins, want alles gebeurde per slot van rekening slechts voor haar. Ze hoorde haar vader vaak genoeg zeggen: ‘Als ik dat kind niet had, zou ik geen minuut langer doorgaan met dit hondeleven, voor jou in ieder geval niet, Emma. Niet om te helpen, dat jij je het graf in zuipt, Emma!’

Emma was mevrouw Peachum, en als haar man zo zijn afkeuring over haar kleine hebbelijkheden uitdrukte, mocht zij graag zeggen: ‘Als ik zekere andere genoegens in onze echtverbintenis had gehad, zou er nooit een druppel over mijn lippen gekomen zijn. Ik zou er vandaag nog mee kunnen ophouden.’

Zulke opmerkingen horen kinderen vaak, en die maken op hen een zekere indruk.

Men moet, tussen haakjes, niet denken dat de Perzik was opgevoed met het oog op de (zoals gezegd onbetekenende) attenties voor Mitchgins of welke andere dan ook. Integendeel! Zij kon zich geen periode van haar jonge leven herinneren, waarin zij in de badkuip in het washok (er werd telkens iets voor de ramen gehangen) gebaad had zonder haar nachthemd aan. Volgens Peachum was het niks gedaan, als zij haar mooie huid te zien kreeg.

Meneer Peachum zou er zelfs nooit opgekomen zijn, haar ook maar vijf minuten vrije tijd buiten het ouderlijk huis te gunnen. Ze ging naar school zoals alle kinderen. Maar ze werd steeds door Sam afgehaald.

‘Je dochter is één brok zinnelijkheid, anders niks!’ zei meneer Peachum tegen zijn echtgenote, toen hij Polly eens betrapt had, toen zij de foto van een akteur die zij uit de krant geknipt had aan de muur van haar kamer prikte. Dat bleef jarenlang zijn opinie over haar.

Mevrouw Peachum had andere gedachten over de zinnelijkheid, die waren voornamelijk bitter.

Toen haar dochter achttien was geworden, nam zij haar zondagsmiddags mee naar ‘De Inktvis’. Dat was een net kafee, met een kleine tuin erachter waarin drie vergroeide kastanjes stonden. Daar speelde op zondag ’s middags en ’s avonds een blaaskapel. Er werd gedanst, natuurlijk in het nette, de moeders zaten met hun breiwerkje langs de kant.

Hier kon een meisje als la Peachum niet lang onopgemerkt blijven. Er waren vele aanbidders, twee daarvan kwamen in aanmerking. Van hen was meneer Beckett de eerste, en meneer Smiles de knapste. Toch begonnen meneer Becketts kansen pas te stijgen met en door het verschijnen van meneer Smiles.

Meneer Beckett was een forse, gedrongen man van een jaar of veertig met een kop als een knolraap. Hij droeg slobkousen met knoopjes over zijn schoenen en een merkwaardig dikke stok, die hij nauwelijks uit zijn grote handen liet. Zijn gelaatskleur was niet zo gezond; naast Smiles, die veel jonger was en de gezonde kleur had van jongelui die op de Theems roeien, viel hij in het niet. Maar hij was zakenman en Smiles pennelikker op een advokatenkantoor, en in die zin boezemde meneer Beckett mevrouw Peachum een heel ander soort vertrouwen in. Die jongelui als Smiles hebben geen verantwoordelijkheidsgevoel; over het geheel genomen leven ze maar raak, slechts gehoorzamend aan hun lusten. Wat heeft het ook voor nut voor zulke armoedzaaiers om zich in de hand te houden, om een goede naam te krijgen; wat moeten ze met een goede naam?

De Perzik volgde dit voorjaar de avondkursus van de huishoudschool. Op de terugweg dook zo nu en dan meneer Smiles op. Hij duwde het meisje in portieken en praatte met haar, de beide handen links en rechts van haar tegen de muur. Eigenlijk rekende hij erop dat zijn parfums het werk voor hem deden en sloofde hij zich niet al te zeer uit.

Omdat mevrouw Peachum iets vermoedde, inspekteerde ze het wasgoed van haar dochter eens in de maand met meer aandacht en begunstigde meneer Beckett in alle opzichten. Meneer Beckett was houthandelaar, een solide heer met iets om op te staan. Door mevrouw Peachum krachtig voorgetrokken, ging hij het veld beheersen, niet alleen ruimtelijk. Tegenover de aantrekkingskracht van de knappe man stelde hij de niet geringe verlokking van de goed gesitueerde man.

De stevigheid waarmee hij haar heupen bij het dansen omvatte zou je toch niet verwachten van een houthandelaar. Juist dit erkende geluk onder de ogen van moeder leek wellustige ondergronden te hebben. Toch kwam meneer Beckett lange tijd niet verder dan zulke intimiteiten in het openbaar.

Zijn nadeel tegenover meneer Smiles bestond er vooral in, dat hij als drukbezet zakenman niet zoveel tijd had. Hij kon zich niet altijd vrijmaken.

Niettemin had hij al snel in de gaten, dat de Peachums genegen waren hem serieus te nemen. Gelukkig had hij minder bezwaren dan ieder ander tegen een daadwerkelijk huwelijk. Hij nodigde mevrouw Peachum en haar dochter uit voor een kleine piknik aan de Theems, die op een zondagmorgen plaatsvond. De piknik was bijna in het water gevallen, omdat meneer Peachum zaterdagmiddag tegen vijf uur in zeer beklagenswaardige toestand thuiskwam, met deerniswekkende stem om kamillethee vroeg, meteen het bed in dook en door zijn vrouw een hete baksteen in vochtige doeken op zijn buik liet leggen.

Hij was sinds enige tijd betrokken in een zaak die buiten zijn normale bezigheden lag, het ging om een paar transportschepen. De aangelegenheid scheen zich niet gunstig te ontwikkelen, en opwinding sloeg bij hem op de maag. Maar zondags in de vroegte ging hij, zij het nog wat pips, met vrouw en dochter naar de kerk en daarna meteen naar een bespreking. De dames hadden geluk: hij scheen in ernstige moeilijkheden geraakt te zijn.

Voor het uitstapje had meneer Beckett, die in een wit pak kwam opdagen, een hansom gehuurd. Het was een licht rijtuig met twee hoge wielen en slechts twee zitplaatsen. De koetsier zat achter boven op de bok.

De houthandelaar had veel moeite gehad een rijtuig op te snorren met zo’n smalle bank.

Bij de heenreis perste mevrouw Peachum zich tussen Beckett en Polly in, maar in de vrije natuur kwamen uit de mand, die voor de voeten van het drietal ook nog een plaatsje had moeten krijgen, behalve eieren, broodjes ham en kippetjes ook drie flessen likeur, en zo kwam meneer Beckett op de terugtocht gelukkig naast het meisje te zitten.

Het regende wat; de plaid waar men zich in wikkelde, was net niet groot genoeg, en mevrouw Peachum spoorde de koetsier aan met haar basstem, omdat het al tegen tweeën liep.

Het afscheid van de twee dames voor ‘De Inktvis’ was kort en er werd geen verdere afspraak gemaakt. De houthandelaar stond bij het uit elkaar gaan, afgezien van de regen die hem recht op zijn platte kop viel, net zo voor zijn hansom als aan het begin van het tochtje; maar hij was niet meer dezelfde man. De volgende week zat hij, een man wiens tijd geld was, elke avond, behalve donderdag, in ‘De Inktvis’; op een avond kwam hij zelfs twee keer. Alleen mevrouw Peachum zag hem drie keer op verschillende tijdstippen van de dag in de Old Oakstraat staan, leunend op zijn zware stok, die hij met beide handen in de rug geklemd hield. In werkelijkheid keek hij veel vaker naar het uithangbord waarop ‘Instrumenten’ stond.

Hij bestudeerde het huis.

Terwijl hij op de Perzik wachtte, lette hij nauwkeurig op het reilen en zeilen van deze merkwaardige instrumentenwinkel. Hij zag normale figuren binnengaan en andere op lage rolwagentjes naar buiten roeien. Hij zag al snel dat het helemaal geen anderen waren. Ze waren tot hompelaars omgetoverd. De aard van het bedrijf werd hem van lieverlee duidelijk. Hij begreep dat het om een goudmijn ging.

Mevrouw Peachum, die hem van achter het raam op de eerste verdieping bekeek, had zo haar gedachten over de hardnekkige minnaar.

Hij leek wel te wachten op iets wat van de kant van de Perzik moest komen, en maar niet kwam. Zijn gevoelen, dat er tijdens het uitstapje iets gebeurd was wat bepaalde gevolgen moest hebben, werd kennelijk door zekere persoon niet gedeeld. Juffrouw Peachum ging, als zij van de huishoudkursus thuiskwam, door een deur die in een andere straat lag.

Niet zelden spoedde ze zich weg om Smiles te ontmoeten. Het was leuk, met hem door de plantsoenen te flaneren, ’s avonds, als de banken door paartjes waren bezet. Hij zei aardige dingen tegen haar en maakte zich zogezegd druk om haar uiterlijk. Een bepaalde plek aan haar hals moest hij kunnen zien, anders was ’t toiletje ‘niet flatteus’. Hij zei dat ze hem het hoofd op hol bracht.

Hij kwam altijd zeer stipt op de afspraken en tamelijk gehaast. Daardoor ontstond de indruk dat hij allerlei verplichtingen had.

De Perzik bloeide in deze dagen pas goed. Het was lente. Polly ging in een lichte, blauwe jurk met witte stippen door de kleermakerij, waar stearine in de kleren gestreken werd om ze er morsig te laten uitzien, en tilde, toen de onderkomen meisjes in de nauwe vochtige kamer met niet meer dan twee hooggeplaatste vensters oneerbiedige opmerkingen maakten, haar rokken op en liet een klein wit kontje zien.

Zij stoeide met de honden op de binnenplaats en gaf hun gekke namen, waar ze erg om moest lachen. Een van hen, een foxterriër, noemde ze Smiles. De armzalige pruimeboom op de binnenplaats vond ze plotseling mooi. Ze zong ’s ochtends onder het wassen en was verliefd zonder iemand speciaal op het oog te hebben.

Op de ellebogen, met haar vollemaansgezicht tussen de handen, lag ze ’s avonds op de tussenverdieping romannetjes te lezen.

‘Ach,’ zuchtte ze, ‘hoe aangrijpend is toch de strijd van Elvira, dit mooie meisje met haar zondige gedachten! Ze houdt van haar beminde, een man van edele gezindheid en gestaald door de sport; zij houdt van hem uit de grond van haar hart, met de zuiverste en edelste gevoelens, en toch roeren zich diep in haar binnenste verlangens, duistere, wilde, zwoele verlangens die niet al te ver afstaan van zondige hartstochten! “Hoe zal het mij vergaan als ik tegenover deze beminde man sta?” zucht ze dikwijls. “En waar zal me dat overkomen?” En mijn geval is, vergeleken bij Elvira, zelfs nog erger. Want ik houd niet eens van iemand en koester toch van die verlangens! Kan ik veinzen dat mijn beminde ze in mij wekt? Nee, dat gaat niet. Ik word toch niet overrompeld door de schoonheid– van schoonheid is nauwelijks sprake bij meneer Beckett, noch van edele gezindheid bij meneer Smiles – ik kom ’s ochtends vroeg uit de veren, om het zo maar eens te stellen, en bij het wassen, toch zeker een onschuldige bezigheid, komen dergelijke verlangens in mij op, helaas weinig gericht, bijna elke man is goed, die de heren Beckett en Smiles in mijn ogen pas mooi maken! Wat moet ik van mezelf denken? Als het zo doorgaat, dat ik in deze eenzame kamer, ver van de wereld, met de onschuldige rose gekalkte muren, met het laken tot mijn kin opgetrokken, zulke taferelen verzin – om van mijn dromen nog maar niet te spreken – word ik nog bang, dat mijn vleselijke begeerten mij nog in de goot zullen brengen, waar menig meisje haar einde vond, naar ik hoor. Nog een paar nachten zo, en ik ga aanpappen met de krukkeman George op de binnenplaats met de honden! Wat moet ik nou doen om meneer Beckett, die toch alleszins een goede partij lijkt, in het vervolg zo kort te houden als hij van zijn aanstaande verwacht? Hoe moet ik het aanpakken om hem met die klare oogopslag tegemoet te treden, zodat eventuele lage verlangens, die voor het huwelijk nooit en te nimmer vervuld mogen worden, hem vergaan, als hij deze klaarblijkelijke naïeve onschuld ziet?’

Het besluit van de Perzik om de houthandelaar te trouwen, was in haar gerijpt zonder speciaal ingrijpen van zijn kant. De praktiese instelling van de dochter van meneer Peachum had de keus laten vallen op de meest bezadigde en betrouwbare van haar twee aanbidders.

Maar nog steeds lukte het de vrolijke Smiles juffrouw Peachum telkens weer te ontmoeten. Hij kreeg haar zelfs zover dat ze met hem meeging naar zijn gemeubileerde kamer, waar ze definitief de indruk kreeg dat hij ekonomies gezien absoluut niet in staat was een vrouw te onderhouden. Toen zij hem voor de tweede keer bezocht en met hem weer naar buiten kwam, werd zij door meneer Beckett gezien.

Mevrouw Peachum maakte een interessante brief van hem open, waarin hij Polly bezwoer hem een rendez-vous toe te staan en haar ronduit herinnerde aan zekere gebeurtenis bij de piknik. De brief maakte beslist een zeer kwalijke indruk.

Mevrouw Peachum zorgde ervoor, dat meneer Beckett haar dochter de volgende zondag weer ontmoeten kon in ‘De Inktvis’. Ze wist niks sekuurs over Smiles, had ook niemand geloofd die haar de waarheid zou hebben gezegd, en liep maar te prakkezeren hoe ze haar dochter op een nette manier kon waarschuwen niet te vroeg betrekking te hebben met de houthandelaar, die zij zich als schoonzoon had uitverkoren. Zij stelde zich ’s nachts en vooral tegen de morgen, in bed naast haar kleine man liggend, steeds met genoegen de echtelijke omhelzingen voor van haar dochter en Jimmy, zoals zij de houthandelaar noemde.

Haar bezorgdheid was overbodig.

Aan de ronde ijzeren tafeltjes onder de kastanjebomen zaten de gasten dicht opeen, behalve als er gedanst werd, en dan dansten ook Polly en meneer Beckett. De konversatie werd daardoor bemoeilijkt. Toch wist meneer Beckett de beide dames te boeien.

De houthandelaar bestelde een portie schapelever met azijn en olie. Terwijl hij dat zaakje vakkundig bereidde, bracht hij het gesprek op de roofmoordenaar Stanford Sills, wie de kranten weer eens een paar moorden in de omgeving van de West-Indiadokken toeschreven. De beide dames kenden de naam en wisselden met meneer Beckett vermoedens uit over de persoon, die achter de jarenlang gezochte moordenaar schuilging.

Meneer Beckett vertelde zeer plasties over deze heer, voor wiens moorden de politie overigens nooit goede motieven wist en voor wie in de onderwereld, naar verluidt, een ronduit bijgelovige angst heerste. Het was voorgekomen dat door de politie gezochte inbrekers zich vrijwillig bij Scotland Yard gemeld hadden, omdat zij zich bedreigd voelden door ‘het Dolkmes’, zoals Stanford Sills door het rapalje van de dokken werd genoemd.

Polly wist precies hoe hij eruit zag en beschreef hem aan de houthandelaar.

Hij was blond en slank als een wesp en zo elegant, dat men hem ook in de kleren van een dokwerker nog voor een verklede gentleman aanzag. Zijn ogen hadden een groene weerschijn. Tegenover vrouwen was hij vriendelijk.

Polly amuseerde zich kostelijk. Meneer Beckett had beslist indruk op haar gemaakt.

Beiden waren druk aan het dansen, en mevrouw Peachum ving slechts flarden van hun gesprek op. Tot haar verbazing had haar dochter het uitsluitend over meneer Smiles en hoe leuk hij was. Ze zag positief dat ‘Jimmy’s’ kraag nat van het zweet was.

Polly scheen hem goed aan de haak te hebben.

De volgende ochtend stond hij alweer op het trottoir aan de overkant van de winkel. ’s Middags legde hij een bezoek af bij mevrouw Peachum; tot haar wanhoop, want ze was bang voor Peachum, die niets vermoedde en eerst voorzichtig van de zaak op de hoogte moest worden gebracht.

Meneer Beckett zat op het puntje van de rood fluwelen stoel in de salon en waarschuwde mevrouw Peachum voor Smiles, die een kwalijk jong mens zou zijn, nogal verloederd en een rokkenjager. Hij informeerde, of Smiles Polly niet met brieven lastig viel en zou kennelijk het liefst de kachel doorzocht hebben naar briefresten.

Bij het vertrek kwam hij Polly op de trap tegen en vergezelde haar naar de kursus. Zij babbelde over het ouderlijk huis, de talrijke mensen die steeds in en uit liepen, de jonge heren in de klerenmagazijnen, bij wie ze zeer populair was, omdat ze nooit onaardig tegen hen deed.

De houthandelaar dacht dat ze blauwe wallen onder haar ogen had. Het maakte hem zeer neerslachtig.

Inderdaad zag hij haar nu voor zijn geestesoog in een groot huis als in een duiventil, met ontelbare deuren waar steeds maar jonge heren uit kwamen, in een woning dus die niet zo best was voor een jong meisje. In zijn achterhoofd zat de gedachte aan het voorval tijdens de piknik, beter gezegd tijdens de terugtocht. Het was een voorval waarover hij niet sprak, nu niet en ook later niet, toen een reeks zware en opeenvolgende rampen lange gesprekken met zijn vrouw beletten, maar dat hem sterk aangepakt had. Het had hem besmet met twijfel aan haar onschuld en tegelijk met een merkwaardige belangstelling voor diezelfde onschuld. Zelden was hij zo verkikkerd geweest op een vrouwelijk wezen als op de Perzik. Meerdere omstandigheden versterkten elkaar op gelukkige wijze.

‘Het is helemaal fout’, zei hij soms tot zichzelf, als hij zijn gevoelens onderzocht, ‘zich af te vragen of men een meisje huwt om haar geld of om haar zelf. Dat valt vaak samen. Er zijn weinig dingen aan een meisje die een man zinnelijk zo opwinden als een vermogen. Ik zou haar natuurlijk zo zonder meer ook begeren, maar misschien toch niet zo hartstochtelijk.’

Meneer Beckett was geen nieuweling in vrouwenaffaires. Hij had al een paar, overigens simultane, echtverbintenissen achter de rug. Voor avontuurtjes had hij weinig tijd, want hij was verwikkeld in hoogst riskante zaken en hij maakte zich ernstig zorgen. Maar zonder twijfel was het voor hem noodzakelijk een nieuw huwelijk te sluiten: met zijn winkels ging het niet opperbest.

Tegelijk had hij in zijn borstzak verschillende kranteknipsels van een interview, dat de hoofdkommissaris van politie de journalisten gegeven had over de roofmoordenaar Stanford Sills, die men het Dolkmes noemde. Deze knipsels waren hem anoniem toegestuurd, en dat had hem zeer verontrust. Daarom liet hij ook de woorden die hij op de punt van zijn tong had, onuitgesproken.

Zowat een week later kwam de zakenman Jonathan Jeremiah Peachum door de manipulaties van ene meneer Coax in uiterste nood en liet zijn oog vallen op zijn opbloeiende dochter.

Tweede hoofdstuk

En zij trokken op ten oorlog

En hadden kogels nodig

En allerlei lieve mensen

Gaven hun de kogels.

‘Zonder munitie geen oorlog.’

‘Je zult ze krijgen, mijn zoon!

Gij trekt voor ons ten strijde

Wij maken je een blauwe boon.’

En ze maakten veel munitie

Maar nu ontbrak de oorlog nog.

En door allerlei lieve mensen

Kwam de oorlog dan toch.

‘Op, op, mijn zoon, ten strijde!

Het vaderland is in gevaar!

Op, op, voor moeder en voor zusters,

Voor troon en voor altaar!’

Krijgslied

Een verlangen van Harer Majesteits regering

William Coax was makelaar van beroep. Volgens zijn visitekaartje had hij ergens in de city een kantoor; toch was er bijna niemand die daar ooit geweest was. Niet eens hijzelf ging er ooit heen. Dat had ook helemaal geen zin gehad, want daar zat alleen maar een bleek, afgesloofd meisje met een oude typemachine die het niet meer deed, wat niks uitmaakte omdat hij er niet stond voor tikwerk. Dat meisje zat daar ook alleen maar om op de post te wachten, en die werd hierheen gestuurd omdat meneer Coax zijn adres verborgen wilde houden voor iedereen. Want hij ontving niemand thuis, maar handelde alle zaken in het restaurant af. Hij placht te zeggen: ‘Ik heb geen apparaat nodig. Ik doe slechts grote zaken!’ Hij pakte ook niets smerigs aan; hij droeg altijd handschoenen. Daarbij droeg hij opvallende, lichtgrijze kostuums, konfektie van twaalf in het dozijn, gekompleteerd met violette sokken en felrode stropdassen. Volgens hem had hij het figuur voor konfektie, hoewel hij lang en mager was. Hij dacht dat men in hem algemeen een militair in civiel zag; zijn houding was daarom stokrecht.

Hij mocht dan de diensten van dure employees ontberen, toch was hij niet zonder hulp. Op bepaalde departementen zaten mensen, die voor hem minstens zo nuttig waren als een paar schaamteloze, luie boekhouders.

Zo iemand had hij bijvoorbeeld op het departement van marine.

Van hem hoorde hij op zekere dag, dat Harer Majesteits regering een verlangen koesterde. Zij verlangde transportschepen voor troepenvervoer naar Kaapstad. Coax besloot een poging te doen om aan dit verlangen tegemoet te komen.

Daar het om een maritieme kwestie ging, informeerde hij in een kroeg voor zeelui van minder allooi – zeelui van twaalf in het dozijn – naar zo oud mogelijke schepen. Hij kreeg een paar tips. Ze waren eigendom van de rederij Brookley & Brookley, zo’n rederij van twaalf in het dozijn.

In deze tijd waren er in Londen veel lieden die het met de verzoeken die de regering tot de zakenwereld richtte om ondersteuning in de oorlog tegen Zuid-Afrika, niet al te nauw namen. Ze waren alleszins bereid de regering marmelade te verkopen; om die zelf te eten, daarvoor zouden ze teruggeschrokken zijn. Tot dit slag hoorde meneer Coax niet. Hij wilde zich niet verrijken aan het ongeluk van zijn land en verwikkeld raken in onschadelijke, maar slepende onderzoekingen die kantoorruimte en typemachines zouden opslokken. Ieder ander dan hij zou de regering op grond van zijn relaties de schepen aangeboden hebben, waarvan meneer Coax in de bewuste kroeg hoorde. Ze waren groot en, naar een voorzichtige polsing bij Brookley & Brookley uitwees, ook goedkoop.

In het korte onderhoud dat de makelaar met Brookley & Brookley over de leverbare schepen had, werd over iets anders dan de tonnage en de prijs niet gesproken. Meneer Coax stelde verder geen vragen, de reders repten niet van de toestand der schepen. Alle drie hadden de heren hierop te allen tijde en voor iedere rechtbank een eed kunnen doen.

Voor meneer Coax kwamen de schepen van de heren Brookley & Brookley volstrekt niet in aanmerking, ondanks hun aanzienlijke tonnage en hun lage prijs. Hij kende een hoop mensen in Londen die bereid waren een goede prijs neer te tellen voor vrachtschepen. De vrachttarieven waren zeer hoog, vanwege de oorlog. Er waren maar weinig schepen te koop, en die waren dan ook erg duur. Maar natuurlijk zou niemand die een behoorlijk schip nodig had, zich wenden tot een rederij als Brookley & Brookley.

Meneer Coax zat dringend verlegen om behoorlijke schepen, maar niet voor de regering doch in opdracht van partikuliere firma’s. Het verlangen van de regering naar vrachtruimte was voor hem een zaak van zeer ondergeschikt belang en slechts interessant in verband met zijn partikuliere zaken. Hij besteedde een hele week aan verder zoeken.

Hij duikelde ook drie andere schepen op die geschikt waren voor transport, jonger en in elk opzicht betrouwbaar. Hiervoor moest hij meerdere reizen maken, zelfs naar Southampton, en toen hij de schepen opgespoord had, behoorden ze aan verschillende eigenaren en waren ook helemaal niet goedkoop, maar zagen er wel enigszins als schepen uit.

Meneer Coax noteerde deze schepen en reisde terug naar Londen.

Daar boog hij zich weer over de wens van de regering. Maar zoals men zal zien, verwaarloosde hij daarbij zijn eigen belangen niet. Die waren en bleven zonder wanken gericht op de verwerving van een paar behoorlijke vrachtschepen van het Southamptonse type tegen de laagst mogelijke prijs.

Over de zaak van de regering sprak meneer Coax in Londen met enkele andere zakenlieden, die hiertoe bijeengeroepen waren. Het was niet moeilijk zulke mensen te vinden. Londen bruiste van energie. De city brandde van verlangen het land bij te staan in de strijd tegen de Boeren. De regering was een waarlijk ideale klant.

Toen hem het verlangen van Harer Majesteits regering ter ore kwam, kwam meneer Peachum bijeen met vier, vijf andere heren, die even sterk als hij begeerden het verlangen van de regering als een bevel ter harte te nemen.

Zij ontmoetten elkaar in een goed burgerlijk restaurant in Kensington. Zij ontdekten dat hun gezelschap een echte landjonker telde, een bookmaker, de direkteur van een textielfabriek in Zuid-Wales, een restaurateur, een grote huiseigenaar, een schapenfokker en de eigenaar van een grote zaak voor tweedehands muziekinstrumenten.

Ze namen een konsumptie voor eigen rekening, en de heer William Coax stak een kleine redevoering af.

‘De toestand van ons land’, zette hij uiteen, ‘is ernstig. Zoals u weet, begon de oorlog in Zuid-Afrika, doordat vreedzame engelse burgers onverhoeds overvallen werden. De troepen van Hare Majesteit, die optrokken om hen te beschermen, werden overal op de gemeenste manier aangevallen en bij hun poging om brits eigendom te beschermen, keer op keer bloedig gekrenkt. U hebt allen gelezen, hoe de regering is aangevallen vanwege haar overdreven lankmoedigheid en een vredelievendheid die alle begrip te boven gaat. Vandaag, een paar maanden na het begin van de oorlog, worstelt Engeland met een paar van de dolheid geslagen farmers om niet minder dan om het voortbestaan van al zijn overzeese bezittingen. In de stad Mafeking zijn engelse troepen door een machtig Boerenleger ingesloten en vechten voor hun leven. Wie onder u wel eens op de beurs komt, weet wat zoiets voor gevolgen heeft. Mijne heren, het gaat om het ontzet en de bevrijding van de stad Mafeking! (Applaus.) Mijne heren, dit tijdstip vraagt ook van de britse zakenwereld koelbloedigheid, moed en initiatief. Als het daaraan in de zakenwereld ontbreekt, zal de heldenmoed van onze jeugd vergeefs zijn. Want: wie voert de oorlog? De soldaat en de zakenman! Ieder op zijn plaats. De regering heeft geen verstand van zaken doen. Dat is ons terrein. De regering zegt: we hebben transportschepen nodig. Wij zeggen: alstublieft, hier zijn transportschepen. De regering vraagt ons: jullie zijn deskundig, hoeveel kost een transportschip? – Daar kunnen we achter komen, zeggen wij; alstublieft, transportschepen kosten zo en zoveel. De regering marchandeert niet; ze weet dat het geld in het land blijft. Broeders onder elkaar marchanderen niet. Het blijft toch hetzelfde of de ene het geld heeft, of de andere. De regering en haar zakenlieden, dat is één grote familie. Zij vertrouwen elkaar en zijn op elkaar aangewezen. Dat kan jij niet, zegt de een tegen de ander, laat mij dat maar doen. Als ik ooit eens iets niet kan, dan doe jij het. Zo groeit vertrouwen, zo ontstaan gemeenschappelijke belangen. Zie je, Billy, zei staatssekretaris Dinges laatst tegen me onder een sigaretje, mijn vrouw komt niet meer uit met haar twaalf kamers, wat te doen? Maak je geen zorgen om zulke details, zeg ik hem, denk aan je ambt! En ik regel die zaak. Daarna lezen we in de krant dat de staatssekretaris een grote redevoering heeft afgestoken in het belang van het land, die ons weer een stuk vooruit heeft gebracht in de wereld; en in Afrika of in India of God weet waar gebeurt iets geweldigs dat ons land en zijn belangen aangaat, belangen die werkelijk grandioos zijn. Jij moet geen zorgen aan je hoofd hebben, Charles, zeg ik, in ons belang. Geen kleine beslommeringen, geen geldzorgen! Ik ben een eenvoudige, simpele zakenman, ik wil niet in de krant, ik wil geen publieke erkenning, stil en zonder ophef wil ik jouw grote werk in het belang van het land mogelijk maken, ik help mee. En zoals ik, mijne heren, doen duizenden zakenmensen, stil en zonder ruchtbaarheid, kan ik wel zeggen, maar hardnekkig en vindingrijk. De zakenman zorgt voor het schip, de soldaat scheept zich in. De zakenman is vindingrijk, de soldaat is dapper. Mijne heren, laat ons zonder veel omhaal een vennootschap tot exploitatie van transportschepen oprichten!’

Het sukses van de toespraak van meneer Coax was volkomen. De restaurateur dankte hem uit naam van de andere heren en uit naam van Engeland voor de vingerwijzing, en na het bespreken van enkele zakelijke details werd een voorlopig kontrakt opgesteld. De kelner bracht pen en inkt, de bookmaker deed het schrijfwerk. De drie schepen die meneer Coax genoemd had, zouden ten snelste van de firma Brookley & Brookley aangekocht en in gereedheid gebracht worden. De koopsom zou in 8 (acht) delen opgebracht worden en moest bij de koop kontant op tafel komen.

Toen men zover was, viel een grote stilte aan tafel. Nu ging het om de aandelen in de winst, vooral om het aandeel van Coax die de zaak aangebracht had. De heren deden nog een bestelling: sigaren en port.

Toen zei de textielfabrikant terloops, de blauwe rook van zijn havanna naogend: ‘De verdeling van de nettowinst had ik me zo gedacht, er wordt door 8 gedeeld, we zijn toch met zijn achten, nietwaar? En onze vriend Coax krijgt vooraf een makelaarsprovisie van laten we zeggen – 10 procent van de prijs die de regering betaalt extra.’

De heren keken naar Coax, overigens niet allemaal. Coax leunde met stoel en al achterover en zei met een flauw lachje: ‘Dat is een grap.’

Zijn eisen waren, zoals tot ontsteltenis van de heren bleek, vrij hoog. De bespreking ervan duurde meer dan twee uur. Toen waren ze niet werkelijk lager geworden, maar allen hadden de indruk dat ze dat ook na twee jaar nog niet zouden zijn. De provisie moest 25 procent zijn.

Toen de heren zuchtend en met een gezicht alsof ze het doodvonnis van hun dierbaarste bloedverwanten ondertekenden, hun naam op het papier gezet hadden, gingen zij ras uiteen, eenieder naar zijn stad.

Peachum had van de hele zaak, speciaal van de onbuigzaamheid van meneer Coax bij de verdeling van de nettowinst, een voortreffelijke indruk gekregen. Zo pingel je alleen maar, als de zaak solide is.

Zorgen waarvan de doorsnee mens niet het flauwste vermoeden heeft

Op een heiige ochtend vond in een der talloze kleine kale geelgemeubileerde kantoren der city een gesprek tussen vijf heren plaats. Op de matglazen deur die toegang gaf tot het kantoor, stond in gouden letters ‘Brookley & Brookley, reders’.

Twee van de deelnemende heren waren Brookley en Brookley, vale, besluiteloze heren, die wellicht overdreven bang waren verantwoordelijkheid te nemen voor ieder besluit dat hen beiden betrof. Zij waren uitsluitend bekommerd om het welzijn van de ander en kennelijk doordrongen van het besef dat ze te zwak waren om deze wederkerige verantwoordelijkheid te dragen.

Wie in de city goed thuis was, behandelde deze twee broers als zachte eitjes. Meneer Coax was goed thuis in de city. Er werd een kontrakt opgesteld, dat de vrachtschepen ‘Mooie Anna’, ‘Jonge Schipper’ en ‘Optimist’ voor totaal 8200 (achtduizendtweehonderd) pond in het bezit van de nieuwe vennootschap zouden komen. De bezichtiging zou plaatsvinden op donderdag. Onmiddellijk daarna zou het kontrakt getekend worden en de koopsom betaald.

‘Ik zie u allen zeer graag,’ zei de ene heer Brookley, ‘maar voor deze schepen is het niet nodig.’

Alles was in kannen en kruiken.

Brookley en Brookley waren verbaasd, toen de volgende morgen meneer Coax nogmaals, maar nu alleen ten kantore verscheen en op eigen houtje, na toezegging van de striktste diskretie, een nieuw bod op de schepen deed voor het geval dat de gisteren besproken zaak niet door zou gaan. De gebroeders raakten zowaar een beetje opgewonden.

Woensdagmiddag legde de ene heer Brookley een bezoekje af bij Eastman, de grote huiseigenaar, omdat hij zijn adres wist en informeerde mistroostig, of ze de zaak niet ongedaan konden maken; ze hadden een nieuw bod en hij kon het tegenover zijn broer niet verantwoorden bij de oude prijs te blijven.

Eastman moest tot zijn spijt uit naam van de vennootschap weigeren, en Brookley prevelde wat over donderdagavond 6 uur, als hij zijn vrijheid van handelen weer zou herkrijgen, als niet alles in orde zou zijn. Eastman stelde meteen de anderen op de hoogte en drukte ze op het hart stipt op tijd te zijn. Maar donderdagochtend verzocht meneer Coax Eastman in een restaurant te komen en onthulde hem, dat hij het geld niet voor zaterdagochtend op tafel kon leggen.

Dientengevolge vond ’s middags om twee uur, kort voor de bezichtiging, een opgewonden zitting plaats in een ander restaurant, waar de textielfabrikant met kracht van Coax eiste dat hij zijn deel inbracht, of dat er een geheel nieuwe regeling zou worden getroffen.

Tegelijk bood hij aan de verplichtingen en het winstaandeel van Coax over te nemen.

Eastman onderscheidde bij zijn beoordeling van deze verklaring twee aspekten; van de ene kant de eis waarmee hij akkoord ging, van de andere kant het aanbod dat hij vierkant afwees. Hij verklaarde dat hij zelf bereid was het aandeel van Coax over te nemen.

Daartoe waren er nog meer van de zeven bereid. Dat Coax zijn aandeel kwijt zou zijn, als hij zijn achtste deel niet stortte, en wel onmiddellijk, was voor allen een uitgemaakte zaak, behalve voor Coax. Deze uitte nog enige twijfel, zij het zwakke. Tenslotte werd men het eens, dat de zaak eenvoudig in zevenen zou worden gedeeld in plaats van in achten en dat Coax slechts zijn provisie zou krijgen.

Coax was hier schijnbaar zo door getroffen, dat hij ziek werd en naar huis ging om onder de wol te gaan. Hij verklaarde, dat hij ook aan de bezichtiging niet meer mee kon doen.

Voor de bezichtiging had Eastman een voormalig scheepsingenieur in de arm genomen, een lange, pezige man, Bile geheten, die overal ontslagen was vanwege de drank. Ze ontmoetten hem in de omgeving van de dokken en gingen op aanraden van Eastman nog wat met hem drinken, zodat hij in de stemming zou komen om de oude kasten eens flink aan de rotte tand te voelen.

De gebroeders Brookley en Brookley ontmoetten ze in hun kantoor en vandaar was het niet ver naar de schepen.

Het waren grote, sombere kasten uit de dagen van Nelson. Er zijn altijd mensen die oude dingen bewaren, hoeden, sigarenkistjes, kinderwiegjes, uit louter piëteit of domweg uit stompzinnigheid. Zulke mensen zouden deze schuiten in hun hart gesloten hebben. In ieder geval lagen ze daar nog in het troebele water en trotseerden de mening dat alles ooit vergaat.

Kennelijk had men ze jaren of tientallen jaren lang met rust gelaten. Maar nu wachtten ergens in Transvaal een paar duizend Tommies op hun ontzet en moest men ze nog eenmaal lastig vallen. Nou, het zou hun een zorg zijn.

De ‘Jonge Schipper’ lag vooraan, en daar ging de kommissie aan boord.

De loopplank was van hout, dat stond vast. Het dek zag er niet erg uitnodigend uit, maar was ook van hout, als bij een echt schip.

Er was geen zeeman onder de bezoekers. Zo iemand zou men de trap niet af gekregen hebben. Hij zou bang geweest zijn zijn nek te breken.

In het ruim liepen de ratten rond als lammeren op de weiden van Wales, grote, vette beesten die ondanks hun hoge leeftijd nog nooit mensen gezien hadden en bijgevolg geen flauwe notie hadden hoe gevaarlijk die waren.

Ingenieur Bile was van plan geweest alle kneepjes waarmee gewetenloze reders een drijvende doodskist tot een riant luxe-jacht weten om te toveren, cynies en onvervaard te ontmaskeren. ‘En wat is dat, mijne heren?’ had hij zich voorgenomen te zeggen en had daarbij een of andere neptruc aan de kaak willen stellen. Nu stond hij er hulpeloos en moe bij en deed zijn mond niet open. Een kind kon zien wat hier aan de hand was.

Wat de ‘Jonge Schipper’ mankeerde, kon je zelfs met de beste wil van de wereld geen gebrek meer noemen.

Van de tien mannen zette niet een ook maar een stap van de ijzeren trap. Geen had ook maar gewaagd tegen de scheepswand steun te zoeken, als hij gestruikeld was over een van de verrotte voorwerpen die overal in het rond lagen. Je moest vrezen, dat je hand eenvoudig door de wand heen schoot.

Eastman zei plotseling luid en vrolijk: ‘Ja, ja.’ Het galmde, als in een oeroud pakhuis.

En toen zei de ene heer Brookley heel kalm: ‘Per slot van rekening komt het niet op het uiterlijk aan. De hoofdzaak is, of een schip zeewaardig is en tegen een stootje kan.’

Er zijn mensen, die perfekt in staat zijn van anderen helemaal niks aan te voelen, die totaal geen last hebben van de feiten en hun gedachten zonder blikken of blozen uitspreken, zonder ook maar één moment te letten op omgeving of tijdstip. Zulke mannen zijn geboren leiders.

De ‘Vennootschap ter Exploitatie van Transportschepen’ ging als in een boze droom weer aan wal. Ze wierpen nauwelijks nog een blik op de ‘Mooie Anna’ en de ‘Optimist’, welke laatste er misschien nog het ergst van het drietal aan toe was.

Toen ze allemaal weer in het kantoor van Brookley & Brookley zaten, hield de ene heer Brookley een kleine toespraak.

‘Mijne heren,’ zei hij, terwijl hij uit het raam keek, ‘ik heb de indruk, dat u aanvankelijk meer verwachtte, ofschoon de prijs u bekend was, dat u op de een of andere manier teleurgesteld bent en zich niet helemaal gelukkig voelt met deze zaak.’

Hij wierp een vluchtige blik in het rond, en omdat niemand iets tegenwierp, vervolgde hij: ‘Ware zulks het geval, dan zou ik u adviseren onder geen beding te handelen in strijd met uw innerlijke stem, die u zegt: laat die zaak lopen! Als u haast hebt, zal het u moeilijk vallen op dit moment andere schepen te vinden in Engeland, met name in deze prijsklasse. Maar als u tijd hebt om te zoeken en het u op een paar maanden niet aankomt, kunt u stellig iets geschikts vinden. “Brookley & Brookley” kan de schepen door een toeval zonder meer van de hand doen; zoals ik gisteren al aan meneer Eastman zei, hebben wij een bod en het zou ons helemaal niet onwelkom zijn als u zich zou terugtrekken. Zelfs over een kleine afkoopsom valt te praten. Het is nu half zes en om kwart over zes hebben mijn broer en ik een andere bespreking. We kunnen en moeten dus snel tot een besluit komen.’

‘De schepen zijn hoogstens 200 pond waard en absoluut niet zeewaardig’, zei Bile kalm.

Meneer Brookley keek op zijn horloge.

‘U hoort wat uw deskundige zegt. Wij hebben geen reden dat tegen te spreken. We denken er niet aan u de schepen op te dringen. Het is ons geheel onmogelijk enige verantwoordelijkheid op ons te nemen. Misschien is het technies gesproken eigenlijk het beste om ze als brandhout te verkopen. In dat geval is de 200 pond, waarover uw adviseur spreekt, ongeveer juist berekend. Dus overlegt u de zaak eens, mijne heren!’ En hij verliet met zijn broer de kamer.

Toen ze weg waren, zei Eastman zacht: ‘Dit zijn de enige schepen, die te krijgen zijn. Dat mogen we niet vergeten. Toch zou ik nog terugkrabbelen, als ik er niet van overtuigd was, dat het andere bod van niemand anders komt dan van onze vriend Coax. Wij hebben te scherp onderhandeld. Hij wil deze zaak afhandelen met andere partners. Dommere.’

Enkele aanwezigen ging een licht op. Vijf minuten later stonden ze, met een pen in de hand, over het kontrakt gebogen.

Op de terugweg zei Eastman tegen de ingenieur: ‘Als leek kun je je helemaal niet voorstellen dat iemand in zo’n schuit de zee op kan. Je denkt onwillekeurig, dat dat vermolmde spul gewoon als papier in het water oplost. De moderne techniek is groots. Die maakt van niks nog iets. Wedden dat die dingen, als ze maar een verfje gehad hebben en een beetje opgeknapt zijn, nog best knap tonen en dienst doen als elk ander schip! De leek heeft geen flauw benul, wat de techniek allemaal vermag!’

En nadat hij zwijgend enige stappen gedaan had vervolgde hij bedrukt: ‘Het is monsterachtig zoals de konkurrentie iemand op de hielen zit. Er is geen zaak zo gemeen, of een ander pakt hem onmiddellijk aan, als je ervan afziet. Je moet geweldig veel kunnen verdouwen. Als je ook maar een sekonde aan menselijke opwellingen toegeeft, ben je rondweg het haasje. Alleen ijzeren discipline en zelfbeheersing kunnen je redden. Van de andere kant kun je ook niets voor niets verlangen. Als je fatsoenlijk wilt blijven, zoals dat in de volksmond heet, dan moet je wel putjesschepper worden of in de bouw gaan. Ja, als je je een keer boven de middelmaat hebt verheven, heb je zorgen, waarvan de doorsnee mens zonder bezit geen flauw vermoeden heeft.’

Alles voor het kind

Meneer Peachum maakte zich zorgen over de afwezigheid van meneer Coax bij de bezichtiging. Hij kon niet inslapen en had een beroerde nacht.

Hij deed mee aan de aankoop van drie onbruikbare schepen, zijn aandeel bedroeg ongeveer een half schip, en nu lag het enkel in handen van de heer Coax, of dat geld weggegooid was of niet. Maar voor iemand met het karakter van Peachum betekende afhankelijkheid van een ander hetzelfde als de welwillende bescherming van een python voor een konijntje. De vraag was: zou meneer Coax de schepen doorverkopen? Waarom was hij niet aanwezig geweest bij de bezichtiging of tenminste bij de ondertekening van het kontrakt? Men had hem eruit gewerkt: hij was geen mede-eigenaar meer, maar slechts makelaar.

Eenmaal stond meneer Peachum op, om na te gaan of alle lichten uit waren, maar toch voornamelijk uit innerlijke onrust. Hij was niet in staat ook maar het kleinste geldelijke verlies te verkroppen. Het ergste was dat hij, zelfs bij verlies van kleine sommen, meteen alle zelfvertrouwen verloor. Hij vertrouwde niemand, waarom zou hij zichzelf vertrouwen?

Het licht was overal uit, maar Polly’s raam aan de veranda stond open. Hij kon haar in het donker in bed zien liggen.

Geërgerd deed hij het raam van buitenaf dicht.

‘Waarvoor doe ik dit allemaal?’, vroeg hij zich af, toen hij weer in bed kroop. ‘Alleen voor het kind. Ik moet nog twee van deze frommesen in de kleermakerij eruit smijten. De kleermakerij stinkt letterlijk van luiheid. Ik kan toch niet al die lui vetmesten? Dat zit maar te naaien, of die lompen nou verkocht worden of niet. Zij lopen helemaal geen risiko. Polly kon ook wel eens wat gaan doen. Wat denkt ze eigenlijk wel? Die Coax is voor geen cent te vertrouwen. We hadden hem nooit en te nimmer zo hard mogen aanpakken! Dat is een kwaje rakker, die grijpt zoiets aan als voorwendsel en laat je hangen. Als dat gebeurt, draai ik hem de nek om, maar wat schiet ik ermee op?’

Badend in het zweet kwam hij uit de dekens omhoog: ‘Wat ben ik een vervloekte stommerd! Ik eindig nog in de goot! Hoe kon ik nou een zaak beginnen met een vent, die ik niet de nek kan omdraaien?’

De volgende ochtend ging Peachum naar Eastman en samen met hem naar het kantoor van Coax in de city. Inderdaad beweerde het bleekzuchtige meisje dat Coax op reis was! En het kantoor, waar Peachum tot nu toe nog niet geweest was, had een deprimerende uitwerking op hem. Dat was het kantoor van een zwendelaar.

De rest van de morgen was verschrikkelijk voor Peachum.

Hij had meegedaan aan dit handeltje, omdat de regering bedrogen moest worden. Dat had hem een blind vertrouwen ingeboezemd. Zaken van dit soort waren door de bank genomen veilig. Andere mensen bedriegen, dat kon waarlijk het oprechte oogmerk van een zakenman zijn. Maar de wereld was altijd nog slechter dan je kon bedenken. In slechtheid bestonden helemaal geen grenzen. Dat was Peachums diepste overtuiging, eigenlijk zijn enige.

Maar na het eten kwam Eastman met het bericht dat alles dik in orde was. Coax zou al weer terug zijn of helemaal niet weggeweest, in de loop van de middag zou hij met zijn vriend op het ministerie van marine de schepen in ogenschouw willen nemen, de heren moesten op hem wachten in een restaurant.

De schepen in ogenschouw nemen! Dat was een nieuwe Jobstijding. De zeven mannen die in het restaurant zaten te wachten, zagen eruit alsof ze zich op de ‘Optimist’ moesten inschepen.

En om half zes kwam Coax met een nieuwe, ronduit vlammende stropdas, met een uiterlijk zo onbetrouwbaar en frauduleus als maar kon, de gelagkamer binnen en haalde uit zijn borstzak een ondertekend en gestempeld kontrakt met het departement van marine en een cheque van 5000 (vijfduizend) pond, met ingang van heden betaalbaar aan de ‘Vennootschap ter Exploitatie van Transportschepen’.

De staatssekretaris had geen tijd gehad voor de bezichtiging.

‘In de vertrouwelijke relatie tussen ons spelen dergelijke formaliteiten in het geheel geen rol’, zei Coax luchtig. ‘Overigens heb ik in uw naam 2000 pond besteed. Die heb ik Hale ter beschikking gesteld voor zijn Weduwen- en Wezenfonds voor de minder hoge ambtenaren. Hij vond duizend genoeg, maar ik dacht, een goed gesmeerde machine loopt beter.’

Hij was in een schitterend humeur. Hij was deze dag weer in Southampton geweest en had een optie verworven op de vrachtschepen aldaar. Het liep allemaal als een trein. Meneer Coax was van plan, de heren van de ‘Vennootschap ter Exploitatie van Transportschepen’ een lesje te geven op het gebied van de moraal. De schepen uit Southampton zag hij met de wind in de zeilen op zich toe varen.

De afwikkeling, legde meneer Coax de heren uit, was zo gedacht: de schepen zouden zo spoedig mogelijk officieel aan de regering worden overgedragen; het herstel kon na deze overdracht voortgezet worden. De laatste termijn van de regering zou pas na de definitieve oplevering worden betaald.

Daarmee stemde men van harte in.

Besloten werd, meteen over te gaan tot het herstel van de schepen ‘Mooie Anna’, de ‘Jonge Schipper’ en de ‘Optimist’. Een kleine revisie, een verfje en zo voort waren niet te vermijden. ‘Per slot van rekening moeten die dingen een reis van enkele duizenden zeemijlen doorstaan’, sprak Coax ernstig.

Die kwestie werd aan Eastman toevertrouwd. Dat zou een paar honderd pond kosten, of misschien ook een paar duizend. Ze waren, zoals bleek, allen wat bezorgd geweest en daarom nu tot een zekere grootmoedigheid bereid, zelfs Peachum.

Tot zover ging alles goed, zo goed dat Peachum verbaasd was, toen de schapenfokker hem enkele dagen later opzocht en hem bekende, dat hij met de zaak moest kappen, daar hij al het geld waar hij maar de hand op kon leggen, nodig had voor leveranties aan het leger. Peachum nam na lang bieden en loven zijn aandeel over, zodat hij nu dus voor twee zevenden in de zaak stak. Dat was een onverwachte buitenkans.

Maar toen kwamen er verontrustende berichten van het ministerie van marine.

De bode was opnieuw Eastman, die Coax in een restaurant ontmoet had. Volgens hem zou de staatssekretaris achteraf toch nog moeilijkheden gekregen hebben naar aanleiding van het kontrakt. Van zekere zijde was hem aangeraden een kommissie van ingenieurs in te stellen met de opdracht over de gekochte schepen rapport uit te brengen. De staatssekretaris had tot nu toe schrap gestaan tegen alle aandrang van die zijde, maar wilde nu de objekten althans zelf in ogenschouw nemen. Het kwam er alleszins op aan dat dat pas gebeurde, als de opknapbeurt ver genoeg gevorderd was.

Dit bericht was er de oorzaak van, dat Peachum voor de piknik met alle tekenen van lichamelijk verval thuiskwam, om met warme kompressen en kamillethee in bed te kruipen.

Een week verliep met adembenemende onderhandelingen. Ze werden zeer bemoeilijkt door het feit, dat Coax zijn adres niet gaf. Daarnaar gevraagd, beweerde hij dat hij net aan het verhuizen was.

De gezamenlijke vennoten der maatschappij joegen gehaast heen en weer tussen hun woningen en de dokken. Het renovatiewerk liep maar langzaam van stapel. In de buik van de ‘Mooie Anna’ werden dingen ontdekt die de timmerlui de haren ten berge deden rijzen. En de ‘Jonge Schipper’ vertoonde een ingewand dat huiveringen verwekte. Met de ‘Optimist’ was het zo gesteld dat de ingenieurs helemaal nog niet tot een besluit waren gekomen, of men zonder gevaar voor de arbeiders een ladder tegen de scheepswand kon zetten.

Daarbij kwamen de kletspraatjes en geruchten in de omgeving van de dokken! De scheepstimmerlieden maakten geen geheim van hun ontdekkingen, als ze zaten te schaften; toen Eastman hen erop wees dat zij zich schuldig maakten aan landverraad, werkte hij slechts op hun lachspieren. De timmerlui waren allemaal door en door door de socialistiese propaganda verziekt. Het was al duidelijk, dat de reparaties op ruim vijf- tot zesduizend pond kwamen te staan.

In de loop van die week ontmoette Peachum Coax bij Eastman. Hij nodigde hem uit voor een avondmaal in de huiselijke kring. Meer dan ooit draaide alles om Coax. Coax paradeerde overigens over het geheel genomen met een gezicht dat vertrouwen uitstraalde. Aan dit avondmaal, dat ook Eastman bijwoonde, leerde Coax Polly kennen. De Perzik maakte indruk op hem. Hij was een rokkenjager van het ergste soort en wel een van het type, dat het zichzelf kwalijk neemt.

Peachum had langzamerhand allerlei over zijn affaires gehoord, die zich allemaal afspeelden in de laagste kringen en steeds op een haar na aan gerechtelijk onderzoek ontsnapten. Ook dat zou Peachum, als hij bijtijds op de hoogte geweest was, weerhouden hebben met Coax zaken te doen. Zakenlui die hun hoofd niet uitsluitend bij de zaak hielden, waren verloren. Maar zoals de zaken nu stonden, kon men Coax slechts laten begaan.

Polly liet zich van haar beste kant zien. Ze konverseerde met Coax als een dame. Na de koffie nam ze zelfs plaats aan de piano en zong met haar aardige, zij het wat blikkerige stem een vaderlandslievend lied.

Na het eten wilde Coax niet naar huis en haalde Eastman en zelfs Peachum over, nog een tochtje te maken langs een paar kroegen. Hij zette zijn grijsfluwelen hoed scheef op het hoofd, en op zijn schrale, grauwe wangen stonden ongezonde blosjes. Meneer Peachum liep naast hem alsof hij ter begrafenis ging. Liever was hij nog een keer naar de dokken gegaan, waar nu met aanzienlijke bijkomende kosten ook ’s nachts gewerkt werd. In de nachtklubs gedroeg Coax zich als een kanalje en niet als een zakenman. Hij betaalde ook alles.

De volgende dag bracht hij het bericht dat Hale van het ministerie van marine de schepen ‘Mooie Anna’, de ‘Jonge Schipper’ en de ‘Optimist’ nu officieel aanvaard had en wel zonder voorafgaande bezichtiging tegen een betaling aan hem door de vet van 3000 pond.

Derde hoofdstuk

Want waarvan leeft de mens? Doordat hij gestadig

Zijn naaste foltert, uitkleedt, aanvalt, afknijpt en vreet!

Slechts daarvan leeft de mens, dat hij zo krachtdadig

Vergeten kan, dat hij echt een mens toch heet.

Gij heren, haalt u zich toch niks in het hoofd:

De mens leeft slechts van schurkerij en roof!

Driestuiversfinale

De B-winkels

Er waren een heleboel winkels in Londen van gelijke opzet, waar de spullen goedkoper waren dan elders. Ze heetten B-winkels. Dat stond voor Beterkoop; sommige mensen, vooral winkelbezitters, zagen er de B van bedrog in. Je kon er alles buitengewoon goedkoop krijgen, van scheermesjes tot meubelen, en globaal genomen was de bedrijfsvoering solide. De minder gesitueerden deden hun inkopen graag in deze winkels, maar de bezitters van andere winkels en de kleine ambachtslui waren zeer boos.

Deze winkels waren eigendom van meneer Macheath. Hij had nog een paar andere namen. Als eigenaar van de B-winkels noemde hij zich uitsluitend Macheath.

In het begin waren er maar een paar filialen, twee of drie in de buurt van de Waterloobrug, een half dozijn verderop naar het oosten. Ze liepen zeer goed, omdat ze werkelijk de laagste prijzen hadden. Zulke goedkope spullen, daar kom je niet makkelijk aan en meneer Macheath moest eerst met veel moeite en gevaar een organisatie opzetten voor hij aan uitbreiding kon gaan denken.

Dit werk moest bovendien zeer diskreet gedaan worden. Niemand wist hoe meneer Macheath zijn winkels bevoorraadde en hoe hij aan zo goedkope spullen kwam.

Mensen die zich daarover het hoofd braken, kon hij makkelijk aantonen, dat in Londen en ook elders geregeld kleine winkels op de fles gingen, die goede waar tegen de gangbare prijzen ingekocht hadden en op de dag van hun ondergang blij waren, als ze ze voor welke prijs dan ook kwijtraakten. ‘Het leven is hard,’ zei meneer Macheath dan, ‘wij mogen niet week zijn.’

Hij had een voorkeur voor grote woorden. Maar hij had niet voor al zijn goederen even goede papieren. Ook zijn zulke okkasies nauwelijks voldoende om zowat een dozijn winkels voortdurend en met zo verbazingwekkend goedkope artikelen vol te krijgen.

In de zakenwijk stond ook nog een andere winkel die niet volgens het B-systeem was opgezet; daar kon je antiquiteiten, sieraden en antiquariese boeken in de hogere prijsklasse kopen, zij het altijd nog naar verhouding goedkoop. Van deze winkel werd gezegd dat hij ook van meneer Macheath was, en uit de nettowinst van deze winkel zou hij de B-winkels financieren. Dat was evenwel niet erg waarschijnlijk en dan bleef nog altijd de vraag, hoe hij deze winkel van spullen voorzag.

In de zomer van 19.. raakte ook meneer Macheath tot genoegen van de andere winkeleigenaars in ernstige moeilijkheden en moest zich om hulp wenden tot een bank, de National Deposit Bank.

Uit een onderzoek van de bank bleek echter, dat de firma Macheath gezond was. Gezond was met name het systeem, waarin de afzonderlijke winkels op eigen benen stonden en slechts voorwaardelijk het eigendom van meneer Macheath genoemd konden worden. Macheath had ingezien, dat het ‘veel kleine luiden vooral om zelfstandigheid te doen was. Zij hadden geen zin, hun arbeidskracht zomaar grofweg te verhuren zoals gewone arbeiders of employees doen, maar wilden op eigen flinkheid aangewezen zijn. Zij wilden geen geestdodende nivellering. Ze waren bereid harder te ploeteren, maar wilden daarvoor dan ook meer kunnen verdienen. Bovendien wilden ze niet, dat iemand het recht zou hebben hun bevelen te geven of af te blaffen.

Meneer Macheath had zich in een paar kranteninterviews uitgelaten over deze, zijn beslissende ontdekking van het menselijk streven naar zelfstandigheid.

Hij noemde dit streven een oerinstinkt van de menselijke natuur, gaf echter ook lucht aan zijn vermoeden, dat in het bijzonder de moderne mens, de mens van het techniese tijdperk, in enthousiasme ontstoken over de algemene, weergaloze triomf van de mensheid over de natuur, in een soort sportieve geest zichzelf en anderen zijn allesovertreffende flinkheid wilde bewijzen. Deze eerzucht achtte meneer Macheath in hoge mate zedelijk, omdat hij in de vorm van prijsverlagende konkurrentie alle mensen in gelijke mate ten goede kwam. Aan de konkurrentieslag van de groten wilden nu ook de kleinen gaan deelnemen. Het kwam er voor de zakenwereld dus op aan zich naar dit kenmerk van de tijd te schikken en het zich ten nutte te maken. We moeten niet tegen de menselijke natuur in handelen, riep meneer Macheath in zijn opzienbarende artikelen uit, maar mét haar.

De organisatie van de B-winkels was het resultaat van dit inzicht. In plaats van employees, louter verkopers, had de firma Macheath in haar verkooporganisatie te maken met zelfstandige winkeliers. Voor deze – zorgvuldig geselekteerde – zakenlieden had de firma in de eerste plaats de gelegenheid geschapen een B-winkel op te zetten. Zij had voor hen de inrichting van de winkel verzorgd en krediet voor de goederen gegeven. Elke week kregen ze een partij goederen geleverd die ze moesten slijten. Ze konden hun zaak volledig naar eigen inzicht bestieren. Zolang ze de goederen en de renten betaalden, hoefde niemand zich met hun boekhouding te bemoeien. Ze waren slechts verplicht de verkoopprijs laag te houden. Het systeem moest geheel en al de kleine man ten goede komen.

Meestal zagen de winkeliers ervan af dure arbeidskrachten in dienst te nemen. Het hele gezin werd in de winkel aan het werk gezet. Deze mensen knibbelden niet op arbeidsuren en hadden ook niet die typiese onverschilligheid van employees, die lak hebben aan winst – het ging hier toch om hun eigen zaak!

‘Op deze manier’, schreef meneer Macheath in een ander artikel, ‘wordt de zo fatale en door alle mensenvrienden betreurde ontwrichting van het gezin tegengegaan. Het hele gezin neemt aan het arbeidsproces deel. Omdat ze allemaal een en hetzelfde belang hebben, zijn ze weer één hart en één ziel. De in veel opzichten gevaarlijke scheiding van werk en privéleven, die een gezinslid op het werk zijn gezin en in het gezin het werk vergeten laat, wordt opgeheven. Ook in dit opzicht zijn de B-winkels een voorbeeld.’

Het viel meneer Macheath makkelijk de bank ervan te overtuigen, dat zijn moeilijkheden in feite helemaal geen moeilijkheden waren. Het geld dat hij nodig had, had hij nodig voor de uitbreiding van zijn bedrijf. Toch aarzelde de bank nog, omdat er enige twijfel bestond over de persoon van meneer Macheath zelf.

Om de waarheid te zeggen: er liepen in de city enkele kwalijke geruchten over deze heer, die nooit regelrechte aanklachten werden, maar waarmee toch rekening moest worden gehouden. Het ging daarbij niet zozeer om zijn inkoopmethoden, hoewel ook die een rol speelden.

Hij was twee of drie keer betrokken geweest bij een schandaal. Telkens had hij zijn onschuld zonder meer kunnen aantonen. Tot een gerechtelijk proces was het in geen van de gevallen gekomen. Toch waren er telkens weer mensen in de city, die geen winkels hadden en ook geen winkeleigenaar in de familie hadden en die, zij het niet direkt publiekelijk, beweerden dat meneer Macheath geen gentleman was. Sommigen hadden in plaats van minnelijke schikkingen liever processen gezien, anderen vonden de advokaten van meneer Macheath gewoon te goed.

De onderhandelingen met de National Deposit Bank duurden langer dan Macheath gedacht had. Hij kreeg al spijt, dat hij zich tot de bank gewend had, want nu zou een mislukking de oude, afgedane geruchten over hem weer nieuw leven inblazen. Hij zou het liefst hebben gekapt.

Hij maakte om bepaalde redenen gebruik van de diensten van meerdere advokaten van de Temple. Van een hunner hoorde hij op een goede dag, dat de National Deposit Bank onder haar meest gewaardeerde klanten een meneer Jonathan Jeremiah Peachum telde, die een ongehuwde dochter had. Het lukte Macheath kennis met haar te maken. Toen zich perspektieven voordeden, besteedde hij er al zijn tijd aan om Polly Peachum het hof te maken, hoeveel tijd en zenuwen hem dat ook kostte. Dat hij zich tegenover de beide dames voorgedaan had als Jimmy Beckett, sproot slechts voort uit zijn voorzichtigheid.

Hij stelde zich nog eens op de hoogte van de toestand van Peachums bedrijf. Het was een wijdvertakte bedelaarsorganisatie, en de methoden leken sluw bedacht en zorgvuldig getoetst te zijn. Iemand die Peachum kende, vertelde waarom Peachums bedelaars bijvoorbeeld niet eenvoudig platen neerzetten die ze meebrachten, maar hun landschappen of portretten van populaire persoonlijkheden met kleurkrijt op de trottoirs kalkten. Bij een meegebracht kunstwerk wist het publiek nooit, of de bedelaar zelf de kunstenaar was; bovendien waren de trottoirschilderingen vergankelijk, ze sleten onder de voeten van de passanten, ze werden uitgewist door de regen, en het regende elke dag! Iedere dag moesten de schilderingen opnieuw gemaakt worden, ze moesten vandaag betaald worden! Zulke praktijken getuigden van grote mensenkennis. Het bedelaarsbedrijf moest op die manier flinke inkomsten opleveren.

Half juni besloot Macheath enkele bedenkingen van ondergeschikte aard opzij te zetten en de hofmakerij te forceren. Hij moest nu degelijk op de huwelijkse staat aansturen en vertellen wie hij eigenlijk was.

Per brief vroeg hij mevrouw Peachum wanneer zij hem kon ontvangen. Hij had haar zenuwachtigheid bij zijn eerste bezoek goed geïnterpreteerd.

Zij liet hem in ‘De Inktvis’ komen, ‘voor een gesprek onder vier ogen’. De toespelingen die zij daar maakte op de onberekenbaarheid van de moderne jeugd, werkten meneer Macheath alias Beckett op de zenuwen.

‘De jonge mensen van tegenwoordig’, klaagde mevrouw Peachum, zich het bierschuim van de lippen vegend, ‘weten niet wat ze willen. Het zijn net kinderen. Ik ken mijn Polly toch van binnen en van buiten, maar hoe het met haar hart gesteld is, daar heb ik geen flauw idee van. Misschien is ze gewoon nog te jong. Ze heeft geen enkele ervaring met mannen. Ze kent misschien net het verschil tussen een mannetje en een wijfje bij de honden, omdat ze met honden in aanraking komt, en ze zal niet precies weten waar hem dat verschil nou in zit. Aan zulke dingen denkt ze helemaal niet. U moet bedenken, dat ze nooit anders in bad gegaan is dan met het hemd aan! Als zo’n jonge vlerk een beetje met zijn wandelstok goochelt, denkt ze misschien dat ze wonder wat voor hem voelt. Ze zijn nog zo romanties! Hoe dat meisje romans verslindt, daar hebt u geen idee van! Nu is het meneer Smiles voor en meneer Smiles na. Daarbij weet ik, dat ze erg op u gesteld is. Een moeder weet zoiets. Ach, meneer Beckett!’

En zij keek hem diep in de ogen, nadat ze gekontroleerd had dat haar bierglas leeg was en er geen gasten meer waren in de kafee-tuin.

Toen meneer Beckett haar beleefd meedeelde, dat hij niet Beckett maar Macheath heette, en dat hij de eigenaar van de bekende B-winkels was en volstrekt eerbare bedoelingen had, besteedde zij daar schijnbaar geen speciale aandacht aan, alsof ze van hem van alles verwacht had en liet haar verstrooid peinzende blik, die eerder ontwijkend was, slechts even over hem dwalen.

‘Ach ja,’ zuchtte ze verstrooid, ‘ik hoop in Gods naam maar, dat mijn man niks merkt; die heeft zo zijn eigen plannen voor het meisje. Dat begrijpt u wel. Hij zegt altijd: alles voor het kind, en dat meent hij ook. Eergisteren kwam hij plotseling met een meneer Coax aanzetten. Die moet heel gefortuneerd zijn. Kent u meneer Coax?’

Macheath kende meneer Coax. Dat was een hele piet in de city.

Persoonlijk had Macheath weinig goeds over meneer Coax gehoord.

Hij was een verschrikkelijke rokkenjager. Welke oogmerken van materiële aard Macheath, wiens hoofd altijd vol zat met zakelijke kraam, ook mocht koesteren, bij de naam Coax ging hem een steek door het hart. Hij zat dieper in de netten van de Perzik verstrikt dan hij zichzelf toegaf.

‘Wat moet ik nou doen?’ vroeg hij hees.

‘Ja, dat zou ik ook wel willen weten’, zei mevrouw Peachum peinzend en monsterde hem met zo’n koele blik, dat het hem koud om het hart werd. ‘De meisjes van tegenwoordig zijn volstrekt onberekenbaar. Ze hebben hun hoofd vol romantiese ideeen.’

Toen legde ze echter haar kleine, mollige hand op de zijne en riep de kelner, om af te rekenen.

Op de korte weg tussen de ijzeren tafeltjes door vernam meneer Macheath alleen nog, dat alles in ieder geval zeer diskreet, buiten medeweten van Peachum moest gebeuren. Nog dezelfde avond ontmoette hij de Perzik zelf en kreeg toestemming een stuk met haar op te lopen.

Gek genoeg liep ze de Old Oakstraat af in de richting van de Meath Gardens, hoewel ze eigenlijk naar de huishoudschool moest.

Macheath dacht al dat ze daar een afspraakje had en hem zou afschudden, als ze daar waren. Ze keek een paar maal links en rechts de paden in, maar maakte geen aanstalten om afscheid van hem te nemen en ging zelfs met hem op een bank in de bosjes zitten.

Ze zag er heel aantrekkelijk uit in haar lichte jurkje en helemaal op haar gemak. Overigens was ze geenszins een poppetje maar een stevig, goed gebouwd meisje. Ze was een hele, geen halve portie.

Over Smiles en Coax wilde ze het niet hebben.

‘Daarvoor is de avond te mooi’, zei ze. Dat hij van meneer Coax wist, daar scheen ze lol in te hebben; ze lachte.

Toen ze weer terugliepen, had hij nóg niks te horen gekregen, maar was er wel van alles gebeurd. Toch was hij niet gelukkig, want ze had hem de hoofdzaak geweigerd en onder haar jurk bijna niets aangehad. Dat zat meneer Macheath helemaal niet lekker, en ook het feit dat ze zomaar spijbelde van de huishoudschool, wekte duistere gedachten in hem. Daar werd de aanwezigheid van de leerlingetjes dus niet eens gekontroleerd!

Hij wist evenmin als destijds op de terugtocht van de piknik, of hij werkelijk een stap vooruit was gekomen, en dat kwelde hem bijzonder. Zoiets moest toch iets voor haar betekenen. Aan haar onschuld kon hij niet twijfelen.

Ook meneer Peachum bekeek zijn dochter deze avond met een onderzoekende blik.

De zaken van de ‘Vennootschap ter Exploitatie van Transportschepen’ stonden er allengs hopeloos voor. De dag tevoren was de bom ontploft.

De bom

Peachum had op de binnenplaats moeilijkheden gehad met Fewkoombey. In het begin had de soldaat, blij dat hij een onderdak had, zijn plichten stipt vervuld en de blindegeleidehonden in de juiste toestand gehouden.

Hun rantsoenering was niet zo eenvoudig; ze moesten er zo ellendig mogelijk uitzien, dus steeds op het punt van kreperen staan. Een blindeman met een vette hond kon zeer weinig echt medelijden verwachten. Het publiek handelt natuurlijk geheel instinktief. Bijna niemand kijkt naar zo’n hond; maar als die toevallig goed doorvoed is, waarschuwt een of andere inwendige stem de gever, dat hij zijn geld niet over de balk moet smijten. Je moet weten dat deze mensen onbewust steeds een argument zoeken om hun geld te kunnen houden. Een goede hond moest van zwakte bijna niet op zijn poten kunnen staan.

Het gewicht van de honden werd daarom regelmatig gekontroleerd. Als ze niet op hetzelfde gewicht bleven, kreeg Fewkoombey de schuld.

Peachum was druk bezig met het onderzoek en wilde net nagaan of de hinkepoot zover gegaan was, bij het noteren van de gewichten in zijn kladboek vervalsingen aan te brengen, alleen om zijn eigen boterham niet te verliezen, toen de aannemer langs kwam. Hij bracht de boodschap, dat Coax plotseling opgedoken was aan boord van de ‘Mooie Anna’ en stond te tieren.

De beide heren gingen terstond naar de dokken. Inderdaad stond Coax hier tussen de ladders en de schilders. Bleek stond Eastman naast hem, met starre blik naar de reusachtige, donkere wanden van het scheepsruim koekeloerend. Hij durfde de pas gearriveerden kennelijk niet in de ogen te kijken.

De koude blik waarmee Coax hem ontving, sneed Peachum door de ziel. ‘Is dit soms een van de schepen, die u de britse regering verkocht heeft?’

Peachum zag er in een keer jaren ouder uit.

Hij voelde zich niet geheel overrompeld. Op de een of andere manier had hij altijd al een voorgevoel gehad, dat er iets niet klopte in de onderneming. Wat Coax betrof had hij zich nooit illusies gemaakt. Maar toch had hij niet meteen zoiets verwacht.

Coax vond de ‘Mooie Anna’ niet in orde! Peachum voelde, dat het totaal geen zin had hier veel woorden aan te verspillen. Bijvoorbeeld, dat het per slot Coax was die hun de schepen aanbevolen had. Peachum wist, zonder veel geklets, dat Coax eenvoudig zou zeggen dat hij, Coax, de schepen nooit gezien had. Alle anderen echter hadden ze bezichtigd, zelfs met getuigen!

Een duister vermoeden rees in hem, waar Coax op aanstuurde (hij had altijd aan eigen plannen van Coax gedacht). Niet tegen de staat, maar tegen de ‘Vennootschap ter Exploitatie van Transportschepen’ richtte zich deze onderneming van Coax als een afgrijselijke stoomwals.

De details waren natuurlijk nog niet te overzien. Meneer Coax achtte de tijd nog niet gekomen om zijn kaarten op tafel te leggen. Er volgde niet eens een dispuut.

Meneer Coax draaide zich op zijn hakken om en ging zwijgend weg met een blik vol diepe minachting. Zijn kostuum, in achteraanzicht, zag er meer dan ooit uit als onvervalste konfektie.

Peachum had ook helemaal geen behoefte om met zijn makkers in de nood te praten over wat nu komen ging. Hij hoorde nog vaag hoe Eastman zei, dat de fabrikant uit Zuid-Wales en de schapenfokker ten snelste per brief ontboden moesten worden. De schapenfokker! Zonder nog iets te zeggen ging ook Peachum weg.

’s Avonds had hij hoge koorts en ging met koude omslagen naar bed. Deze nacht stond hij niet op. Laat het licht maar branden! De gasrekening zou nooit meer betaald worden!

De volgende ochtend ging hij als een doodzieke man naar de dokken. Hij trof er geen enkele arbeider meer aan. De werkzaamheden aan de ‘Mooie Anna’ waren afgebroken, op last van Eastman. Daaruit kon je afleiden hoe die de toestand taxeerde.

Toen hij, thuiskomend tussen de middag (niet om te eten!), hoorde, dat twee heren naar hem gevraagd hadden, dacht hij al dat de recherche hem op het spoor was. De vennootschap had immers wel de eerste betaling van de regering geïnkasseerd.

Maar het waren alleen maar Eastman geweest en de opgetrommelde fabrikant, zoals bij navraag bleek. Peachum was blij, dat ze hem niet aangetroffen hadden.

Het was zinloos om naar Coax’ kantoor te gaan. Het bleekzuchtige meisje was zo gesloten als een bus, als het om het adres van de makelaar ging.

’s Middags, toen hij weer op huis aanging na een vergeefse poging om Eastman toch nog te spreken, ontmoette hij meneer Coax in gezelschap van zijn dochter in de Old Oakstraat.

Coax had Polly op straat getroffen en was met haar meegelopen, hoewel zij hem niet aanmoedigde. Hij had haar iets over interessante prenten verteld die hij haar graag wilde laten zien. Zij had het niet goed begrepen. Zij vond hem niet sympathiek.

Toen Peachum zich bij hen voegde, deed Coax of er tussen hem en Peachum niets voorgevallen was. Hij stak hem de hand toe met de handschoen aan, klopte hem met de andere hand vriendschappelijk op de schouder en nam snel afscheid.

Onder het avondeten draaide een molenrad in het hoofd van meneer Peachum in het rond. Na het eten stuurde hij zijn mokkende vrouw de kamer uit en hoorde de Perzik uit.

Hij deed het makkelijk en ontspannen en vernam, dat meneer Coax zijn dochter gezegd had, wat hij zijn zakenvrienden verzweeg, namelijk zijn adres. Hij keek wel uit te vragen waarom. Hij ging naar zijn kleine, donkere kantoor en staarde enige tijd gedachteloos door het blinde raam. Daarna keerde hij, nadat hij gehaast een brief had geschreven, terug in de woonkamer en gaf Polly opdracht de brief meteen naar meneer Coax te brengen.

Polly was zeer verbaasd. Het was al half tien.

Maar ze zette haar hoed op en ging naar meneer Coax.

Meneer Coax was thuis. Toen hem gemeld werd, dat een jong meisje in een van de talrijke vertrekken met een brief van haar vader op antwoord wachtte, legde hij verlegen zijn servet op de tafel en ging snel de kamer uit.

Hij woonde samen met zijn zuster, een zeer vinnig, klein persoon, die lang niet zoveel achting voor haar broer had als hij wel wenste, en die geen blad voor de mond nam over zijn morele eigenschappen.

Ze had veel met hem te stellen.

Hij beschikte over grote kommerciële kapaciteiten en ook zijn principes aangaande een rein privéleven waren geheel wat men in zijn milieu gewend was. Naar zijn, overigens door velen gedeelde, mening was er een grote kloof tussen zakenleven en privéleven. In het zakenleven had je zonder meer de plicht elke kans op gewin gewetenloos uit te buiten, precies zoals je geen stuk brood mag weggooien, omdat het een godsgave is; in het privéleven had je niet het recht iemand te na te komen. Tot zover waren zijn opinies strikt in orde.

Helaas had hij niet altijd de kracht in overeenstemming met zijn principes te leven. Tussen zijn opinies over de plichten van een gentleman tegenover het vrouwelijke geslacht en die van zijn zuster bestond niet het geringste verschil; net zoals zijn zuster, en eigenlijk met dezelfde woorden, veroordeelde hij zelf zijn, helaas periodieke, misstappen op dit gebied. Hij placht vaak peinzend te zeggen: ‘Ik ben mijzelf niet meester.’ Om zo te zeggen konden zijn zuster noch hijzelf hem ook maar een ogenblik alleen laten.

Daarbij dwaalden zijn wensen, maatschappelijk gezien, ook nog naar beneden af. De ordinairste vrouwen trokken hem het hevigst aan. Maar ook dienstmeisjes kon hij niet weerstaan.

Met zijn pakken ging het net zo. Zijn smaak was vreselijk. Van zijn kleren werd zijn zuster lichamelijk onwel. Hij kon daar evenmin buiten als buiten het personeel.

Zijn zuster gaf hem op alle denkbare feesten met smaak gekozen stropdassen kado. Hij deed ze ook om. Op de gang stak hij, als door een demon gedreven, nog een andere in zijn borstzak. Op de trap hing die hem al rood en brutaal om de hals.

Dit waren ziekelijke verschijnselen bij hem. Hijzelf weet het aan een darmkwaal. Er waren aanvallen van onbedwingbare zinnelijkheid, die door verstopping werden veroorzaakt.

Zijn zuster stond hem naar beste krachten bij in zijn tragiese strijd tegen zichzelf. Vaak echter vergat hij zichzelf zozeer dat hij, eenmaal op gang gekomen, haar hulp als een inmenging scheen te ervaren en heftig afwees.

Zijn zuster kon daarom, toen ene mejuffrouw Peachum aangekondigd werd, niet erg veel meer doen dan naast de kamer waar de ontmoeting plaatsvond, een werkje te zoeken en zo hard mogelijk te hoesten.

Deze avond had Coax het juist erg te kwaad. Zijn hartstochten hadden hem al de hele dag parten gespeeld. In deze toestand zat er voor hem niets anders op dan de Perzik zijn fotokollektie te laten zien, die uit allerlei naaktheden bestond. Hij deed dat met het smoesje, dat het een kersverse zending was, die net was aangekomen.

De Perzik keek nauwelijks en kreeg een vuurrood hoofd. Het waren ontzettende vunzigheden. Coax las intussen de brief, die alleen maar een verzoek om een gesprek onder vier ogen bevatte.

Op zijn buro, dat met een glasplaat bedekt was, lag een grote, gouden broche. Die was van Coax’ overleden moeder geweest. Er zat veel goud aan; pièce de résistance waren drie grote, helblauwe stenen van geringe waarde. In grote trekken leek Coax de smaak van zijn moeder te hebben geërfd.

Toen hij de brief uit had of misschien alleen maar de indruk had, dat la Peachum genoeg foto’s gezien had, greep hij naar de broche en hield hem haar voor met de vraag, of ze hem mooi vond.

‘Heel mooi’, zei ze met een wat verstikte stem.

‘Die kun je zo krijgen’, zei Coax en keek in de hoek van de kamer.

Zij antwoordde natuurlijk niet. Ze zat er weer helemaal rustig bij en glimlachte hem zelfs beleefd toe, alsof hij een grapje had gemaakt. Hij had moeite zich te beheersen. Hij dacht er al aan haar naar huis te brengen, maar het was zijn zuster in de kamer ernaast toch te stil geworden; zij kwam binnen en begon een gesprek met Polly.

Coax zat wat in over de foto’s, die voor haar op het tafeltje lagen, maar zij keerde ze als in gedachten om onder het spreken. Ze wist zeer goed met heren om te gaan, en op meneer Coax maakte dit trekje een uitstekende indruk. Polly kon meteen vertrekken en haar vader zeggen, dat meneer Coax de volgende dag langs zou komen.

Zij voelde niks voor deze heer. Maar ze vergat de broche niet, die een diepe indruk op haar gemaakt had. Zij vertelde de volgende ochtend, toen ze hem zijn glas melk bracht, aan George met het ene been, dat ze een grote broche gekregen had van een oudere heer en dat ze hem wel eens zou laten zien. Ook later dacht ze eraan, vooral ’s avonds voor het inslapen.

Coax kwam inderdaad de volgende ochtend. Hij weigerde uit de schemerige instrumentenwinkel naar het kantoor te gaan. Hij droeg een schreeuwend gele sportjas en sprak zeer ernstig, met zachte stem.

Hij gaf toe, dat hij zijn hoofd kwijt was geraakt, toen hij het transportschip ‘Mooie Anna’ zag. De schuit was onmogelijk. Het was juist, dat hij zelf de firma Brookley & Brookley genoemd had, maar hij had hun schepen nooit gezien. Hij kon zijn vriend, de staatssekretaris, deze drijvende doodkisten niet eens laten zien. Het ergste leek hem, dat de eerste termijn al betaald was en dat de admiraliteit op de schepen rekende. De vennootschap, waarvan hij geen lid was, hij moest nu zeggen godzijdank, kon regelrecht bedrog verweten worden, omdat bekend was dat de schepen door de vennoten waren bezichtigd, en ook dat een deskundige, genaamd Bile, een negatief rapport uitgebracht had.

Coax suggereerde, dat hij zich slechts in die zin een uitweg kon voorstellen, dat men meteen zou overgaan tot het aankopen van andere, werkelijk behoorlijke schepen. De zorg voor de verwijdering van de namen ‘Mooie Anna’, ‘Jonge Schipper’ en ‘Optimist’ en hun vervanging door andere namen kon hij desnoods op zich nemen. In ieder geval had zijn vriend deze schepen nooit mogen kopen.

Peachum zag er vandaag minder kaduuk uit dan gisteren. Hij wist natuurlijk, dat hij voor deze man geen gelijkwaardige tegenspeler kon zijn. Het gebied waarop hij groot, zelfs schrik wekkend was, was een ander. Hij had het verlaten. Gegrepen door de golf van patriottisme, die door het land sloeg, was hij iets nieuws begonnen. Nu was hij zo ongevaarlijk als een krokodil op het Trafalgarplein. Maar van nu af had hij de zekerheid, dat hij uitsluitend met menselijke gemeenheid te doen had, en dat gaf hem merkwaardig genoeg een soort vastheid en hoop terug. Hij was in ieder geval weer onder de mensen.

Hij monsterde de kletsende Coax rustig, bijna koel. Toen zei hij slechts dat voor zover hij wist er helemaal geen andere schepen waren.

Toch wel, zei Coax langzaam, in Southampton bijvoorbeeld lag er een.

Peachum knikte. ‘Wat kost het, als ik mij wil uitkopen?’ vroeg hij droog.

Coax scheen hem niet te verstaan en Peachum herhaalde zijn vraag niet. Hij wist nu dat meneer Coax zeer grote plannen had.

Na een korte pauze, waarin hij door de winkel slenterde en de stoffige instrumenten bekeek, zei meneer Coax nog dat het beslist noodzakelijk was om de reparatiewerkzaamheden in de dokken met verhoogde energie voort te zetten. De inspektie bij de officiële overdracht zou wel oppervlakkig zijn, de zaak moest dus althans aan de buitenkant min of meer toonbaar zijn. In de deuropening liet hij zich nog ontvallen, dat hij volgende week woensdag toevallig voor zaken naar Southampton moest.