Renate Dorrestein

Het duister dat ons scheidt

World Editions

breda 2015

© Renate Dorrestein, 2003

Deze uitgave van World Editions kwam tot stand in samenwerking met Uitgeverij Weesperzijde, 2015

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Millennium Images/Hollandse Hoogte

isbn 978 94 6237 162 0

nur 301

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deel I
==

Zes

A is een aardbei

Blijkbaar hadden we ons op een dag voorgenomen nooit meer een woord met haar te wisselen, want het werd, als op afspraak, altijd doodstil zodra zij in ons blikveld verscheen. We klemden de lippen op elkaar en keken de andere kant uit als we haar op het schoolplein zagen komen aanslenteren, of als we haar op straat tegenkwamen, in haar eentje hinkelend of knikkerend.

Wanneer we ermee waren begonnen? Vermoedelijk was het in het jaar geweest dat we bij juf Joyce hadden leren lezen. In elk geval al zo lang geleden dat er op den duur een vage maar onmiskenbare cirkel om haar heen zichtbaar was geworden, waar zij ook stond, zat of liep: een teken dat zij gemarkeerd was als doelwit. Als mikpunt.

Ons zwijgen betekende niet dat we haar niets te zeggen hadden. Daarover mocht geen misverstand bestaan, en daarom wachtten we haar na schooltijd vaak op. Met z’n vieren, met z’n zessen, en als er niks beters te doen was, met nog veel meer.

We verscholen ons in het plantsoen op het oude dorpsplein, achter de beukenhaag waarvan de blaadjes in het voorjaar de kleur van chocolade hadden. Vóór de haag stond een bankje dat was overwoekerd door prikstruiken. Vroeger, toen het plantsoen nog werd onderhouden, was het een geliefde plek van ﬂikﬂooiende stelletjes geweest. Nu was het er meestal uitgestorven. Maar onveilig was het er niet, aangezien alle huizen rond het plein erop uitkeken: iedereen kon zien wat zich hier afspeelde, tenzij iedereen toevallig net een vuiltje in zijn oog had.

Elkaar met de ellebogen in de zij porrend kropen we achter de haag. In de vochtige aarde barstte het van de spinnen die zich met knikkende poten uit de weg probeerden te maken als je er een vlammetje bij hield. Wanneer ze verbrandden maakten ze een ploppend geluid, en uit het verschroeide propje as kronkelde een miezerig rookpluimpje omhoog.

Zodra zij eraan kwam, borgen we onze lucifers weg en trokken we het hoofd in. We zaten zo dicht opeen gehurkt dat we één kluit trillende spieren en opengesperde neusgaten waren.

Aan de andere kant van de haag vertraagde haar stap. Ze ging steeds langzamer lopen, totdat ze abrupt stilstond. Ze woog natuurlijk haar kansen: haar bijles had langer geduurd dan anders, uit de open ramen van de huizen dreven al etensgeuren aan, niemand speelde meer op straat. Het kon meevallen, misschien had ze vandaag geluk. Haar vingers gingen friemelen, pakten een zoom beet, als om houvast te zoeken. Haar kleren hadden altijd een onbestemde kleur. Dat was het werk van de Luco’s, zeiden onze moeders hoofdschuddend. Mannen konden niet wassen, en ze hadden er ook geen notie van hoe je een meisje leuk aankleedde. ‘Het arme kind,’ zeiden ze.

We keken elkaar aan, de wangen bol van spanning. Niemand wilde de eerste zijn, of erger nog, de laatste. En bij die gedachte sprongen we allemaal op en versperden haar de weg. De armen over elkaar geslagen, de voeten wijd uiteen, de kin geheven. Een menselijke slagboom.

Haar mond en ogen vlogen op O, haar huid werd zo bleek dat de zomersproeten als mieren over haar neus leken te kruipen, en haar rossige vlechten, die ze om ons te tarten weer had laten groeien, zakten uit van de schrik.

Tot in de wijde omtrek was de stilte compleet. In geen huis rinkelde een telefoon. Geen pan kletterde meer op een fornuis. Geen baby waagde het nog te huilen. Geen buurvrouw maakte over de heg een kletspraatje. Zelfs de prikstruiken hielden op met groeien als wij het briefje met ons nieuwste voornemen tot op ooghoogte hieven, zodat zij het kon lezen. Het kostte haar moeite. Maar we hadden de tijd. Op ons gemak keken we toe terwijl er van de inspanning zweetdruppels op haar bovenlip verschenen. Als ze eindelijk klaar was met het woord voor woord ontginnen van onze boodschap, propten we haar het briefje in de mond, om te voorkomen dat het tegen ons gebruikt zou kunnen worden. Ze kauwde en slikte gehoorzaam. Ze hield haar ogen neergeslagen, maar we wisten maar al te goed hoe blauw die waren, een nog altijd even overmoedig blauw, ondanks haar geslagen houding. De vermoorde onschuld uithangen, daar was ze goed in. We gaven haar een zetje en ze tuimelde het verlaten plein over, met onze belofte in haar maag. ‘We steken je in de ﬁk, greppelslet.’

Ze was nog niet uit het zicht verdwenen of we moesten de neiging bedwingen ons als natte, verdwaasde honden te schudden. We hadden opeens een enorme behoefte aan wat geluid. We begonnen van alles dwars door elkaar heen te schreeuwen om ons ervan te overtuigen dat we het volste recht hadden haar te laten voelen dat de hel waarin zij leefde eeuwig zou voortduren. Morgen zouden we het haar betaald zetten. Of beter, over een paar dagen. Als zij zich weer veilig waande, zouden we toeslaan, dat zouden we doen. Dit jaar was onze laatste kans: straks werden we twaalf, we zouden na de vakantie allemaal naar verschillende scholen gaan. Thuis begonnen ze de laatste tijd al sentimenteel te kijken als ze het hadden over onze gelukkige kindertijd die, zeiden ze, bijna achter ons lag.

We waren bijna allemaal geboren in de enige nieuwbouwwijk van een ingedut dorp, dat allang van de kaart zou zijn verdwenen als het niemandsland tussen sloot en snelweg geen toplocatie voor projectontwikkelaars was geweest.

Onze vaders zeiden altijd trots dat zij de allereerste bewoners van de nieuwe buurt waren geweest. Een soort pioniers. Er bestonden toen verder in het hele land nog geen woonerven, echt niet. De televisie was erbij geweest toen de minister-president symbolisch het eerste huis was komen openen, zo vertelden onze moeders met een nog naglunderende blik. Zij waren meteen aan de slag gegaan en hadden bamboe in de tuinen geplant en er geinige ornamenten in gezet. Daarna waren ze naar de kapper gegaan om hun haar een coupe soleil te laten geven.

Je vader moest best wat verdienen als je hier split-level op een woonerf wilde wonen, maar vergelijkenderwijze waren de huizenprijzen toch een lachertje. Voor dat bedrag zat je in Amsterdam op driehoog-achter. En hier had je er ook nog eens frisse lucht bij, gratis, gewoon all-in.

Met z’n allen hadden onze ouders zich die eerste zomer op het woonerf zeven slagen in de rondte gebarbecued, de hele buurt had meegedaan, pioniers moesten goed eten, die hadden een voorbeeldfunctie. Onze moeders hadden badkuipen vol aardappelsalade gemaakt, onze vaders hadden een schort omgeknoopt en de vleesvorken met elkaar gekruist. ’s Winters hadden ze met z’n allen een kolossale kerstboom op het Plaza 1980 opgetuigd, waar het zo tochtte dat ze emmers hete bisschopswijn nodig hadden gehad om op de been te blijven. En tegen de tijd dat het opnieuw zomer was geworden, waren wij geboren, een voor een en stuk voor stuk, maar wel min of meer gelijktijdig, alsof de hypotheek zou vervallen als er niet voor een zekere datum een baby werd geproduceerd.

We wisten destijds nog niet hoe dat ging, geboren worden. We beseften nog niet wat daar allemaal bij kwam kijken, of wat de gevolgen konden zijn. We waren er gewoon opeens, tot vreugde van onze ouders. Ze bukten zich over de wieg, ze namen ons op de arm, voorzichtig, omdat we zo’n kostbare schat waren, en lieten ons zien dat we het beste uit twee werelden hadden gekregen: een badkamer met modern sanitair plus een keuken van hygiënisch roestvrij staal, maar ook een landje om de hoek, vol bloeiend ﬂuitenkruid en met modder die later warm en behaaglijk in onze kaplaarzen zou sijpelen.

We zogen onze longen vol lucht en kraaiden het uit van plezier. We kraaiden zo hard dat we elkaar vanachter de muren links, de muren rechts en vanaf de overkant konden horen. Ook dit zat er bij inbegrepen: gratis vriendjes en vriendinnetjes voor iedereen. Wat zouden wij later gezellig gelijk op gaan, eerste stapjes, eerste woordjes, eerste tandjes door de lip. En samen steppen, steppen! Waar kon je zo veilig steppen als bij ons?

Wij hadden het voor elkaar. Wij zaten gebeiteld. Alsof heel de wereld precies wist waarop wij recht hadden.

De oude dorpskern bestond uit vier smalle straten en een plein. Daarheen wendden onze moeders met hun blonde krullen dagelijks de steven voor de boodschappen.

Ze parkeerden onze buggy in de gronderig ruikende winkel van de groenteboer, wiens vingers door de artrose zo waren opgezwollen dat hij de smeltend verse sla amper in een krant gewikkeld kreeg, en als je niet met gepast geld betaalde, moest je zelf achter de kassa komen om het wisselgeld te pakken. Zulke lekkere groenten kocht je nergens anders, zeiden onze moeders, eerlijk waar hoor, meneer De Vries. Ze zakten op hun hurken, in hun strakke spijkerbroeken, en gaven ons een worteltje om op te sabbelen. Ze treuzelden nog wat, tuk op een praatje, zoveel aanspraak hadden ze immers niet, maar meneer De Vries woog zwijgend spliterwten af, en plotseling verlegen jakkerden ze de donkere winkel uit, weg van ouderdom en pijn en hard werken, weg, weg.

Weer buiten hervonden ze zich. Ze bogen zich voorover en maakten met rode wangen wat sussende geluidjes in onze buggy. Je kon horen hoe blij ze waren dat wij tenminste nóg meer dan zij waren overgeleverd aan machten buiten onszelf. Zij konden per slot van rekening hun eigen gat afvegen. Vastberaden duwden ze de sla diep onder in het boodschappennet van de buggy. We werden opnieuw over de bobbelige klinkertjes gerold. Boven ons zagen we blauwe luchten met hier en daar een wolk die op een olifant of een kuiken leek. Duimpje erbij, want onze mening werd toch niet gevraagd.

Slager. Vlees van eigen slacht. Bakker. Ambachtelijk bruin brood.

Als onze moeders klaar waren met hun inkopen, ontmoetten ze elkaar in het gemeenteplantsoen op het dorpsplein, tegenover de voormalige pastorie. Op geruite plaids lagen wij tegen hun heupen te doezelen. Hun bruine, witte of gespikkelde gezichten glommen in de zon, ze betten hun hals, hun stemmen schetterden. Zelfs in onze halfslaap werden we er onrustig van, we kregen jeuk, we begonnen om niets te drenzen in een poging hen af te leiden. Hun paniek was wel te begrijpen. Iemand van net twintig te zijn, ver van de stad verbannen naar een nieuwbouwwijk in een onbeduidend dorp, waar je er elke dag in het wilde Westen van het woonerf helemaal alleen voor stond terwijl je man in de ﬁle zat, maar opnieuw vermanden ze zich, ze omvatten hun geverfde teennagels en hun gebleekte haarpunten en ze trokken en ze trokken uit alle macht, en ze lachten, op van de zenuwen, toch alweer gierend. Er was immers altijd wel een nieuwtje om over te roddelen. Er was altijd wel een schandalig verhaal dat je rustig kon vertellen in de aanwezigheid van zuigelingen. En er was ook altijd iets lekkers, dat saamhorig werd gedeeld.

In de zomer waarin wij onze stomverbaasde ogen voor het eerst openden, bestond de traktatie dikwijls uit aardbeien; het was een machtig aardbeienjaar, ze waren zo groot als eendeneieren, de hele wereld geurde naar het zoete, zwoele aroma. Met spitse vingers plukten onze moeders het kroontje van de vruchten, ze beten ze doormidden en duwden de stukken zachtjes tussen onze pruttelende lippen. Het sap liep over onze kin en lekte onze truitjes in.

‘Kijk uit voor de wespen,’ waarschuwde de moeder van Loes.

In de zee van moederlichamen was zij de enige die je blindelings kon onderscheiden. Dat kwam doordat zij naar patchoeli rook, en onze moeders allemaal naar Paris van Yves Saint Laurent. Onze moeders hadden immers onze papa’s, zij hadden een man die wel een parfummetje kon betalen dat in Avenue werd aangeprezen, en een kast vol sexy zomerjurken bovendien.

De moeder van Loes, in haar zelfgemaakte, altijd zwarte, sluike gewaden en met haar al even zwarte en even sluike haar, was in meer dan één opzicht een uitzondering, want zij woonde als enige midden in het oude dorp. Nog niet zo lang, antwoordde ze desgevraagd, en ze lachte. Al kwamen die van ons lang niet zoveel over haar te weten als ze graag zouden willen, toch waren ze dol op haar. Zij was de vrolijkste van allemaal en had altijd een oplossing voor ieder probleem. Ze kon met behulp van tarotkaarten de toekomst voorspellen. Omkijken had geen zin, zei ze altijd, de blik moest vooruit gericht worden. ‘Kijk, dit is de Drie van Bekers. De kaart van de vriendschap,’ zei ze tegen onze ontheemde moeders. ‘Dat is de belangrijkste kaart van het spel.’

Gezamenlijk lieten we boertjes en produceerden we volle luiers. We sliepen, we hadden krampjes, we leerden dat je moest lachen als er ‘tata’ tegen je werd gezegd, we stopten dingen in onze mond, we groeiden. We groeiden als kool. Eerst kropen we nog op handen en voeten over de wereld rond, maar daarna gingen we lopen en trokken we breekbare voorwerpen van de tafel. We probeerden de stopcontacten uit en ontdekten de trap. We zeiden voor het eerst ‘mama’ en werden zowat doodgeknuffeld. Iedere keer als we iets nieuws deden, werd er een videocamera op ons gericht. We wisten niet beter of de wereld draaide om ons, en op gezette tijden bliezen we de kaarsjes op verjaarstaarten uit.

Papa gaf ons een vrolijk gekleurd telraam, om later alles te kunnen uitrekenen, de kosten en de baten, credit en debet en de rest, of een pop met slaapogen en echte krullen, om daarmee te oefenen voor minstens even belangrijk werk. Met zijn zware papahand maakte hij ons haar in de war. Hij trok ons tegen zich aan. Hij rollebolde met ons over de badkamervloer. Zijn gezicht stond op hahaha. Hij gaf ons ervanlangs onder de tuinslang. Samen wasten we op zaterdagmiddag de auto, met allebei een borstel om de velgen schoon te maken. Op zondag schoffelden we in de tuin. We stopten bollen in de grond of we harkten blad. ‘Wonen we hier in een paradijsje of niet?’ zei papa. Maar soms keek hij over ons hoofd naar de iele iepen van de polder, en dan zuchtte hij opeens.

’s Avonds, als ze dachten dat wij sliepen, zeiden onze moeders op scherpe toon tegen hem: ‘Maar jij wilde hier zelf met alle geweld heen, hoor.’

‘O, en jij niet, zeker?’

‘En nu zit ik elke avond met het eten op je te wachten.’

‘Wat had je dan gedacht? Dat mijn kantoor een ﬁliaal in deze negorij zou beginnen?’

‘Jij bent de hele dag weg en ik zit hier met de kinderen opgesloten!’

Dwars door de muur heen hoorden we hoe boos onze mama’s waren. Ze wilden laten zien wie ze waren, aan het universum, aan onze vaders, misschien zelfs aan ons. Ze waren verdomme toch uniek, ze hadden allerlei mogelijkheden en talenten, o, meer dan gemiddeld zelfs! Na zo’n uitbarsting kon je er donder op zeggen dat ze de volgende ochtend met strakke lippen en een beschuldigende blik in hun ogen onze Liga’s zouden smeren: door ons immers waren zij aan handen en voeten gebonden. Omdat wij zo nodig moesten opgroeien op een plek waar de lucht nog schoon was en waar je nog landjes met ﬂuitenkruid had, konden zij nu geen kant op. Wij waren het kruis dat zij te dragen hadden, dag in dag uit.

Terwijl zij binnensmonds op ons foeterden, hielden wij ons muisstil. Als je besefte iemands kruis te zijn, kreeg je de droge Liga-kruimels bijna niet doorgeslikt, en ging je hart steeds banger hameren. Door je geboorte bracht je blijkbaar een onvermoede kettingreactie op gang. Mama cijferde zich voor je weg! Zij offerde zich voor je op! Ze had een hele waslijst van moederuitdrukkingen die maakten dat je kleurpotloden nog uren later bevend uitschoten.

Op een dag die zo grimmig begon, werd ’s middags dikwijls een bezoek gebracht aan de oude pastorie op het dorpsplein, waar Loes met haar moeder en de Luco’s woonde.

Het was een groot, ietwat tochtig huis, met een trekbel, een gelambriseerd trappenhuis en krakende houten vloeren. Op de eerste verdieping had de moeder van Loes, die niet van omzien hield, haar werkkamer.

Stapels boeken en papieren lagen er zomaar op de grond. In de vensterbanken stonden jampotten met opgedroogde verfresten, en aan alle muren hingen houtskoolschetsen die zij had gemaakt terwijl ze een prentenboek aan het bedenken was geweest. Klaartje 13 was haar beroemdste boek, over een koe die altijd pech had. We hadden thuis allemaal een exemplaar.

In de donkerste hoek van de kamer stond een tafel met een kleed van groen vilt erop. Dat was de tarottafel. Daar werd je geluk gemaakt of gebroken. Daar zorgde de Vijf van Staven voor innerlijke strijd, zette Het Rad van Fortuin alles op z’n kop, of dook de Ridder van Bekers op als redder in de nood. Heus, er was niets bovennatuurlijks aan, zei de moeder van Loes, maar ho wacht, kijk nou eens even, daar was de Twee van Pentakels, die heerlijke kaart van de verandering, plus De Hogepriester, beschermkaart bij uitstek.

Gretig lieten onze mama’s hun kerende kansen voor zich in kaart brengen. Ze bogen zich over de wonderlijke plaatjes die het stripverhaal van hun leven vormden. Ondertussen gaapten wij Loes’ moeder aan. Ze had een kuiltje in haar ene wang. Haar ogen hadden de kleur van korenbloemen. De knoopjes van haar bloes zaten nooit allemaal dicht, en als ze haar knieën over elkaar sloeg, piepte er een gebruind been uit de lange split van haar zwarte rok tevoorschijn. Als je naar haar keek werd je vanbinnen altijd zo lekker en lodderig dat je je niet kon voorstellen dat zij serieus iemands moeder was. ‘Loes is boven, hoor,’ zei ze, van de kaarten opkijkend, ‘ga maar gezellig met haar spelen. ’

En ook dat lieten we ons geen twee keer zeggen. We klauterden de trap op waarvan elke tree zachtjes kermde. Omdat niemand van alleen prentenboeken kon leven, woonden op de tweede verdieping de Luco’s, allebei op een kamer met ontbijt. Het waren trage, vriendelijke mannen van een onbestemde leeftijd, die altijd aan het telefoneren waren. Verder merkte je meestal weinig van hen, op hun schoenen na, die in het gelid in de gang stonden. Die van Ludo waren allemaal zwart, met gaatjes, die van Duco gymschoenen in diverse stadia van ontbinding. In het passeren knepen we onze neus dicht.

De kamer van Loes was helemaal op zolder.

Aan de hanenbalken hing een schommel. In de vensterbank van de dakkapel stond altijd een tuiltje verse viooltjes. De vloer was bezaaid met kleedjes en kussens. Loes had geen Minnie Mouse-bedlampje, zoals wij, maar een snoer kerstboomverlichting dat in kunstige lussen tegen de muur boven het bed was gespijkerd. Op de muur ertegenover had haar moeder een regenboog geschilderd, met daaronder op een blauwe zee een boot waaruit giraffes, zebra’s en leeuwen hun nieuwsgierige koppen staken.

Meestal zat Loes met gekruiste benen op de vloer als we binnenkwamen, in haar eentje verdiept in een spel dat ons, al bij de eerste aanblik, het enig juiste spel voor vandaag leek te zijn, het spel zelfs zonder welk vandaag niet zou hebben bestaan. Enthousiast gingen we naast haar zitten en spuugden in onze handen.

Onder haar jurkjes van Indiase katoen waren Loes’ knieën altijd geschramd, haar voeten staken groezelig uit plastic sandaaltjes en onder haar nagels zat de halve slootkant. Ze was precies even oud als wij, maar ze had al veel meer meegemaakt. In een kasteelruïne had ze dukaten in een verroeste kist gevonden, ze had met sabeltandtijgers gevochten, met een houten been en met een grasgroene papegaai op haar schouder op een piratenschip gevaren, en talloze glazen limonade omvergestoten zonder dat er een ramp op volgde. Dat moesten wij thuis eens proberen. Thuis gaf limonade vlekken in het tafelkleed.

Over het hoe en wat van die vlekken vroegen we onze vaders meer dan eens om opheldering. Papa’s wisten behoorlijk wat. Maar dit snapten zelfs zij niet. Bovendien kregen ze altijd een eigenaardige, stollende blik als we de gang van zaken in de pastorie schetsten en uitlegden dat de moeder van Loes alleen maar lachte als iemand morste. En dan stonden ze kuchend op en gingen ze onze King, onze Whiskey of onze Blondie uitlaten. Loes rapporteerde dat ze met de hond soms de halve avond in het plantsoen rondhingen. Ze keken naar de verlichte ramen van de pastorie. Ze krabden wat in hun kruis. En stapten dan maar weer eens op. Terug naar hun eigen heerlijke home. Weg van de gevaren die het wonen in een monument met zich meebracht: betonrot, speciemoeheid en verzakkende balken. Je moest wel gek zijn om tegenwoordig nog in zoiets te willen wonen, dachten onze vaders, en ze tikten tegen hun slaap.

Loes zag het. Geen enkel detail ontging haar, want ze had niet alleen een dakkapel maar ook haviksogen. In de grote, verwilderde achtertuin van de pastorie deed ze ons iedere middag verslag van haar bevindingen. Gezeten op de rand van de zandbak die de Luco’s voor haar hadden getimmerd, luisterden we naar haar analyses. Zodra er een volwassene naderde, trok zij kuiltjes in haar wangen en keek ze aandoenlijk scheel omhoog. ‘Spelen jullie iets leuks?’

‘Ja,’ brabbelden wij, vol ongeduld.

‘Wat dan?’

‘Eskimootje,’ zei Loes.

Die kinderen toch! Wat ze vandaag weer zeiden! Zo grappig! Echte kinderpraat!

En zo wisselden we ongestoord een hoop informatie uit terwijl we onze eerste melktanden verloren en onze eerste knoopjes dichtknoopten en aan onze oma’s vertelden wat er zou gebeuren als we eenmaal vier waren. ‘Dan ga ik naar de basisschool,’ slisten we resoluut. En we dachten er hoopvol achteraan: en dan pas ik niet meer in mijn oude bed. Man, als je vier werd! Dan werd je ’s ochtends wakker en dan staken je poten opeens een mijl door de spijlen van je ledikant heen. Dat wist iedereen.

De basisschool was zeven werst gaans vanuit onze wijk. We liepen er elke dag helemaal heen, zo stoïcijns als zeehondenjagers, en aldaar leerden we knippen, plakken en matjes vlechten. Ook gingen we op schoolreisje naar de Dom van Utrecht. Bij de aanblik van het reusachtige orgel vroeg Loes verrukt: ‘Is dit nu het Vrijheidsbeeld?’

Op de terugweg zongen we een Russisch zeemanslied.

Wij hadden geen tarotkaarten nodig om in de toekomst te kunnen kijken, zelfs de Drie van Bekers niet. Voor ons stond het onomstotelijk vast: we zouden altijd vrienden blijven.

B is een brandnetel

In de zomervakantie waarin we zes werden – een voor een en stuk voor stuk, maar toch min of meer gelijktijdig –, regende het zonder ophouden. Het regende zo hard dat onze tenen beschimmelden in onze laarzen en het vel van onze vingertoppen voortdurend gerimpeld was. Het regende ’s ochtends, ’s middags en ’s avonds, het regende op elk verjaarspartijtje, en ook daarna nog, als onze ouders ons kwamen ophalen. Iedereen wist dat het een slecht voorteken was wanneer er op je verjaardag paraplu’s werden opgestoken. Dan hing er je iets boven het hoofd, dan stond er iets akeligs te gebeuren.

Alleen ’s nachts bleef het soms gedurende een paar uur droog, alsof de elementen in het donker, onbespied, nieuwe krachten verzamelden. Maar ook dan kregen we geen respijt, want via het water dat luidruchtig in de dakgoot weggorgelde wist de regen onze slaap binnen te dringen. We droomden dat de sloot op het landje waar we altijd speelden overstroomde en aanwies tot een kolkende rivier. Met een noodgang bulderde het water over de verkeersdrempels onze straten binnen. Het klotste tegen de voordeuren. Het steeg en het bleef maar stijgen. Toen we uit ons slaapkamerraam naar buiten keken, staarden bolle vissenogen ons al onverschillig aan. Verschrikt sleepten we een stoel aan om door het bovenlicht te kunnen kijken. In de maanbeschenen deining zagen we kappen van schemerlampen voorbijdrijven, voor altijd onbruikbaar, potten waarin kamerplanten hadden geprijkt, tafelkleden waarop de kruissteekjes van onze oma’s al doorliepen, vloermatten met welkom erop, stukgelezen kranten en de kussens van het bankstel waarvoor onze papa zo hard had gewerkt. Daar dobberde zelfs een fornuis waarop de pannen nog steeds stonden te klepperen, achtervolgd door een heel gezin dat, panisch peddelend, met z’n allen in een emaillen vergiet zat. Nog even en we gingen eraan.

Iedere ochtend was het op z’n zachtst gezegd een meevaller om bij het ontwaken geen vissenschubben tegen de muren te zien plakken. We waren zo opgelucht dat we al voor het ontbijt ontiegelijk veel kabaal maakten. Op een dag verloren onze moeders hun geduld. Niet wéér dat geklier van jou! Ga in vredesnaam buiten spelen om wat energie kwijt te raken! Hun stemmen schoten uit op een manier die, alweer, niet veel goeds voorspelde. Zenuwachtig grepen we onze jas van de kapstok, trokken onze laarzen aan en maakten ons uit de voeten.

Je moeder moest het huis af en toe een paar uurtjes voor zichzelf hebben, anders werd ze gek. Dat had haar eigen moeder vroeger ook al gehad, en daarvoor háár moeder: het was iets onontkoombaars, al in het stenen tijdperk hadden moeders dat gehad.

Weggedoken onder onze capuchons renden we naar het landje om de waterstand van de sloot te inspecteren. We waren er gedurende al die verregende weken niet geweest, en tot onze verrassing bleken er een hijskraan en een paar graafmachines te staan. Na de vakantie zou er worden begonnen met de aanleg van een viaduct. Het had in de krant gestaan, het was ons voorgelezen, met alle pro’s en contra’s erbij. Maar ging dat viaduct dan door? Verwachtte iedereen soms dat de wereld na de vakantie nog zou bestaan?

We waren net aan het overleggen wat ons te doen stond, toen Loes kwam aangespetterd. Bij elke stap sprong ze, de knieën hoog optrekkend, in een plas; bij iedere plons zwierden haar vlechten om haar gezicht en gaf ze een korte, hoge gil van plezier. ‘Moeten we niet een ark gaan bouwen?’ riep ze al van verre.

Op slag waren alle slechte voortekenen vergeten. Op naar meneer De Vries, voor groentekratten. Op naar de gereedschapskisten van onze vaders, voor spijkers, moeren, bouten, zagen, hamers en nijptangen.

We werkten in ploegen, van de vroege ochtend tot de late avond. Sommigen zaagden en timmerden. Anderen vingen alvast torren, pissebedden en lieveheersbeestjes, groeven regenwurmen op uit de modder, of verschalkten naaktslakken zo vet dat ze amper in de jampotten pasten die onze moeders welwillend hadden verschaft. In het deksel moest een gat voor het ademen: als je niet kon ademen, ging je dood. De padden, de watervlugge salamanders met hun gele buikjes, de kikkervisjes en de stekelbaarsjes gingen in emmers, met wat kroos uit het slootje erbij. Alles wat kroop of zwom kon wat ons betreft na de zondvloed een veilige toekomst tegemoetzien.

En op een middag waarop de wolken zo laag hingen dat we ze konden aanraken zonder op onze tenen te hoeven gaan staan, begonnen we al even geestdriftig aan alles wat vloog.

Verderop, naast een van de werkeloze graafmachines, stond die vreemde jongen weer toe te kijken. Die kleine opdonder zagen we de laatste dagen steeds rondhangen in onze buurt. Hij was graatmager, en door zijn dikke blonde haar leek zijn kop minstens drie keer te groot voor zijn postuur. ‘Daar komt het waterhoofd aan!’ meesmuilden wij zodra hij zich vertoonde. We gingen vanzelf harder praten en vaker lachen als hij er was. Luidkeels snoefden we over onze ark en onze dieren. We sloegen elkaar aanmoedigend op de schouder, terwijl we vanuit onze ooghoeken nauwlettend in de gaten hielden hoe de jongen in z’n eentje rondhing en doelloos graspollen voor zich uit schopte.

Maar het was moeilijker dan je dacht om vogels bij hun staart te pakken als er een vreemde bij was die je op de vingers keek. Hijgend gingen we ten slotte bij de waterkant zitten voor een strategische bespreking. Iemand stelde het strooien van broodkruim voor, om daarna vanuit een hinderlaag toe te slaan met zout. Loes antwoordde dat er in de kelder van de pastorie vast wel een groot net te vinden was. We beaamden haar vermoeden direct. In die kelder lag immers altijd precies wat we nodig hadden, meestal pal in het zicht, alsof gedienstige handen het voor ons hadden klaargelegd.

In afwachting van de terugkeer van Loes staken we net een rietsigaar op, toen het waterhoofd naderbij stapte. Met de handen in de zakken nam hij ons op.

‘En, lukt het een beetje?’ vroeg hij beleefd. Onwillekeurig keken we naar onze potten en emmers. We hadden best al een hoop.

‘Hoe gaan jullie aan pelikanen komen? Of aan zebra’s?’

Even waren we overdonderd.

‘Ik wil wel helpen, hoor.’

Om ons gezicht te redden barstten we in hoongelach uit. Nee maar! Was het heus? Wist hij dan soms hoe je een vogelbekdier moest vangen? En een dinosaurus hadden we ook nog niet, daar hielden we ons beslist voor aanbevolen. Zonder meer! Dwars door elkaar heen begonnen we beesten af te roepen. We riepen olifant, we riepen leeuw, we riepen krokodil, we riepen en riepen, eerst opgezweept, maar allengs steeds bedrukter, want onze ark zou op deze manier minstens tien keer zo groot moeten worden en zo te horen waren er bovendien overal tralies nodig om zelf niet te worden gebeten of opgegeten.

Midden in het tumult kwam Loes weer aanzetten, een groot visnet achter zich aan slepend. Ze begon het in de modder uit te rollen zonder de jongen een blik waardig te keuren. Pas toen ze daarmee klaar was en haar handen aan haar broek had afgeveegd, vroeg ze hem: ‘Wie mag jij wel wezen?’ Ze stak een kop boven hem uit.

‘Thomas Iedema,’ antwoordde hij prompt. ‘Ik ben hier afgelopen maandag komen wonen, op de Schapendrift.’ Hij gebaarde naar de huizen in de verte. De regen had zijn haar tegen zijn enorme harses gepleisterd.

Afgunst en argwaan streden bij ons om voorrang. Zelf hadden we ons hele leven op één plek doorgebracht. Dit was een jongen die elders had gewoond en die dus al heel wat van de wereld had gezien. Maar zeiden ze thuis niet altijd dat verhuizen iets voor zigeuners was? Er kwam maar onrust van, en vazen die braken.

‘Mijn vader heeft hier een baan gekregen, bij de plantsoenen,’ vervolgde hij. ‘We hadden vroeger een winkel, maar die liep niet meer. Dus…’

Ongeduldig vroeg Loes: ‘En wat moet je nou precies van ons?’

Thomas Iedema schokschouderde. ‘Ik ken alle dieren. Mijn vader heeft een boek! Joh, dat begint bij de amoeben. Je moet eerst door alle ongewervelden en geleedpotigen heen, en pas halverwege beginnen de muizen en zo. Dus als jullie het willen, dan zou ik wel…’

‘We kunnen die eenden daar wel gebruiken.’ Ze wees naar het slootje.

‘Dat zijn waterhoentjes.’

‘Nou en? Die hebben we ook nog niet.’

Gek eigenlijk: na zoveel jaren staat dit ene moment nog steeds helder in onze geest gegrift. We zijn allang geen met modder bespatte kinderen meer. We denken tegenwoordig aan samenwonen en we overwegen de aanschaf van een betaalbare tweedehands Smart. Maar als we het een doodenkele keer wagen om ’s nachts onder de dekens een ogenblik stil te staan bij wat we destijds hebben aangericht, dan zien we, voordat we ineenkrimpen van schaamte, dit ene beeld waarmee alles begon: die onschuldige uitdaging aan de waterkant.

‘Of durf je niet?’ riep Loes. Ze bewoog haar heupen alsof ze op het punt stond in een dansje uit te breken. Haar ogen blonken.

‘Hij durft niet!’ schreeuwden we in koor.

‘Schijtlijster,’ zei Loes. ‘Het is hartstikke ondiep.’

Bliksemsnel maakte Thomas zijn riem los, stroopte zijn broek af en liet zich zonder een tel te verliezen langs de wallenkant zakken. Met zijn armen om zich heen roeiend waadde hij door de troebele sloot. Meteen verhieven de beide waterhoentjes zich half uit het water en spoten klapwiekend het bosje riet in dat tegen de andere oever groeide.

We joelden.

Van schrik verloor Thomas zijn evenwicht. Hij ging kopje-onder. Met de haren vol kroos kwam hij weer boven. Het water liep uit zijn neus en zijn oren. Hij proestte een paar keer hartgrondig.

‘Hé, sukkel!’ riepen wij. ‘Je moet aan de overkant zijn. Daar zitten ze!’

Doordat hij zo kort van stuk was, kwam het water tot ver boven zijn middel. De regen veroorzaakte bellen zo groot als tennisballen op het oppervlak. In het riet snaterden de waterhoentjes. En toen slaakte Thomas opeens een kreet. Fonteinen water opwerpend stortte hij zich met een snoekduik voorover. Zijn gestreepte shirt bolde een kort moment op in zijn nek, en zonk toen. Even trapte zijn ene voet nog door de lucht, toen de andere, en vervolgens was ook die verdwenen.

We wachtten.

Na een poosje zetten we onze handen aan de mond. We riepen: ‘Hé!’

Het water kolkte en borrelde.

‘Hé, uitslover!’

Tussen de rietstengels werden de waterhoentjes weer zichtbaar. Ze peddelden tevoorschijn met op hun pikzwarte koppen een trek die verried dat zij zich weer helemaal veilig voelden nu hun belager dood op de bodem van de sloot lag. Als iemand hem ooit zou opvissen, zouden we nog niet jarig zijn. We stonden als verstijfd.

‘Opzij!’ gilde Loes. Met in haar armen het net dat voor de vogels bestemd was, rende ze naderbij.

Opgelucht weken we uiteen, dromden direct weer samen, pakten de punten van het net, groepeerden ons nu weer zus en dan weer zo, want we waren het niet dadelijk eens over de te volgen tactiek, dreggen, slepen, we hadden er allemaal een gefundeerde opinie over, en een mening gaf je niet zomaar op.

‘Nu!’ riep Loes terwijl ze met een plons te water ging. Ze landde veilig, niet meer dan kniediep in de sloot, ze boog zich zonder aarzeling voorover, stak haar hoofd onder water en bestudeerde de situatie, haar smalle kont omhoogstekend.

Op haar ‘Nu!’ waren sommigen van ons al begonnen het net uit te werpen, maar anderen aarzelden nog, zodat het traag neerdaalde en Loes erin verstrikt raakte toen zij zich weer oprichtte. Aangezien we op scherp stonden, begonnen we automatisch te trekken. Er kwam spanning op het net te staan, het sneed in onze handen, en Loes pletterde omver. Ook over haar sloot het water zich nu.

We lieten het net los. We kregen het ontzettend op onze zenuwen. We wilden naar huis en bij mama in de keuken toekijken hoe zij met vaste hand peultjes dopte. Maar we konden ons niet verroeren. We probeerden aan waterlelies en andere mooie dingen te denken, en daarna aan hoe ﬁjn het was dat we na de vakantie zouden leren lezen. Als je kon lezen, zeiden ze thuis, dan maakte je van alles mee zonder al die gebeurtenissen zelf te hoeven ondergaan. Al lezende zou je het leven toegediend krijgen als een homeopathisch druppeltje: honderd keer verdund. Dat was soms bepaald te prefereren. Opeens, met een luid gebrul, kwam Thomas boven water. Hij hoestte en hoestte en slingerde onderwijl iets zwarts op de wal. Hijgend bracht hij uit: ‘Een rat, gauw, zet er een emmer overheen!’ Slechts een paar meter van hem vandaan, furieus vechtend met het net, kwam ook Loes overeind. Met lange halen van haar armen, wijdbeens in het water staand, maakte ze zich los uit de mazen. Verontwaardigd riep ze: ‘Je zou toch een waterhoen doen?’

De volgende dag hadden ze allebei een met viltstift getekend ringetje om hun vinger. Als je alleen maar ‘Thomas Waterhoofd’ dácht, had je al een rotschop van Loes te pakken. Hij heette nu Thomas De Rat. Hij kwam precies tot aan haar kin, en aan de ark werd niet langer gewerkt.

Tegen het eind van die natte vakantie, een paar weken later, kregen we allemaal een uitnodiging voor het verlovingsfeest. Thuis werd er wat onwennig gelachen toen de envelop was opengemaakt en de kaart aan ons was voorgelezen. Je kon horen dat Loes precies tegen haar moeder had gezegd wat ze moest opschrijven.

‘Geven we ze een peper-en-zoutstel?’ vroegen die van ons aan onze vaders. ‘Of maar meteen een broodrooster?’ Tegen ons zeiden ze met wapperende handen: ‘O, ga iets dóén!’, zodat we onze oren spitsten om het later aan Loes te kunnen doorbrieven. Maar Loes had het veel te druk met Thomas om naar onze verhalen te luisteren.

Jaloers vroegen we ons af wat ze de hele tijd samen uitspookten. Bij Loes thuis mocht zowat alles, zolang haar moeder maar niet werd gestoord als ze op haar kamer aan het werk was. Ze bemoeide zich niet met wie er allemaal over de vloer kwam, en je hoefde ook nooit eerst iets met haar aan de keukentafel te drinken: je kon zo aan de slag. Waarschijnlijk had ze Thomaspas voor het eerst opgemerkt toen Loes de verloving had aangekondigd.

Misschien waren die twee nu wel bezig in de gang van de pastorie een hut te bouwen, of ontdekten ze zelfs waar de baby’s vandaan kwamen. Dat laatste was een vraagstuk dat ons steeds meer interesseerde, vooral omdat je er thuis geen bevredigend antwoord op kreeg. Je kwam uit je moeders buik, ja, vanzelf, daar waren immers foto’s van, een heel album vol. Maar hoe je in die buik was terechtgekomen, dat was zo’n onwaarschijnlijk goor verhaal dat je meteen snapte dat ze je maar wat op de mouw speldden, al keken ze er nog zo serieus bij. Het ging vast heel anders, met zwaartekracht of zo. Onze vaders zeiden zelf altijd dat er voor alles een wetenschappelijke verklaring bestond.

Zonder het gezelschap van Loes waren de dagen lang en saai. Elk spel waaraan we hoopvol begonnen verzandde nu zij er niet was om de regels tijdig bij te stellen. Iedere middag die geknipt leek voor Ali Baba En De Veertig Rovers eindigde in chaos en hete tranen. Al onze speurtochten, races en verkleedpartijen vielen in het water. En telkens als we naar het huis van Thomas op de Schapendrift gingen om hem te gijzelen, waren we net te laat. Hij was al ergens aan het spelen, zei zijn moeder.

Zij was een korte, gezette vrouw, wier kogelronde ogen permanent stonden alsof ze elk moment sorry zou gaan zeggen en ze had altijd een doekje in haar hand waarmee ze meteen onze vingerafdrukken van de deurpost veegde. Volgens onze moeders, die er keien in waren om in recordtijd informatie over nieuwkomers in te winnen, leed ze aan smetvrees. Ze kwam alleen maar naar buiten om haar stofdoek uit te kloppen, zeiden ze. Waarom iemand met zo’n probleem getrouwd was met een man die elke dag met moddervoeten uit de plantsoenen thuiskwam, dat was nu net het soort raadsel waarin zij zich graag vastbeten. ‘Misschien kan hij het wel heel lekker,’ smiespelden ze achter hun hand. Wat, mama? Wat kan hij lekker? O kind, bemoei je nou eens voor één keer met je eigen zaken.

Soms zagen we de man die het lekker kon aan het werk in de perken in onze wijk of in het plantsoen op het dorpsplein. Vanwege de regen droeg hij een gele zuidwester met een brede rand waaronder zijn gezicht helemaal schuilging. Hij had wel iets weg van een bizon, zoals hij de wilde rozen en de mahonia te lijf ging. De kinderen van de Gaffelweide hadden met hun eigen ogen gezien, dat waren ze bereid te zweren, hoe hij met de blote hand een paar kuub brandnetels had gerooid, zonder handschoenen of niks. We waren zwaar onder de indruk. Als we Thomas een haar zouden krenken, zou de brandnetelman ogenblikkelijk al onze botten breken en het merg eruit zuigen, dat stond wel vast.

Het verlovingsfeest was op zondagmiddag. Het zou een Engels theepartijtje worden. Daar zagen we nogal tegen op, want van thee kreeg je zo’n stroeve tong. Maar om vier uur trokken onze moeders onverbiddelijk met een natte kam een scheiding in onze haren of staken er een paar extra glimmende speldjes in, ze drukten ons de zorgvuldig uitgekozen cadeautjes in de hand en wensten ons veel plezier, ‘en na aﬂoop netjes bedanken, hoor’.

In de pastorie werd de deur opengedaan door de Luco’s, allebei in een zwarte sleepjas en met een strikje om hun nek. Hun dunne haar was met pommade achterover geplakt, wat hun goedige gezichten nog weerlozer dan gewoonlijk maakte. ‘Mogen we uw jas aannemen, mevrouw, meneer?’ vroegen ze.

We staarden hen verbluft aan.

‘Wij zijn vandaag de butlers,’ ﬂuisterde Duco. Hij droeg nog wel gewoon zijn stinkende gympen, daaraan zagen we dat hij het was.

In de gang waren Loes en Thomas net bezig met de kieteldood, dus gingen we de woonkamer maar in. Meteen verbeterde ons humeur. Wat een hoop taart was er, en cake in allerlei soorten en maten, en witte boterhammen in driehoekjes. We mochten net zoveel nemen als we maar wilden, zei de moeder van Loes, en voor wie niet van thee hield, was er ranja. Ze liep op blote voeten rond en had een vuurrode sjaal om haar hoofd geknoopt, waardoor ze nog minder dan anders op iemands moeders leek. Je kon je niet voorstellen dat zij zich ooit voor Loes zou opofferen of wegcijferen.

Die ranja was een pak van ons hart. We vergaten er handjes door te geven. We vielen aan.

Terwijl we zaten te schransen, kwamen Loes en Thomas met verwarde haren de kamer binnen. ‘Hij vroeg om genade,’ gierde Loes. Ze timmerde hem liefdevol op zijn bolle kop.

‘Maar jij deed het in je broek.’

‘Niet waar!’

‘Laat je verloofde heel, schat,’ zei haar moeder. ‘En zullen we nu eerst maar eens op jullie drinken? Heeft iedereen thee of limonade? Onze butlers ook?’

‘Wij hebben koude thee,’ zei Duco. Met een grijns hield hij een glas omhoog.

‘Hoezee!’ Ook Ludo stak zijn glas in de lucht. Toen hij naar Loes keek, verschenen er kleine lachrimpeltjes rond zijn ogen en hij knikte haast onmerkbaar even, alsof hij zeggen wilde: ‘Die Loes’. Thuis deden onze papa’s dat soms net zo, als ze trots op ons waren. Je kreeg er het zalige gevoel door dat je de hele wereld aankon: dat konden vaders ﬁksen, louter en alleen door de manier waarop ze naar je keken. Die Ludo zou vast ooit een topvader worden. Hij kon ook met zo’n bepaalde blik naar de moeder van Loes kijken, je weet wel, die blik die alle moeders ontzettend leuk vinden. Nee maar, heb je iets nieuws aan? Zit je haar anders? Wat staat die kleur je goed! Absoluut: die Ludo zou er wel komen. Hij moest alleen wel opschieten. Hij was de jongste niet meer.

‘Nou, tortelduifjes,’ zei de moeder van Loes vergenoegd. ‘Op jullie!’

We riepen met z’n allen keihard hoera.

Daarna gingen de pakjes open. Het was om je dood te schamen: onze moeders hadden de trouwjurk van Barbie gekocht, of spullen om vadertje-en-moedertje mee te spelen. Er waren ook tupperwaredozen bij. Dat moest je nou maar net snappen; wij dus niet.

‘Wat een uitkomst,’ zei de moeder van Loes. ‘Die ga ik vast vaak lenen. Maar vertel eens, Thomas, begin je hier al een beetje te wennen? Heb je het naar je zin?’

‘Eerst niet,’ zei Thomas. ‘Maar nu wel.’

‘Zeg maar tegen papa en mama dat ik gauw een keer kom kennismaken. O, verhip, ik had ze vandaag natuurlijk moeten uitnodigen.’

‘Bij het huwelijk heb je weer een kans,’ zei Duco.

Ludo vroeg: ‘En bevalt het je ouders hier ook?’

‘Ja hoor. We hadden in Opzand een heel ander soort huis. Hier is alles nieuw en schoon.’

‘Opzand?’ De moeder van Loes keek opeens alsof ze op een punaise was gaan zitten.

‘Je meent het! Daar hebben wij ook gewoond,’ zei Ludo enthousiast. ‘In een van die kleine, oude huisjes onder aan de dijk. We zeiden vaak tegen elkaar…’ Hij wierp de moeder van Loes een hulpzoekende blik toe, maar ze zag het niet. In twee, drie grote slokken dronk ze haar glas leeg. Ze was wit geworden tot in haar bloes.

‘Idyllisch,’ zei Duco, ‘dat was het woord, Ludo. Maar een familie De Rat herinner ik me uit die tijd niet.’

‘Sufferd,’ zei Loes innig, ‘zo heet hij niet echt.’

‘Dat stond toch op de verlovingskaart?’

‘Ik heet Iedema,’ zei Thomas.

‘Iedema!’ riep Ludo uit. ‘Van de bloemisterij?’

Duco grinnikte. ‘Nee maar! Wat zeiden je ouders van dat kaartje van Loes?’

‘Ik heb het ze niet laten zien,’ zei Thomas. ‘Ze hoeven niet te weten dat ik met haar ben.’ Hij maakte een beweging met zijn hoofd die heel de rommelige kamer omvatte, tot en met de spinnenwebben in de hoeken van het plafond.

‘Hoe bestaat het,’ zei Ludo. ‘Loes heeft een Iedema aan de haak geslagen!’

‘Ik herinner me nog als de dag van gisteren dat je vader een keer…’ Duco begon te lachen, zijn ogen genietend samengeknepen.

Op dat moment stond de moeder van Loes zo schielijk op dat haar stoel bijna omviel. ‘Bah, wat valt me dat van je tegen, Thomas.’ Haar stem klonk gesmoord. ‘Ik hou niet van kinderen die dingen achter de rug van hun ouders om doen!’

Er viel een perplexe stilte.

‘Maar mama,’ zei Loes. ‘Het is alleen maar omdat zijn moeder bang is dat hij vies wordt. Ze was laatst ook al zo kwaad toen hij in de sloot…’

‘Vies wordt? Vies? Van jou soms? Leuk is dat zeg, zo’n vriendje!’

‘Wat heb jij nou ineens?’ vroeg Ludo verbaasd.

‘Die stiekemerd wil ik hier niet over de vloer hebben. Dat is geen geschikt gezelschap voor Loes. Als ik dit had geweten, zou ik meteen…’

‘Wacht even, wacht even,’ zei Duco. ‘We zitten midden in een feest.’

‘We zijn lekker toch al verloofd!’ riep Loes uit. ‘Het is nou te laat, hoor!’ Ze maakte een brutaal sliepuitgebaar.

Van de zenuwen schoten we allemaal in de lach. De Luco’s lachten dadelijk mee: die hoefden niet het goede voorbeeld te geven of iemand op te voeden. Hoe harder iedereen lachte, des te meer leek het erop dat het maar een grap moest zijn geweest, van de moeder van Loes.

De rest van de middag speelden we op zolder. We deden wel een uur lang het apenspel, en toen De Markiezin Komt Op Visite. We speelden alsof ons leven ervan afhing. Dat was altijd de beste oplossing, als je niet snapte wat de grote mensen bezielde.

C is een crisis

Nu nog maar een paar nachtjes slapen en dan zouden we, eindelijk, leren lezen en schrijven. Er kwamen nieuwe, stugge kleren aan te pas, en ook etuitjes, glimmende liniaals en grote dozen viltstiften, pennen en kleurpotloden. Die potloden, die slepen we allemaal meteen vlijmscherp. Alleen Loes kreeg geen nieuwe: bij haar thuis lagen er immers al meer dan genoeg om tot het einde der tijden blauwe en rode streepjes mee onder belangrijke woorden te zetten. Het waren dikke, ronde potloden, het echte werk, waarbij die dunne van ons met hun veelkantige bast aanstellerig afstaken, al waren ze nu wel zo scherp als dolken. En om dat laatste ging het, zo verzekerden we elkaar: je kon van het ene moment op het andere een wapen nodig hebben. Dat zag je aan de moeder van Loes.

Al sinds het verlovingsfeest had zij zich niet meer buitenshuis gewaagd. Dat kwam, rapporteerde Loes, doordat de Tien van Zwaarden onverhoeds op tafel was gekomen, die gozer met al die zwaarden door zijn pens: de kaart van rampspoed en vernietiging. Vandaar dat haar moeder wijselijk binnenbleef. Een gewaarschuwd mens telde voor twee: ze ging het gevaar niet uit eigen beweging in de armen lopen. Het kon overal en nergens opduiken, bij de toonbank van meneer De Vries, in een van de vier straten van het dorp, zelfs in het plantsoen pal voor haar eigen voordeur.

Met toenemende bezorgdheid vertelden we het aan elkaar door. Vooral Thomas maakte zich ongerust. Volgens hem waren er onder deze omstandigheden uitgebreidere voorzorgsmaatregelen vereist. Maar hij moest nu niet opeens doen alsof het zijn idee was om de pastorie in een staat van paraatheid te brengen. Dat hadden wijzelf ook allang bedacht. Tenslotte zaten we straks de hele dag op school en dan konden we geen oogje meer in het zeil houden. Als het onbekende gevaar dat zijn toenadering via de kaarten had verraden toesloeg, dan stond de moeder van Loes er helemaal alleen voor. We moesten haar helpen zich tot de tanden toe te bewapenen. Ze zou er zo dankbaar voor zijn dat ze ons een voor een zou oppakken voor een dikke knuffel. Haar bloes op een kier, haar sjaal als een vlam om het hoofd. We zouden onze benen om haar heupen slaan en heerlijk dizzy van de patchoeli worden.

In de tuin van de pastorie waren de bomen al aan het verkleuren. Ze stortten een bombardement van glanzende kastanjes over ons uit toen we ons over het grindpad repten. Geschrokken zigzagden we in tijgersluip uit elkaar, per walkietalkie contact houdend. We keken naar links, naar rechts en nog een keer naar links, want dat hadden onze mama’s erin gestampt, en holden toen ineengedoken naar de deur, die loodzware dubbele deur vol butsen en krassen.

Duco deed open. Hij had zich nog niet geschoren. Hij keek verbaasd.

Wij ook. Onze vaders waren immers al uren op hun werk, zij zaten nu in een belangrijke vergadering of dicteerden memo’s waarin iemand ervanlangs kreeg. Het verontrustte ons direct dat Duco niet op zijn werk zat, vaders hoorden op hun werk, maar aan de andere kant, de Luco’s waren geen vaders, en een baan hadden ze ook niet, ze deden alleen iets met aandelen of zo. We herademden toen we alles weer op een rijtje hadden.

‘Komen jullie met Loes spelen?’ vroeg Duco op een zonderling matte toon, alsof hij aan het einde van zijn Latijn was.

Voor de vorm knikten we.

Eenmaal binnen voelden we pas goed hoezeer de tarotkaarten gelijk moesten hebben. Er heerste een onrustige sfeer in huis, iets van drenzen en pruilen, van ruzie, mokken en onderhandelen. In de gang hingen de kleurige prenten scheef aan de muur, alsof ze, telkens als er even niemand keek, snel probeerden of ze hun lijsten konden afschudden voor het geval ze op de vlucht zouden moeten slaan. Uit de keuken, die anders zo verleidelijk rook naar het ontbijt voor de Luco’s, kwam geen andere geur dan de verslagen lucht van koude as. Gealarmeerd holden we de trap met de kermende treden op.

Loes en haar moeder zaten in de werkkamer op de eerste etage, tussen de papieren, de potten verf en de tarotkaarten. De gordijnen waren dicht en er brandde amper licht, waardoor het vertrek somberder leek dan gewoonlijk. Zelfs het grappige portret van Klaartje 13, dat boven de schouw hing, zag eruit alsof iemand er een modderige hand overheen had gehaald.

Loes, die op een krukje naast de tekentafel zat, zei net op overredende toon: ‘Maar mama, leg de kaarten dan gewoon niet meer.’

‘Alsof dat iets uitmaakt,’ zei haar moeder. ‘Doe nou niet zo onnozel.’ Met een geërgerde zucht hief ze de ogen op naar het plafond, dat was versierd met druiventrossen en bladerkransen van gips.

Bij ons thuis hing er aan het plafond een designlamp waarvan je, zeiden onze vaders, niet zou willen weten wat die had gekost. Bij ons thuis was alles anders. En opeens, zomaar, voelden we ons alsof we hier in een vreemd land waren beland, waar wetten golden die wij niet kenden, onberekenbare wetten van gips en duisternis in plaats van die van staal en halogeen. In paniek begonnen we dwars door elkaar heen te roepen.

De moeder van Loes keek ons verrast aan. ‘Waar komen jullie nou mee binnenvallen?’ vroeg ze. ‘Hoezo, mijn potloden? Wat is er met mijn potloden? Waarom zou ik mijn potloden moeten slijpen?’

We konden onze adem zien dampen, zo opgewonden waren we. Vlak achter de gesloten gordijnen loerde het gevaar! Tergend onzichtbaar en daardoor nog eens extra dreigend! Maar wacht nou eens even, wacht, kalm aan, wat zou je in een gevaarlijke situatie als deze eigenlijk met een potloodje kunnen beginnen? Wat hadden we ons laten aanpraten? Alleen je kleine zusje zou hierin trappen. ‘Het was Thomas z’n idee!’ riepen we uit, over de woorden struikelend van vernedering. De moeder van Loes zoomde op hem in. ‘Ik begrijp hier niets van,’ zei ze humeurig. ‘Wat voor een geweldig idee kom jij me met zoveel kabaal vertellen?’ Thomas vouwde de armen achter de rug en stak zijn borst naar voren. Geestdriftig begon hij: ‘Stel nou dat je de vijand tegenkomt.’

‘Welke vijand?’ Ze nam hem op alsof hij een van de geleedpotigen was die in het boek van zijn vader ver voor de muizen kwamen. ‘Ik dacht dat het over mijn potloden ging.’

‘Jazeker,’ zei Thomas. Zijn grote kop wiebelde heen en weer. ‘Want stel dat je niet wilt dat die vijand je ziet. Nou, dan steek je hem gewoon een potlood in z’n doppen. Dan is-ie hartstikke blind en dan kun je maken dat je wegkomt.’

Het was briljant gesproken. Daar konden we niet omheen. Gespannen keken we naar de moeder van Loes. Ze dacht na, terwijl ze met een stuk houtskool doelloos wat over een vel papier kraste. Het werden steeds dikkere, lelijker halen.

Loes stond op. ‘We gaan maar naar boven,’ zei ze onzeker.

Met een knap brak de houtskool in tweeën. ‘Niks daarvan,’ zei haar moeder. ‘Ik heb het met jou nog even aangezien, Thomas, maar je bent blijkbaar niet alleen een stiekemerd, maar ook nog eens gestoord. Wat een zieke dingen kun jij bedenken, zeg. Daar kunnen ongelukken van komen, besef je dat wel? Laatst nog, het stond in de krant, is er iemand op die manier vermóórd. Een balpen in het oog.’

Ze was nu heel erg boos: er kwam zwarte damp van haar af. ‘Ik zei nog tegen Duco: hoe is dat nou mogelijk? Dat je met zo’n alledaags voorwerp iemand dodelijk letsel kunt toebrengen?’ Ze draaide haar hoofd om. ‘Nu is het uit. Ik wil niet meer hebben dat jij met die naarling optrekt, Loes. Hoor je me?’

‘Maar mama!’ begon Loes te protesteren.

We probeerden te kijken alsof we door vrome, rechtschapen gedachten in beslag werden genomen. Van het concert des levens, zeiden ze thuis altijd, kreeg niemand een programma. Je wist nooit hoe het liedje van morgen zou klinken, maar als het eens een keertje meeviel, kon je daar maar beter terdege van genieten.

Maar ware liefde liet zich niets in de weg leggen: nog diezelfde middag zagen we het paar er hand in hand op uit trekken. Loes leek met haar lange dunne benen en haar boos opgetrokken schouders precies op een reiger. Thomas moest na elke stap een dubbele huppel maken om haar bij te kunnen houden.

Ze koersten regelrecht af op de Schapendrift. Daar namen ze hun intrek in het schuurtje in de achtertuin, waar de vuile werkkleren van Thomas’ vader hingen. Een slinkse blik door het raampje leerde ons dat ze het zich dadelijk gemakkelijk hadden gemaakt op een paar omgekeerde emmers en vol animo bezig waren met een snoeischaar een aardappelkist te slopen.

Nog maar één nachtje slapen en toen brachten onze moeders ons naar school. Omdat het de eerste dag was, mochten ze mee naar binnen in de klas van onze juf, die juf Joyce heette. Het was een vertrek met hoge ramen waardoor herfstig zonlicht naar binnen viel. Er heerste een plechtige sfeer, als in een kerk. Misschien daarom keken onze moeders ernstiger dan anders. Ze deden de hele tijd hun haar achter hun oren en maakten steeds hun lippen nat, terwijl wij een plaats in de bankjes opzochten. Het waren lessenaars waarin kinderen van vroeger boze tekens hadden gegrift, die niet te ontcijferen waren.

Thomas was als enige door zijn vader gebracht. Hij was zo vreselijk schoon dat hij van top tot teen glom, alsof zijn moeder hem met een desinfecterend middel had behandeld om te voorkomen dat hij een bacterie mee terug naar huis zou nemen. Zijn vader was blootshoofds, zonder zuidwester, waardoor hij er opeens niet meer erg vervaarlijk uitzag, maar gewoon als iemand die je je leven lang al had gekend, zoals de Luco’s. Met de handen in de zakken stond hij voor in de klas een praatje met juf Joyce te maken, op luide, zelfverzekerde toon. Het kon hem blijkbaar niet schelen dat we allemaal hoorden wat hij zei. ‘Je leert ermee te leven, met dit lekkie,’ zei hij, ‘maar ik ben blij dat Thomas het niet van me georven lijkt te hebben.’

We strekten onze nekken om te zien waar dat lek van hem zat. Bij de gedachte dat hij onder zijn overall misschien een luier droeg, vielen we slap van het lachen tegen elkaar aan.

‘Gedraag je!’ sisten onze moeders. Maar hen lapten we aan onze laars, want hier was juf Joyce de baas, en die stond op haar gemak met de vader van Thomas te praten, alsof zijn lek de gewoonste zaak van de wereld was. Iemand die zo laconiek was, zou misschien ook niet verblikken of verblozen als we naar de herkomst van baby’s informeerden. We kregen opeens een enorme zin in leren.

‘Misschien kunt u onze klas een keer een rondleiding door de plantsoenen geven,’ zei juf Joyce. ‘Daar zullen we allemaal vast een hoop van opsteken, denken jullie ook niet, jongens en meisjes?’

‘Ja!’ riepen wij. ‘Nou en of!’ We roffelden met onze vuisten op tafel.

‘En dan is het nu tijd om afscheid te nemen,’ hernam zij opgewekt, ‘want ik geloof dat we wel zo ongeveer compleet zijn.’

Op dat moment kwam Loes binnenstuiven. Haar haar was niet gevlochten. Ze had ook geen tas bij zich met een beker yoghurt voor in het speelkwartier. Ze schoof naast Thomas in de bank.

Onder onze moeders ontstond agitatie. Ze murmelden: ‘Loes toch, ben je helemaal alleen? Is er iets aan de hand? Je mama is toch niet ziek? We hebben haar al in tijden niet gezien! Kunnen we iets voor haar doen? Vooruit, vertel eens?’

Ze drongen zo aan dat we trots op hen werden. Vaak dacht je dat moeders alleen maar personen waren die niet reageerden wanneer je iets verstandigs zei, maar blijkbaar hadden ze toch meer in huis. Alleen, wat zouden zij kunnen doen voor iemand die het moest opnemen tegen de Tien van Zwaarden?

‘Dames! En u ook, meneer,’ vermaande juf Joyce.

‘Eruit.’ Ze raadpleegde de lijst die op haar bureau lag. ‘Heb ik een Loes? Nee, toch?’ mompelde ze.

De man met het lekkie sloot achter in de rij moeders aan en stak nog even zijn duim op naar Thomas. Toen ging ook hij naar buiten.

Juf Joyce pakte een krijtje en schreef onze namen op het bord, onder elkaar.

Wie de zijne of de hare herkende, mocht naar voren komen en er met kleurkrijt een sterretje bij tekenen.

‘Thomas,’ riep Thomas als eerste, en sprong klossend overeind. Terwijl hij het krijtje met een snerpende vogelkreet over het bord trok, moesten we onwillekeurig denken aan de futen en grutto’s op ons landje, en meteen daarna, vol opluchting, aan alles wat wij al kenden en wisten en konden. We zouden detective worden, of schoonheidsspecialiste, en daarvoor hadden we lezen en schrijven niet nodig. We sloegen de armen over elkaar en leunden achterover.

‘Je vader had dus gelijk,’ zei juf Joyce met een glimlach. ‘En gelukkig maar, Thomas.’ Uitnodigend keek ze vervolgens de klas rond.

Barbara en Tamara mikten verkeerd, en Floris en Joris ook. Safranja daarentegen schoot weer raak, en ook Sam met zijn opgeschoren kippennek zat midden in de roos. Vanessa keek bij het bord eventjes over haar schouder om naar wat er nog van ons over was, en tekende toen een aanstellerig hartje achter haar naam. Sommige mensen hadden gewoon alles mee. Die Vanessa had ook al een kat met oorkanker. De dierenarts had zijn oren er twee weken geleden afgeknipt en de rafels dichtgebrand. Daardoor kon hij nu weer jaren mee, en was Vanessa de enige op de hele wereld met een kat die op een hamster leek.

‘Kom, kinderen,’ zei juf Joyce, ‘wie is de volgende?’ Ze gaf met de punt van haar schoen een aanmoedigend tikje op de vloer. Over deze vloer, zei ze, hadden honderden kinderen vóór ons hun eerste stappen naar het woord gezet, deze vloer was er al geweest toen de polders verderop nog bemalen moesten worden en alles daar nog onder de eeuwige zee had gelegen: zo oud was onze school dus, stokoud, dat kon je ook zien aan de manier waarop de naam ervan werd geschreven: De School Met Den Bijbel.

De bijbel, die kenden we. Dat was Gods woord. God zei: ‘Er zij licht’, en toen waren alle sterren aan geschoten, direct op stand twaalf.

‘En ik?’ riep Loes opeens. ‘Waar sta ik?’

Thomas begon het restant van de lijst af te lezen.

‘Nee, niet voorzeggen,’ zei juf Joyce. ‘Het maakt niet uit of je je naam al kunt lezen of schrijven. Het geeft mij alleen maar een idee.’

‘Loes staat er niet bij,’ zei Thomas.

Loes krijste: ‘Zie je wel!’

‘Kind toch,’ zei juf Joyce. ‘Natuurlijk wel.’ En ze wees. Thomas’ lippen bewogen. ‘Daar staat Lukij.’ Na een moment voegde hij er bedachtzaam aan toe: ‘Zo heet niemand hier.’

‘Aha,’ zei juf Joyce. Ze schoot, net als Gods sterren, direct op stand twaalf. Stralend had ze het over eieren met of zonder puntjes en dat een cent een cirkel was met een cijfer erin, want anders zou zij zelf Jo-ijke heten. Letters waren, zei ze, soms wispelturige eigenwijsjes, nu eens klonken ze zus en dan pardoes weer zo. Maar gelukkig waren we hier niet in China: we hadden er maar zesentwintig, en de x en de q gebruikte je maar zelden, je kon in feite oud worden zonder x of q.

‘Er is geen klap aan, echt niet,’ beloofde ze, en ze lachte ons ietwat bezweet toe.

En het was waar. Het ene moment zaten we nog onwetend in de harde banken te wiebelen, verlangend naar aﬂeiding, en het volgende ogenblik lazen we over rik en de maan, rik en de roos, rik en de vis, rik en de sok, rik en de pen. We snapten zelf niet hoe we het voor elkaar kregen. Had juf Joyce een luikje in ons hoofd ontgrendeld waaruit een magische stof was neergedwarreld die plotseling maakte dat we letters konden ontcijferen, letters die samen nog eens woorden vormden ook? Was er sprake van een geheime formule waardoor wij, die altijd alles in de gaten hielden, nu alles om ons heen vergaten? We zagen het versleten linoleum en de verveloze muren van onze klas niet meer, en ook de dooie-dierenlucht in de gang viel ons niet langer op.

‘Mmmmmaan,’ deed juf Joyce, voor het bord waarop ze een vrolijk lachend maantje had getekend.

‘Mmmmmaan,’ zoemden wij haar verbaasd na.

‘En als ik de mmmmm nou weghaal?’ Haar arm in de mouwloze geruite bloes kwam omhoog. Ze veegde de m uit. Maar die m zouden we nooit meer vergeten. De m van de mond van juf Joyce maakte je vanzelf ijverig.

‘Aan!’ zei ze. ‘Kijk maar!’

‘Aan!’ beaamden wij in koor.

Wij waren haar allereerste klas, want ze had haar diploma nog maar net. Daarom moesten we haar goed helpen, zei ze. Alles was immers nieuw voor haar. De krijtjes, de schriftjes, de bel. En bij die woorden lachte ze haar tanden bloot, die nogal groot waren, maar mooi dat het juf Joyce niets kon schelen. Ze ging aan haar tafeltje zitten, voor in de klas, en ze keek ons hoopvol aan. ‘Boeken open,’ zei ze.

Veilig Leren Lezen, zo heette onze methode.

Bij Veilig Leren Lezen begon je met het woord ‘ik’.

‘Ik’ als de basis, zei juf Joyce opgetogen, was het niet meesterlijk bedacht? En vervolgens vanuit het ‘ik’ het ‘al’ ontdekken! Zodra je ‘ik’ kon lezen, had je alle woorden ter wereld in feite al op zak!

Bij Veilig Leren Lezen hielden ze bovendien wel van een grapje. Je kreeg bijvoorbeeld een plaatje van kinderen die met hengels witte papiertjes uit een vijver opvisten. Aan de bellen vol letters die uit hun mond kwamen, zag je welke woorden er op die papiertjes thuishoorden. ik vis maan. ik vis roos. ik vis sok. ik vis pen. ik vis vis.

ik vis vis, dat was wat je noemt een goeie. Het jongetje op het plaatje moest er zelf ook om lachen. Hij had dik, blond haar, net zoals Thomas. Het hengelende meisje naast hem leek sprekend op Loes, met haar vlechtjes en haar sproeten. Ze had een knalgeel jasje aan dat met paars was afgebiesd, precies het soort kleren dat de echte Loes ook altijd droeg. De andere kinderen op het plaatje leken op niemand.

Juf Joyce zag het ook. ‘Wat vist Thomas?’ vroeg zij.

‘Vis!’ riepen wij uit alle macht.

‘En wat vist Loes?’

‘Sok!’ loeiden we in koor.

Blijkbaar had de koningin van hun verloving gehoord en meteen alle oude schoolboekjes in de papiermolen laten dumpen en nieuwe laten maken, met plaatjes die klopten.

Elke middag moest het licht in het lokaal vroeger aan, en als we na schooltijd naar huis liepen, knerpten er bladeren onder onze voeten. Allang vergeten sjaals, wanten en mutsen kwamen weer uit de kasten tevoorschijn. Bij de bakker rook het naar speculaas en meneer De Vries verkocht pompoenen die onze moeders in decoratieve oude manden in de vensterbank zetten. Soms vroor het ’s nachts en dan waren de daken de volgende ochtend wit met rijp besuikerd, als bij huisjes van peperkoek. Op andere ochtenden hing er zo’n dikke mist dat we elkaar op weg naar school zouden zijn kwijtgeraakt als we elkaar niet stevig bij de punt van de sjaal hadden beetgepakt. We hadden alle reden om elkaar vast te houden, want wie het ongeluk had in de mist te verdwijnen zou tot op de laatste teennagel verweken en verwateren, dat was bekend. Alle druppels moesten dan snel in een koperen pot worden opgevangen en worden bewaard totdat er een stokoud vrouwtje met verstand van zaken langskwam, anders kon je het vergeten.

Iedere dag zagen we, wanneer we langs de pastorie liepen, dat de gordijnen van de kamer van de moeder van Loes nog steeds gesloten waren. Ze lag in bed, zei Loes, ze had de griep. Enerzijds was het goed nieuws, want nu liep haar leven tenminste even geen gevaar. Maar aan de andere kant was griep zo gewoontjes dat we er niet echt warm voor konden lopen.

Spectaculair echter aan deze griep was dat hij maar duurde en duurde. De weken regen zich aaneen, wij waren met lezen al beland bij ‘Daan en de hut’, en nog was de koorts niet gezakt. Onze moeders waren graag eens poolshoogte gaan nemen om te zien hoe het met de patiënte gesteld was, maar die wilde geen bezoek zolang zij nog besmettelijk was. Bellen kon gelukkig wel, zodat onze moeders in elk geval niet bleven zitten met vragen over hun toekomst. Met de hoorn tegen hun wang gedrukt informeerden ze ﬂuisterend naar de zachtmoedige Page van Staven of de royale Koning van Pentakels. Maar als ze de telefoon hadden neergelegd, verzuchtten ze dat het toch heel anders was als je de kaarten er met je eigen ogen bij zag, en dat de moeder van Loes bovendien in sommige opzichten wel erg makkelijk praten had, als vrouw alleen, zonder man.

Als zij daarna, knorrig en hoopvol tegelijk, in tijdschriften begonnen te bladeren op zoek naar hun horoscoop, zagen wij onvoorstelbaar veel woorden voorbijschieten die we bij Veilig Leren Lezen nog niet hadden gehad. Het was soms moeilijk om je geduld niet te verliezen. Maar juf Joyce verzekerde ons dagelijks dat we met sprongen vooruitgingen. Zo ﬂink als wij lazen over Daan en zijn hut! Ze was beretrots op ons.

‘Daan is bij het hek.’

‘Daan neemt een tak mee.’

‘De tak is voor zijn hut.’

‘Goed zo,’ zei juf Joye. ‘Vooruit Lucy, jouw beurt.’

Loes hield haar vinger bij de woorden. De punt van haar tong stak uit haar mond. ‘In. De. Put,’ perste ze eruit.

‘De hu-hut!’ riepen we geërgerd. We popelden van verlangen te weten hoe het verderging en of er indianen bij te pas kwamen. Die Daan had zelf al zo weinig tempo, maar met Loes en haar gekluns erbij schoot het helemaal niet op.

‘Hut?’ herhaalde ze confuus.

Terwijl wij de woorden als felgekleurde knikkers van de pagina zagen stuiteren, ieder met een eigen betekenis, was zij nog steeds geen stap verder dan op de allereerste schooldag: ze zag alleen wat een woord betekende als er een plaatje bij stond. Ze snapte het gewoon niet. Hoewel Thomas iedere middag na school met haar oefende, zittend op de omgekeerde emmers, zag zij het verschil tussen ‘maan’ en ‘aan’ nog niet eens.

Juf Joyce werd er soms verdrietig van. Toen zij bij het uitdelen van het eerste tussenrapport bij de bank van Loes was aangekomen, zei ze bezorgd: ‘Een beetje meer je best doen, hoor. Anders denken ze bij jou thuis straks nog dat het aan mij ligt.’

‘Nee hoor, juf,’ zei Loes. Ze sloeg het rapport open en tuurde erin, met een frons van inspanning.

De aanblik bezorgde ons een radeloos gevoel. Wat hadden we aan een Loes die geen ‘roos’ van ‘doos’ kon onderscheiden? Als zij de stomste van ons allemaal was, wie zou er dan voortaan onze projecten bedenken, wie zouden wij kunnen bewonderen en gehoorzamen? We hadden op deze manier geen enkele kans om ooit nog een kist met gouden dukaten onder een kasteelruïne te vinden, we zouden zelfs nooit meer behoorlijk Ezeltje Strek Je Tafeltje Dek Je kunnen spelen. Het was om beroerd van te worden. Moesten we haar soms door elkaar rammelen om haar hersens een zetje in de goede richting te geven? Loes! We rossen je af, hoor! Was ze maar niet zo sterk als zes gorilla’s. Of deed die zeikerd Thomas maar wat meer zijn best tijdens de dagelijkse bijles. En bij die gedachte kregen we opeens een idee. Stel dat de moeder van Loes erachter kwam dat die twee iedere middag samen doorbrachten. Ze zou uit haar vel springen van nijd. ‘Buiten spelen, jaja! Maar ondertussen!’

‘Maar ondertussen!’, daar waren onze eigen moeders allemaal verzot op. ‘Maar ondertussen!’, daarop volgde minstens een draai om je oren en een vinnig: ‘Dat zal je leren!’

Leren, daar ging het om.

Direct na school verzamelden we ons in het ﬁetsenhok, gewapend met pen en papier. We werden het er niet over eens hoe ‘schuur’ precies moest, maar wat we opschreven, was duidelijk genoeg. Wie deze brief las, zou meteen beseffen dat hier een anonieme weldoener aan het woord was die het beste met iedereen voorhad, zelfs al moesten daar klappen bij vallen.

In de tuin van de pastorie slopen we zo stil mogelijk over het pad naar de deur. We duwden de brief door de bus naar binnen. Voor alle zekerheid keken we om beurten even door de klep of hij goed in het zicht op de deurmat was beland.

Gedurende de hele weg naar huis waren we opgetogen. We zouden vanavond vast boerenkool met worst eten, zulk weer was het, en misschien kregen we van papa wel vijf gulden voor het mooie rapport dat juf Joyce ons vandaag had gegeven.

De volgende dag was het zaterdag, dus hadden we vrij. Het waaide hard, het was precies een dag voor De Ondergang Van De Titanic. Druk waren we in het plantsoen bezig de rollen te verdelen toen Loes de pastorie uit kwam hollen, haar vlechten rechtovereind in de wind. Ze hield haar handen als een toeter voor haar mond en riep: ‘Crisis! Crisis!’

Terstond lieten we ons spel in de steek.

Ze liet zich met een plof neervallen op het bankje tussen de prikstruiken. ‘De rapen zijn gaar.’

‘’t Is niet waar,’ zeiden we effen. We stootten elkaar veelbetekenend aan.

Ze hief haar handen. Haar moeder! Haar moeder hád het op haar heupen! Kennelijk had juf Joyce haar gistermiddag opgebeld om haar voor te bereiden op dat pokkerapport, want ze was in alle staten geweest toen Loes thuiskwam. Ze had een verschrikkelijk humeur gehad, ze had gewoon Pruisisch blauw gezien. Er was niet eens gekookt, er was niet eens gegeten.

Pas ’s avonds laat had Loes het aangedurfd haar het rapport met eigen ogen te laten bekijken. En toen was haar moeder plotseling, van het ene moment op het andere, ijzig kalm geworden. Of eigenlijk, ze was als het ware opgeveerd. ‘Laat ik je dit vertellen, Loes,’ had ze gezegd op de toon van iemand die een idee kreeg waarop lang was gewacht, ‘ik blijf niet met de armen over elkaar zitten toekijken hoe jouw toekomst hier op die achterlijke dorpsschool wordt geruïneerd. Jij hoort op een betere school, in de stad. En wel dadelijk! We gaan niet nóg meer tijd vermorsen waarin jij niets leert. Ik ga er direct werk van maken.’

Loes sprong op van het bankje en begon links en rechts tegen de struiken in het plantsoen te schoppen. ‘Ze zegt dat we gaan verhuizen!’

Onthutst keken we elkaar aan. ‘Maar ze heeft de griep,’ wierpen we tegen, ‘en de Tien van Zwaarden is er ook nog. Ze kan toch helemaal niet…’

‘Dat bewijst alleen maar hoe serieus ze het meent,’ riep Loes op rauwe toon. ‘Maar ik ga heus niet weg. Mooi dat ik hier blijf. Ik duik gewoon onder. Ik verstop me wel bij Thomas.’

Snel boden we haar onze eigen kelders aan, en toen onze zolders, waar het voor haar behaaglijk warm zou zijn omdat de ketel van de centrale verwarming er hing. Driemaal per dag zouden we omhoog sluipen met een bordje boterhammen en een mandarijntje. We schilderden het zo comfortabel mogelijk af, in de schuldige wetenschap dat ze bij Thomas het eerst zou worden gezocht, dankzij onze piekﬁjne brief. Alleen had haar moeder die misschien niet eens gelezen, zo midden in deze crisis.

‘Loes!’ riep Ludo op het grindpad van de pastorie. ‘Kom je even een boterham eten?’ Zijn haar woei uit zijn gezicht en de kraag van zijn overhemd ﬂadderde. Bezorgd keek hij omhoog naar de oude kastanjes in de tuin, die kraakten in de wind.

Gedempt zei Loes: ‘Ik ga vanavond. Als mijn moeder denkt dat ik slaap.’ Toen draaide ze zich om en rende naar binnen.

D is dood

De wind wakkerde die avond nog verder aan. In de tuinen zwiepte de bamboe heen en weer. Waterbommen explodeerden tegen de ramen. ‘Het is bar en boos,’ zeiden onze moeders terwijl ze de gordijnen sloten en kaarsen aanstaken. Op kousenvoeten ronddribbelend vouwden ze met resolute gebaren de rondslingerende kranten op, ze trokken de kussens van de bank recht en herschikten de chrysanten in de vaas op tafel, om aan de elementen kenbaar te maken dat die op hen geen vat zouden krijgen.

Het werkte aanstekelijk op onze vaders. Zij inspecteerden het hangen sluitwerk van deuren en ramen. Ze deden de meterkast open en tuurden er een tijdje in. Daarna namen ze handenwrijvend een welverdiend biertje en schonken voor mama een sherry in. ‘Kom nou eens gezellig bij me zitten.’ Ze waren samen altijd op hun best in tijden dat het er volgens hen om spande.

Ze waren zo onschuldig dat het je gewoon de adem benam: ze hadden geen ﬂauw benul van de gevaren die continu overal op de loer lagen. Ze waren als Adam en Eva in het paradijs, onkundig van het kwaad. Maar het gaf geen pas hun droom te verstoren, dat hadden we lang geleden al besloten. Dat zou net zo gemeen zijn als een weerloos poesje in zijn nekvel te pakken en het uit het zolderraam te laten bungelen. Als we onze kennis over het leven en het universum en dat soort dingen met onze ouders zouden delen, dan zouden ze er vierkant in blijven.

Het was vertederend, maar soms ook een beetje ergerlijk.

We gingen bij hen op de bank zitten. We dronken onze warme chocolademelk. We beaamden dat de nieuwe Opel uit de glanzende folder er heel mooi uitzag. We leuterden mee over de uitverkoop. We drensden wat toen we naar bed moesten. Maar al die tijd waren onze gedachten bij Loes.

Eenmaal onder de dekens luisterden we ongerust naar de loeiende wind. Het was een wind die van geen wijken wist, een boze, onverzettelijke wind. We zagen voor ons hoe die wind nu aan Loes’ haren rukte terwijl ze uit het raam van de dakkapel klom. Met de armen gespreid om haar evenwicht te bewaren stond ze in de goot, haar vlechten als kronkelende slangen om haar gezicht, haar kleren klapperend in de storm.

We sprongen uit bed, graaiden lukraak een van onze knuffels van de vensterbank en doken er weer in. Opeens gaf het ons een veilig gevoel dat papa en mama beneden over onbenulligheden zaten te keuvelen en van niets wisten, alsof er ook werkelijk niets aan de hand was. Maar hun onschuld kon niet voorkomen dat Loes zich nu langs de regenpijp naar beneden liet zakken. Zij konden niet verhinderen dat de natte klimop haar in het gezicht sloeg, waardoor ze haar greep op de gladde buis verloor en met een smak omlaag tuimelde.

‘Au,’ piepte ze terwijl ze in de tuin van de pastorie overeind krabbelde. Met een van pijn en spanning vertrokken gezicht liet ze haar polsen een paar keer knikken en boog zich toen voorover om haar knie te betasten.

Op hetzelfde moment ﬂitste er een streep licht naar buiten: in de woonkamer werden de gordijnen een stukje opengetrokken. Schielijk drukte Loes zich tegen de muur. Was het haar moeder die nu door het raam naar buiten keek, kippig turend in het duister? Of waren het de Luco’s, nieuwsgierig naar wat er naar beneden was gedonderd? Maar dat kon immers van alles zijn geweest. Een dode tak die door de wind van een boom was gerukt. Het deksel van de vuilnisbak dat door de tuin tolde. Een vermoeide kraai, uit de beurse lucht geranseld. Het was met dit beestenweer niet erg aanlokkelijk om de schade van nabij op te nemen. Het gordijn ging weer dicht.

Voor de zekerheid wachtte Loes nog een moment. Boven het bulderen van de wind uit kon ze nu het gesprek horen dat in de woonkamer werd hervat, zo luid en verontwaardigd klonken de stemmen. Ze luisterde, verbouwereerd. Er was daarbinnen een ruzie van jewelste gaande, een ruzie die in felheid niet onderdeed voor de storm en die de muren deed daveren. Het hele huis schudde als een kerncentrale die op ontploffen stond. Waarover gingen haar moeder en de Luco’s, toch doorgaans de vredelievendheid zelve, zo tegen elkaar tekeer? Het klonk alsof er dingen werden gezegd die beter ongezegd hadden kunnen blijven, of alsof er verwijten werden gemaakt die zo lang opgepot hadden gezeten dat ze waren gaan gisten en nu in een grote boog werden uitgekotst. De harde woorden tuimelden over elkaar heen, Loes kon ze niet onderscheiden, het was één bombardement van boosheid. Misschien moest ze naar binnen gaan en een leuke mop vertellen. Maar net op dat ogenblik hoorde ze haar naam vallen, glashelder, beschuldigend. Geschrokken sloeg ze de handen tegen de oren. Wat het ook was dat zo heftig op het spel stond, het had met haar te maken.

Op haar tenen balancerend om de kiezels zo min mogelijk te laten knerpen, draaide ze zich om. Ze holde de straat op. Achter haar kromp en kromp de pastorie steeds verder ineen. Zo hard als ze kon rende ze weg van haar moeder, die over de tarotkaarten gebogen zat om het beste moment voor de verhuizing te bepalen, en van de Luco’s die schreeuwden en ijsbeerden en hun bleke handen wrongen omdat zij hun kamer zouden kwijtraken.

In ons bed keerden wij ons van de ene zij op de andere, terwijl Loes de oude dorpskern uit holde. Weg van de geur van patchoeli, van de slinger kerstboomlampjes boven haar bed, de limonade die je kon morsen zonder dat iemand een wenkbrauw fronste, de thee die je niet hoefde te drinken, het portret van Klaartje 13 in de kamer waarin verhalen werden geboren. Op naar het huis waar je pas naar binnen mocht als je zestig keer je voeten had geveegd. Op naar het kaal geboende linoleum. Op naar het bleekwater dat beschuldigend bruiste.

Moest Loes daar ook opeens aan denken? Haar rennende voetstappen begonnen te klinken als een liedje dat uit de maat was, en toen zelfs als een liedje dat achterstevoren werd gezongen. Ze weifelde, ze minderde vaart. Maar de wind greep haar bij haar lurven, duwde en stootte haar in de rug, dreef haar voort alsof ze een verrimpeld herfstblad was. Ze spartelde met haar armen en benen. Ze probeerde haar hakken dwars in de stoeptegels te zetten. Maar de wind bulderde: ‘Vooruit! Vooruit! Je bent van mij, want zojuist was ik nog je dekmantel, en alles heeft zijn prijs!’

We klemden onze vilten giraffes en konijnen tegen onze buik. Van de stress wilden we gaan duimen, maar dat mocht niet: als je eenmaal scheve tanden had, bereikte je niets meer, in de wereld. Onze moeders hielden het ons onvermoeibaar voor terwijl ze met een nagel tegen het parelmoeren glazuur van hun eigen gebit tikten. Ze waren altijd met onze toekomst bezig.

En wie zorgde er in de tussentijd voor het heden?

Wij, natuurlijk. Heus, wij. Maar onze oogleden werden zo zwaar. We beseften terdege dat we samen met Loes moesten waken in haar uur van nood, alleen was de slaap nu sterker aan het worden, net als de wind. Ook wij vochten, en ook wij verloren.

Maar rustig sliepen we niet. We doolden de hele tijd tussen waken en dromen. We zagen de raarste taferelen voor ons. Loes die op de Schapendrift aanbelde, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.

Ze had geluk: niet die wandelende stofdoek opende de deur, maar Thomas’ vader. Hij was net zo relaxed, net zo zelfverzekerd als toen in de klas bij juf Joyce. Kom erin, joh. Glaasje melk? Een koekje erbij? Maak je geen zorgen over de kruimels. Maar wat zei je? Je komt hier wonen? Wees welkom. Meteen al op die dag dat je te laat op school kwam, dacht ik: je zou mijn eigen dochter kunnen zijn.

We vlogen overeind, knipperend met onze ogen. Die Loes, die schoot ook altijd midden in de roos. Alles lukte haar. Ze was onverslaanbaar. Prinsheerlijk ging ze in de woonkamer zitten, op de bank die met een brandschoon, stijf gesteven laken was bedekt.

Zin in een muziekje, Loes? vroeg de brandnetelman, terwijl hij zich ontspannen uitrekte, de handen achter zijn nek gevouwen.

Best, zei Loes. Ze voelde zich de koning te rijk.

Wat zal ik voor je opzetten?

Dat vroegen ze haar thuis nooit. Daar had ze zich maar te schikken naar de Stones of Satie, al naar gelang de stemming van de volwassenen. Voortaan zou ze zelf de stemming bepalen. De muziek die ze nu uitkoos zou helemaal van haar alleen zijn, beladen met de betekenis van dit moment: Thomas’ vader die zei dat ze hier kon blijven, voor altijd.

We moesten weer even zijn weggedoezeld.

Nu zat ze bij hem op schoot, haar ogen groot van verwondering: het interesseerde hem niet alleen van welke muziek zij hield, hij wilde ook weten wat haar lievelingskleur was, wat ze graag at en wat het mooiste sprookje was dat ze kende. Alles wat ze zei, boezemde hem belangstelling in.

Rood, zei ze, of nee, oranje. Ze had er niet eerder bij stilgestaan, maar ze was absoluut een meisje voor oranje, een onrustige, gevaarlijke kleur.

Naar welk land zou ze gaan, als ze mocht kiezen?

Naar het eiland van Robinson Crusoe en Vrijdag, natuurlijk.

Haar lievelingsdier was de eland.

Haar favoriete kledingstuk de trui met Winnie de Poeh.

Sport: voetbal.

Seizoen: de lente, als je voor het eerst zonder jas naar buiten kon.

IJs: pistache.

Ze sprak de woorden bedachtzaam uit. Het was net alsof zij een kleurplaat was die door hem vakje voor vakje werd ingevuld. Het werd steeds duidelijker wie zij was: niet de domste leerling van de klas die voor straf naar een andere school moest, maar juist iemand met buitengewoon veel smaak en ideeën. Het was heus niet zo dat er thuis geen interesse voor haar bestond, integendeel. Maar haar moeder dacht altijd dat ze haar al met een half woord begreep. Nog voordat ze haar mond opendeed, waren de conclusies al getrokken. Zo kwam je er nooit aan toe jezelf helemaal op eigen kracht uit te vinden.

Hij lachte toen ze dat zei. Zijn armen, om haar borst geslagen, waren gespierd van het snoeien. Hij rook naar wingerd, gronderig en wild.

Wat ze zou doen met een miljoen.

Wat ze nooit zou durven.

Wat ze het allerbeste kon.

Wat ze verzamelde.

Wat ze het liefst wilde weten.

Opgewonden schoten wij weer overeind. Pak die kans, Loes! Hier ligt, op een presenteerblaadje, eindelijk het antwoord klaar.

Ze hoefde geen halve seconde na te denken. ‘Waar de baby’s vandaan komen,’ zei ze, terwijl ze zich nog wat behaaglijker op zijn schoot nestelde.

Buiten huilde de wind alsof hij met z’n vingers tussen de deur zat. Binnen bliezen onze ouders de kaarsen uit, ze brachten hun glazen naar de keuken, ze doofden de lichten, poetsten hun tanden en gingen naar bed.

Toen we die zondagochtend wakker werden, wisten we dat we alles maar gedroomd moesten hebben, want toen we langs de pastorie liepen, zagen we Loes ineengedoken in de dakkapel zitten, met opgetrokken knieën tegen de sponning geleund. We riepen, maar ze reageerde niet. Ze wist natuurlijk dat we popelden om haar haar stoere praatjes in te peperen. Weglopen! ‘Papkind!’ riepen we omhoog. ‘Bange schijterd!’

Voor alle andere ramen in de pastorie waren de gordijnen nog gesloten, waardoor het huis op een of andere manier de indruk wekte een geheim te verbergen dat het daglicht niet verdroeg. De hele tuin lag vol met dood hout. Het was alsof de storm hier het hardst had geraasd, met een speciale, kwaadaardige bedoeling. Zo spookachtig.

We holden ervandoor, naar ons landje. Naar wat daar sedert de bouw van het viaduct tenminste nog van over was. Er groeide allang geen gras meer. Verdwenen waren ook de grote keien waaronder salamanders met gele buikjes hadden gewoond. De sloot waarin Thomas destijds zijn rat had gevangen, was gedempt. Overal lag goor, geel zand. Dit was nu wat onze vaders vooruitgang noemden.

Mismoedig sloften we rond door ons koninkrijk van weleer. En toen zagen we hem liggen. Hij lag naast de eerste half complete steunbeer van het viaduct op zijn zij, alsof hij sliep, zijn hoofd in zijn armen verborgen. Gek genoeg dachten we allemaal hetzelfde: dat het een Luco was, die ’s avonds uit was geweest en zijn sleutel was vergeten. Kom, had hij goedmoedig gedacht, laat ik nou maar niemand uit bed bellen en gewoon hier een uiltje knappen. Hij was even lang, hij had hetzelfde dunne haar.

Pas toen we dichterbij kwamen, beseften we wie het was, en wat er met hem aan de hand was. We deinsden achteruit. Vanaf een afstandje keken we of er bloed lag, maar dat was niet te zien. Evenzogoed was het duidelijk dat Thomas’ vader zo dood was als een pier.

E is erg

Die maandagochtend begonnen we aan een nieuwe leesles, over een muis die Koos heette, maar onze gedachten waren er niet bij. We moesten de hele tijd naar de lege bank van Thomas kijken. Halverwege de les zei juf Joyce met een zucht dat het geen zin had om te doen alsof het een gewone dag was. We konden maar beter een mooie tekening voor Thomas gaan maken, om hem te laten zien hoe erg we het voor hem vonden.

Met een hoop gekletter haalden we onze kleurpotloden tevoorschijn. Toen werd het stil in de klas. Dat opa’s doodgingen en dan nooit meer met je zouden gaan vissen was al haast niet te begrijpen, maar je vader? Die kón toch geeneens dood?

Met klamme handen tekenden we een zuidwester die eenzaam tussen manshoge brandnetels lag. In een hoekje van het papier zetten we Thomas neer, tranen over zijn bolle wangen biggelend, zijn moeder naast hem. Uit eerbied gumden we haar bezem dadelijk weer uit.

Na een tijdje vroeg Vanessa bedeesd: ‘Had hij kanker, juf?’

Achterstevoren ging de juf zitten op de bank waarop Thomas en Loes elkaar normaal gesproken uit pure liefde de hersens insloegen. ‘Ik weet het niet,’ zei ze.

Ook Loes was er vandaag niet. Dat hoorde zo, als de vader van je verloofde doodging. Dan bleef je thuis om te huilen, met een zwart doekje om je hoofd. Tranen die je onder een zwart doekje stortte, stolden tot kristallen die je in een speciaal doosje onder je bed kon bewaren om ze af en toe in het licht te laten fonkelen, waarbij je weemoedig glimlachte.

Juf Joyce zuchtte opnieuw. Ze zei: ‘Ik ben bang dat ik net zo weinig weet als jullie. Maar ik denk eigenlijk niet dat hij ziek was. Anders had hij beslist niet zulk zwaar werk gedaan, in de plantsoenen, in weer en wind.’ Ze trok de manchetten van haar trui over haar handen. ‘Gelukkig gebeurt het niet vaak, maar het is wel mogelijk, lieverdjes, dat iemands hart zomaar stilstaat, of dat er plotseling iets misgaat in zijn hersens.’

Wij trokken onze mouwen ook naar beneden. We wiegden net zo treurig heen en weer als onze juf deed. Het hielp wel een beetje. Daarna zaten we een tijdje gewoon maar wat te zitten.

Ze zei: ‘Als hij eerder was gevonden, wie weet had hij dan nu nog… Dat het nu uitgerekend zo stormde dat er geen mens op straat was.’

Ook om die reden zou Loes wel bitter huilen. Was ze nu toch maar van huis weggelopen. Want dan was ze het landje overgestoken, om naar de nieuwbouwwijk te gaan, naar de Schapendrift. Ze zou Thomas’ vader zijn tegengekomen terwijl hij een luchtje liep te scheppen, of een sigaret rookte die thuis taboe was. Ze zou hebben gezien hoe hij opeens een hand tegen de borst had gedrukt, en zij zou ervoor hebben gezorgd dat er een ambulance kwam. Ze zou zelfs hebben mogen meerijden, met de sirene aan.

‘Waar is hij nu?’

‘Onder de grond, toch?’

‘Nee sukkel, in de hemel!’

Juf Joyce zei: ‘Zijn lichaam is nu bij een speciale dokter die onderzoekt waaraan hij is overleden. Dat moet, voor de wet.’

We veerden op. Ze sneden hem op dit moment dus in stukjes en bekeken die onder een microscoop. Zodra ze hadden gevonden wat er misgegaan was, maakten ze dat in orde. Daarna stopten ze alles terug op z’n plaats en naaiden ze hem netjes weer dicht. En dan gaven ze hem een loeiharde elektrische schok, en dan deed hij zijn ogen open en stapte hij van de operatietafel af.

‘En daarna,’ zei juf Joyce verdrietig, ‘wordt hij in een kist naar huis gebracht, en dan kan iedereen die dat wil nog even naar hem toe gaan om afscheid te nemen.’

Om kwart over twaalf bleken zowat al onze moeders op het schoolplein te staan. Zodra ze juf Joyce zagen, dromden ze met ﬂadderende armen om haar heen. Alsof het allemaal al niet erg genoeg was, riepen ze, hadden ze nu ook nog vreselijk nieuws gehoord, eerst bij meneer De Vries, die een zoon had die bij de politie werkte, en toen nogmaals bij de bakker, wiens middelste dochter getrouwd was met de zoon van meneer De Vries.

De kinderen, hadden ze meteen besloten, mochten niet meer zonder begeleiding naar school en naar huis. Er was onderling al een systeem van halen en brengen afgesproken. Onze juf werd op het hart gebonden tijdens het speelkwartier goed op ons te passen en trouwens ook op zichzelf. ‘Want het was geen natuurlijke dood,’ ﬂuisterden ze achter hun hand. ‘Het is een misdrijf geweest.’ Verder kwamen ze niet: ze begonnen te kokhalzen van afgrijzen. Ze grepen ons beet, zetten ons met witte gezichten achter op de ﬁets en spurtten naar huis. We suizebolden.

Waar je maar keek zag je moeders met kinderen voorbijﬁetsen, en moeders die hun kinderen aan de hand over de stoep voorttrokken. Op iedere hoek stonden mensen in groepjes te praten. De straten gonsden van dat schrikbarende woord dat niemand ooit had verwacht te zullen gebruiken in verband met een bekende of een buurman, al was het maar een oppervlakkige bekende of een nieuwe buurman: moord. Moord op eigen erf. Moord in de pionierswijk die de ministerpresident eigenhandig had geopend, voor de camera’s van Het Journaal, met een reusachtige, symbolische sleutel van triplex dat goudkleurig was geverfd. Hij had gesproken over een nieuwe manier van leven. Over het begin van een veilig Nederland.

De krantenknipsels zaten nog altijd op onze keukenkastjes geplakt. We konden, als we op een krukje gingen staan, de randen ervan aanraken, zo droog en verkreukeld als een eikenblaadje dat iemand tussen de bladzijden van een boek had gestopt en daarna was vergeten. In die knipsels werd lyrisch geschreven over het lieﬂijke woonoord, een plek zonder de grootstedelijke problemen van verkrotting, verpaupering en verloedering, zonder daklozen die in je portiek sliepen, halve en hele krankzinnigen met vervilte baarden voor wie er geen plaats was in de dagopvang, en junks en dealers op elke brug en hoertjes van nog geen veertien jaar oud met geladderde zwarte kousen en zakkenrollers en Predikers van de Laatste Dag en alcoholisten en ﬁetsendieven en buitenlanders met hongerige ogen en buitenlanders met lege ogen en buitenlanders die je autoradio stalen en buitenlanders die je dochter verkrachtten en souteneurs met een dreigende swing in hun stap en buren die zo onder elkaars infernale herrie leden dat ze de gezamenlijke trap met groene zeep insmeerden.

Bij ons zou alles anders zijn, hadden de knipsels beloofd. In onze wijk geen duistere, gevaarlijke plekken. In onze straten geen geteisem. In onze huizen geen kans op het kwaad dat overal elders vrijelijk kon binnendringen. En nu was die belofte van een veilige toekomst verbroken. Maar tot wie konden onze geschokte moeders zich wenden om verhaal te halen? Zat er maar een aan-en-uitknop aan de werkelijkheid, zoals aan de tv, die zij snel afzetten als er iets akeligs op was, zoals laatst, over die kinderen die door een man mee de bosjes in waren genomen.

In plaats van onze middagboterham te smeren groepten onze moeders, met ongekamde haren die algauw naar rook en as zouden ruiken, in elkaars woonkamer bijeen. Ze praatten gedempt. Op de gang hielden wij een glas tegen de muur gedrukt.

Wat, vroegen ze elkaar, kon in hemelsnaam de achtergrond van deze wandaad zijn? Kenden zij de toedracht maar, het motief, de reden. Want stel dat er een levensgevaarlijke gek rondliep, die morgen een nieuw, onschuldig slachtoffer zou kunnen maken? Wat moesten ze dan beginnen? En moest er trouwens niet iemand naar Thomas’ moeder, om te kijken hoe het met haar ging? Ze zuchtten diep. Ze doofden hun peuken. Ze schoven wat dichter bijeen. Ze kwamen eindelijk ter zake. ‘Een potlood,’ zeiden ze. ‘Wie komt er nu op zoiets?’

De zoon van meneer De Vries en zijn collega’s hadden het hart van Thomas’ vader niet hoeven te laten onderzoeken, noch zijn bloedvaten of zijn longen. Ook hadden ze zijn maag niet hoeven te leegpompen om te controleren of hij op die fatale avond iets ongewoners had ingenomen dan prei met een gehaktballetje en caramelvla toe. Ze hadden meteen geweten waar de patholoog-anatoom en zijn mensen moesten beginnen, want er was maar één zichtbare kwetsuur. Het was een kwestie geweest van een pincet pakken.

Ze hadden allemaal onwillekeurig tussen hun tanden geﬂoten toen de patholoog het potlood uit het linkeroog van de overledene trok. Het was er met zoveel kracht in geboord dat de punt tegen de binnenkant van zijn schedel was afgebroken. Het was een dik, rond, rood kleurpotlood.

Hij moest op slag dood zijn geweest.

Toen de details van de moord om vijf uur in de krant stonden, konden onze moeders die niet langer voor ons verborgen houden.

Na de thee wisten we onder de beveiliging door te glippen, het huis uit. We troffen elkaar in het plantsoen. Verstopt achter de beukenhaag hielden we de pastorie in de gaten. We wachtten geduldig, in de zekerheid dat de politie dezelfde conclusie zou trekken als wij. Er waren immers niet veel mensen die zulke aparte potloden gebruikten: het moordwapen was overduidelijk uit dit huis afkomstig. Het moest door de dader uit de werkkamer zijn gestolen. Of misschien had hij het uit Loes’ schooltas geratst.

Ze kwamen met z’n tweeën, in een gewone auto. Ze hadden ook heel gewone gezichten en ze droegen windjacks waarvan je zowat in slaap viel. Heel anders dan op tv.

Ze bleven zeker een uur binnen.

We voelden ons haar groeien, zo weinig gebeurde er. We hadden niet verwacht dat de identiﬁcatie van gestolen goed zo lang zou duren. Maar er moest natuurlijk worden opgepast dat de vingerafdrukken niet werden uitgewist.

Plotseling ging de deur van de pastorie open. Tussen de rechercheurs in kwam de moeder van Loes naar buiten. Ze liep met vastberaden passen. Ze had een weekendtas bij zich, zo een als moeders doorgaans meenamen als ze voor een baby naar het ziekenhuis gingen. De ene stille hield het portier van de auto voor haar open. Ze stapte al even resoluut in, achterin. We konden de uitdrukking op haar gezicht niet zien omdat haar sluike haren er als een zwart gordijn voor hingen. Het was alsof ze domweg ergens heen moest en dacht: gelukkig kunnen deze heren mij een lift geven. Als één man rezen we op uit de bosjes om de auto na te staren. Toen die om de hoek was verdwenen, draaiden we ons om.

De pastorie leek nog hoger dan anders boven de omringende huizen uit te torenen. We legden het hoofd in de nek, maar geen Loes die in de dakkapel haar moeder nakeek. We slopen naar het blauwe stoepje en drukten ons oor tegen de voordeur. Binnen kraakte het, het huis zuchtte en steunde zachtjes, zoals altijd. We belden aan.

Het duurde een hele tijd voordat er in de gang voetstappen klonken en Ludo of Duco de deur moeizaam opentrok, alsof het gewicht ervan was toegenomen. Hij zag er bijna onherkenbaar uit. Zijn ogen waren bloeddoorlopen, zijn wangen ingevallen en ofschoon zijn haarlijn ineens wel tien centimeter achteruit leek te zijn geweken, stond wat hem nog aan haar restte aan weerskanten van zijn gezicht rechtovereind. Hij wilde iets zeggen, maar zijn mond beefde te erg.

Pardoes duwden we hem opzij en drongen naar binnen. ‘Loes!’ riepen we in de donkere, hoge gang.

Voor ons, aan het eind van de gang, viel er door de halfgeopende keukendeur een ﬂauw lichtschijnsel op de tegelvloer. We stommelden erheen, we stootten de deur open.

Loes had haar hoofd op haar armen op de keukentafel gelegd. Haar rug was opgetrokken als die van een boze kat. Onder haar truitje waren haar puntige ruggenwervels te zien. Ze hield haar benen om de spijlen van haar stoel geklemd alsof ze bang was anders op te stijgen. Ludo, we zagen aan zijn schoenen dat hij het was, zat naast haar en streelde haar over haar schouders.

De keuken rook naar gemberkoekjes en kamillethee. Zoals altijd stond er een afwas van dagen op het granieten aanrecht. De geiser zoemde, een gezoem dat we kenden als onze eigen hartslag. Langs de beslagen ruit biggelde de laatste van de stickers omlaag die we daar lang geleden gezamenlijk hadden opgeplakt, het was stickerseizoen geweest, overal kreeg je stickers bij, bij de benzine en de chips en het waspoeder; eerst waren we opgetogen geweest, we hadden ze vrekkig verzameld en ze via afgewogen systemen geruild, er had bloed gevloeid vanwege die stickers, maar op het laatst plakten we ze landerig links en rechts op elk oppervlak, het waren er gewoon veel te veel, de stickers regenden uit de hemel en nog steeds bleven onze moeders ze onvermoeibaar aandragen met een vlijt die ons geneerde, ze kochten maar en kochten maar, louter om ons op te zadelen met nog meer van die ondingen, het was alles bij elkaar een aanﬂuiting geweest.

In de deuropening zei Duco: ‘Ik kon ze niet tegenhouden.’

Ludo keek op alsof nu pas tot hem doordrong dat wij in de keuken stonden. Toen schudde hij zachtjes aan Loes’ schouder. ‘Meiske,’ zei hij, ‘je vriendjes zijn hier.’ Maar zij tilde haar hoofd niet op van het met limonadekringen bespikkelde tafelblad.

Ludo zei: ‘Het is lief dat jullie meteen zijn gekomen, hoor.’

We gloeiden van trots. De Drie van Bekers, de kaart van de vriendschap, dat was de belangrijkste kaart.

Duco liep naar het fornuis. Hij draaide de pitten een voor een open.

Ludo ging door met Loes’ rug te wrijven. Hij legde niet uit wat je in een geval als dit nog meer moest doen, behalve komen.

Duco zei tegen ons: ‘We gaan zo eten.’ Alle vier de branders waren nu aan, op de hoogste stand. Het gas siste. Maar er was nergens een pan met aardappelen te bekennen, of zelfs maar een teken van voorbereidingen voor het avondmaal.

Om een of andere reden durfden we ineens niet meer te vragen waarom de moeder van Loes met de politie was meegegaan, en waar naartoe. Te benard om iets te zeggen schuifelden we met onze voeten. Onze ogen schoten heen en weer, op zoek naar aanknopingspunten. Maar we zagen alleen de verkreukelde gezichten van de Luco’s en de winters witte nek van Loes, en het was niet te zeggen welke aanblik deerniswekkender was. ‘Ach, meisje,’ mompelde Ludo. ‘Ach meisje toch.’ Met een huivering trok Loes haar rug nog wat hoger op.

Duco staarde naar de blauwe vlammen.

Thuis werd er op ons gewacht, dat moesten zij alle drie toch ook begrijpen. In talloze huizen begonnen diverse moeders zo langzaamaan, met een blik op de klok, te mopperen. Ze gooiden lasso’s van verwijten in alle windrichtingen: potverdrie, het is hier geen hotel. Toen werden ze ongerust, er liep immers een moordenaar rond, en ze grepen hun jas, sjaal, muts, handschoenen en een zaklantaarn. Ze holden door de straten. Ze riepen onze namen. Ze botsten in het donker tegen elkaar op, gilden het uit van de schrik. ‘Die van jou ook?’ Ze moesten elkaar ondersteunen, zo bang werd het hun om het hart. Alles, alles wilden ze voor ons doen: onze vieze sokken en onderbroeken wassen, onze rotzooi achter ons opruimen, ons hun allerlaatste nier doneren – ‘daar heb je nou een moeder voor, schat’ –, ieder offer wilden ze brengen om ons terug te krijgen. Maar gewoon even naar de pastorie wandelen om ons uit de keuken te verlossen? Het kwam niet eens bij ze op.

Bang grepen we elkaar bij de hand. We konden nu alleen nog maar hopen dat de moeder van Loes snel een lift terug kreeg. Op het moment dat zij hier zou binnenstappen, zou alles vanzelf weer gewoon zijn. Maar terwijl Duco als verlamd in de vlammen bleef turen en Loes zachtjes begon te snikken, drong het tot ons door dat we haar voorlopig voor het laatst hadden gezien.

Het maatschappelijk werk kwam er meteen op af. Vrouwen met knotten en grauwe vesten stoven de pastorie in en uit. Ze namen tests en contratests af. Ze moesten, tot hun overduidelijke spijt, erkennen dat Loes maar het beste kon blijven waar ze was. Temeer daar de Luco’s zich direct bereid hadden verklaard voor haar te zullen zorgen. Een moeder die onder verdenking van moord werd gesteld, dat was voor een zesjarige een dermate traumatische gebeurtenis dat verdere veranderingen in het leefpatroon haar fataal zouden kunnen worden. Rust en regelmaat in de vertrouwde omgeving, daar ging het om. In elk geval voor de duur van het gerechtelijk vooronderzoek, dat maanden kon gaan duren.

Ze zetten een krul onder hun rapport en gingen er weer vandoor.

We lazen ‘De aap eet ijs’. We lazen ‘Wat hoor ik daar?’ We lazen en we lazen, alsof we de wereld alleen draaiende konden houden door nieuwe woorden te ontcijferen en hun betekenis te doorgronden. Tussen onze banken liep juf Joyce langzaam heen en weer. Elke keer als ze Loes passeerde, trok ze haar vlechten recht of vouwde ze haar kraagje netjes. Tijdens de pauze gaf ze haar soms een banaan.

Loes zei geen boe of ba. Ze beet op haar nagels. Voor al haar tekeningen zaten tralies.

Thomas was, met een briefje van zijn moeder, teruggekeerd in de klas. De juf had het bedroefd knikkend gelezen en hem toen een nieuwe plaats gegeven, achterin. Daar zat hij nu iedere dag in zijn piereneentje te zijn wie hij voortaan was: een jongen zonder vader. Je hoorde het aan zijn stem als hij, wanneer het zijn beurt was, snel maar toonloos voorlas: ‘Er zit een vos in het bos. De vos is moe. Er zit ook een aap. De aap zit in een boom.’ Vooral bij bos en boom kon je horen hoe erg hij zijn vader miste, en we werden bang voor hem, voor zijn verdriet, zijn wanhoop en zijn woede. In het speelkwartier trapte hij in zijn eentje op het schoolplein doelloos tegen een paar steentjes, precies zoals hij vroeger op ons landje tegen graspollen had lopen schoppen. Leunend tegen een muur keek Loes toe, met ogen die in haar bleke gezicht brandden als kolen. Hij negeerde haar. Ze was lucht voor hem. Wat hem betrof bestond ze niet.

Wij die altijd alles over Loes hadden geweten, wij wisten nu niets. Dag in dag uit hingen we om haar heen en probeerden we informatie uit haar los te weken. Meer dan eens stond de auto van de stillen voor de pastorie. Wat kwamen ze daar dan doen?

Ze gaf geen antwoord. Ze boog het hoofd en zweeg. We stelden ons haar moeder voor in een rokerig verhoorkamertje, een felle lamp op haar gezicht gericht. Meteen vatten we weer moed. De rechercheurs zouden halsoverkop verliefd op haar worden, dat zat er dik in. Zij zou ze om haar vinger winden. Ze zou ze oprollen en in haar zak steken. Voordat we het wisten, zou ze terug zijn. En dan zouden Loes en Thomas bij juf Joyce weer gewoon naast elkaar op de bank op de eerste rij kunnen zitten. Loes zou weer praats voor tien hebben en moordend om zich heen kijken als iemand haar verloofde te na kwam. We zouden ons doodergeren, maar toch, alles was beter dan deze stille, verwezen Loes met haar gebogen nek. Dit was een ontwikkeling waar we niet om hadden gevraagd. We waren er geen van allen op vooruitgegaan.

Op Plaza 1980 kochten onze ouders een kerstboom. Ze trakteerden ons op oliebollen in een passage die zo tochtig was dat de poedersuiker er in het rond stoof. Daarna gingen we etalages kijken. Mama pakte papa’s mouw extra stevig vast zodra ze de juwelier in het vizier kreeg.

Wekenlang blonken er binnen en buiten overal lichtjes, er klonken engelachtige liedjes, er rinkelden bellen, het rook naar dennennaalden, gekruide warme wijn en amandelen.

Met nieuwjaar kregen we ons eerste glas champagne. Onze vaders gingen erbij staan en toostten op een jaar met hopelijk meer veiligheid voor iedereen en extra politie op straat. ‘Gelukkig hebben we elkaar nog, wij wel,’ zeiden onze moeders. ‘Laten we dat terdege beseffen en er dankbaar voor zijn.’ We moesten snel doen alsof we de hik hadden, anders werd het knuffelen en zoenen.

Daarna kwam er een koudegolf met dikke pakken sneeuw. We konden op de slee naar school. We kregen schaatsen, want iemand van zes moest zich op het ijs leren redden. Je zou er je ouders de rest van je leven dankbaar voor zijn. Onder het ijs hoorde je het water dof klotsen. Het barstte van de sterren waarin je schaats kon blijven haken. Het was een kwestie van op je lippen bijten en doorzetten.

Soms zagen we hoe Loes zich, lusteloos, door de Luco’s over het ijs liet voortslepen. Methodisch en gedegen sloegen de Luco’s hun benen uit, links, rechts, links, terwijl ze haar voorttrokken. Helemaal in de verte maakten ze een pirouette, en schaatsten dan weer netjes terug, Loes aan beide handen vasthoudend. Over het weidse ijs ging het, links, rechts, links, de Luco’s met mutsen op die afkomstig leken uit de Eerste Wereldoorlog, en onze Loes met een sjaal strak over haar mond geknoopt. Een sjaal die betekende: ik zeg niets.

Wat verborg ze toch voor ons?

Soms kwam de moeder van Thomas ook naar het ijs, om aan de kant toe te kijken. Kou bevroor de bacteriën immers. Maar ze maakte nooit met iemand een praatje, en ten slotte gaf iedereen het op om haar bij de ijspret te betrekken.

Niemand trok Thomas over de zwarte piste, niemand leerde hem de punt van de schaats precies op het goede moment in het ijs te drukken om een gierende stop te maken. De helft van de tijd stond hij op het stijfbevroren gras naast zijn moeder toe te kijken, met een hunkering in zijn ogen die maakte dat we allemaal ons hoofd tegen de buik van onze eigen vader wilden duwen, maar papa schoof ons opzij, hij was net bezig indruk te maken op een nieuwe buurvrouw die niet wist hoe hij rook als hij ’s ochtends uit bed kwam. Hij had een hippe, schaterende stem. Uit zijn mondhoek hing een zin die voor ons bestemd was, een zin die wij moesten lezen zodat hij hem niet hardop hoefde uit te spreken: lazer nou op. Lazer nou eens even op!

En toen het ijs smolt en alles weer groen werd, toen was het gerechtelijk onderzoek eindelijk afgerond en kon de zaak voorkomen.

Algauw stonden de kranten er vol mee.