Carthago

Opkomst & ondergang

Redactie

Roald Docter, Ridha Boussoffara en Pieter ter Keurs

Colofon

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2014

© 2016 Roald Docter, Ridha Boussoffara en Pieter ter Keurs, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Grafische vormgeving

Ronald Boiten & Irene Mesu, Amersfoort

Fotografie

Anneke de Kemp en Peter Jan Bomhof (RMO), tenzij anders vermeld.

Lithografie

BFC Grapichs & Design - Bert van der Horst

Tekstverantwoording

De tekst van hoofdstuk 2 is deels gebaseerd op een bewerking van delen uit eerdere publicaties, m.n. Docter 2002/2003; 2005b; 2009; 2013; die van hoofdstuk 9 op een artikel over Hannibal en zijn tijd dat in Lampas werd gepubliceerd (Docter 2005c)

Coördinatie in Tunesië

Ridha Boussoffara

Projectleider

Tanja van der Zon

Project assistentie

Inge den Oudsten

Bruiklenen

Musée National du Bardo, Musée National de Carthage, het Louvre, het British Museum, de Archeologische Dienst van Sicilië, de Nederlandse Bank, het Rijksmuseum in Amsterdam, de Universiteit Leiden, het Allard Pierson Museum, het Eye Film Museum, de Koninklijke Bibliotheek, het Groninger Museum (Veenkoloniaal Museum Veendam), het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, Museum Boymans van Beuningen en een particuliere collectie (Leuven)

Transport

Tunis Air

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978.94.6249.116.8

NUR 680

Zie je die stad die, nadat zij door mij is gedwongen te gehoorzamen aan het Romeinse volk, oude oorlogen weer hervat en de vrede niet kan bewaren?

Marcus Tullius Cicero

Voorwoord

In maart 1796 kwam de Nederlandse militair ingenieur Jean-Émile Humbert (1771-1839) in Tunis aan. Hij zou op verzoek van Hamouda Pasha, de Bey van Tunis, de haven van de stad en grote delen van de vestingwerken moderniseren. In de marge van zijn officiële activiteiten interesseerde Humbert zich voor archeologie en vooral voor het oude Carthago. Zijn lange aanwezigheid in wat nu Tunesië heet zou uiteindelijk spectaculaire resultaten opleveren. Hij zou de her-ontdekker worden van het Punische Carthago en veel Punische en Romeinse oudheden verzamelen voor het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Zo werden bijvoorbeeld met toestemming van de Bey grote Keizerbeelden uit Utica naar Leiden verscheept. Ook de door Humbert gevonden Punische stèles, waardoor de locatie van het oude Carthago kon worden vastgesteld, vonden hun weg naar Leiden.

In de samenwerking tussen het Institut National du Patrimoine in Tunis en het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden speelt de oude band tussen Tunesië en Nederland een belangrijke rol. Historische banden alleen zijn echter nooit voldoende om een hedendaagse samenwerking tot een succes te maken. Beide partners zijn zich daar goed van bewust en zoeken dan ook constant naar mogelijkheden om de samenwerking levend en stimulerend te houden. De tentoonstelling over Carthago in het Leidse museum is één van de manieren om de goede relaties zichtbaar te maken. In 2015 zal een vervolg over Jean-Émile Humbert te zien zijn in het Musée National de Carthage.

Voor ieder land is een solide verankering in een fascinerende geschiedenis van groot belang. Voor Tunesië, waar op dit moment grote politieke veranderingen plaatsvinden, is het verleden een essentieel onderdeel van het heden. Onze samenwerking speelt daarin een grote rol. Wij zijn daar trots op en verheugen ons op nog veel meer activiteiten.

In 1963 was er al een samenwerking tussen het Rijksmuseum van Oudheden en het Musée National du Bardo, in het kader van een tentoonstelling over mozaïeken. Nu is er voor het eerst een tentoonstelling over Carthago in Nederland.

Voor de tentoonstelling in Leiden is vooral, afgezien van de eigen RMO-collectie, gebruik gemaakt van de collecties van het Musée National du Bardo en van het Musée National de Carthage. Ook zijn voorwerpen te zien van het Louvre, het British Museum, de Archeologische Dienst van Sicilië, de Nederlandse Bank, het Rijksmuseum in Amsterdam, de Universiteit Leiden, het Allard Pierson Museum, het Eye Film Museum, de Koninklijke Bibliotheek, het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, het Groninger Museum (Veenkoloniaal museum Veendam), Museum Boymans van Beuningen en een particuliere collectie (Leuven). Wij danken alle bruikleengevers voor het genereus beschikbaar stellen van collectieonderdelen.

Nabil Kallala 

— Wim Weijland

Institut National du Patrimoine 

— Rijksmuseum van Oudheden

Tunis 

— Leiden

1
Carthago:
Mythe en werkelijkheid

Pieter ter Keurs

Het oude Carthago heeft in de cultuurgeschiedenis van het Middellandse Zeegebied en van Europa een grote rol gespeeld. Niet alleen in de grootste bloeitijd van de stad, ongeveer van de 5e tot de 2e eeuw v.Chr., was Carthago van grote betekenis, maar ook lang daarna bleef de Carthaagse cultuur belangrijk en tot de verbeelding spreken. Europese heersers en militaire leiders lieten zich inspireren door de geschiedenis van deze stadstaat. Kunstenaars maakten door de eeuwen heen prenten, muziek, films en romans over Carthago om het boeiende verleden levend te houden, vaak met een eigentijdse, moralistische boodschap.

De stad Carthago, gelegen aan de noordkust van het huidige Tunesië, zou gesticht zijn in de 9e eeuw v.Chr. door Fenicische handelaren die afkomstig waren uit Tyrus (nu Libanon). Er bestaan verschillende versies van de oorsprongsmythe van de stad. In al deze versies speelt de Fenicische Elissa (door de Romeinen Dido genoemd) een centrale rol. Nadat zij, vanwege politieke redenen, met enkele volgelingen moest vluchten uit Tyrus, reisde Elissa via Cyprus naar het westen. Uiteindelijk landde zij op de kust van Noord-Afrika en trad in onderhandeling met de lokale machthebber om een stuk land toegewezen te krijgen.

Door een slimme truc (zie hoofdstuk 3) bemachtigde Elissa veel meer land dan de bedoeling was, maar de lokale mensen accepteerden dit en Carthago werd gesticht. Enkele eeuwen later was de stad één van de rijkste en welvarendste van het Middellandse Zeegebied. De strategische ligging gaf Carthago de gelegenheid een spil te zijn in diverse uiteenlopende handelsnetwerken, vaak in concurrentie met anderen, zoals de Grieken, maar ook wel in harmonie met bijvoorbeeld Afrikaanse handelaren uit het zuiden of de Etrusken in het noorden.

Hoewel de hierboven genoemde stichtingsmythe veel elementen bevat die weinig realiteitswaarde hebben, lijkt de kern van het verhaal wel te kloppen. De Carthagers ondernamen eeuwenlang jaarlijkse handelsmissies naar Tyrus, die mede als doel hadden om aan de goden van de stad te offeren: een duidelijke erkenning van Tyrus als ‘moederstad’. Echter, ook in Noord-Afrika zelf moet lange tijd duidelijk zijn geweest dat de Carthagers immigranten waren. Zij betaalden immers tot in de 5e eeuw v.Chr. pacht aan de lokale bevolking voor de grond waarop zij woonden en stopten daar pas mee toen zij zich sterk genoeg achtten om eventuele lokale weerstand tegen het stopzetten van de betalingen te kunnen weerstaan. Overigens zijn de inscripties op stèles op begraafplaatsen – zelfs tot in de Romeinse tijd – in het Fenicische schrift gesteld en ze refereren aan Fenicische goden. Dit is eveneens een duidelijke verwijzing naar de plaats van oorsprong van de Carthaagse bevolking.

Toch wordt de Carthaagse cultuur vaak niet Fenicisch genoemd, maar Punisch. Mogelijk had de term Punisch zelfs een denigrerende betekenis. Carthago had echter een mengcultuur, het was ook niet een overwegend Fenicische cultuur. Er waren invloeden vanuit Afrika, vanuit Griekenland, van de Etrusken en vanuit Spanje. In Carthago lieten allerlei andere invloeden van buitenaf dus al heel vroeg hun sporen na in het dagelijkse en het religieuze leven. Egyptische goden werden afgebeeld en geëerd, Griekse invloeden zijn zichtbaar en ook kenmerken van uitingen uit het oostelijke Mediterrane gebied, bijv. Cyprus zijn herkenbaar. Eigenlijk verdient de Carthaagse mengcultuur een eigen naam, maar archeologen kiezen meestal voor de term Punisch.

Vanwege het belang van de handel moet Carthago een bruisende multiculturele stad zijn geweest. Zowel vanuit het Afrikaanse achterland als vanuit overzeese handelsgebieden trokken mensen naar deze welvarende handelsstad. Het is moeilijk exacte bevolkingsaantallen te schatten, maar men gaat ervan uit dat Carthago in de diverse bloeiperiodes die de stad heeft gekend tussen de 300.000 en 400.000 inwoners had. Het was een enorme Metropool met in het centrum huizen met meerdere verdiepingen, veel kunstnijverheid, een bloeiend religieus leven met veel aandacht voor de uit Tyrus afkomstige goden, sterke stadsmuren en vanaf de 2e eeuw v.Chr. eveneens een karakteristieke haven (een rechthoekige commerciële en een ronde militaire haven, die nog steeds in het landschap zichtbaar zijn).

Godin met een leeuwenhoofd; Thinissut; 1e eeuw n.Chr.; Musée National du Bardo. Sommige onderzoekers hebben deze godin geïdentificeerd als Tanit. Dit lijkt onwaarschijnlijk omdat Tanit doorgaans veel abstracter afgebeeld wordt. Het zou hier kunnen gaan om een uiting van Egyptische invloeden. Het beeld heeft veel kenmerken van de godin Sekhmet.
In de Romeinse tijd werden dergelijke beelden gezien als de verpersoonlijking van Afrika.

De Carthaagse vloot was oppermachtig in de Middellandse Zee tot aan de Eerste Punische Oorlog. Op het Italiaanse vasteland werd Rome echter een machtsfactor waarmee rekening gehouden moest worden. De Romeinen hadden hun oog laten vallen op Sicilië en dat bracht ze in conflict met de Carthagers, die het hele westelijke deel van het eiland tot hun invloedssfeer konden rekenen. In 264 v.Chr. barstte de bom, de Eerste Punische Oorlog brak uit. Rome was vooral machtig op het land en Carthago op zee. Het was dan ook een volslagen verrassing dat de Carthaagse vloot voor de kust van Sicilië verpletterend verslagen werd (zie hoofdstuk 7). Rome was niet meer te stuiten en Carthago’s macht zou langzaam maar zeker minder worden.

Dan verschijnt, tijdens de Tweede Punische oorlog (218-201 v.Chr.), de beroemdste Carthager aller tijden op het toneel: Hannibal. Geboren in 247 of 246 v.Chr. als zoon van de legeraanvoerder Hamilcar was Hannibal min of meer voorbestemd voor een militaire carrière. Op jonge leeftijd volgde hij zijn vader naar Spanje en was hij getuige van de succesvolle veldtochten die de Carthaagse aanwezigheid op het Iberische schiereiland versterkten. Al eeuwenlang hadden de Carthagers handelsnederzettingen in Zuid-Spanje, maar met Hamilcar was sprake van een grote territoriale uitbreiding. Na de dood van Hamilcar ging het leiderschap in eerste instantie over op Hannibals broer, maar toen die na enige tijd sneuvelde werd Hannibal op nog jonge leeftijd de onbetwiste leider van de Carthaagse legers in Spanje (zie hoofdstuk 9).

De tocht van Hannibal door Spanje naar het noorden, de Rhône over en vervolgens via de Alpen naar Noord-Italië kwam voor de Romeinen als een grote verrassing. Zij hadden weliswaar al geprobeerd Hannibals leger tegen te houden in Spanje en Frankrijk, maar waren hem daarna ‘kwijtgeraakt’. Toen hij ineens in Noord-Italië verscheen, met een legertje olifanten, was de psychologische schok groot. Hannibal versloeg meerdere keren Romeinse legers en bedreigde Rome, maar slaagde er niet in de oorlog in zijn voordeel te beslissen.

Met een tegenaanval, via Spanje naar Noord-Afrika, forceerden de Romeinen uiteindelijk de beslissing. De Romeinse veldheer Scipio Africanus wist Hannibal in 202 v.Chr. bij Zama, ten zuidwesten van Carthago, te verslaan.

Aan het einde van de Derde Punische Oorlog werd Carthago in 146 v.Chr. grondig verwoest door de Romeinen. De glorietijd van de Punische stad was definitief voorbij.

Zegelring, vrouw met vogel; Carthago, necropolis dichtbij Sainte-Monique; 3e eeuw v.Chr.; Musée National de Carthage.

Omdat weinig schriftelijke bronnen uit het Punische Carthago bewaard zijn gebleven, zijn er nog veel hiaten in de geschiedschrijving. Archeologisch onderzoek kan weliswaar delen van de Carthaagse geschiedenis meer in detail invullen, maar het beeld blijft fragmentarisch en veel vragen blijven onbeantwoord. Mede hierdoor overheerst het mythische verleden vaak de werkelijkheid. Soms overheerst een beeld van agressiviteit, van geweld en kinderoffers (bijvoorbeeld bij de Franse romancier Gustave Flaubert), en op andere momenten wordt Carthago juist verheerlijkt. Dan heeft men het over het democratisch karakter van het bestuur van de stadstaat, of over het feit dat het eerste landbouwtraktaat aldaar geschreven zou zijn (door Mago, een manuscript waarvan wij overigens alleen fragmenten, in Latijnse vertaling en niet in het Punische origineel, kennen).

Carthago kende weliswaar diverse bestuursorganen, waarbinnen uitgebreid gediscussieerd kon worden over staatszaken, maar het waren toch vooral de rijke families die bepaalden wat er gebeurde. Later was er ook een soort volksvertegenwoordiging die op sommige punten haar zin kon doordrijven, bijvoorbeeld als het ging om de benoeming van militaire leiders, maar van een echt democratisch bestuur met stemrecht voor de bevolking was waarschijnlijk geen sprake.

Slavenband; Bulla Regia; 4e eeuw n.Chr.; Musée National du Bardo.
De Carthagers maakten in het huishouden en op het land gebruik van slaven, die bijvoorbeeld vanuit Centraal Afrika werden aangevoerd.

Terugkomend op Mago’s manuscript over de landbouw, ook dat moeten we niet alleen zien in de context van een idealisering van het land en het plattelandsleven. Het gaat hier enerzijds om een praktische handleiding voor de landbouw en anderzijds om een afspiegeling van de gewoonte van de rijke Carthaagse elite om landhuizen op het platteland te laten bouwen en de landgoederen daaromheen te beheren en te exploiteren. Het land was vruchtbaar en zorgde dus voor een welkom aanvullend inkomen, vaak ten koste van de inzet van vele slaven. Carthago stond lange tijd bekend als de graanschuur van Rome.

Punische en Romeinse ruïnes op de Byrsa heuvel. Op de achtergrond is nog net de kathedraal te zien die Franse Witte Paters op de heuvel hebben laten bouwen. De kathedraal is nu het hoogste punt.

Carthago zou nog lang voortbestaan. Na de verwoesting werd de stad herbouwd door de Romeinen en kwam opnieuw tot grote bloei. Maar ook later in de Byzantijnse periode bleef Carthago belangrijk. Daarna echter zou Tunis opkomen als belangrijke stad in dit gedeelte van Noord-Afrika. Veel gebouwen en huizen zouden gebouwd worden met stenen uit Carthago, waardoor de stad langzaam in verval raakte. Toen, aan het einde van de 18e eeuw, de Nederlander Jean-Émile Humbert als ingenieur in dienst trad bij de Bey van Tunis, Hamouda Pasha, was de locatie van het oude Punische Carthago niet meer bekend. De stad leek voorgoed van de aardbodem verdwenen (zie hoofdstuk 14).

“Hannibal’s wijk”. Een deel van de ruïnes van Carthago, met zicht op de buitenwijken van Tunis. Dit deel van het Punische Carthago is gebouwd in de tijd dat Hannibal bestuurder van de stad was.

In de loop van de 19e eeuw werd door de inzet van Nederlandse, Deense, Franse en Engelse archeologen echter weer steeds meer bekend over het verleden van de stad. En ook nu nog neemt onze kennis over de locatie, de infrastructuur, de materiële cultuur van Carthago gestaag toe. Er is nog veel werk te doen en het is waarschijnlijk dat wij nooit antwoorden vinden op alle vragen die we hebben, maar ondanks dat de materiële aspecten van de Carthaagse cultuur slechts mondjesmaat ontsloten worden, moeten wij ons goed realiseren dat Carthago nooit helemaal verdwenen is. In de lokale herinnering is Carthago altijd blijven bestaan en in de Europese verbeelding speelt Carthago zelfs een hoofdrol. In 16e-, 17e- en 18e-eeuwse prenten worden Carthaagse mythische thema’s vaak afgebeeld, meestal met een moralistische bedoeling. Belangrijke vorsten of militaire leiders identificeerden zich met veldheren uit de Punische oorlogen. Karel V, die zijn oog had laten vallen op Noord-Afrika, nam Scipio Africanus als voorbeeld. Napoleon zag zichzelf in de voetsporen treden van Hannibal met zijn tocht over de Alpen. Ook nu nog spreekt Carthago tot de verbeelding. De geschiedenis van de stad en haar positie in het Mediterrane gebied is blijkbaar nooit ten einde.

2
Phoenicia:
Van doorgeefluik tot handelsmacht

Lucas P. Petit

Volgens de Grieken kwamen de boten, die zo nu en dan hun kusten aandeden, uit Phoenicia, het gebied dat ongeveer het huidige Libanon bestrijkt. Ze werden bemand door talentvolle handelaren, de Feniciërs.

Ondanks hun geringe grondgebied met slechts enkele belangrijke steden, beheersten ze vanaf de 10e eeuw v.Chr. de Middellandse Zee en waren ze verantwoordelijk voor de stichting van talrijke nieuwe steden, waaronder de machtige havenstad Carthago. Het verhaal over de Feniciërs, een relatief klein volk, dat haar stempel drukte op de geschiedenis van de Middellandse Zee spreekt zeer tot de verbeelding.

Obelisk Tempel in Byblos.

Het woord Feniciër

De Feniciërs noemden zich zelf geen Feniciërs. Zij behoorden tot de can’ani, oftewel Kanaänieten. Het waren de Grieken die de naam phoinix bedachten voor de inwoners van het huidige Libanon. Het blijft onduidelijk waar deze naam naar verwijst, misschien naar het woord ‘rood’ van het kleurige textiel waar de Feniciërs om bekend stonden. Of wellicht was de naam afgeleid van de held Phoinix, de oervader van de Feniciërs. De Romeinen, zich baserend op de Griekse literatuur, gebruikten de termen poenus en phoenix, waarbij poenus, ons woord Punisch, naar de Noord-Afrikaanse afstammelingen van de Feniciërs verwijst.

— Lucas Petit

Kanaän en Libanon

Archeologisch onderzoek en zeer vroege teksten tonen dat Phoenicia al in het 3e millennium v.Chr. een strategische plek was in het oude Nabije Oosten. Het kustgebied was een smalle vruchtbare corridor waar alles en iedereen – met name handelaren – langs moest op weg naar Anatolië, Mesopotamië en Egypte. Op kleitabletten, gevonden in Ebla in het huidige Syrië, wordt deze kuststrook Ganane (Kanaän) of Labanaan (Libanon) genoemd, met als belangrijkste stad Gubla. Deze plaats is beter bekend onder haar Griekse naam: Byblos. Er is gesuggereerd dat deze nederzetting een Egyptische kolonie was, maar ze zou ook gewoon een doorgeefluik geweest kunnen zijn voor cederhout en lapis lazuli. Archeologische vondsten bewijzen dat in deze tijd het contact met Egypte in elk geval frequent en intensief was. Andere belangrijke nederzettingen waren in deze tijd Sidon en Tyrus. Meer dan duizend jaar voordat de Feniciërs als handelaren in de bronnen opduiken, speelden hun voorvaderen dus al een hoofdrol in de economie van het oude Nabije Oosten. Rond 2200 v.Chr. kwamen deze kuststeden in de problemen en werden verlaten. Net als andere plaatsen waren ook zij niet opgewassen tegen een zware regionale crisis, onder meer veroorzaakt door een klimaatverslechtering. Dit leidde in economisch en politiek opzicht tot grote spanningen in de regio, mede vanwege migraties.

Het Middellandse Zeegebied in de Fenicisch-Punische periode.

Ahiram sarcofaag, met versieringen en opschriften waarmee de nagedachtenis van Ahiram, koning van Byblos, geëerd wordt.

Een Egyptisch doorgeefluik

In het begin van het 2e millennium v.Chr. bloeiden de meeste steden in het kustgebied weer op. Byblos bleek voor Egypte nog steeds een strategisch belangrijke plek te zijn. Rijke graven met veel goud en zilver zijn in de stad aangetroffen en ook de Egyptisch geïnspireerde Obelisk tempel, alwaar de stadsgodin Baälat-Gubla werd vereerd, dateert uit het 2e millennium v.Chr. Veel informatie over deze tijd stamt uit het Egyptische briefarchief van El-Amarna. Dit archief bestaat uit talloze diplomatieke correspondenties op kleitabletten tussen Egyptische en buitenlandse ambtenaren, ook inwoners van de steden Tyrus en Byblos, en biedt een bijzonder kijkje in het economische leven van de 14e eeuw v.Chr. Steden in Phoenicia waren, zoals hieruit is op te maken, zeer belangrijke partners en handelscentra voor de Egyptische farao.

Rond 1200 v.Chr. begon een bijna 200-jaar durende periode van regressie en veel belangrijke steden in het Nabije Oosten vervielen tot ruïnes. Mogelijke oorzaken voor deze onrustige periode kunnen de verschillende regionale veranderingen zijn geweest: het Egyptische rijk was uiteengevallen, de Israëlieten verstevigden hun macht in de Zuidelijke Levant, de Filistijnen en andere zeevolkeren vestigden zich in het kustgebied, en de Arameeërs veroverden grote delen van het vroegere Kanaän. In tegenstelling tot vele andere nederzettingen, met name degene die in de directe invloedsferen van de Filistijnen lagen, werden de Fenicische steden niet verlaten. Zij hadden zeker te lijden onder de gespannen situatie in het oostelijke Middellandse Zeegebied, maar dit leidde niet tot een volledige ineenstorting van de Fenicische samenleving. Er zijn aanwijzingen dat de handel ook in deze tijd gewoon doorging, niet alleen met de binnenlanden, maar ook met eilanden en kustgebieden in de Middellandse Zee. Wel was er een verandering in de machtsverhoudingen: Sidon had nu het stokje van Byblos overgenomen en was de belangrijkste stad in Phoenicia geworden. Het is in deze tijd dat de Fenicische taal en het schrift zich ontwikkelde en verspreidde.

Tyrus. Ruïnes van Romeinse Palaestra, met zuilen van Egyptisch graniet.

Heel vroeg alfabet

De Fenicische taal is één van de Semitische talen en lijkt sterk op het (latere) Aramees en Bijbels Hebreeuws. Bijzonder was vooral het gebruik van een alfabetisch schrift met 22 tekens. In Ugarit kende men in de 15e eeuw v.Chr. al een soort alfabet met spijkerschrifttekens, maar de meeste taalwetenschappers gaan ervan uit dat het Fenicische schrift is afgeleid van het Proto-Sinaïtisch uit de Midden en Late Bronstijd (ca. 2000-1200 v.Chr.). De oudst bekende Fenicische inscriptie is de Ahiram epitaaf, een inscriptie op een koninklijke sarcofaag uit ca. 1200 v.Chr. Pas vanaf de 11e eeuw v.Chr. lijken de taal en het schrift echt te zijn ingeburgerd. Het schrift was geheel zonder vocalen, dit in tegenstelling tot het eerder genoemde Aramees en Bijbels Hebreeuws.

Door het handelsnetwerk verspreidde het Fenicisch zich vanaf de 9e eeuw v.Chr. over het hele Middellandse Zeegebied, daarbij natuurlijk geholpen door het feit dat dit alfabet-systeem, in vergelijking met het spijkerschrift of de Egyptische hiëroglyfen, niet alleen makkelijk was om te leren, maar ook om in andere talen te gebruiken. Het originele Fenicische schrift ligt ten grondslag aan het Griekse, en Latijnse alfabet. Naarmate de verschillende kolonies meer zelfstandigheid kregen, zijn er ontwikkelingen te zien. Zo had het schrift in Carthago, ook bekend als het Punisch, rond de 3e eeuw v.Chr. een cursief karakter (zie hoofdstuk 4).

Kition. In de Fenicische tijd heette Kition, net als Carthago, de “Nieuwe Stad”. Fenicische tempel van Astarte, Temeros.

Een handelsmacht

In de 10e eeuw v.Chr. groeide dankzij de bloeiende handel het aantal inwoners in de Fenicische kuststreek explosief en werden ze waarschijnlijk mede daardoor gedwongen om naar het westen uit te wijken. Wat er in de daaropvolgende eeuwen in het thuisland gebeurde, is gedeeltelijk in een mistige waas gehuld. Het is opvallend dat we meer weten over de westelijke handelscontacten en kolonies van de Feniciërs dan over Phoenica zelf. Dit komt met name omdat er weinig originele teksten in het moederland zijn gevonden. Informatie over het thuisland stamt vooral uit Assyrische annalen, Bijbelse teksten en latere Griekse werken. Mede hierdoor worden belangrijke plaatsen, zoals Tyrus, pas relatief laat in de geschiedenis genoemd terwijl ze toch al zeer lang een belangrijke rol speelden. Het is aan te nemen dat vanaf de 10e eeuw v.Chr. Tyrus de machtigste stad was in de kuststreek, ze was Byblos en Sidon voorbij gestreefd. Ze lag op een eiland voor de kust en bezat een satellietstad op het vaste land. Naast twee grote havens, een markt en een paleis, bezat Tyrus verschillende tempels die gewijd waren aan de belangrijkste godheden van de stad: Melqart, Astarte en Baäl-Shamem.

Typisch Fenicisch handwerk

Tridacna schelp. Rijksmuseum van Oudheden, Leiden. Ca. 700 v.Chr.

De Feniciërs waren niet alleen succesvolle handelaren, maar ook getalenteerde glasproducenten, ivoorsnijders en metaalbewerkers. Ze creëerden een mengcultuur die door de vele handelscontacten rond 700 v.Chr. in het hele Middellandse Zeegebied aanwezig was. Zo werden vergulde zilveren schalen in graven gevonden, van Italië tot Mesopotamië (Figuur 2.7). Deze Fenicische kunstwerken laten een mengeling van stijlen zien: Egyptische wagenmenners op Hettitische wagens, een zwevende roofvogel in Egyptische stijl boven een Mesopotamische heuvel en Assyriërs met lange baarden naast gladgeschoren Egyptische soldaten.

— Lucas Petit

De Fenicische godenwereld

De godenwereld van de Feniciërs was zeer verbonden met die van andere Levantijnse culturen. Belangrijk was de moedergodin, zoals Astarte – ook wel Ishtar genoemd – en Asherah, die voor vruchtbaarheid zorgde en vaak met een levensboom werd afgebeeld. Naarmate de Fenicische wereld steeds belangrijker werd, zien we een toename van mannelijke goden. Zo kreeg Asherah een echtgenoot, genaamd El, en verschenen er andere goden op het toneel, zoals Adonis (god van het brood), Yam (godheid van de zee) en Reshef (god van de bliksem en plagen). De grote Fenicische steden bezaten elk een stadsgod die in één van de hoofdtempels werd vereerd. De bovengenoemde Adonis was belangrijk in Byblos en iets later ook op Cyprus, en Melqart, de god van de zee en onderwereld, heerste in Tyrus en Carthago.

Fenicische verguld zilveren schaal. Ca. 700-675 v.Chr. Rijksmuseum van Oudheden, Leiden.

Van Oost naar West

Het kolonisatieproces in het Middellandse Zeegebied, waardoor de Feniciërs zo beroemd zijn geworden, lijkt met name te zijn geïnitieerd door de stad Tyrus. In de 10e eeuw v.Chr. creëerde koning Hiram I hier een monopolie in de handel en liet de stad uitgroeien tot de belangrijkste Fenicische haven in het oosten. Hij concentreerde zich wat betreft de handel in eerste instantie op de binnenlanden en de Rode Zee. Maar schriftelijke bronnen tonen dat Hiram ook al op Cyprus de touwtjes in handen had. We kunnen hier nog niet echt van een kolonie spreken. Pas zijn opvolger bouwde in het midden van de 9e eeuw v.Chr. de eerste nederzetting op Cyprus: Kition. In eerste instantie was de aanwezigheid van koper op het eiland belangrijk, maar Cyprus fungeerde ook als doorvoerhaven en later als woonplaats voor de groeiende bevolking. De Feniciërs waren naast hun handelsbekwaamheid, ook bekend om hun gedegen en zeer gewild handwerk en Fenicische voorwerpen bereikten nu in grote aantallen het eiland. Dit zien we ook in andere gebieden gebeuren: vanaf de 8e eeuw v.Chr. duiken overal Fenicische producten op: Ivoren snijwerk in Megiddo, zilveren schalen in Mesopotamië en Italië versierde tridacna schelpen in Palestina en glas in Egypte.

Vanuit Cyprus zeilden de Feniciërs door naar Kreta, Sardinië en zelfs Spanje, waarbij het verkrijgen van grondstoffen, met name metalen, waarschijnlijk de belangrijkste drijfveer was. Door de snelle groei van Tyrus en andere steden, was er echter steeds meer voedsel nodig voor het thuisland en al snel werd er ook in granen, olijfolie en andere plantaardige grondstoffen gehandeld. Deze diversiteit van goederen leidde tot het enorme Fenicische handelsnetwerk in het Middellandse Zeegebied en de talloze nederzettingen met Fenicische aanwezigheid, tot in Spanje en Noordwest Afrika aan toe. Er wordt nog steeds gediscussieerd over de vraag wanneer de Feniciërs precies met het koloniseren van gebieden begonnen. Sommige wetenschappers plaatsen dit proces al aan het einde van het 2e millennium v.Chr., maar echte overtuigende bewijzen zijn hiervoor nog niet gevonden. Als we de gegevens goed bekijken lijkt er ook pas ruimte te zijn voor zo’n kolonisatieproces vanaf de late 10e eeuw v.Chr., iets dat door recent archeologisch onderzoek in het Zuid-Spaanse Huelva ook bevestigd lijkt. Met de explosieve groei van de bevolking in Phoenicia en onder druk van de Assyriërs ontstond de noodzaak voor de Feniciërs om zich juist op het westen te oriënteren. Dit betekent dat de Feniciërs gebieden aanstuurden die ze al kenden. De vele handelscontacten die ze hadden gemaakt in de 12e en 11e eeuw v.Chr., hebben zeker een rol gespeeld in de keuzes voor bepaalde kolonies.

Kaart van Phoenica.

Het einde van het Fenicische moederland

De Fenicische kuststeden profiteerden gedurende de hele eerste helft van het 1e millennium v.Chr. van de Mediterrane handelscontacten. Hun inwoners konden, mede dankzij het maken van slimme overeenkomsten, redelijk zelfstandig opereren en dit veranderde nauwelijks met de opkomst van het Neo-Assyrische Rijk in de 8e en 7e eeuw v.Chr. Ondanks enkele aanvallen en het moeten betalen van tribuut, hadden de inwoners van Phoenicia een redelijk rustig bestaan. Toch nam de invloed van het moederland in het Middellandse Zeegebied geleidelijk af. In het westen kreeg Carthago nu de touwtjes in handen. Aan het einde van de 6e eeuw v.Chr. veroverden de Perzen de kuststreek en beheersten de steden en hun directe Mediterrane handelscontacten tot aan de komst van Alexander de Grote in 332 v.Chr. Het plunderen van de bovengenoemde steden door de Grieken luidde uiteindelijk het echte einde in van het eens zo machtige Fenicische imperium.