Verzetsverhalen

Levensverhalen van Henk van Moock, Bep Stenger, Fons Mertens, Siet Tammens & Jan Borssum Buisman

Opgetekend door Nadet Somers, Gerard Sonnemans, Marius de Smet, Marc Couwenbergh.

Onder redactie van Liesbeth van der Horst (Verzetsmuseum Amsterdam)

ebook editie 2016

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk van de bundel uit 2015.

Geen leven zonder verzet – Het levensverhaal van Henk van Moock 1e druk mei 1997

Verzet in Nederlands-Indië – Het levensverhaal van Bep Stenger 1e druk augustus 1999

Een Limburgse onderwijzer in het verzet – Het levensverhaal van Fons Mertens 1e druk november 1999

Een onverzettelijke Groningse vrouw – Het levensverhaal van Siet Tammens 1e druk, juni 2000

Agent van de Zwitserse weg – Het levensverhaal van Jan van Borssum Buisman 1e druk september 2000

Uitgave in samenwerking met Verzetsmuseum Amsterdam

© 2015 Verzetsmuseum Amsterdam, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

eBoek conversie: ePubPro, Utrecht

Omslagontwerp: Erwin Bomans, Leucq! BNO, Utrecht

ISBN: 9789462491175

NUR: 680/689

DEEL I

Geen leven zonder verzet
Het levensverhaal van Henk van Moock

Voorwoord

Vooraf

Jeugd in de Jordaan

Arbeidersbeweging

Anti-fascisme

Werklozenactie

Februaristaking

Schoorl: de concentratiekampen

Amersfoort

Vught en Eindhoven

Dachau en Kempten

Auschwitz

Mauthausen, Melk en Ebensee

Bevrijding

Terug in Nederland

Henk van Moock

Voorwoord

‘De dingen die ik heb meegemaakt zijn eigenlijk te erg om te vertellen’, vertelt Henk van Moock ergens in zijn levensverhaal. Toch heeft hij dat vele malen gedaan. Jaren achtereen trok hij van school naar school om, zichzelf geweld aandoend, te getuigen van zijn bittere ervaringen. En nu heeft hij zijn persoonlijke geschiedenis aan het papier toevertrouwd.

Zo’n onderneming getuigt van grote, persoonlijke moed. Van Moocks ervaringen zijn met recht te erg om te vertellen. Van Schoorl via Amersfoort naar Vught. Van Dachau, via Auschwitz naar Mauthausen. Vernedering, uitputting, honger, ijzige kou en doodsgevaar. De dood van lotgenoten, waar ook het oog reikt.

Vreselijk is het verhaal van de barre zesdaagse voettocht van Auschwitz naar de Pools-Duitse grens, op weg naar Mauthausen door de ijselijke kou. Van de 2000 gevangenen kwamen er 1000 aan.

‘Nog erger dan de dood is de ontmenselijking’, heeft Hannah Ahrendt geschreven. ‘Mensen werden tot dingen’. Wie dat heeft ‘overleefd’ is voor het leven getekend en kan twee dingen doen. Je kunt proberen die gruwelijke ervaringen te verdringen en alles op alles zetten om weer tot een normaal leven te komen. Maar je kunt ook besluiten te getuigen. Te getuigen opdat het nooit meer zal gebeuren. Dat was de keuze die Henk van Moock heeft gemaakt. ‘Omdat ik nog leef en al die anderen niet, en omdat ik getuige ben geweest van hun dood, daarom moet ik getuigenis afleggen en protesteren tegen onderdrukking. Daar ga ik mee door tot mijn laatste ademtocht.’ En zelfs daarna. Want het levensverhaal van Henk van Moock is een monument voor alle tijden.

Voor het vermogen van komende generaties lessen te trekken uit de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog is de keuze door Van Moock gemaakt van het grootste belang. Het zou wel eens zo kunnen zijn dat juist het bestaan van persoonlijke getuigenissen het beste middel is om die geschiedenis, naarmate de tijd verder verstrijkt, levend te houden. In Boston bestaat al sinds enige tijd een wetenschappelijk instituut Facing History and Ourselves genaamd. Dit instituut stelt zich ten doel jonge mensen te confronteren met de concrete keuzes waarvoor mensen in levensbedreigende situaties, zoals ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, werden geplaatst. Waar haalden zij de moed vandaan? Hoe zwaar wogen voor hen ethische beginselen? En vooral ook: wat zou jij doen onder die omstandigheden?

Hopelijk worden jonge mensen van nu nimmer voor dat soort keuzes geplaatst. Maar hoe dan ook is het van groot belang kennis te nemen van het levensverhaal van mensen die onder barre omstandigheden een voorbeeldfunctie vervuld hebben. Al was het alleen maar om gemotiveerd te raken alles in je leven te doen om dat soort hartverscheurende keuzesituaties te voorkomen.

Ed. van Thijn

1997

Vooraf

Jarenlang heb ik mijn levensverhaal verteld op scholen omdat ik denk dat de jongere generatie daar iets van kan leren. Het is ook een soort therapie voor me geweest, want ik heb geen gemakkelijk leven gehad. Vooral mijn ervaringen in de oorlog zijn heel ingrijpend geweest. Vier jaar lang heb ik in concentratiekampen gezeten.

Nu ik ouder word, vind ik het belangrijk dat mijn levensverhaal wordt opgeschreven, zodat het vastligt voor de toekomst. Het gaat me daarbij niet om de precieze details. Na al die jaren kan ik me bepaalde dingen niet meer helemaal goed herinneren. Soms betrap ik mezelf erop dat ik dingen door elkaar haal. Maar dat vind ik eigenlijk niet zo belangrijk want het doet niets af aan de strekking van het verhaal. Dit is geen officieel geschiedenisboek. Het is mijn levensverhaal, zoals ik me het herinner.

Henk van Moock

1997

Jeugd in de Jordaan

Ik ben geboren in de Jordaan, in 1917. De Jordaan was toen nog een echte volksbuurt. Misschien wel de armste wijk van Amsterdam. We woonden in één kamer, aan het einde van een zogenaamde ‘gang’ in de Rozenstraat. Een gang is eigenlijk een heel smal steegje tussen twee huizen. Aan zo’n gang stonden – achter de gewone huizen – slechte woningen, met vaak maar één kamer. Daar woonden de allerarmste mensen.

Mijn ouders hebben in totaal twaalf kinderen gehad, maar we hebben nooit allemaal bij elkaar gewoond. Eén kind is bij de geboorte gestorven, dat heb ik later van mijn oudere broers en zusters gehoord. Uiteindelijk zijn alleen de twee jongste kinderen, dat waren mijn broer Louis en ik, bij mijn vader en moeder gebleven. Dat was gekomen doordat mijn vader, voordat mijn broer en ik waren geboren, eens van mijn moeder is weggelopen. De voogdijraad en een kerkelijke instantie, waar mijn tante in zat, hebben toen de kinderen weggehaald, wegens verwaarlozing. Die zijn in allerlei rooms-katholieke gestichten en kloosters geplaatst, want mijn vader was officieel katholiek.

Toen de kinderen werden weggehaald woonden mijn ouders nog niet in de Rozenstraat, maar in de Wijde Gang in de Willemsstraat, een heel beruchte gang waar de meest armoedige mensen woonden. Daar hadden ze ook maar één kamer. Mijn ouders sliepen in de bedstee en de negen kinderen sliepen op de grond, om de tafel heen. Op de dag dat de kinderen werden weggehaald, werkte mijn moeder in de theetuin in het Vondelpark en ze wist helemaal niet wat er zou gebeuren. Ze kwam thuis en de kinderen waren weg! Alleen mijn oudste zuster, die al ongeveer veertien jaar was, had zich verstopt en zij vertelde wat er was voorgevallen. Naderhand is mijn oudste zuster ook in een tehuis terecht gekomen.

Mijn broer Louis en ik zijn pas daarna geboren. Wij zijn nauwelijks in contact gekomen met onze oudere broers en zusters. Toen ik een jaar of tien was ben ik naar Roermond geweest, waar mijn zusters woonden, en naar twee broers in een klooster in Stokershorst. Ik kan me er heel weinig van herinneren. Ik weet dat er werkplaatsen waren, waar de jongens een bepaald vak moesten leren. Ze werden zeer streng aangepakt. Het was meer een tuchtschool dan een klooster. Ik heb mijn broers en zusters pas leren kennen toen ze volwassen waren, want met hun eenentwintigste mochten ze weg. De meesten zijn teruggekomen naar Amsterdam. Mijn zusters Annie en Marie hebben nog een poosje bij ons gewoond in de Rozenstraat, maar mijn broer Jan bijvoorbeeld is altijd in Limburg gebleven.

Mijn broer Louis en ik hebben nooit in een gesticht gezeten, maar we hadden toch een vreselijk slecht leven als kind. Dat kwam vooral doordat mijn vader alcoholist was. Iedere dag kwam hij ’s avonds dronken thuis en dan was hij agressief. Dan sloeg hij mijn moeder en ons vaak ook. Hij bracht geen geld mee, want alles wat hij had verdiend als sjouwer op de groentemarkt, had hij verzopen in de kroeg. Daardoor leefden we in grote armoede. We hadden eigenlijk altijd te weinig te eten. Iedere dag had ik honger. Mijn moeder was meestal weg, want zij moest uit werken om de kost voor ons te verdienen. Ze had drie werkhuizen waar ze dagelijks schoonmaakwerk deed. Als jongetje van ongeveer acht jaar ging ik dan de groentemarkt op om aardappelen en groenten te zoeken, die bij het laden en lossen waren gevallen. Ik moest dan goed oppassen dat mijn vader me niet zag, want die wilde niet hebben dat ik op de grond naar eten zocht.

Op weg naar school ging ik ook altijd langs de groentemarkt, kijken of er nog een appeltje in de sloot lag; dat viste ik er dan uit met een stok waar een spijker aan zat. Soms ging ik met een winterwortel naar school. Dat was dan mijn ontbijt. Die wortel werd me vaak door de meester afgenomen. Die werd dan in de prullenmand gegooid en ik moest in de hoek staan, voor straf. Doordat ik zo vroeg al op de markt was, zat ik vaak half te slapen in de klas, en dan moest ik ’s middags nablijven. Ze gaven ook lijfstraffen op school. Met een liniaaltje werd er op je vingers geslagen. Ik gilde het dan uit van de pijn. Ik ben een keer zo kwaad geworden op een onderwijzer die me sloeg, dat ik een potje inkt in zijn gezicht heb gegooid. Ik werd van school gestuurd en kreeg ook een pak slaag van mijn vader, met zijn broekriem, dat was altijd zijn methode. Ik vond toen al dat ik onrechtvaardig behandeld werd en ik kon het moeilijk verdragen, hoewel het in die tijd heel gewoon was dat kinderen werden geslagen.

Mijn ouders kwamen allebei oorspronkelijk uit een goede familie. Mijn vader had een broer die hoofdinspecteur was van politie, en een andere broer die een hoge functie had op het postkantoor. Mijn moeder kwam uit Haarlemmerliede en zij had van haar familie een bakkerij en twee groentewinkels geërfd. Al het geld van die bakkerij en die groentewinkels heeft mijn vader uitgegeven aan de alcohol.

Alcoholisme kwam in die tijd veel voor onder de arbeiders. Er waren veel grote gezinnen en de woonomstandigheden waren slecht. Voor de mannen was de kroeg de plaats waar het sociale leven zich afspeelde. De sjouwers op de groentemarkt werden in het café ‘bestoken’, zoals dat heette. Dat wil zeggen dat iedere morgen om vijf uur, als het werk begon, de hele toonbank vol stond met glaasjes jenever. Iedereen dronk een paar borrels en ging dan aan het werk. ’s Avonds werden de sjouwers ook weer in het café uitbetaald. Dan gaf mijn vader een rondje, en natuurlijk kreeg hij ook een paar rondjes terug. Zo stug als mijn vader thuis was, zo gezellig was hij in de kroeg. Hij moest er altijd zingen, want dat kon hij heel erg goed. Hij kende zelfs hele opera’s uit zijn hoofd!

Het was natuurlijk heel anders dan tegenwoordig. De mensen van nu hebben hun sport, hun bingo-avonden, hun bridge – om nog maar te zwijgen van de televisie – maar toen was er voor de arbeiders heel weinig ontspanning. Vandaar dat eigenlijk alles wat de mannen deden, zich in de kroeg afspeelde. De vrouwen kwamen daar niet.

Door het drankmisbruik van mijn vader had mijn oudste broer een bepaalde afwijking. Desondanks is hij in dienst geweest, maar na een paar maanden werd hij compleet waanzinnig. Hij kwam thuis en was de helft van zijn legerkleding kwijt. Ik was ongeveer zes jaar en ik was alleen thuis. Mijn broer zat in zo’n stoel die je nu nog in antiekwinkels kunt tegenkomen; een stoel die je op kon vouwen, met houten leuningen. Hij zei tegen me, en dat sloeg helemaal nergens op: ‘Henk, zet de kraan open.’ Ik zette de kraan wijd open, maar hij schreeuwde: ‘Nog harder!’ Nou, ik kreeg die kraan niet verder open en toen begon hij te razen en sloeg die stoel in elkaar.

Mijn oudste zuster woonde in die tijd in een kamer tegenover ons en zij kwam op het geschreeuw af. Zij gaf mijn broer een klap en toen werd hij een beetje rustig. Er is toen ergens naar het ziekenhuis gebeld en hij is weggebracht naar Paviljoen III, de psychiatrische afdeling van het Wilhelmina Gasthuis. Daarna is hij naar de psychiatrische inrichting in Santpoort gegaan. Daar heeft hij jaren gezeten. Naderhand kwam hij wel eens op visite en later is hij uit de inrichting ontslagen. Hij is bij mijn zuster gaan wonen, maar hij is nooit helemaal normaal geworden.

Ik ging als kind bijna alleen om met kinderen die in dezelfde omstandigheden leefden als ik. Met de kinderen die in de huizen woonden had ik eigenlijk geen contact. Bij ons in de buurt waren twee scholen, de ‘kale-netenschool’ voor de kinderen uit de huizen en de ‘klompenschool’, waar ik dus op zat. Dat woord klompenschool moet je letterlijk opvatten: ik heb tot mijn veertiende jaar geen schoenen gekend. We liepen op klompen. Kleding kregen we van de gemeente. Die moesten we halen in de Van Reigersbergenstraat. Je was daardoor altijd getekend, want die kleding was voor iedereen hetzelfde. Iedereen kon meteen zien dat je ondersteund werd door de bedeling.

Wij werden als jongens op klompen vreselijk gediscrimineerd. Als er bijvoorbeeld een appeltje was gepikt bij de groenteboer, werden wij achterna gezeten en als criminelen aan de politie overgeleverd. Van de jongens op schoenen werd al bijvoorbaat aangenomen dat ze zoiets niet zouden doen. Dat vond ik onrechtvaardig. Waarom waren we niet gelijk?

Er waren vaak vechtpartijen tussen de jongens van die twee scholen. Dat ging zowel van ons uit als van de kale neten. We sloegen elkaar met slagwapens. Toentertijd was het mode om militaire kleding te verkopen, en dus ook sabels. Daar sloegen we mee. Het ging er hard aan toe. Het was eigenlijk een soort klassenstrijd, want de jongens die wij voor kale neten uitscholden, waren degenen die naderhand in de maatschappij iets over ons te zeggen zouden krijgen.

Ik was een jaar of acht toen ik een zweer op mijn hoofd kreeg. Dat kwam door de slechte hygiëne en door vitaminegebrek, als gevolg van de slechte voeding. Mijn hoofd werd kaalgeknipt en ik moest naar het zogenaamde ‘kapjeshuis’ op de Prinsengracht. Daar werd je hoofd in verband gewikkeld met een soort stijfsel, zodat het strak bleef zitten. Ook daar werd je om gediscrimineerd. Je mocht niet naast andere kinderen zitten, je werd achteraan in een schoolbank gezet, en op straat riepen de kinderen je na: ‘Schurftekop! Schurftekop!’ Je voelde je dan zo eenzaam en verlaten, dat je eigenlijk niet meer op straat durfde te komen, maar je moest natuurlijk toch naar school. Het onrechtvaardige was, dat je een slachtoffer was van de omstandigheden; van de armoede en de onhygiënische toestanden in de volksbuurten.

Die slechte hygiëne was vrij algemeen. Als een gezin bijvoorbeeld een woning ging huren, werd er een laken op de grond gelegd om te kijken of er wandluizen op de muren zaten. Zo ja, dan werd er iemand van de gemeente gehaald, die het huis moest ontsmetten. Maar door de onhygiënische toestanden verschenen die wandluizen toch weer. Douches en dat soort dingen waren er niet. De toiletten waren gewone tonnen. Die kon je af en toe aan de straat zetten en dan werden ze geleegd. Wij gingen één keer in de week in de tobbe, met water en groene zeep. Mijn broer en ik werden in hetzelfde water gewassen, want het warme water moesten we kopen en er was geen geld voor twee keer warm water. Omdat ik de jongste was, moest ik altijd als laatste in de tobbe en dan was het water al lauw.

In alle woningen zaten ratten. Ik kan me nog herinneren dat door de woning in de Rozenstraat een dikke buis liep, waarlangs de ratten naar boven kwamen. Daar was ook de enige wasgelegenheid, dat was één kraan. Als kind moest ik er vaak zijn. Er is daar een keer een rat bovenop me gesprongen. Dat vergeet ik mijn hele leven niet meer. Ik ben nooit aan ratten gewend geraakt. Nu nog steeds ben ik er als de dood voor.

Natuurlijk heb ik ook goede herinneringen aan mijn jeugd. Soms hebben we vreselijk gelachen. Ik weet nog dat een van mijn vrienden een vat met uien had ontdekt op de markt. Wij hadden uien gegeten, en uien meegenomen naar school. De meester ging sniffend langs de banken en kwam bij mijn boezemvriend Anton de Boer. Hij zei: ‘Anton’ – snif snif – ‘ik ruik uien!’ Hij keek in Antons bank en daar kwam een hele berg uien tevoorschijn! Bij nog een stuk of tien kinderen kwamen er uien uit de bank. Nou, daar hebben we behoorlijk straf voor gekregen. Maar wij vonden het fantastisch. We hadden veel uien gegeten en tja, dan komt er ook van onderen een bepaalde lucht uit. Dus het was de hele middag erg rumoerig in de klas. Ik denk dat die onderwijzer naderhand ook wel zal hebben gelachen. Wat natuurlijk niet zo leuk was, was de aanleiding: namelijk dat je als kind van zo’n jaar of acht zelf naar je eten moest zoeken. Dat is wat je vandaag de dag alleen nog ziet in onderontwikkelde landen.

Met Anton de Boer heb ik veel kattekwaad uitgehaald. Toen ik ongeveer zeven jaar oud was, was net de kerk op de Rozengracht gebouwd. Anton zei: ‘Weet je wat we doen? We nemen een potje inkt mee uit onze schoolbank, en dat gooien we leeg in het wijwaterbakje. Dan gaan we voorin de kerk zitten. Het zal heel mooi worden.’ Ik had zeker iets met potjes inkt, want ik was er meteen voor in. Dus wij gingen naar die kerk, gooiden inkt in het wijwaterbakje en wachtten af. Nou, iedereen kreeg een prachtige blauwe streep over zijn voorhoofd en neus. We hadden een schik! Maar de koster had ons gezien, en dat was me een toestand. De koster heeft het doorgegeven aan de politie, de politie is bij me thuis gekomen en ik heb me een pak slaag gehad! Ongelooflijk! Mijn vriendje Anton ook, dat was een troost. En wij vonden het juist zo mooi.

Nog een herinnering uit die tijd: ik had al een paar weken op de groentemarkt een fiets zien staan, zonder slot. Ik had zelf uiteraard geen fiets en ik dacht, misschien is de eigenaar er niet meer; misschien is die man ziek. Ik nam die fiets mee naar huis. Het frame was veel te hoog, maar zittend achterop de bagagedrager kon ik net met mijn voeten bij de trappers. Ik heb die fiets schoongemaakt, hem een ander kleurtje gegeven, en ik ging erop naar school. Nou was dat die school aan de Looiersgracht waar iedereen klompen droeg. Daar had niemand een fiets. Hoe ik er aan kwam? ‘Nou ja’, zei ik, ‘er was een meneer, die kon niet meer fietsen en die heeft mij die fiets gegeven.’ De kinderen geloofden dat wel, maar de ouderen natuurlijk niet. Hij is me op de een of andere manier ook weer ontstolen. Maar ik heb in ieder geval een paar maanden gefietst en dat was een grote weelde.

Ik had een heel sterke band met mijn moeder. Ik was haar jongste kind en wij waren heel erg gesteld op elkaar. Mijn moeder was de liefste vrouw die ik ooit op de wereld heb ontmoet. Ik hield zo ontzettend veel van mijn moeder dat ik alles voor haar gedaan zou hebben. Ik kon het moeilijk verdragen dat mijn vader haar altijd sloeg. Ik heb hem wel eens in zijn kuiten gebeten om haar te helpen, maar dat had weinig zin, want dan sloeg hij mij ook door de kamer.

Toen ik een jaar of acht was, kwam een van mijn broers – ik denk de tweede – thuis uit Limburg. Hij had daar gewerkt als hoefsmid, maar hij had ruzie gekregen met zijn baas. Mijn vader kwam dronken thuis en wist niet dat mijn broer er was. Hij hief zijn hand op om mijn moeder te slaan, maar mijn broer sprong tussen hen in en gaf mijn vader zo’n harde klap dat hij dubbel achter de divan viel! Ik had vanaf mijn prille jeugd moeten zien wat mijn vader mijn moeder aandeed. Nu kwam er eindelijk een grote broer thuis die mijn vader duidelijk maakte wat hij wel en niet kon doen! Mijn broer zei tegen hem – ik kon het moeilijk verstaan want hij sprak meer Limburgs dan Nederlands: – ‘Als jij dat nog één keer doet, vermoord ik je!’ Sindsdien heeft mijn vader mijn moeder nooit meer geslagen.

Niet zo heel lang daarna – ik was negen jaar – is mijn vader gestorven aan leverkanker, door de drank. Ik ben er niet bepaald verdrietig om geweest. Het leven werd aangenamer voor mij, al nam de armoede wel toe want mijn moeder kwam er helemaal alleen voor te staan. Ik ging vanaf de dood van mijn vader iedere dag naar de groentemarkt om aardappelen en groenten te zoeken. Ik stal ook wel eens iets. Dan had mijn moeder ’s avonds tenminste iets om te koken. Zo konden we in leven blijven. Ik werkte ook vaak bij de melkboer of de bakker. Toen ik van de lagere school afkwam, kon ik niet doorleren, hoewel ik intelligent genoeg was. Ik moest werken om geld te verdienen, twaalf jaar oud. Eerst heb ik allerlei losse baantjes gehad bij de groenteboer en de melkboer. Later kreeg ik een echte baan bij de broodfabriek Carels op de Lauriergracht.

Steun – zo heette de bijstand in die tijd – was er bijna niet. Een tijdlang kregen we wel elke week, op vrijdag, twee broden van de kerk. Die ging ik halen bij de koster van het klooster in de Elandsstraat. Tot op een dag die koster zei: ‘Je moeder krijgt geen brood meer.’ ‘Mijn moeder krijgt geen brood meer? Hoe kan dat nou?’ ‘Nou’ zei hij ‘je moeder heeft radiodistributie!’ Radiodistributie of draadomroep was een soort kabelradio: een luidspreker met een knop. Dat was onze enige ontspanning en het kostte een kwartje in de week. Dat moest eerst weg want dat was weelde, zei die koster. Ik zei: ‘Ik geloof niet, dat Jezus dat verkondigd heeft.’ Nou, die koster ontplofte bijna van verontwaardiging. Hij schreeuwde: ‘Deruit! Deruit!’

Mijn broer die smid was geweest in Limburg heeft gelukkig een poos bij ons gewoond. Hij kon als metaalbewerker niet aan het werk komen, dus ging hij mee op de wilde vaart, als tremmer. Dat was heel zwaar werk: kolen sjouwen naar de vuurhaard. Het werd goed betaald en hij deed ook de was voor zijn maten om wat extra’s te verdienen. Hij stuurde mijn moeder zogenaamde weekbrieven zodat zij ook een inkomen had. Als hij thuis kwam gooide hij geld op tafel en zei: ‘Dat is voor jou, de rest is voor mij.’ En dan ging hij uit.

Ik was de jongste en voor hem dus een heel jong broertje. Op een keer gaf hij mij een gulden! Een enorm bedrag: daar konden we toen wel twee dagen van eten. Ik kwam met die gulden op straat. Daar stond een man te zingen die er zo vreselijk zielig uitzag, dat ik hem die gulden gaf. Toen ik thuiskwam vroeg mijn broer natuurlijk wat ik met mijn gulden had gedaan. ‘Die heb ik die man gegeven die stond te zingen. Hij had zulke armoedige kleren aan en hij had vast honger.’ Want wat honger was, dat wist ik wel! Toen zei mijn broer: ‘Hoe kom je daarbij, die man stinkt uren in de wind naar de jenever. Nou, die heeft een goeie dag.’ Het kwam natuurlijk door mijn eigen omstandigheden dat ik die man wilde helpen. Mijn broer is er gelukkig niet kwaad om geworden, maar hij zei wel dat ik zoiets niet meer mocht doen. Hij begreep ook wel dat hij mij nooit meer zoveel geld moest geven.

Ik herinner me dat we, toen mijn broer weer zonder werk zat – het was in de strenge winter van 1928 – zes weken lang erwtensoep hebben gegeten. Zes weken, iedere dag snert, van de gaarkeuken. Die werd ‘de snertloods’ genoemd. We moesten er vijf centen voor betalen; dat was een hele hoop geld. Twee porties kregen we dan. Mijn broer zorgde altijd dat hij naast de grote ketel zat. Daar zat worst in, en dan probeerde hij er met zijn zakmes een aantal extra worstjes uit te halen. Die gingen mee naar huis. Na die zes weken kon ik geen snert meer zien!

Ik heb altijd geprobeerd om zo veel mogelijk voor mijn moeder te zorgen. En ondanks alle armoede probeerde mijn moeder af en toe iets extra’s voor mij te doen. Zo heeft zij eens, waarschijnlijk tweedehands, schaatsen voor me gekocht. Dat was ook tijdens die strenge winter. Zelfs het IJ was bevroren. Op een gegeven moment had mijn moeder geen geld meer en toen heb ik stiekem mijn schaatsen verkocht bij een voddenloods, voor een gulden geloof ik. Toen ik een paar dagen niet had geschaatst, vroeg mijn moeder: ‘Waarom ga je niet schaatsen?’ Ik zei: ‘Ach, ik heb hoofdpijn’ of zoiets. Maar zij kwam er natuurlijk toch achter dat die schaatsen niet meer in huis lagen. Ze zei: ‘Kom eens hier. Vertel me nou eens echt wat er met die schaatsen is gebeurd.’ Ik zei: ‘Nou, ik heb ze verkocht en jou een gulden gegeven.’ ‘Ja, maar die had je toch verdiend bij een bakker?’ ‘Nee, dat heb ik wel gezegd, maar dat was gelogen.’ Ze is toen nog naar die voddenloods gegaan, maar die schaatsen waren natuurlijk al lang weg.

Op een keer kwam een van mijn broers, die inmiddels eenentwintig was, bij ons op vakantie. Hij had gestudeerd in het klooster en hij liep in zo’n lange zwarte toga. Mijn moeder was erg blij. Om wat extra eten voor hem te kunnen kopen, sloeg ze de huur over. Dat heb ik die broer verteld. Ik zei: ‘Ma slaat de huur over en dat doet ze voor jou. Maar als ze overslaat, worden we uit de woning gezet.’ Hij heeft er helemaal niet op gereageerd en ik ben daar vreselijk kwaad om geworden.

Mijn broer vertrok weer en wij werden inderdaad op straat gezet. Gelukkig woonde een van mijn zusters in de Bloemstraat, en daar konden we zolang in huis. Maar die woning was niet groot. Wij gingen daarom met z’n drieën – mijn moeder, mijn broer Louis en ik – op zolder slapen, en daar wemelde het van de ratten. Ik heb al verteld dat ik daar ontzettend bang voor was. Die rattenzolder zal ik mijn leven niet vergeten! We hebben er een paar maanden gewoond en toen kregen we weer een eigen woning, ook in de Bloemstraat, boven Van der Toorn, een firma die limonades maakte.

Toen ik ongeveer veertien jaar was werd mijn moeder heel erg ziek; ik kookte voor haar, en ik zorgde voor haar. Het bleek dat ze, 56 jaar oud, helemaal versleten was door het werken. Ze had altijd moeten werken, ook toen mijn vader nog leefde. Alles was altijd op mijn moeder neergekomen: het verdienen van de kost en de zorg voor de kinderen. Mijn moeder was zo afgeleefd dat ze aan een gewone griep is gestorven, in het ziekenhuis. Ze heeft een paar maanden in dat ziekenhuis gelegen en omdat ik zo veel van haar hield, vond mijn zuster het beter dat ik niet naar haar toe zou gaan. Ik heb haar niet meer gezien. Na haar dood ben ik er een jaar lang ellendig aan toe geweest door het verdriet.

Van mijn veertiende tot mijn zestiende jaar ben ik in huis geweest bij mijn zuster en mijn zwager. Ik was heel opstandig en had altijd ruzie met mijn zwager. Voor mijn zuster was het natuurlijk moeilijk, want zij zat altijd tussen twee vuren. Op een dag ben ik weggelopen en toen heb ik drie weken in het Vondelpark geslapen. Ik ging naar een andere zuster van me, de oudste, en daar stond het eten op tafel. Ik kreeg helemaal niks, terwijl ze heel goed wist dat ik geen huis had! Ik ben daar nooit meer heen gegaan.

Daarna heb ik een tijdje in een tehuis op de Prins Hendrikkade gewoond. Dat was een soort gevangenis, met allerlei strafmaatregelen. Geslagen werd er ook: dan werd je apart geroepen in een kamertje. Nou, mij hebben ze nooit dat kamertje in gekregen! Ik heb daar ongeveer een half jaar gezeten, en toen is het me gelukt om zelf een woning te krijgen, aan de Elandsgracht. Dus met een jaar of zestien was ik helemaal zelfstandig. Maar door de omstandigheden was ik natuurlijk al veel eerder gedwongen om op eigen benen te staan.