Deze digitale uitgave is gebaseerd op de tweede druk, 2015

© 2014 Annemarieke Willemsen/Rijksmuseum van Oudheden, Leiden p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag: Voorzijde: Gesp van Rijnsburg, zie afb. 209

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Walburg Pers, Zutphen

ISBN 9789462491205

NUR 684

Inleiding

Dit boek gaat over de Vroege Middeleeuwen, preciezer over de periode van circa 400 tot 700 na Chr., dus globaal ná de Romeinen en vóór Karel de Grote. In Nederland weten de meeste mensen weinig van deze tijd en de meeste populairwetenschappelijke boeken en geschiedenismethodes voor school vertellen er niets over. Na het verdwijnen van de Romeinen valt daar een groot zwart gat, dat op zijn best benoemd wordt als ‘Dark Ages’ of ‘tijd van de Volksverhuizingen’. Dat geeft het idee dat in deze eeuwen iedereen continu op de vlucht was, van een periode vol onrust. Ook heerst nadrukkelijk het idee dat we niks van deze tijd wéten, ‘er zijn immers nog geen geschreven bronnen’. Onbewust is de gedachte dat alles wat de Romeinen hadden, verloren gaat: de wegen, de kennis, de organisatie; dat mensen vergeten hoe je glas moet maken, dat er geen munten meer zijn en geen luxe – dat mensen massaal terugkeren naar de wildernis. De schoolboeken haken pas weer aan als óf Willibrord (afb. 1) komt met het christendom – en de hele bevolking in twee weken christen is – of meteen maar Karel de Grote met zijn Karolingische keizerrijk.

1 Schoolplaat ‘Willibrord, de apostel der Friezen’ door Isings, De Jongh en Wagenfoort, 1954, 77 x 106,5 cm. Collectie en foto: Leiden, Rijksmuseum van Oudheden, Z 2013/2.2.

Dat veel mensen geen beeld hebben van deze eeuwen, is begrijpelijk, maar waar komt het idee vandaan dat ‘we er niks van weten’? Deels heeft dat te maken met de term Middeleeuwen, als naam voor de periode tussen twee hoogtijden in (Romeins en Renaissance). Het idee van Renaissance en Verlichting is ‘versterkt’ door de Middeleeuwen bewust en onbewust als onbeschaafd en onwetend voor te stellen. In Nederland zijn die Middeleeuwen nog sterker weggedrukt dan in de landen om ons heen, omdat de Middeleeuwen katholiek waren en het hoogtij van onze Gouden Eeuw zo sterk met de Reformatie wordt verbonden. Ook de Romeinse tijd wordt hier trouwens bij voorkeur als niet-christelijk beschouwd en in de zestiende eeuw heeft men zich nadrukkelijk geïdentificeerd met de ‘heidense’ Bataven. Later, onder Franse invloed, komt er dan weer meer aandacht voor de Middeleeuwen, voor Frankrijk immers een bloeitijd, maar dan gaat het om de ‘Hoge Middeleeuwen’ met ridders, kastelen en hofcultuur en niet om de Barbaarse periode daarvoor. Je zou kunnen zeggen dat de Merovingische tijd de Middeleeuwen van de Middeleeuwen is.

Beeld uit de grond

Archeologisch zijn de Vroege Middeleeuwen echter één van de rijkste periodes uit de Nederlandse geschiedenis. Het was in deze tijd een algemeen gebruik om doden in hun graf te voorzien van sieraden, wapens en gebruiksvoorwerpen, zodat er heel veel van de materiële cultuur bewaard gebleven is, met een duidelijke koppeling van bepaalde objecten aan man, vrouw of kind. De grafvelden zijn soms enorm groot – in Rhenen meer dan 1100 graven – en lang in gebruik geweest. In Rhenen is dat bijna vier eeuwen, dus zo’n twintig generaties, en al die tijd was daar niemand aan het ‘volksverhuizen’; dat beeld van al die onrust klopt dus niet. Ook werden in deze periode indrukwekkende offers gebracht: er zijn potten met goud (vaak sieraden) en potten met geld (vaak gouden munten) in de grond gestopt. De Vroege Middeleeuwen zijn dé tijd van het goud. In de laatste vijfentwintig jaar zijn vooral in lager gelegen delen van Nederland ook vroegmiddeleeuwse nederzettingen opgegraven, zodat we nu weten hoe huizen en werkplaatsen eruit zagen. Het platteland blijkt rijker dan we dachten. In Oegstgeest zijn zelfs tientallen meters houten kade teruggevonden, die getuigen van een uitgebreide infrastructuur. Dat het rode granaat in alle Nederlandse fibulae (broches) uit deze tijd afkomstig is uit India en Pakistan, onderstreept dat ook kleine dorpen deel uitmaakten van een uitvoerig handelsnetwerk, dat we altijd hebben onderschat. Het huidige Nederland was, getuige de vondsten, in de vijfde, zesde en zevende eeuw deel van een grote Merovingische wereld. Het wordt tijd die wereld eens in de schijnwerpers te plaatsen.

Dankwoord

Dit boek verscheen ter gelegenheid van een grote tentoonstelling over ‘Nederland in de Merovingische wereld’ in het Rijksmuseum van Oudheden in de zomer van 2014. Het was voor het eerst sinds 1959 dat er in Nederland een overzichtstentoonstelling werd gewijd aan deze periode. Alleen al de titels geven aan wat er veranderd is in ons beeld van die tijd: ‘Van Friezen Franken en Saksen’ kwamen we in de ‘Gouden Middeleeuwen’ (afb. 2).

2 Posters van de tentoonstellingen ‘Van Friezen Franken en Saksen’ en ‘Gouden Middeleeuwen’, 1959 en 2014. Foto’s: Haagse Beeldbank (300062) en Leiden, Rijksmuseum van Oudheden.

De tekst van het boek komt voor mijn rekening, maar tussendoor is een tiental intermezzi opgenomen. Deels van collega’s over hun favoriete vroegmiddeleeuwse vondst, deels columns van mijn hand die eerder in ArcheologieMagazine verschenen, plus een paar extra’s. Noch een tentoonstelling, noch een boek, kunnen worden gemaakt zonder hulp van vele anderen. Ik wil hier dan ook graag iedereen bedanken die aan dit boek heeft bijgedragen met hulp, informatie, tijd, objecten en foto’s: de experts die deelnamen aan de voorbereidende ‘ronde tafels’, de bruikleengevers, de behulpzame collega’s in heel Europa en in het Rijksmuseum van Oudheden zelf. In het bijzonder dank aan mijn stagiair(e)s,in chronologische volgorde: Josje van Leeuwen, Kim Schonk, Sander Aerts, Joost Bekendam, Mette Langbroek en Brecht Cornelisse. Mijn tekst is ook gebaseerd op onderzoeken die zij tijdens hun stage deden.

Annemarieke Willemsen Kerst 2013

DEEL I

Thuis

3 De doop van Clovis in Reims in 498 in Grandes Chroniques de France, begin veertiende eeuw. Collectie en foto: Parijs, Bibliothèque Nationale de France, ms Fr 2615, f 9v.

Hoofdstuk 1

Merovingisch Nederland

‘Daarom noemden de Frankische koningen zich daarna Merovingen.’

Fredegarius, ca. 640 na chr.

1.1 Merovingische koningen

De Merovingische tijd heet zo naar Merovech, de mythische voorvader van Childeric en zijn zoon Clovis, de eerste christelijke koning van Frankrijk. Het Merovingische koningsgeslacht komt oorspronkelijk uit onze streken (Hamaland, omgeving Zutphen) en wordt groot met Childeric en Clovis in de tweede helft van de vijfde eeuw. Childeric (afb. 4) noemt zichzelf ‘rex francorum’, koning van de Franken, en is op munten afgebeeld in de dracht van het Romeinse leger maar met lang haar, wat de Frankische elite karakteriseert. Hij zetelt in Doornik en sterft in 481 of 482; in zijn Doornikse graf is veel goud met rood granaat aangetroffen, dan een nieuwe mode in Gallië. Zijn zoon Clovis laat zich bekeren, onder invloed van zijn vrouw Clothilde; hij is gedoopt door de bisschop en later heilige Remigius (Rémi) in Reims in de kerstnacht van 495 of 498 (zie afb. 3). Hierna plaatst hij zijn oorlogspolitiek in teken van het christendom: na de overwinning op de Visigothische koning Alarik II gaat hij naar Tours om Sint-Maarten te bedanken en ontvangt daar een delegatie van de regerende Oost-Romeinse keizer Anastasius. Dat moet je uitleggen als de hoogste contemporaine, Romeinse autoriteit die het gezag van Clovis ondersteunt. Clovis schakelt daarna alle andere koningen uit en wordt de eerste alleenheerser in dit gebied. Hij verplaatst de hoofdstad van Gallië (dat nu France heet) naar Parijs. Clovis heerst dan over het gebied van Nederland tot de Pyreneeën en van de Atlantische oceaan tot Oost-Duitsland.

4 Camee uit ca. 1630 met portret van Childeric, hoogte 2,4 cm. Collectie en foto: Parijs, Bibliothèque Nationale de France - Cabinet des Antiques, Camee 859.

Clovis sterft in 511 en wordt begraven in de door hem gestichte kerk op het graf van Sainte-Geneviève in Parijs – waar nu het Panthéon staat (afb. 5). Na zijn dood wordt het rijk verdeeld en de zesde eeuw eindigt na veel vechten in drie koninkrijken: Neustrië, Bourgondië en Austrasië. Het Merovingische koninkrijk beleeft een tweede bloeitijd als Gallië weer verenigd wordt in de eerste helft van de zevende eeuw, onder Chlotaris II en Dagobert. Die laatste verovert het dal van de Nederrijn op de Friezen en richt de Franse koninklijke begraafplaats in Saint-Denis in. Na Dagobert valt het rijk opnieuw uiteen en krijgen de hofmeiers (met de titel maior domus) steeds meer macht; uiteindelijk wordt in 751 de laatste Merovingische koning Childeric III, die ironisch genoeg dezelfde naam draagt als de eerste, afgezet door Pepijn, die de stamvader van de Karolingische koningen en keizers zou worden. Childeric werd in Fontenelle in een klooster opgesloten, waarbij symbolisch zijn lange ‘koningshaar’ werd afgeknipt (afb. 6).

5 Opgravingen in de crypte van Sainte-Geneviève in Parijs in 1807, afgebeeld door A. Bourla in 1850. Collectie en foto: Parijs, Bibliothèque Nationale de France, Est. coll. Destailleur, t.II, f 62, nr. 302.

6 Prent waarop het haar van de laatste Merovingische koning Childeric III wordt afgeknipt als hij het klooster in gaat. Jean-Charles Volkmann, Bien Connaitre les Généalogies des Rois de France, 1876. Foto: White Images/Scala, Florence.

1.2 Vroegmiddeleeuwse etiketten

De Duitsers noemen deze periode ‘Volkerwanderungszeit’, het eerste deel ‘Germanisch’ en het tweede deel ‘Frankisch’ (afb. 7). De Fransen verdelen de Vroege Middeleeuwen in een ‘Époque Mérovingienne’ (van Clovis tot Pepijn, dus 482-751) en een ‘Époque Carolingienne’ (vanaf 751), maar noemen hen allen ‘francs’. In Engeland heet deze periode ‘Anglo-Saxon’: dat duidt dus grofweg dezelfde eeuwen aan als ons woord ‘Merovingisch’. Daar ontstaat na het vertrek van de Romeinen een nieuwe bevolking, die grotendeels afkomstig is uit het huidige Denemarken, Noord-Duitsland en Nederland. Naar deze ‘angelen’ en ‘saksen’ heten niet alleen de gebieden Zuid-, Oost- en West-Saksen (Sussex, Essex en Wessex), maar ook de taal ‘Engels’, die dan ontstaat, en uiteindelijk het hele land; de vroegmiddeleeuwers zijn de eerste Engelsen.

7 Beeld van een Frankische krijger, 50 cm hoog, gekocht van het museum in Mainz in 1922. Collectie en foto: Leiden, Rijksmuseum van Oudheden, req.2.

Hoewel de meeste Nederlandse onderzoekers nu voorzichtig zijn om archeologische vondsten ‘etnisch’ te duiden, en juist de onderlinge overeenkomsten benadrukken, is het nog vrij algemeen gebruikelijk om bepaalde streken met bepaalde volken te identificeren. Wel is daarin sinds de kaarten met ‘volksverhuizingen’ meer nuance gekomen. De tentoonstelling ‘Merovingische tijd – Europa zonder grenzen’ in 2009 in Moskou en Berlijn, verdeelde het huidige Europa in grote bevolkingsgroepen. In Zuid-Rusland onderscheidde men Krimgoten, Avaren en Bulgaren, in het Midden-Donaugebied Germanen, Hunnen en Avaren en in Midden-Rusland en de Baltische regio diverse subvolken. Midden-, West- en Zuid-Europa werd onderverdeeld in het rijk van de Thüringers, dat van de Alamannen en dat van de Beiersen, plus de Franse Franken, de Rijnlandse Franken, de Goten en Longobarden in Italië en de West- of Visigoten in Spanje. Maar ook als je door deze catalogus bladert, valt de eenvormigheid van de voorwerpen op, zelfs over zulke grote afstanden verspreid. Een mooie term voor objecten uit deze periode is: merovingica.

1.3 Volksverschuivingen

Deze periode heette lang de tijd van de grote volksverhuizingen. Uit de schoolboeken herinneren mensen zich de indrukwekkende kaarten met grote, gekleurde pijlen, waarmee hele volken over Europa verschuiven (afb. 8). Alsof iedereen ‘on the move’ was. Dat beeld is de laatste tijd behoorlijk genuanceerd. Er zijn wel degelijk migraties in de Vroege Middeleeuwen, vooral in oost-westelijke en noord-zuidelijke richting, maar ze zijn veel minder groot en gingen vooral veel minder snel. Om te beginnen bleven er op de woonplaatsen altijd meer mensen achter dan er weggingen. Er werden dus geen nederzettingen zomaar opgeheven, ook als er wel mensen naar andere plekken vertrokken, wat uiteindelijk zeker ‘volksverschuivingen’ tot gevolg had. De frequentie van één gezin per jaar is genoeg om de later geconstateerde bewegingen te veroorzaken. Mensen verhuisden in het spoor van land of goederen, maar andersom namen ze ook spullen mee naar hun nieuwe woonplaats. Wat herkend wordt als exotische invloed, zoals vreemde objecten in een lokaal graf, is in feite vaak een relict van een snelle assimilatie. Je ziet bijvoorbeeld bij de eerste generatie nog aspecten van hun oorspronkelijke herkomst in hoe de persoon in het graf wordt getypeerd (en misschien ook wel bij leven, maar dat hoeft niet), maar al in de tweede generatie niet meer. Een voorbeeld zijn schedeldeformaties, waarbij met plankjes een naar achter uitgerekte schedel werd gevormd. Dat is een schoonheidsideaal en praktijk uit het oosten, die ‘meekomt’ met vrouwen die naar het westen emigreren. In de grafvelden, zoals in Zuid-Duitsland, zie je dan wel volwassen vrouwen die die deformatie hebben, maar geen kinderen, wat betekent dat er vrouwen liggen die afkomstig zijn uit een cultuur waar dat werd gedaan, maar dat zij het al niet meer bij hun dochters doen. De gewoontes zijn dus binnen één generatie aangepast.

8 Kaart van ‘De groote volksverhuizing’ uit 1864. Collectie en foto: Leiden, Rijksmuseum van Oudheden, Z 2013/2.1.

De Salische wet, uit de tijd van Clovis, geeft oplossingen voor eventuele ongewenste migraties, die niet bepaald over één nacht ijs gaan. Als iemand naar een ander dorp wil verhuizen en één of meer mensen in dat dorp willen hem niet ontvangen, dan moet men de nieuwkomer aanzeggen dat hij binnen tien nachten moet vertrekken. Dat moet twee keer worden herhaald en als hij na een maand nog niet weg is, dan moet hij op een vergadering (‘thing’) komen en moeten degenen die hem weg willen hebben, bewijzen dat ze hem hebben gewaarschuwd en dat er geen dringende redenen zijn waarom hij zou moeten blijven. Als dat alles volgens de wet is gebeurd en hij blijft toch, moet de graaf (‘comes’) erheen gaan en hem wegsturen. Omdat hij niet naar de wet luisterde, moet hij alles wat hij in dat dorp verdiend heeft, teruggeven, plus een boete. Maar: als iemand naar een ander dorp verhuist, en binnen twaalf maanden niemand heeft gezegd dat hij weg moet, dan mag hij blijven, ‘even veilig als alle anderen’.

1.4 Taalgebruik

Het gebied van het huidige Nederland is een Romeinse erfenis en wordt in vijfde eeuw veroverd door Salische Franken, die mogen wonen in het gebied tussen Maas en Schelde, dat Teuxandrië wordt genoemd. Waar het grootste deel van het huidige Nederland dus onder Frankische koningen viel, waren er in het noorden Friese koninkrijkjes, die echter getuige hun materiële cultuur eveneens deel waren van een Merovingische wereld. De officiële schrijftaal van deze wereld was het Latijn, de taal waarin oorkondes werden opgesteld en die later de taal van de geestelijkheid zou worden. Er zijn redelijk wat oorkondes (met zegels) en andere teksten overgeleverd. Overigens lag de spelling van Latijn en volkstaal nog niet zo vast, wat bijvoorbeeld blijkt uit de verschillende schrijfwijzen van eigennamen, zelfs van de koningen.

Wat de spreektaal betreft, werden op het grondgebied van het huidige Nederland volgens Michiel de Vaan diverse West-Germaanse dialecten gesproken. Fries was daarvan het meest afwijkende, maar de mensen konden elkaar – als ze hun best deden – allemaal wel verstaan. We kennen uit inscripties een aantal namen van personen en uit wetsteksten een aantal lokale aanduidingen voor functies en voorwerpen. Daarnaast kennen we namen van plaatsen die qua samenstelling aangeven dat ze er al voor de zevende eeuw waren. Uit de taalkunde en plaatsnaamkunde komt een beeld naar voren van een vroegmiddeleeuws bewoningspatroon. Dat is echter niet of nauwelijks geconfronteerd met het beeld dat uit de archeologie komt en het is hoogst uitzonderlijk dat we een opgegraven nederzetting met zekerheid aan een plaatsnaam uit die tijd kunnen koppelen.

9 Etui (foedraal) van een kam met runeninscriptie ‘li’, gevonden in Kantens, vijfde-zesde eeuw. Groningen, Groninger Museum, 1903/b.8, foto: A. Willemsen.

Op eenzelfde, taalkundige manier is terug te leiden dat bepaalde woorden voor objecten er al waren in deze eeuwen. Een voorbeeld is het woord ‘zwaard’, dat in alle latere talen die van de West-Germaanse dialecten zijn afgeleid hetzelfde is en dus toen al moet hebben bestaan. Maar het woord ‘paard’ is een late vorm, waarvoor in afgeleide talen verschillende woorden gebruikt worden. Dat betekent dat ze dat woord toen zeker niet hebben gebruikt; dat moet iets als ‘ros’ of ‘horse’ zijn geweest. Wij gebruiken nu vaak Latijnse termen voor objecten van toen (spatha, sax), maar het ligt niet voor de hand dat zij die toen gebruikten. Zo noemen archeologen nu een vroegmiddeleeuwse emmer ‘situla’ (de Latijnse naam), maar gebruikten de vroegmiddeleeuwers waarschijnlijk een vorm van het woord ‘aker’ daarvoor – en dat in heel Nederland.

10 Zilveren zwaardschedebeslag met runeninscriptie uit Tiel-Bergakker, lengte 8,3 cm, eerste helft vijfde eeuw. Collectie en foto: Nijmegen, Museum Het Valkhof, 1996.3.

Als schrijfwijze komen in deze periode niet alleen Latijnse letters, maar ook runen voor. Het runenalfabet, naar de eerste letters ‘futhark’ genoemd, is opgebouwd uit letters die uit scherpe rechte lijnen bestaan, zodat je ze goed met een mes kunt inkrassen. In Nederland is het runenschrift van de vijfde tot de negende eeuw af en toe gebruikt op voorwerpen. In Friesland en Groningen is een tiental objecten met runeninscripties bewaard, zoals een houten zwaardje uit Arum en een kam uit Toornwerd met het woord ‘kam’ in runen (afb. 9). Die runen zijn graag geformuleerd als een Friese eigenheid, in relatie met de Scandinavische wereld. Maar voorwerpen met inscripties in runen kennen we ook wel van elders, zoals een zwaardschedebeslag uit Tiel-Bergakker (afb. 10) en een gesp uit Borgharen met de naam Bobo (afb. 11). Deze runeninscripties zijn bovendien ouder – en anders – dan de objecten met runen uit het noorden. Deze objecten uit Gelderland en Limburg hebben geen Friese of Scandinavische connectie; het is daarom verstandiger om runen iets algemener te beschouwen als een breed in Nederland voorkomende inheemse schrijfwijze. Deze kan functioneel naast de Latijnse letters zijn gebruikt, al naar gelang de omstandigheden – een beetje zoals mensen nu nog steeds turven op een bierviltje, terwijl ze echt wel Arabische cijfers kennen.

11 Gesp met naam ‘Bobo’ in runen, uit het grafveld van Borgharen, ca. 600 na Chr. Collectie en foto: Maastricht, Centre Céramique, 1999. MAPS.B/7-1-46.

12 Reconstructie van Merovingisch huis in Sint-Andries, Brugge. Foto: Brugge, Raakvlak.

Hoofdstuk 2

Vroegmiddeleeuwse huizen

‘Wilde duiven zijn niet lekker. De kuikens van tamme duiven zijn wel geschikt en goed, als ze gekookt zijn en zeker als ze geroosterd zijn, zowel voor gezonde als voor zieke mensen.’

Anthimus, zesde eeuw na chr.

Intermezzo: Coturnix coturnix

In 1989 werd bij een opgraving in Maastricht een wel heel bijzondere ontdekking gedaan. In het Jekerkwartier (genoemd naar de rivier die ter hoogte van Maastricht in de Maas uitmondt) werden op enkele honderden meters afstand van een Laat-Romeinse vesting overblijfselen uit de overgangsperiode van de Romeinse tijd naar de Vroege Middeleeuwen gevonden. Het ging om een constructie die bestond uit zes paalgaten en een verdiepte bodem: een zogenaamde hutkom. De begeleidende aardewerkvondsten waren terra sigillata en Germaanse waar. De laatste aardewerksoort wijst op Franken, die zich vanaf de derde eeuw na Chr. binnen het Romeinse rijk gevestigd hebben en waaruit in de loop van de vijfde eeuw de Merovingische machthebbers zijn voortgekomen. Op de bodem van de hutkom werd een terra sigillata schaaltje ontdekt. Het was nog volledig intact en lag omgekeerd op de resten van een vogeltje, waarvan de botjes uitstekend bewaard waren gebleven (afb. 13). Zelf dacht ik meteen aan een kwarteltje, het kleinste gevogelte dat ik zelf ooit gegeten heb, maar ik besloot toch maar een specialist te consulteren. Bij het voormalige Instituut voor Prae- en Protohistorie te Amsterdam hadden ze een mooie referentiecollectie van dierlijk skeletmateriaal opgebouwd. De archeozoöloog C. Maliepaard wist mij te verzekeren dat het inderdaad om een jong kwarteltje ging. In de classificatie van Linnaeus wordt deze soort als Coturnix coturnix omschreven; het lijkt wel de naam van een personage uit de Asterix-reeks. Omstreeks 400 na Chr. kwamen kwarteltjes nog veel in het wild voor en waren nog niet zo’n uit de kluiten gewassen exemplaren als nu gekweekt worden en in de betere restaurants als “cailles farcies aux figues” opgepeuzeld kunnen worden. Omdat we niet met een graf maar met een gebouw te maken hebben, kan er geen sprake zijn van een grafgift. Het feit dat het om een volledig skelet gaat en de ligging op de bodem van de hutkom wijzen eerder in de richting van een rituele begraving. Een mini-bouwoffer voor een mini-gebouw!

Wim Dijkman, Centre Céramique Maastricht

13 Schaaltje van terra sigillata en botjes van een kwarteltje, ca. 400 na Chr. Collectie en foto: Maastricht, Centre Céramique, 1989. MAWT.12-14/1-5-21+22.

2.1 Merovingisch huis

Typerend voor de Vroege Middeleeuwen is een langgerekt woonstalhuis met een werkplaats, dus een huis dat veel functies in zich verenigt (afb. 14). Die huizen kunnen heel groot zijn: in Ede is een huis van 63 m lang gevonden, met stalboxen voor honderd koeien. In de berekening van Wim van Es zijn de ‘langhuizen’ van Wijster 40 tot 45 m lang en hebben ze 50 m² woonruimte (sala) en 30 m² voorhuis. Van de meeste huizen is bij het opgraven slechts een ‘negatief’ over: een plattegrond die moet worden afgeleid uit een patroon van donkere ronde vlekken in de bodem waar palen ingeslagen waren. Die paalgaten geven een goed beeld van de afmetingen en vorm van het huis, maar minder goed van de opstand en indeling, laat staan van het gebruik van de ruimtes. Dat moet worden afgeleid uit de vondsten in het huis en die zijn vaak voor meer interpretaties vatbaar. De huisplattegronden tonen verschillen in de manier waarop in diverse regio’s huizen werden gebouwd, met als opvallendste verschil gebogen of rechte wanden en wel of geen plaats voor vee; ook de bijgebouwen verschillen. Frans Theuws heeft de variatie in Die Franken op een rij gezet. Op de zandgrond in Oost-Nederland gaat het vrijwel altijd om rechthoekige woonstalhuizen, onderverdeeld in drie delen, met vier ingangen in de lange kant en twee aan de korte kanten, die als ‘type Odoorn’ worden aangeduid. In het Nederlandse (en Belgische) kustgebied komen meer verschillende vormen voor, waarbij de huizen meestal maar twee ingangen hebben in de lange zijde en soms een rondomlopende greppel (‘type Uitgeest’). In Zuid-Nederland zijn de huizen opvallend veel kleiner dan elders. Hier gaat het vooral om meerschepige, rechthoekige gebouwen van 12 x 5-6 m, die staan op een hof met meerdere gebouwen. Het is vrij zeker dat in deze huizen geen vee leefde, maar dat de beesten in aparte stallen stonden. Mogelijk heeft dit te maken met de nadruk die hier in de Merovingische periode lag op de varkenshouderij. Op de Veluwe hebben de meeste huizen gebogen wanden, zodat ze ietwat ‘bootvormig’ zijn (type ‘Kootwijk’, ook wel ‘Fries type’ genoemd). Daarnaast zijn er in Noord-Nederland zodenhuizen geweest, opgebouwd uit opgestapelde graszoden, die geen paalgaten achterlaten.

14 Plattegrond van huis uit ca. 500 na Chr. opgegraven in Katwijk, met globale aanduiding van de functies van de ruimtes. Tekening: AAC/Menno Dijkstra.

Er is veel variatie mogelijk in de precieze grootte, de specifieke indeling en de afwerking van een huis. Dat heeft natuurlijk te maken met voor hoeveel mensen het huis bedoeld is, wat er precies in moet gebeuren, van welke kant wind, regen en zon komen (soms wil je een bankje in de zon, soms juist in de schaduw) – en met de smaak van de bewoners. De vroegmiddeleeuwse huizen in de Nederlanden hebben echter ook veel overeenkomsten. Ze zijn vrijwel allemaal rechthoekig, variërend van 9,35 bij 5,20 m (Brugge) tot 30 bij 5,80 m (Katwijk). De wanden bestaan uit een dubbele rijen palen. De huizen hebben ingangen in het midden of op een- en tweederde van de beide lange zijden, tegenover elkaar, met soms een extra deur of raam aan de korte kant. De muren tussen de palen kunnen gemaakt zijn met vlechtwerk, leem, of ook houtskeletbouw; dat is lastig af te leiden uit de palen. Hoe dan ook is hout van goede kwaliteit en behoorlijke afmetingen onmisbaar om een huis te kunnen bouwen. Ook de constructie van het dak is onzeker, maar het moeten schuine daken zijn geweest, want er zaten rookgaten onder de uiteinden van het dak die ook functioneerden ook als licht- en luchtgaten. Dit betekent dat de haard overal in huis kan worden geplaatst; meestal ligt die dan ook uit het midden, in een van de helften van het huis. Die haard is een goede indicatie voor welk deel van het huis door mensen werd gebruikt.

Reconstructies

Hoewel de plattegronden van deze huizen vrij herkenbaar zijn vanwege hun vorm en de dubbele rij palen, zorgt het gebrek aan informatie ervoor dat de reconstructies van vroegmiddeleeuwse huizen in archeologische themaparken veel van elkaar verschillen. Duidelijk is dat de binnenste rij palen een constructie is die het dak omhoog houdt, dus het ligt voor de hand dat de buitenste rij palen naar binnen was gericht om de muren te steunen. En hoewel duidelijk is waar de ingangen waren, weten we niet hoe de deuren waren geconstrueerd en waar de ramen zaten. Om meer inzicht te krijgen in deze problemen, is recent een Merovingisch huis nagebouwd in de wijk Sint-Andries van Brugge, op de plaats waar het is gevonden in 2007. Het is het kleinste huis van een nederzetting, die lag op een terrein waar nu een bejaardentehuis is gebouwd en de reconstructie was een sociaal werkproject. De dubbele rij palen is precies zoals die opgegraven is. Voor de muren is vakwerk gebruikt, de dakstoel is van hout, en er zijn drie verschillende ‘oplossingen’ bedacht voor de deuren zover de plattegrond die toelaat. Van de zware eiken balken in de dakstoel tot het overeind zetten van de palen en het plaatsen van dakspanten, zat het project vol met allerlei constructies die vasthouden en samenwerking vereisen (afb. 15). Bovendien was het gewoon veel werk: de bouw van een huis moet ook in de Vroege Middeleeuwen een gemeenschappelijk project zijn geweest. Tot verbazing van de archeologen was het huis na een vorstperiode eigenlijk beter geworden. Een nadeel van de reconstructie is dat er van de brandweer geen open vuur in mag worden gestookt, zodat de sfeer binnenin huis moeilijk na te bootsen is, plus dat de warmte en de rook de muren normaal harder en steviger maakten, wat hier niet lukt.

15 Merovingisch huis Brugge in aanbouw. Foto: Raakvlak Brugge/Bieke Hillewaert.

Wat de reconstructie van de opstand van een huis betreft, is de ‘anglo-saxon village’ van West Stow een goede leerschool. In dit dorp in Suffolk, waar zo’n tachtig gebouwen uit het begin van de zevende eeuw zijn opgegraven, zijn diverse methodes van opbouw ‘uitgeprobeerd’; de huizen zien er dan ook allemaal verschillend uit. Interessant is dat twee huizen in de Vroege Middeleeuwen zijn afgebrand, en in die verwoeste toestand zijn opgegraven, wat veel informatie heeft gegeven. Zo is er een laag gevonden onder de oorspronkelijke balken en planken van de vloer, met daarop een laag met typische vondsten uit de woonlaag, zoals spinklosjes, en daarop weer houten planken, die afkomstig moeten zijn van naar binnen gevallen houten wanden. Deze huizen hebben dus (vooral) houten wanden gehad en geen lemen.

Het belangrijkste resultaat van dit uitproberen is wellicht dat het afrekent met een wijd verbreid idee dat ‘anglo-saxons’ in ‘sunken houses’ woonden, gebaseerd op de vondst van grote kuilen met afval van bewoning. Ze worden gereconstrueerd met schuine wanden die op de randen van de kuil beginnen en in de nok samenkomen. In mindere mate heerst ook in onze streken wel het beeld dat mensen in de lage hutkommen woonden. West Stow heeft echter aangetoond dat het niet mogelijk is ín die kuilen te wonen, ook niet als je er een dak overheen zet. Omdat de kom onder het vloerniveau is ingegraven, loopt er continu water in en schuift er grond en vuil in. Bovendien is de maximaal te bereiken hoogte van de schuine wanden te laag om een vuur te kunnen maken in de kuil. En zonder vuur is de omgeving te koud en vochtig om er te kunnen wonen – niet alleen in Engeland, ook in Nederland. De kuilen vervullen een andere functie: ze zijn gegraven zodat de houten vloer die erboven lag niet vochtig werd en wegrotte. De vele vondsten in de kuilen zijn zaken die vanuit de werkplaats daarboven door de kieren zijn gevallen, of bewust in de kuil gegooid of geveegd.

Bij met name de inrichting van gereconstrueerde vroegmiddeleeuwse huizen en werkplaatsen loopt men steeds aan tegen de moderne regelgeving betreffende veiligheid en gezondheid: er mag geen open vuur zijn, vervuilende activiteiten zijn verboden, er moet licht en lucht in het huis komen, het moet schoon zijn en het dierenwelzijn staat voorop – er moet een rode brandblusser tussen de rieten bezems staan en de ‘vroegmiddeleeuwse’ koeien moeten grote gele oormerken in. Vrijwel alle gereconstrueerde dorpen en huizen (er zijn er tientallen, maar vooral in Engeland, Duitsland en Frankrijk, afb. 16) geven van buiten een aardige indruk, maar moeten van het leven binnenshuis een vertekend beeld geven.

16 Zicht op Merovingisch dorp, nagebouwd in Marle-sur-Serre. Foto: A. Willemsen, 2011.

Eigen terrein

Wanneer een groep mensen, van binnen of buiten de nederzetting, een huis bouwde, was dat meer dan een constructie. Het was van belang je de plek en het huis eigen te maken en daarom werden wel bouwoffers gelegd in paalgaten of onder de vloer van een huis. Eenzelfde ritueel markeerde het afscheid van een huis: er zijn ook zogenaamde verlatingsoffers aangetroffen (afb. 17). Het huis is ook de setting van de verschillende fases van het leven en van de overgangsrituelen die bij de fases horen: bij de geboorte kwam je in huis binnen en als je trouwde, verliet je nadrukkelijk het ene huis om in het andere binnen te gaan. Wanneer je dood was, werd je over de drempel het huis uit gedragen.

17 Inheems potje (diameter 19,1 cm) met terra sigillata schaaltje erop (diameter 17,1 cm), achtergelaten in een huis in Wijster, begin vijfde eeuw na Chr. Collectie en foto: Assen, Drents Museum, 1961/IX.137+a.

2.2 Binnen in huis

De huizen hadden meestal aangestampte aarden vloeren, eventueel met stro eroverheen om het warm en droog te houden. Er stond relatief weinig meubilair: smalle banken om op te zitten, een enkele tafel op schragen waar die echt nodig was, en kisten om spullen in op te bergen. Uit wetsteksten weten we dat die kisten op slot zaten en ook de deuren van huizen: de inboedel van een huis werd dus beschouwd als persoonlijk bezit dat beschermd moest worden. Er waren haken en planken om vaatwerk (met inhoud) en voorraden op te hangen of zetten, buiten het bereik van ongedierte, huisdieren (en kinderen). Veel van het dagelijkse vaatwerk was van hout, of handgevormd aardewerk; duurdere zaken zullen ook beter opgeborgen zijn. Omdat het huis tegelijkertijd als werkplaats functioneerde, kon er een weefgetouw staan, of een werkbank, en voorraad voor productie of half afgewerkte objecten (afb. 18). Vaak hadden huizen een zolder, waarop spullen gestald konden worden, die met een trapje te bereiken was; soms was die als slaapvloer ingericht. Bedden bestonden uit een houten raamwerk of houten bak met stro erin, waaroverheen een grote doek als onderlaken diende. Wollen dekens werden niet alleen gebruikt om onder te liggen, maar ook wel om op te zitten.

18 Interieur van twee huizen in West Stow met weefgetouwen en zolder. Foto’s: A. Willemsen, 2013.

De vuurplaats vormt de kern van huis. Hier is het warm, kun je zitten of liggen en kleine werkjes doen, spelen of kletsen, dit is de plaats om elkaar te ontmoeten. En hier hangt een ketel soep te pruttelen. Hier werd in principe ook gekookt, hoewel in de loop van deze periode die activiteit steeds meer een zelfstandig deel van het huis in gaat nemen, uiteindelijk zelfs afgescheiden van het woongedeelte (afb. 19 & 20). De haard lag meestal in het midden van een van de helften van het huis en kan gemaakt zijn van aarde, met platte stenen, in een soort kolenbak of zelfs een gemetselde kuip.

19 Houten emmer met schenktuit, hoogte 35 cm, gevonden in Leidsche Rijn, 700-725. Utrecht, Afdeling Erfgoed, LR 68-39. Foto: Restaura, Haelen.

20 Houten trog, lengte 88 cm, gevonden in Oegstgeest, zesde-zevende eeuw. Collectie en foto: Alphen aan den Rijn, Provinciaal Depot voor Bodemvondsten Zuid-Holland, 19358.

De Merovingische keuken mengt de Romeinse traditie van brood, wijn en olie met de ‘Germaanse’ smaak van vlees, bier en boter/melk. Nieuwkomers in de vroegmiddeleeuwse keuken zijn zuurkool, cider en absint. Het basisvoedsel was graan voor brood en pap, aangevuld met peulvruchten en groenten, die op het erf verbouwd werden. Op zijn minst was er op die manier een stevige soep met brood, die je met een bakje uit de ketel schepte. De dieren op het erf zorgden vooral voor eieren, melk, boter en kaas, plus af en toe vlees van kippen en varkens; de vroegmiddeleeuwse dokter Anthimus noemt spek als een Frankische lekkernij.

Een vroegmiddeleeuws kookboek

Anthimus was een Griekse dokter, oorspronkelijk uit Byzantium afkomstig, die door Theodorik de Grote als ambassadeur vanuit Ravenna naar het hof van de Frankische koning Theuderik I (een van de zonen van Clovis) in Metz was gestuurd. Daar schreef hij, in het begin van de zesde eeuw, een lange brief voor zijn gastheer over de effecten van bepaald voedsel op de gezondheid: De observatione ciborum. Hoewel zijn tekst geen kookboek is, geeft hij voor de gerechten die hij aanbeveelt wel nauwkeurige recepten, waarbij hij lokale ingrediënten en manieren noemt, en soms zegt dat iets ‘hier’ (in het Frankische rijk) niet te krijgen is. De tekst beschrijft niet de ‘standaard Frankische keuken’, maar het gevarieerde eten met Griekse, Byzantijnse, Romeinse en Germaanse invloeden dat in hogere kringen in zwang was. Desalniettemin geeft Anthimus’ tekst een goed beeld van wat er in de zesde eeuw bekend en verkrijgbaar was.

Zo beveelt hij aan dat rundvlees gestoomd of gekookt wordt in een ‘sodinga’, met azijn, prei, bergamot, peterselie of venkelknol, daarna met honing. Het kan gekruid worden met door elkaar gestampt 50 peperkorrels, costus en nardus (elk ter waarde van ongeveer een halve solidus) en een tremissis waard aan kruidnagelen. Hij verbaast zich over de plaatselijke, Frankische gewoonte om varkensspek rauw te eten en over dat men daar niet ziek van wordt. Wat vogels betreft raadt hij het witte vlees van de borst van fazanten en ganzen van het erf aan, omdat die gevoerd zijn, en ‘van de vissen in deze streken zijn forel en baars geschikter dan andere’. Van de groenten kunnen malve, bieten en prei het hele jaar door gegeten worden, maar kool alleen in de winter. Zowel gezonde mensen als koortsigen kunnen baat hebben bij een infusie van gerst met warme wijn, die door Latijnsprekers polenta wordt genoemd en door Goten ‘op de barbaarse wijze’ fenea. Lijders aan dysenterie worden kweeperen aangeraden en een broodpap van geitenmelk. Voor die laatste moeten enkele ronde stenen gloeiend verhit worden in het vuur en dan in de melk worden gelegd. Als die kookt worden de stenen er met een klein kopje uitgehaald, doet men kleine brokjes wit brood in de melk en wordt het geheel boven de kooltjes langzaam gekookt in een pot, maar niet een van koper. En dan de brokjes brood met een lepel uit de melk eten.

2.3 Boerendorpen

De huizen stonden in de regel los van elkaar, elk op een eigen erf. De percelen waren van elkaar afgescheiden met vlechtwerkhekjes, hagen, soms zelfs grachten en palissades. Die waren bedoeld om kleine en eigen dieren binnen te houden – en grote of wilde buiten. Het gaf ook eigendom aan en begrensde dat. Om de huizen heen stonden op de erven kleine bijgebouwen, meestal rechthoekig maar soms ovaal van vorm: een kleine werkplaats, een broodoven, waterputten en afvalkuilen, een spieker (graanschuurtje, afb. 21), een hok voor klein vee, een kippenhok, een hondenhok. Het is nog een beetje onduidelijk waar in de nederzettingen de grotere bijgebouwen stonden, zoals stallen voor paarden en drenkplaatsen en kralen voor het vee. Het is aannemelijk dat deze gezamenlijk en/of in overleg werden geplaatst, net als bijvoorbeeld de werkplaatsen van gevaarlijke beroepen (met vuur of chemicaliën) zoals smederijen en aardewerk- of glasovens. Ook de buiten de dorpen gelegen grafvelden werden gezamenlijk gebruikt, door de bewoners van één of meerdere woonkernen.

21 Spieker voor de opslag van graan of hooi, gereconstrueerd in Museumsdorf Düppel. Foto: A. Willemsen, 2010.

Veel van de grote nederzettingen hebben een afwijkend, wat groter (en hoger) gebouw tussen de erven in, dat functioneerde als ‘grote hal’. Hierin waren banken langs de muur en eventueel een houten zetel voor de ‘hoofdman’. Er konden samenkomsten worden gehouden en feesten gegeven. Daarbij gebruikte men groter en luxueuzer huisraad, zoals grote ketels op drievoeten, grote bronzen schalen (zoals die uit Putten en Tongeren, afb. 22 & 23) en luxueus glaswerk. Ook het eten zal anders geweest zijn: meer vlees, misschien ook wild, en meer alcohol.

22 Bronzen schaal met handvatten, diameter 39 cm, uit het grafveld van Putten, 550-575. Collectie en foto: Leiden, Rijksmuseum van Oudheden, e 1928/10.1.

23 Bronzen schaal met handvatten, diameter 25,2 cm, uit het grafveld van Engelmanshoven, 550-560. Collectie en foto: Tongeren, Gallo-Romeins Museum, GRM 520.

24 Plattegrond van de nederzetting in Geldrop in de periode 600-750. Tekening: Universiteit Leiden/Frans Theuws.

Net als de vorm van de huizen kennen de vormen van vroegmiddeleeuwse nederzettingen regionale verschillen. De dorpen die aan het water lagen, hadden de huizen vaak op een rijtje langs de oever staan, parallel aan het water (of juist haaks erop), zoals in Leidsche Rijn en Dorestad, en aan de kust in het Zuid-Hollandse Valkenburg en Den Burg op Texel. In Oost-Nederland, zoals bijvoorbeeld in Odoorn en Kootwijk, zijn de dorpen vaak gebaseerd op kruisende wegen, waarbij de huizen parallel staan aan de hoofdweg, maar verspreid over de ruimte. In al deze regio’s zijn om de huizen heen ook hutkommen te vinden, die als opslag- en werkplaatsen werden gebruikt. De Brabantse nederzettingen van onder andere Geldrop (afb. 24) en Dommelen zien er veel minder geordend uit dan elders in het land, met een grotere verspreiding van gebouwen over het dorpsareaal, waarbij clusters van een woning en andere gebouwen een hof vormen. Deze nederzettingen onderscheiden zich ook doordat er vrijwel altijd begravingen op de erven te vinden zijn. Het lijkt erop dat deze nieuwe nederzettingen minder bepaald werden door al (lang) bestaande wegen en waterwegen – en daaraan gekoppelde elementen zoals grafvelden – en daarom een meer pragmatische vorm kregen. Net als bij de huizen, zijn ook bij de nederzettingen de overeenkomsten eigenlijk groter dan de verschillen: in heel Nederland gaat het om relatief bescheiden groepen van boerderijen, waarbij veeteelt domineert. De vroegmiddeleeuwers woonden in boerendorpen. Die dorpen hebben vaak generaties, zo niet eeuwenlang bestaan, en kennen diverse fases van bouw, afbraak en herbouw van huizen op hetzelfde areaal. Vaak worden de huizen binnen zo’n dorp in de loop van de tijd telkens groter en beter gebouwd. Dat geeft aan dat op de meeste plaatsen sprake is geweest van stabiliteit en een gevoel van zekerheid, waardoor mensen konden blijven investeren in hun huizen, hun dorpen en hun begraafplaatsen.

25 Plattegrond van de nederzetting opgegraven in Leidsche Rijn uit de zesde-achtste eeuw, reconstructie periode 700-750. Tekening: Utrecht, Afdeling Erfgoed/Daen Claessen.

Een in 2005 opgegraven nederzetting in de wijk Leidsche Rijn, bij Utrecht, is bewoond geweest vanaf het laatste kwart van de zesde eeuw tot in de negende eeuw, maar kende haar bloeitijd in de zevende en het begin van de achtste eeuw (afb. 25). De nederzetting nam een areaal van 200 x 60 m in en bevond zich op de stroomrug, de ideale plek voor bewoning in het rivierengebied. De hogere delen waren goede akkergrond en de lagere delen goede (gemeenschappelijke) weidegronden. Het is een oost-westelijke lintbebouwing langs de Oude Rijn, met erven naast elkaar. Er zijn 88 gebouwen opgegraven, waarvan 14 woonstalhuizen van het ‘Odoorn-type’ met afmetingen van 15 tot 22 x 6,50 à 7 m. Daarnaast zijn er 34 grote schuren met diep ingegraven palen, 16 andere bijgebouwen met lichtere constructies en 23 spiekers aangetroffen. Die laatste geven aan dat men in Leidsche Rijn (en in het midden-riverengebied in het algemeen) wellicht meer dan in andere streken leefde van akkerbouw (afb. 26). Er zijn geen hutkommen gevonden en ook geen waterputten; de bewoners hebben rivierwater gedronken. De ambachten waren geconcentreerd op twee erven, waar ijzer werd gewonnen, bronzen en ijzeren voorwerpen zijn gemaakt, gewei werd bewerkt (kammenproductie) en waarschijnlijk ook kralen zijn gemaakt. Ook is een grote, ondiepe poel gevonden die werd gebruikt voor het voorweken van takkenbossen, om er later vlechtwerk van te kunnen maken. Rondom de huizen is een aantal bijzondere kuilen gevonden, waaronder de begravingen van twee paarden en een hond, de depositie van losse paardenschedels en een bronzen lanspunt.

26 Ossenploegen afgebeeld in Ashburnham Pentateuch, zevende eeuw. Parijs, Bibliothèque Nationale de France, ms n.acq.lat 2334, f 6r.

In de zevende eeuw kregen diverse woonplaatsen een rechthoekig kerkje. Al snel ontstond er een vaste indeling, met een kleine uitbouw als koor en vaak een voorruimte: die zijn op plattegronden snel te herkennen. In het vroege christendom is de doop essentieel en daarvoor is een doopbassin (baptisterium) nodig, waar de bekeerling in kan lopen om volledig te worden ondergedompeld. Ook een gewijde altaarsteen en een (draagbaar) kistje voor relieken zijn van belang. Kloosters wijken in bouw, inrichting en inboedel af van huizen. Vanaf circa 575 na Chr. zijn vanuit Ierland kloosters gesticht en in de zevende eeuw zijn er al meer dan 200 kloosterstichtingen in Gallië, waaronder Chelles, Corbie, Jumièges en Moissac. Die kunnen, net als de kerken uit deze tijd, al behoorlijk monumentaal zijn, van steen, met versierde kapitelen en bogen. Het klooster van Jarrow in Noord-Engeland, bekend van de Venerable Bede, had in de zevende eeuw figuratieve glas-in-loodramen, met heiligenfiguren. In de Lage Landen is bijvoorbeeld het klooster van Sint-Gertrudis in Nijvel een stichting van rond 700 en het klooster van Susteren is van 716.

Eigendom en rechtspraak

De informatie die we uit opgravingen hebben over de nederzettingen, wordt aangevuld door de uit deze tijd bewaarde wetsteksten: daar lezen we dat huizen op slot zaten, dat er heggen omheen stonden, dat er groentetuinen waren en akkers met gewas, waar karren en landbouwwerktuigen werden gebruikt, en dat buiten de nederzettingen molens stonden en boten aangemeerd lagen. Al deze zaken worden daar genoemd in context van strafbare feiten en de bijbehorende boetes, dus redelijk terloops. Ze geven goed inzicht in wat als persoonlijke bezittingen werd beschouwd en hoe eigendom geregeld was.

De Lex Salica, uit de zesde eeuw, heeft onder andere secties over het stelen van varkens en ander vee, over schade aan het gewas (je mag een dier dat je in je gewas vindt, niet mishandelen) en over diefstal uit afgesloten huizen. Ook gaat het over verkrachtingen (het is erger als je het meisje uit een gesloten ruimte of spinkamer rooft), aanvallen en berovingen, het in brand steken van een huis, verwondingen, moord-zaken en specifiek het doden van vrouwen en kleine kinderen. Zware beledigingen kosten boete, met name als je hebt gezegd dat iemand zijn schild heeft laten vallen (dus gevlucht is uit een gevecht) en je die beschuldiging van lafheid niet kunt bewijzen. Diefstal of doden van een jachthond, mits je kunt bewijzen dat die hond daarvoor was getraind, kost een flinke duit. De artikelen over het stelen of kapotmaken van erfafscheidingen zijn het beste bewijs dat die er waren en hoe belangrijk men die vond. Dat geldt ook voor de situatie die hierna wordt geschetst: ‘Als iemand een eg heeft getrokken door de oogst van een ander toen die al opgekomen was, of erdoorheen gereden is met een kar terwijl er geen weg was, zal een boete van 120 denarii worden opgelegd.’ Dit artikel geeft aan dat er velden met gewas buiten de nederzettingen waren, en karren, en wegen (afb. 26) – als we daar al aan twijfelden.

27 Schoolplaat ‘Een Merovingisch dorp rond 675’, gebaseerd op de opgravingen in Leidsche Rijn. Schilderij: Paul Becx 2013. Collectie en foto: Leiden, Rijksmuseum van Oudheden, Z 2013/10.1.