De Gouden Eeuw

Proeftuin van onze wereld

Hans Goedkoop en Kees Zandvliet

eBook editie, maart 2016

Walburg Pers, Zutphen

Deze publicatie verscheen bij de tv serie De Gouden Eeuw van NTR en VPRO en de gelijknamige tentoonstelling bij Amsterdam Museum

© 2016 Hans Goedkoop en Kees Zandvliet, p/a Walburg Pers, Zutphen

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2012

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag

Voorplat Hendrik Kerstens, Napkin, 2009. Kerstens roept met zijn werk herinneringen op aan vroege Vlaamse en Noord-Nederlandse portretten van jonge vrouwen. De middelen die hij inzet zijn even eenvoudig als verrassend: een theedoek, een paar rollen wc-papier, een plastic tasje.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

eBook conversie: ePub Pro, Utrecht

ISBN 978.94.6249.123.6

NUR 688

Een Gouden Eeuw

Een kleine wereld, niet meer dan een Hollandse kamer. Maar de kaart op de muur laat de Middellandse Zee zien, de wereldbol op de kast de Indische Oceaan. Het tapijt op de voorgrond komt uit het Nabije Oosten, de kimono van de man uit Japan, en de man zelf is aan het werk als geograaf. Zijn passer gaat de hele wereld af.

Wie weet gaat hij zelfs nog een tweede wereld af. Hij lijkt door schilder Johannes Vermeer gemodelleerd te zijn naar Antoni van Leeuwenhoek, die geograaf was maar vooral ook onderzoeker met de microscoop.

De wereld in het groot en in het klein. De veroveringen en ontdekkingen van de tijd, terloops bijeengebracht in zomaar een binnenkamer.

Dat is een van de kanten van de Nederlandse zeventiende eeuw die blijven verbazen. In een hoekje van Europa dat nooit veel opmerkelijks had laten zien, kwam plotseling alles samen wat opwindend en vernieuwend was. Luxegoederen voor de verwende consument. Schepen die de wereld over gingen naar de verste continenten. Wetenschappelijke onderzoekingen naar al die vreemde werelden – inclusief de vreemde wereld die zo wonderlijk dichtbij kwam als je door een microscoop keek naar wat altijd heel gewoon leek.

Ook verder was het een uitzonderlijke samenleving die tot stand kwam in dat hoekje van Europa. Niet een koning, maar de burger zelf maakte de dienst uit. Die burger kreeg opmerkelijke vrijheden en kon zelfs zijn geloof uitkiezen. Hij liet immigranten toe met soms weer een ander geloof, in ongekende aantallen zelfs, en kwam intussen nog met vergaande innovaties in de economie. De handel in aandelen bijvoorbeeld, die sindsdien zo essentieel geworden is voor onze welvaart – en onze welvaartscrises. Modern, dat is het woord.

Dit boek beziet de Nederlandse zeventiende eeuw, de Gouden Eeuw, als een proeftuin voor onze eigen tijd. Een periode waarin Nederland een laboratorium werd voor participerend onderzoek naar globalisering, migratie, tolerantie, consumentisme, kapitalisme en nog heel veel meer waar onze wereld tot vandaag aan toe mee leeft.

Johannes Vermeer, De geograaf, 1669.

1
Het begin van Nederland

Hoe ziet de Nederlandse identiteit eruit? In de aanloop naar de Gouden Eeuw kwam die vraag voor het eerst op.

Voordat er iets als een Nederlandse staat tot stand kwam, leefde die al als idee. Zo is het ons op school eeuwenlang geleerd. Het volk van de Zeventien Provinciën zuchtte diep onder zijn onderdrukker, de Spaanse koning Filips II, en besloot diens juk ten langen leste af te werpen. Het verzamelde zich achter het vaandel van de vader des vaderlands, Willem van Oranje, en had er een oorlog van maar liefst tachtig jaar voor over om zijn gerechtvaardigde vrijheid te veroveren. Zelfbestuur. Een eigen land. Nederland.

Maar waar kwam het idee vandaan om zo’n land in te richten? Wat bracht die Zeven Provinciën op de gedachte dat ze bij elkaar hoorden? Wat was dat voor een magisch besef van eendracht, een idee Nederland, dat het volk er tachtig jaar voor wilde vechten?

De waarheid is vermoedelijk dat zo’n idee aanvankelijk in het geheel niet heeft bestaan. Als er al zoiets is geweest, dan kwam het niet voort uit de Nederlanden zelf, al helemaal niet uit het nameloze volk daar, maar was het ironisch genoeg een vondst van hun vermaledijde overheersers. Te beginnen bij de vader van Filips II, de Habsburgse keizer Karel V, in de eerste helft van de zestiende eeuw. In zijn onmetelijke rijk had hij een lappendeken aan gebieden te bestieren, van Noordwest- en Midden-Europa tot Spanje aan toe, en hij nam zich voor een rommeltje van zeventien gewesten in de Lage Landen onder een centraal gezag te brengen om ze bestuurbaar te houden. Hij gaf ze de verzamelnaam de Spaanse Nederlanden.

Die centralisatie wekte weerstand, juist vanuit de zeventien gewesten. Steden als Brugge, Gent en Antwerpen in het zuiden, Dordrecht, Utrecht en Amsterdam in het noorden werden bestuurd door ontwikkelde, rijke kooplieden die graag hun eigen regels stelden. Van voorgangers van Karel V hadden ze hadden ze rechten verworven op allerlei vlak, van rechtspraak tot belastingheffing. In gewestelijke vergaderingen overlegden ze bovendien met elkaar. Onderworpen worden aan centraal gezag was wel het laatste wat ze wilden, dat moest ver buiten de deur gehouden worden, en ze vonden daarin steun van de genoemde vorsten en graven, die er net zo min naar uitzagen om hun privileges bij de keizer in te leveren.

Schoolkaart van De Zeventien Nederlanden in 1555.

Zo begonnen de lokale machten zich te verzetten. Tegen hogere belastingen bijvoorbeeld, maar steeds meer ook tegen het idee dat een landsheer als Karel V een van God gegeven macht vertegenwoordigde – de God die werd belichaamd door de kerk van Rome, met zijn wijd en zijd als corrupt bekendstaande instituties. Met het zelfbestuur van de steden groeide naast de welvaart ook het opleidingsniveau en de intellectuele nieuwsgierigheid. Ontwikkelde kooplieden lieten zich niet langer door een priester vertellen wat Gods wil was, ze begonnen zelf de Bijbel te lezen en voelden zich vaak eerder aangetrokken door de leer van Johannes Calvijn of Maarten Luther dan die van de paus.

Antwerpen, door Joris Hoefnagel, omstreeks 1575. Links aan de oever van de Schelde en als onderdeel van de stadsomwalling de dwangburcht waarmee de landsheer zo nodig een opstand van de stadsbevolking kon weerstaan. Deze vogelvlucht bleef langdurig in gebruik. Dit exemplaar komt uit een stedenatlas van Frederick de Wit van omstreeks 1698.

In die sfeer kwam het verzet op gang, zo in de jaren 1550 en ’60, toen Karel V als landsheer plaatsgemaakt had voor zijn zoon Filips II, koning van Spanje. Hij was een felle voorvechter van zowel de katholieke kerk als van zijn eigen, volgens die kerk godgegeven rechten. Hij keerde zich frontaal tegen het verzet en lokte het daar des te meer mee uit. In 1566 ging de lont in het kruitvat, met wat achteraf de Beeldenstorm is gaan heten. In een golf van gewelddadigheid, vanuit het zuiden naar het noorden van de Nederlanden, werden beelden in kerken en kloosters van hun sokkels gesmeten, en van toen af aan liet het vuur zich niet meer doven. Het werd als een veenbrand – eenmaal aangestoken bleef het smeulen en flakkerde het steeds weer op. De religieuze strijd veranderde steeds meer in een politieke strijd.

Zeeland tegen Spanje

In de middeleeuwen leven hoge heren uit hun koffers. Hun hof verhuist naar waar het bestuur maar roept en waar het aanbod van voedsel groot is. Het meubilair is aangepast op een reizend bestaan. Zo kan bij aankomst binnen een paar dagen een zaal met allure worden ingericht met wandtapijten. Die zijn op- en uit te rollen in een mum van tijd.

Tot het moment dat vast behang het overneemt, in de achttiende eeuw, weten wandtapijten hun bestaan te rekken als accessoire van de allerrijksten. Zij zorgen voor een indrukwekkend decor en houden de warmte vast in ruimten die met haardvuren worden gestookt. Ook helpen ze tegen tocht. Het zijn de voorlopers van dubbel glas en spouwmuren.

In de zestiende eeuw behoren wandtapijten tot de kostbaarste decoraties. Men onderscheidt zich ermee. De belangrijkste centra waar ze geweven worden, liggen dan in Vlaanderen. Maar als de Tachtigjarige Oorlog komt, verplaatsen sommige wevers hun ateliers naar de Noordelijke Nederlanden. Een van de bekendste is François Spierincx (1551-1630), die zich vanuit Antwerpen in Delft vestigt en beroemd wordt om de kleur en de verfijning van zijn werk.

Spierincx krijgt in 1593 een opdracht van de Staten van Zeeland voor een wandtapijt. Nadien zullen er nog vijf volgen, waar naast Spierincx een keur van andere grote namen aan meewerkt. De marineschilder Hendrick Vroom uit Haarlem schetst ontwerpen voor de kleden die zeeslagen in de Zeeuwse wateren verbeelden. De historieschilder Carel van Mander, ook uit Haarlem, tekent het laatste ontwerp, dat het portret van Willem van Oranje toont. De serie is in 1604 klaar en hangt sindsdien op bijzondere dagen, zoals bij een vorstelijke ontvangst, in het Abdijcomplex van Middelburg, waar de Staten van Zeeland resideren. Tegenwoordig zijn ze prachtig gerestaureerd te zien in het Zeeuws Museum.

Zeeslag bij Bergen op Zoom, januari 1574. De Spaanse schepen zijn herkenbaar aan het grote rode dwarskruis op de vlaggen. De Zeeuwse schepen hebben meestal oranje-wit-blauw gestreepte vlaggen. Wandtapijt van François Spierincx, 1593, naar ontwerp Hendrick Vroom. Vervaardigd voor de vergaderzaal van de Staten van Zeeland.

Bij elkaar vormen de zes een onmiskenbaar politiek statement. Zij onderstrepen dat de Zeeuwen voorop gingen in de strijd tegen de Spanjaarden – een stelling waarvoor goede argumenten bestonden. Grenzend aan Vlaanderen lag Zeeland aan de frontlijn van de Spaans gebleven Zuidelijke Nederlanden. Het had de verbinding van het Spaans gebleven Antwerpen naar zee in handen, de Westerschelde, en het speelde dus een essentiële rol in het afsluiten daarvan om Antwerpen te isoleren. Het bezette grensforten.

En toch, en toch. Het is geen toeval dat de wever Spierincx zich een stukje noordelijker vestigde, in Delft. Voor veel van de Vlamingen die naar het noorden uitweken, bleek Zeeland een tussenstop naar Holland en de kusten van de Zuiderzee, waar de hoogconjunctuur van de Republiek zich concentreerde. Hoe de Zeeuwen ook vooropgingen in de strijd, in de economie bleven ze achter.

Portret van Willem van Oranje, stadhouder en Eerste Edele van Zeeland, geflankeerd door de wapens van de zes stemhebbende Zeeuwse steden. Wandtapijt van Hendrik de Maecht en zijn weduwe Francijntje Obry, 1602-1603, naar ontwerp van Carel van Mander.

Het strijdterrein was in de eerste decennia buitengewoon onoverzichtelijk. De opstandelingen hadden niet eens een georganiseerd leger – en aanvankelijk ook nauwelijks een leider, want het sprak nog niet vanzelf dat Willem van Oranje dat zou worden. Hij had in de latere jaren van zijn jeugd een goed katholieke opvoeding genoten aan het Brusselse hof van Karel V en was uitgegroeid tot een voorname raadsman van Filips II, die hem op diplomatieke missies stuurde. Hij begreep de woede die de Spaanse koning in de Nederlanden wekte en verzette zich ook zelf tegen diens centralistische bestuur, hij had als elke edelman zijn eigen belangen te verdedigen. Maar van temperament was hij een man die de verzoening zocht, het gulden midden, en zijn keuze voor de Opstand kwam pas definitief toen de tegenstellingen zo onverzoenlijk werden dat er geen midden overbleef. In 1573 bezegelde hij zijn keuze met een overgang naar het protestantisme.

De Hollandse leeuw strijdt vanuit de Hollandse tuin tegen de Spaanse zwijnen, omstreeks 1580. De tuin is omgeven door de vlaggen van de belangrijkste Hollandse steden. Ter zee vechten de Zeeuwse schepen tegen de zwijnen. Zelfs in de lucht wordt een Spaans zwijn door vogels aangevallen.

Zo was er een opstand en een leider. Maar dan. Het afzetten van een heerser, met zijn godgegeven rechten, was in het Europa van de zestiende eeuw iets ongekends. Er bestond eenvoudigweg geen precedent voor en de Opstand wist tot in de jaren 1570 dan ook geen raad met de legitimatie van die stap. Al keerde ze zich tegen het regime van Filips, officieel was de gedachte dat ze hem als landsheer bleef erkennen. Het probleem van zijn bewind zou enkel liggen bij zijn adviseurs en zijn soldaten. Die deugden niet, die moesten weg, want zij bedienden hem slecht. Zelf bleef hij buiten schot.

Piëta van het Amsterdamse Gertrudisklooster. Waarschijnlijk is dit beeld bij de Alteratie, als Amsterdam in 1578 het katholicisme afzweert en zich aansluit bij de opstandige gewesten, begraven. Voordat het in een kuil is gegooid, zijn de gezichten en de handen weggehakt. Foto van de archeologische opgraving in 1984. Rechts stadsarcheoloog Ab Lagerweij. De Piëta staat nu in het Amsterdam Museum.

Hoe onduidelijk de perspectieven van de Opstand waren, spreekt nog wel het mooist uit het Wilhelmus, vijftien coupletten van rond 1570, op de melodie van een Frans spotlied dat al ouder was. Het werd een van de grote strijdliederen van de Opstand, overal in de Nederlanden gezongen, op land en zee, in kar en trekschuit, bij de jacht en van een stadsmuur. Maar de boodschap blijft typerend vaag. Wilhelmus van Nassouwe bindt de strijd aan met een koning van Hispanje die hij ‘altijd’ heeft ‘geëerd’. Hij is zowel ‘van Duitschen bloed’ als van Franse adel, want ‘prins van Oranje’, het prinsdom Orange, en toch blijft hij tot in de dood ‘het vaderland getrouwe’, waarmee kennelijk de Nederlanden zijn bedoeld. Maar waarom die een vaderland zijn, een geheel dus schijnbaar, en waar dat geheel aan te herkennen valt, waar het een identiteit in vindt – het blijft in dichte mist.

Oranjes steun en toeverlaat

Filips van Marnix van Sint-Aldegonde kan wel gezien worden als Oranjes persoonlijke raadsman en assistent. Hij studeerde aan verschillende universiteiten in de Nederlanden, Frankrijk en Italië. In Genève volgde hij colleges bij Calvijn. Aldegondes satire op de Roomse Kerk, van 1569, levert belangrijke brandstof voor de Opstand. Zowel in de oorlogvoering als de organisatie van het politieke verzet speelde hij een hoofdrol. Desondanks raakte hij psychisch zo vermoeid van de voortdurende oorlog dat hij na vijftien jaar Opstand ervoor pleitte de oorlog te beëindigen. Zijn positie werd daarmee vergelijkbaar met die van Erasmus: kritisch, vrijzinnig, internationaal georiënteerd en tegelijkertijd beducht voor oorlogvoering en fanatisme van beide kanten. Zowel bij Marnix van Sint-Aldegonde als bij Erasmus rijst de vraag in hoeverre hun pleidooien voor tolerantie en hun afkeer van scherpe meningen resulteerden in een zekere onthechtheid. Bij beiden lijkt de bibliotheek eerder hun echte huis, een schuilplaats ook tegen de wereld.

Filips van Marnix van Sint-Aldegonde op 59-jarige leeftijd. Gravure, Jacob de Gheyn, 1599.

Dat het Wilhelmus toch een geweldig opzwepend vermogen bleek te hebben, lag dan ook niet aan een beeld van een vaderland, maar aan de mogelijke vader van dat land. Het lied vertelt over Willem van Oranje in de ik-vorm, alsof hij zelf het woord neemt, en zo plaatst de tekst de zanger letterlijk in de positie van de leider. Hij en zijn luisteraars zijn Willem, voor zolang als het lied duurt. Ze rechten hun rug, scharen zich achter zijn vaandel en beleven met elkaar een wij-gevoel dat nog geen scherp beeld van een vaderland nodig heeft. Als er maar een scherp beeld van een vijand is die met de ik-figuur moet worden verjaagd. Dat wordt wel doorbijten, maar ‘Na ’t zuur zal ik ontvangen van God mijn Heer dat zoet’. Te wapen!

De laatste coupletten van het Wilhelmus. Volgens het onderschrift geschreven in 1568 door Filips van Marnix van Sint-Aldegonde, ‘excellent poëet’. De toeschrijving aan Marnix is later sterk omstreden geraakt.

Misschien was dat wel het begin van een nationale identiteit in de Nederlanden. Niet een besef van wie erbij hoorde, maar van wie er niet bij hoorde en er onverbiddelijk uit moest.

De rest werd vooral een kwestie van improvisatie. Toen het eren van Filips niet meer vol te houden viel, zagen de leiders van de Opstand zich gedwongen argumenten voor zijn afzetting te leveren. De eerste echte onafhankelijkheidsverklaring van de noordelijke Nederlandse provinciën, het Plakkaat van Verlatinghe, gaf daar in 1581 een voorbeeld van, in latere teksten nader uitgewerkt. Hoofdargument werd dat een heerser zijn rechten verbeurde wanneer hij zich onrechtvaardig opstelde tegenover zijn onderdanen. Hij was dus niet alleen verantwoording verschuldigd aan God, maar ook aan hen. Een omkering van het gangbare denken, die in later eeuwen nog een grote toekomst zou krijgen – de founding fathers van de Verenigde Staten hebben letterlijk uit deze teksten geput toen ze hun onafhankelijkheid bevochten.

Consequentie van die redenering voor de Opstand was aanvankelijk dat er een andere landsheer moest worden gezocht. Een land zonder heer klonk in die tijd als een hond zonder baas, haast onbestaanbaar. In Europa bood alleen de republiek Venetië daar een voorbeeld van. Wie wilde de Nederlanden hebben? De Engelse koningin Elizabeth wellicht, of een vertrouweling van haar? Een zoon van de Franse koning misschien? Er kwam belangstelling van diverse partijen, maar van hen werd wel gevraagd dat ze de vrijheden zou erkennen waar de opstand om begonnen was, en dat bleek een struikelblok. Misschien zou Willem van Oranje wel tot graaf zijn gemaakt of zelfs tot nog hogere titels zijn gestegen als hij in 1584 niet door Balthasar Gerards was vermoord. Uiteindelijk bleef er geen andere optie over dan die ene onwaarschijnlijke – een land zonder heer. In 1588 gingen de Noordelijke Nederlanden verder als republiek. In een goeddeels nader te bepalen opzet zouden de zeven provinciën voortaan zichzelf besturen.

Detail van Hoefnagels plattegrond van Antwerpen, omstreeks 1575. Bij nummer 24 het nieuwe stadhuis.

Het is verleidelijk om daarin het begin te zien van een karaktertrek die later vaak aan Nederland is toegeschreven – zelfbestuur in een betrekkelijk egalitaire samenleving, waar vooral de stedelijke burgerij het voortouw neemt. Dat is misschien al te schematisch gedacht. Het is in elk geval voorbarig gedacht voor de late zestiende eeuw, toen de rol van de adel nog niet was uitgespeeld en de nieuwe Nederlanden nog veel kanten op konden. De geboorte van de Republiek was een verwarrend parcours van hinkstapsprongen, omwegen en onbedoelde gevolgen, met de onophoudelijke vraag of er ooit iets uit kon voortkomen dat stabiel was. Maar dat was juist wat het zo opwindend maakte. Een nieuw land met een nieuwe, voor heel Europa ongehoorde staatsinrichting, dat de absolute macht van katholieke kerk en koning afwierp en een laboratorium begon om uit te vinden wat daarvoor in de plaats kon komen.