Oorlogsdossiers

Frans-Duitse Oorlog 1870-1871

De Moeder van De Grote Oorlog

Anne Doedens

Liek Mulder

eBook editie, 2016

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2015

Eerste deel van de serie Oorlogdossiers

© 2016 Anne Doedens & Liek Mulder,

p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag:

voorzijde: Schlacht bei Gravelotte - Tod des Majaors von Hadeln am 18. August 1870, door Carl Röchling 1897. Collectie Deutsches Historisches Museum, Berlin

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Erwin Bomans, Leucq! BNO, Hof van Twente

eBoek productie: ePubPro, Utrecht

isbn 978.94.6249.135.9

nur 688

Vooraf

In de zomer van 1870 brak de Frans-Duitse Oorlog uit. Deze oorlog mondde uit in een decennia durende haat tussen volken en ging gepaard met moord en doodslag. Dat is een eenvoudige maar correcte typering van deze oorlog. Een Duitse oorlogscorrespondent schreef over zijn tegenstanders:

‘[...] bloedhonden [...], die zwarte en bruine bende, die de komediant van Straatsburg en Boulogne [keizer Napoleon III] tegen de beschaving loslaat, om door deze beesten, dieven, moordenaars en galgenbrokken van allerhande soort, die men uit de gevangenis ontslagen heeft [om] “het herstel van de normale toestanden van Europa te bewerken” zoals die door allerlei jongleurkunsten op de troon geraakte landloper zich verkiest uit te drukken.’

Aan Franse kant luchtte de beroemde dagboekschrijver Edmond de Goncourt zijn hart. Toen er in verband met de oorlogvoering in het Bois de Boulogne bomen moesten worden gekapt, noteerde hij ‘haat in het hart te voelen opwellen tegen de Pruisen die aan deze moord op de natuur schuldig zijn’.

Haat en woede kwamen in 1870 tot uitbarsting na decennialang opgekropt te zijn. De Frans-Duitse of Frans-Pruisische Oorlog duurde ruim een half jaar, maar zette ondanks zijn beperkte duur een huiveringwekkend stempel op de eerste helft van de twintigste eeuw. Uiteindelijk bleek deze oorlog immers de opmaat naar de Eerste Wereldoorlog en indirect ook naar de Tweede Wereldoorlog.

Hoewel kort, was de Frans-Duitse Oorlog toch ongewoon bloedig. In totaal lieten ruim tweehonderdduizend militairen en burgers het leven en raakte bijna een kwart miljoen mensen gewond. Tijdens de Parijse Communeopstand van 1871 vielen duizenden slachtoffers. Daarnaast werden alleen al bij de overgave van de vesting Metz honderdvijftigduizend Fransen krijgsgevangen gemaakt. Straatsburg – niet voor niets voor de Europese Unie vergaderstad bij uitstek – werd tijdens een beleg van twee maanden voor een deel in puin gelegd.

De Frans-Duitse Oorlog was ook in een ander opzicht trendsettend, namelijk door het gebruik van moderne wapens. De Montigny-mitrailleuse, de trots van de Franse krijgsmacht, was de voorloper van de machinegeweren die tijdens de Eerste Wereldoorlog enkele miljoenen militairen neermaaiden. Geavanceerde treinverbindingen hielpen de Duitsers bij het efficiënt aanvoeren van troepen naar het front. Deze zouden na de oorlog nog verder verbeterd worden. Het gebruik van ballonnen voor verkenning en vervoer van personen en goederen, kondigde de luchtoorlog van decennia later aan. Ook was de oorlog debet aan het verhevigen van een pokkenepidemie die – afgezien van de oorlogsdoden - nog eens voor een half miljoen doden méér zorgde.

In Bazeilles bij Sedan is een museum over deze oorlog, dat nauwelijks bezoekers trekt. Men wordt er onder meer herinnerd aan de vergeten zeeoorlog van 1870. Indrukwekkend is het ossuarium met zichtbare doden: duizenden soldaten, soms gemummificeerd, soms met de uniformen nog intact. Frankrijk telt in totaal zo’n duizend monumenten gewijd aan deze oorlog, vooral in Elzas-Lotharingen.

De strijd begon op 19 juli 1870 toen de Franse keizer Napoleon III de oorlog aan het koninkrijk Pruisen verklaarde. De vorstendommen Beieren, Württemberg, Baden en Hessen kozen de kant van Pruisen. Een half jaar later, 18 januari 1871, sloten de tegenstanders een wapenstilstand. Het definitieve vredesverdrag werd op 10 mei 1871 in Frankfort ondertekend, niet met Pruisen maar met het inmiddels opgerichte nieuwe (tweede) Duitse keizerrijk.

Zo’n korte oorlog was in de tweede helft van de negentiende eeuw geen uitzondering. In het voorafgaande decennium had Pruisen al eerder enkele oorlogen gevoerd die slechts enkele maanden duurden. De Tweede Deens-Pruisische Oorlog, met als inzet onder meer Sleeswijk en Holstein, begon op 1 februari 1864 en eindigde met de Vrede van Wenen op 30 oktober. Al op 12 mei was een wapenstilstand gesloten. De vijandelijkheden in de Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog startten omstreeks 21 juni 1866. Door bemiddeling van Napoleon III werd op 26 juli in Nikolsburg (het huidige Mikulov in Tsjechië) een zogenaamde voorvrede gesloten die op 23 augustus werd omgezet in de Vrede van Praag. De overeenkomsten van Nikolsburg en Praag maakten een einde aan de Duitse Bond van 1815 en openden een nieuw hoofdstuk in de Pruisisch-Duitse geschiedenis.

Tot de twee korte Balkanoorlogen van 1912-1913 en 1913 bleef Europa een oorlog bespaard, afgezien van nog een conflict op de Balkan in 1885. Als Europese mogendheden al bij een gewapend conflict betrokken raakten, was dat vooral in de koloniën, dus ver van huis.

Die korte negentiende-eeuwse oorlogen en enkele decennia vrede in Europa, speelden een essentiële rol bij de achteraf moeilijk te begrijpen onderschatting van de risico’s van een oorlog in de zomer van 1914. Zowel politici, militairen als burgers leefden toen in de veronderstelling dat een eventuele oorlog opnieuw slechts enkele maanden zou hoeven duren, waardoor met betrekkelijk beperkte inspanningen een aantal conflicten kon worden opgelost. Zelden was er sprake van zo’n collectieve dwaling als die aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog.

Niet alleen de beperkte duur van de Frans-Duitse Oorlog, maar ook de haat die toen met name in Frankrijk werd gezaaid, rechtvaardigen de ondertitel van dit boek, De Moeder van De Grote Oorlog. Historici kijken beroepshalve vooral terug en reconstrueren tot op zekere hoogte het verleden. Door dat reconstrueren worden patronen zichtbaar die voor tijdgenoten vaak niet of moeilijk te duiden waren. In dit verband kan een gewaagde vergelijking gemaakt worden met pointillistische schilderijen van bijvoorbeeld Georges Seurat (1859-1891). Hij maakte de oorlog van zeer nabij mee en schilderde in de twee decennia daarna zijn kleine, maar indrukwekkende oeuvre. Van dichtbij zijn de talloze stippen op zijn schilderijen goed te zien, maar niet de gehele voorstelling, daarvoor is afstand nodig. De distantie in tijd maakt het historici mogelijk lijnen en verbanden te zien die voor de meeste tijdgenoten verborgen bleven.

Wat de geschiedschrijver verder onderscheidt van de ooggetuige, is het ontbreken van de actuele emotie die niet zelden een heldere blik vertroebelt. De zomer van 1914 is er een wrang voorbeeld van: men zag wat men graag wilde zien, te weten een snelle, beslissende overwinning op de tegenstander. Met name de Fransen waren zo gebeten op hun oosterburen dat ze niet meer bereid waren zichzelf objectief de vraag te stellen of een oorlog met het Tweede Duitse Keizerrijk wel verstandig was. Die verengde blik was voor een groot deel het gevolg van de wrede oorlog van 1870-1871, van de nederlaag, van het gebiedsverlies en van de voor Frankrijk ontluisterende Vrede van Frankfort. Daarom grepen de Fransen in 1914 hun kans op wraak, met als gevolg de Eerste Wereldoorlog. Door de Duitsers in 1919 vernederende vredesvoorwaarden in Versailles te laten tekenen, legden de Fransen echter vervolgens op hun beurt de basis voor een grote onvrede, dit keer bij de Duitsers. Niet voor niets werd al in 1919 over een ‘wapenstilstand’ in plaats van vrede gesproken. De Duitse revanche kwam twintig jaar later. Duitsland en Frankrijk zouden uiteindelijk pas halverwege de twintigste eeuw, zo’n tachtig jaar na de Frans-Duitse Oorlog, echte bondgenoten worden.

Dit boek over De Moeder van De Grote Oorlog vertelt het verhaal van een oorlog die zeker in Nederland betrekkelijk weinig aandacht heeft gekregen. Het is nauwelijks meer bekend dat de Frans-Duitse Oorlog bepaald niet onopgemerkt aan ons land is voorbijgegaan.

In de herfst van 2015 gaat het Waterliniemuseum in Fort Vechten open. Weinigen realiseren zich thans, dat tot de forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie ook verdedigingswerken hoorden, die alles met de Frans-Duitse Oorlog te maken hadden. En er is meer: deze verdedigingslinie moest het hart van Nederland beschermen tegen een onverhoopt binnenrukkende vijand uit het zuiden en vooral uit het oosten. Dat die vijand toen niet uit het zuiden kwam (Frankrijk), maar pas zeventig jaar later uit het oosten (Duitsland), is natuurlijk wijsheid achteraf. Maar één ding is zeker, vanaf 1870 werd in Nederland de mogelijke Duitse vijand zeer serieus genomen en de bouw en uitbreiding van de Waterlinie had daar veel mee te maken. Daarom ook wijden we twee hoofdstukken aan Nederland tijdens de Frans-Duitse Oorlog.

Frans-Duitse Oorlog, 1870-1871 biedt meer dan alleen een beschrijving van de oorlog en de weerslag ervan in Nederland. Ook al is er veel over op internet te vinden, daar wordt niet het hele verhaal verteld, en bovendien: vaak vindt men er dubieuze informatie. Wij gebruikten moderne, relevante literatuur om tot een zakelijk juist beeld te komen. Daarnaast laten we ooggetuigen als de Duitse oorlogscorrespondent Hans Wachenhusen en een Straatsburger die het beleg van zijn stad meemaakte, hun visie op de gebeurtenissen geven. Ook zijn impressies en observaties opgenomen van de Duitse topmilitair Von Moltke, de Pruisische kroonprins Friedrich Wilhelm, de gebroeders De Goncourt, de Franse officieren Trochu en d’Herisson, de Franse politicus Gambetta, het keizerlijke paar Napoleon III en Eugénie, de Amerikaanse generaal Sheridan, Karl Marx, de Italiaanse vrijheidsstrijder Garibaldi, de journalist en deelnemer aan de Communeopstand Lissagaray en anderen. Ook Nederlandse tijdgenoten komen aan het woord, zoals artsen die onder de vlag van het toen nog prille Rode Kruis humanitaire hulp gingen bieden. Uiteraard zijn deze teksten niet objectief, integendeel, ze weerspiegelen de ervaringen en meningen van degene die ze opschreef. Maar juist omdat zoveel verschillende stemmen uit deze oorlog weerklinken, geven ze met elkaar een indringend beeld van een bijna vergeten oorlog, met een ongekende nasleep.

Deze citaten, die dit boek extra kleur geven, zijn geïntegreerd in de tekst. Ter wille van de leesbaarheid zijn ze in de meeste gevallen vertaald en/of omgezet in modern Nederlands. Hier en daar werden originele teksten ingekort omwille van diezelfde leesbaarheid, zonder echter aan de essentie ervan te kort te doen.

De geïnteresseerde lezer treft een korte literatuuropgave aan en een verwijzing naar enkele essentiële bronnen. Voor hen die met eigen ogen de ‘lieux de mémoire’ in Frankrijk en Nederland willen zien, zijn twee autotochten in Frankrijk en een fietstocht langs Nederlandse forten van rond 1870 opgenomen.

Tot slot, dit boek beperkt zich tot die veldslagen en gebeurtenissen die nadrukkelijk invloed hadden op het verloop van de Frans-Duitse Oorlog. Regelmatig leest u over aantallen slachtoffers, zowel die van veldslagen als van belegeringen van steden als Metz, Straatsburg en Parijs. Zoals in iedere oorlog, is het bijzonder lastig een exact beeld te krijgen van de werkelijke verliezen aan mensenlevens. Om de eigen rol uit te vergroten, hebben verliezers en overwinnaars er belang bij de eigen verliezen te minimaliseren en die van de vijand te overdrijven. Daar komt bij dat in de hectiek van de oorlog een nauwkeurige telling van slachtoffers niet de hoogste prioriteit heeft. Wij kozen voor de meest waarschijnlijke schattingen.

Maartensdijk/Harderwijk, september 2015

Anne Doedens en Liek Mulder

1 Voorgeschiedenis en achtergronden

‘In Frankrijk zocht men naar een oorlogsaanleiding tegen Pruisen [...] Daarbij overschatte men de eigen militaire superioriteit en onderschatte men het Duitse nationale gevoel. Dat was de voornaamste oorzaak dat men de houdbaarheid van dit oorlogsvoorwendsel niet eerlijk en zakelijk onderzocht. Het uitbarsten van het Duitse nationale gevoel dat op de oorlogsverklaring volgde was als een stroom die door de sluizen breekt. De Franse politici werden er compleet door verrast.’ (Bismarck in Gedanken und Erinnerungen)

‘De Frans-Duitse of Frans-Pruisische Oorlog die begon op 19 juli 1870 en duurde tot 10 mei 1871, werd gevoerd tussen Frankrijk en de Duitse staten, geleid door Pruisen. Frankrijk was beducht geraakt voor de snel groeiende Pruisisch-Duitse macht. Tot 1870 was Frankrijk immers de dominantste natie op het vasteland in Europa. Maar nu werd die positie bedreigd door Pruisen, onder leiding van kanselier Bismarck. De oorlog zou leiden tot een overwinning van Pruisen en zijn bondgenoten en resulteren in de oprichting van het Duitse Keizerrijk, waarin de Duitse staten verenigd werden.’

In het eerste citaat geeft de Pruisische kanselier Otto von Bismarck een bewust gekleurde uitleg van het uitbreken van de oorlog. Het tweede citaat uit Wikipedia vat in enkele regels de kern van de Frans-Duitse Oorlog samen. Deze oorlog ging inderdaad om de macht op het Europese vasteland. Frankrijk dat al sinds de dagen van koning Lodewijk XIV (1643-1715) met meer of minder succes in Europa de lakens uitdeelde of wilde uitdelen, zag in de jaren zestig van de negentiende eeuw het eeuwenlang verbrokkelde Duitsland uitgroeien tot een krachtige staat, onder leiding van Pruisen. De zorgen en frustraties die hierdoor in Frankrijk ontstonden, vormden een riskante motivatie voor de agressieve buitenlandse politiek van het Franse keizerrijk onder Napoleon III. Diens tegenvoeter, de Pruisische kanselier Bismarck buitte dat genadeloos uit.

Feitelijk was deze oorlog een godsgeschenk voor Bismarck. Hij wilde de Duitse staten verenigen en, nog belangrijker, hij wilde dit doen onder het gezag van Pruisen. Deze staat moest de hoofdrol spelen in het nieuw te vormen keizerrijk. Daarom ook was er volgens Bismarck in een verenigd Duitsland geen plaats voor Oostenrijk, dat zou de positie van Pruisen kunnen aantasten. Bovendien was Oostenrijk een veelvolkenstaat, met veel niet-Duitse onderdanen. Door oorlog met Frankrijk te voeren, creëerde Bismarck een samenbindend gevoel: niets bindt groepen of staten immers beter dan een gemeenschappelijke vijand. Het Pruisische leger maakte tijdens deze oorlog zoveel indruk op de andere Duitse staten dat ze ervan overtuigd raakten dat een verenigd Duitsland, onder leiding van Pruisen, een machtige staat in Europa zou worden. Daarom traden ze toe tot het Tweede Duitse Keizerrijk.

Pruisen, zijn leger en Bismarck

Otto von Bismarck (1815-1898) was in de jaren vijftig de Pruisische vertegenwoordiger bij de Duitse Bond, het samenwerkingsverband van een reeks Duitse staten en staatjes, opgericht in 1815. In die functie keerde hij zich meer en meer tegen samenwerking van Pruisen met Oostenrijk, de andere conservatieve macht in Duitssprekend gebied, die zoals gezegd veel andere nationaliteiten binnen de grenzen had. Bismarck hechtte belang aan een militair sterk Pruisen en vond dat ook Pruisens economische belangen het beste gediend waren met een sterke statenbond zonder Oostenrijk. Als gevolg van zijn anti-Oostenrijkse houding was Bismarck in Frankfort, de hoofdstad van de Duitse Bond, niet meer op zijn plaats. Hij kreeg een andere functie en werd gezant, eerst in Sint-Petersburg, later in Parijs. In die jaren leerde hij zowel de Russische als de Franse politiek goed kennen. Dat kwam hem later uitstekend van pas.

In 1862 werd hij door de Pruisische koning Wilhelm I (1797-1888) benoemd tot minister-president van Pruisen. Deze vorst en latere keizer, had de ‘ijzeren kanselier’, zoals Bismarck zou gaan heten, nodig in zijn strijd met de volksvertegenwoordiging. Die blokkeerde tot zijn frustratie zijn wensen tot zeggenschap over de begroting en versterking van het leger. Met de hulp van Bismarck drukte Wilhelm de militaire hervormingen door. Het budget voor defensie ging flink omhoog. Er kwam een militaire dienstplicht van niet minder dan zeven jaar. Moderne wapens werden ontwikkeld en nieuwe spoorwegen aangelegd om troepen en voorraden snel te kunnen transporteren. Een speciale afdeling militaire logistiek werd belast met de organisatie van de bevoorrading van het leger. Dankzij de troepenuitbreiding van minister van Oorlog Albrecht von Roon (1803-1879), het succes van Helmuth von Moltke (1800-1891) en zijn generale staf en de aanwezigheid van een uitgebreid netwerk van spoorwegen, te danken aan de snelle industrialisatie van Pruisen, werd het Pruisen van Bismarck in korte tijd het sterkste land van continentaal Europa. Het zou de kern worden van de nieuwe Duitse eenheidsstaat, in januari 1871 in Versailles geproclameerd.

Dat nieuwe Duitsland was gegrond op een stevig economisch fundament, niet alleen in Pruisen maar ook elders, zoals in het Ruhrgebied met bloeiende mijnen en staalfabrieken. Een andere basis was de krijgsmacht, organisatorisch vorm gegeven door Von Moltke, Bismarck en Von Roon.

Nadat Bismarck de strijd met de volksvertegenwoordiging ten gunste van zijn koning had beslist, bleef hij achter de schermen aan het roer. Bismarcks naam is voor altijd verbonden met het begrip Realpolitik, een manier van politiek bedrijven waarbij op een nuchtere manier de kosten en baten van een bepaald beleid tegen elkaar worden afgewogen. Ideologie, politiek-filosofische overwegingen of ethiek spelen daarbij niet of nauwelijks een rol. Bismarck legde zich toe op de vorming van een nieuwe (Noord-)Duitse Bond: een federatie zónder Oostenrijk. Dit doel bereikte hij door drie korte oorlogen te voeren. In de Tweede Pruisisch-Deense Oorlog van 1864 annexeerde hij met hulp van Oostenrijk de hertogdommen Sleeswijk, Holstein en Lauenburg. Holstein en Lauenburg behoorden weliswaar tot de Duitse Bond, maar werden samen met Sleeswijk door de Deense koning bestuurd. Na deze oorlog kwam Pruisen in conflict met Oostenrijk. Bismarck verhinderde dat dit land werd toegelaten tot de Deutsche Zollverein, de sinds 1834 bestaande tolunie of Duitse economische (vrijhandels)zone onder Pruisische leiding, opgeheven in 1871. Het buitensluiten van Oostenrijk leidde uiteindelijk in 1866 tot een oorlog tussen Pruisen en Oostenrijk. In deze oorlog drong het Pruisische leger diep door op Oostenrijks grondgebied. Na bijna zes weken werd een wapenstilstand gesloten, gevolgd door de Vrede van Praag, waarbij de oude Duitse Bond waarvan Oostenrijk nog deel uitmaakte, werd opgeheven. In 1867 ontstond de Noord-Duitse Bond, een samenwerkingsverband van 22 Duitse staten, met samen dertig miljoen inwoners. Alle Duitse staten ten noorden van de rivier de Main waren er lid van. De Zuid-Duitse staten Beieren, Baden, Württemberg en een deel van Hessen, sloten zich voorshands niet aan, daar was de oorlog van 1870 voor nodig.

De Noord-Duitse Bond was geen statenbond zoals de Duitse Bond, maar een bondsstaat. Dat betekende dat het centrale bestuur meer macht en invloed had dan de individuele lidstaten. De grondwet van Bismarck voor de Noord-Duitse Bond leek in sommige opzichten op die van de tegenwoordige Duitse Bondsrepubliek. Bismarck werd bondskanselier, de Pruisische koning president. Na 1867 streefde Bismarck naar het opnemen van de nog niet toegetreden Zuid-Duitse staten in de bond. Dat deed hij bewust en geraffineerd. Het middel dat hij daartoe inzette was een methode die hij tweemaal eerder met succes had gebruikt, door het voeren een korte oorlog. In 1870 werd hem een kans in de schoot geworpen: de vacante kroon van Spanje.

Frankrijk, zijn leger en Napoleon III

De grote tegenstrever van Bismarck en Wilhelm I was de Franse keizer Napoleon III. Hij werd in 1808 als Lodewijk Napoleon in Parijs geboren, zoon van de gelijknamige koning van Nederland – een broer van Napoleon I – en diens echtgenote Hortense de Beauharnais. Napoleon stierf na de Frans-Duitse Oorlog in ballingschap in Engeland in 1873.

Napoleon III poogde al vroeg in de voetsporen van zijn grote oom te treden. In zijn jonge jaren streed hij in Italië aan de kant van de vrijheidsstrijders. In oktober 1836 probeerde hij tevergeefs een staatsgreep te plegen, iets dat hij in 1840 herhaalde. Tijdens zijn gevangenschap schreef hij pamfletten over zijn rechten op de troon. In het revolutiejaar 1848 werd hij parlementslid en vervolgens, meeliftend op de faam van zijn illustere naamgenoot, in hetzelfde jaar met grote meerderheid gekozen tot president van Frankrijk. Door een staatsgreep kreeg hij in 1851 een tweede termijn. Een jaar later werd in Frankrijk na een tweede volksraadpleging officieel het keizerrijk uitgeroepen, ook wel het Tweede Keizerrijk genoemd, het eerste was dat van Napoleon I. Bijna alle acht miljoen stemgerechtigden stemden op Napoleon als erfelijk keizer.

Napoleon trouwde met de Spaanse Eugénie de Montijo die hem in 1856 een zoon schonk, Napoleon, de keizerlijke prins. Deze laatste Napoleon werd in juni 1879 gedood door werpsperen tijdens een expeditie in Zoeloeland in zuidelijk Afrika. Na een moordaanslag van de Italiaanse revolutionair Felice Orsini op zijn persoon, werd Napoleon een fervent voorstander van de Italiaanse eenheid en versloeg hij in 1859 Oostenrijk dat grote delen van dat land beheerste. Savoye en Nice kwamen toen in Franse handen. Al eerder had hij militaire successen geboekt tegen de Russen in de Krimoorlog (1853-1856), waaraan hij samen met onder andere Engeland meedeed.

Napoleon stimuleerde in eigen land de industrialisatie van de Franse economie. Ook was hij verantwoordelijk voor een grote renovatie van Parijs die het middeleeuwse centrum veranderde in de moderne stad met brede boulevards die de meeste mensen nu met Parijs associëren. Het verlies van hun oude stad werd hem echter door veel inwoners niet in dank afgenomen.

In de jaren zestig van de negentiende eeuw begonnen Napoleons macht en aanzien te tanen. Een flink deel van de bevolking was republikeins en raakte gaandeweg gefrustreerd door de weinig democratische regeerstijl van de keizer. Verder verspeelde hij de sympathie van de Italianen die in 1861 de Italiaanse eenheidsstaat hadden uitgeroepen: hij bleef de paus steunen in diens streven de Kerkelijke Staat te behouden. Daardoor werd niet Rome, maar Florence de hoofdstad van de nieuwe Italiaanse eenheidsstaat. Pas tien jaar later zou Rome alsnog die positie innemen. Ook de Russen waren, zeker na de Krimoorlog, niet erg met hem ingenomen. Napoleons steun aan de Poolse opstandelingen in 1863 vervreemdde het tsarenrijk, dat na de Krimoorlog inmiddels weer goede betrekkingen met Frankrijk had aangeknoopt, weer van hem. Een jaar later stimuleerde Napoleon de Oostenrijkse aartshertog Maximiliaan keizer van Mexico te worden. Het Mexicaanse avontuur werd een grote mislukking; Maximiliaan, broer van de Oostenrijkse keizer Frans Jozef I, werd in 1867 geëxecuteerd. Dat fiasco kwam deels op het conto van Napoleon. Een ander politiek debacle voltrok zich in hetzelfde jaar rond Luxemburg. De ijzeren kanselier Bismarck kon zich niets herinneren van door Napoleon opgevoerde Pruisische toezeggingen dat hij zich meester zou mogen maken van het groothertogdom Luxemburg, de keizer moest ervan af zien, wat zijn positie bepaald niet versterkte. De oorlog van 1870-1871 maakte definitief een einde aan Napoleons keizerschap.

Napoleons leger was tot veler verbazing niet opgewassen tegen de onderschatte Duitsers. Hoewel het Pruisische leger voor het uitbreken van de oorlog groter was dan het Franse, beschouwden de Fransen de Duitse dienstplichtigen als een bende ‘amateurs’ die werden omschreven als ‘voortsloffende dronken boeren, geleid door bebrilde advocaten’. Een merkwaardig verwijt omdat in de beginjaren van de Franse Revolutie de Fransen de ‘uitvinders’ van het volksleger waren. Toen in de zomer van 1793 vijanden dreigend oprukten, kondigde Lazare Carnot, lid van de Nationale Vergadering, op 23 augustus 1793 de levée en masse (massale mobilisatie) af met de volgende woorden:

‘Vanaf dit moment tot de tijd dat alle vijanden van het grondgebied van de Republiek verdreven zijn, zullen alle Fransen permanent paraat zijn voor de diensten van de legers. De jonge mannen zullen vechten; de getrouwde mannen zullen wapens maken en voorraden transporteren; de vrouwen zullen tenten en kleren maken en zullen in de ziekenhuizen dienen; de kinderen zullen linnen tot lint verwerken; de oude mannen zullen zichzelf naar de pleinen begeven om vervolgens de moed van de strijders aan te wakkeren en haat te preken tegen koningen en voor de eenheid van de Republiek.’

Ook Napoleon I wist op deze manier steeds weer nieuwe manschappen voor zijn onverzadigbare legers te werven. Misschien wel juist door die ervaringen, was de dienstplicht in het negentiende-eeuwse Frankrijk weinig populair en werd hij na Napoleons val slechts beperkt ingevoerd. De boeren wilden hun akkers niet verlaten en bourgeoisie en middenstand vonden het geen veilig idee om arbeiders militaire training te geven. De felste tegenstanders waren echter liberalen, socialisten en arbeiders. Het leger was de voornaamste pijler van het keizerrijk van Napoleon III. Als dat werd versterkt, zouden democratische hervormingen minder kans krijgen. Eigenlijk was iedereen om verschillende redenen tevreden met het bestaande beroepsleger dat via loting werd aangevuld. Er was daardoor immers ruimschoots gelegenheid om aan de dienst in het leger te ontkomen, bijvoorbeeld door betaling van een som geld, een vrijkoop dus. Het laat zich raden wie daarvan het meest profiteerden.

Weinigen twijfelden aan de militaire capaciteiten van de ervaren en professionele Franse soldaten, liefkozend ‘grognards’ – (oude) bromberen – genoemd. Ze hielden hun reputatie hoog met spectaculaire koloniale acties in Algerije en Mexico, en in succesvolle oorlogen tegen Rusland en Oostenrijk. Opvallend dappere militairen kwamen uit Algerije, de ‘tirailleurs Algériens’ of ‘turco’s’, vanwege hun rol in de Krimoorlog. Tirailleur betekent schutter. Zij zouden zich in het begin van de oorlog onderscheiden, soms met zeer grote verliezen. Hoe dan ook, veel Fransen waren er heilig van overtuigd dat, mocht het vaderland werkelijk bedreigd worden, de bevolking spontaan zou opstaan om eigenhandig buitenlandse invallers te verdrijven. Daar was geen strenge dienstplicht voor nodig.

Op papier leken de Fransen inderdaad gelijk te hebben. In 1870 telden Frankrijk en de door Pruisen geleide Noord-Duitse Bond respectievelijk achtendertig en dertig miljoen inwoners, een belangrijke maatstaf voor de aantallen soldaten die op de been gebracht konden worden. Daarbij past wel de kanttekening dat sinds 1868 de legers van Saksen, Kurhessen, Hannover en Sleeswijk-Holstein waren opgenomen in het leger van de Noord-Duitse Bond. De balans leek in theorie in het voordeel van Frankrijk uit te vallen, maar de werkelijkheid was anders. In de eerste plaats omdat de Zuid-Duitse staten Beieren, Württemberg, Baden en Hessen-Darmstadt zich met hun meer dan tien miljoen inwoners bij het begin van de oorlog bij Pruisen aansloten. In de tweede plaats rekenden de Fransen zich qua legersterkte rijker dan ze waren, hun zicht op de werkelijkheid was vertroebeld. In 1866 schatten de Franse militaire autoriteiten de omvang van het Pruisische leger op 1,2 miljoen soldaten, duidelijk te hoog. Daarentegen drong onvoldoende door dat de feitelijke omvang van het Franse leger slechts 288.000 man bedroeg.

Pogingen van de Franse maarschalk Adolphe Niel (1802-1869) om de algemene dienstplicht in te voeren, mislukten grotendeels. Daardoor hadden de Franse strijdkrachten aan de vooravond van de confrontatie met Pruisen niet meer dan 300.000 man voor de strijd beschikbaar. Zijn Pruisische collega Helmuth Karl Bernhard von Moltke kon aan de eind van de mobilisatie in 1870 rekenen op 450.000 man Duitse troepen. Wat echter in het voordeel van de Fransen leek te pleiten, was dat Von Moltke pas na het voltooien van de mobilisatie de drie legers wilde vormen waarmee hij Elzas en Lotharingen ging binnenvallen. Het Eerste Leger onder generaal Steinmetz werd geconcentreerd bij Trier, het Tweede Leger onder prins Friedrich Karl van Pruisen bij Mainz en het Derde Leger bij Spiers onder kroonprins Friedrich Wilhelm, de Frederik III die in 1888 slechts drie maanden keizer zou zijn. De Fransen mobiliseerden en concentreerden hun legers gelijktijdig.

Algemeen werd verwacht dat de geharde en geroutineerde Franse beroepsmilitairen direct na de oorlogsverklaring de dan nog zwakkere Duitse troepen zouden aanvallen. Mede dank zij de moderne chassepotgeweren was de Franse infanterie beter bewapend dan de Pruisische, een extra reden het voordeel uit te buiten. Daar stond tegenover dat het Duitse veldgeschut verder schoot en de artillerie goed samenwerkte met de infanterie, waardoor het Duitse geschut effectiever was dan het Franse. De Franse voorladers konden namelijk minder snel geladen worden dan de Duitse achterladers. De Pruisische legerleiding had de beschikking over het nieuwe kanon van Krupp dat sneller vuurde en lichter en mobieler was dan zijn voorgangers. Onder Alfred Krupp (1812-1887, ‘Alfred de Grote’ of de ’Kanonnenkoning’ genoemd) was de groei van het Krupp-imperium pas echt begonnen. In 1847 maakte hij zijn eerste kanon van smeltkroesstaal. In 1851 deed Alfred een baanbrekende uitvinding op het gebied van spoorwegmaterieel: het naadloze spoorwiel. Dat is terug te zien in het logo van Krupp: een stel ringen, afgeleid van spoorwielen. Onder Alfred Krupp kwam de productie van kanonnen goed op gang. Ondanks verzet van de Pruisische legerleiding kocht Wilhelm I, de latere keizer van Duitsland, lang voor het uitbreken van de Frans-Duitse Oorlog de eerste 312 stalen kanonnen van Krupp. De Franse legerleiding deed, ondanks aandringen van Napoleon III, echter geen zaken met Krupp. Zo werd de oorlog van 1870-1871 voor een groot deel ook een concurrentieslag tussen de bronzen Franse kanonnen en het winnende staal van Alfred de Grote.

Het Duitse geschut bleek beslissend te zijn in de strijd tegen de Fransen. Die hadden weliswaar de betere chassepotgeweren, maar dat voordeel woog niet op tegen het nadeel van het minder goede geschut. De Franse geweren schoten verder, maar de Pruisische bevelhebbers reageerden daar vaak effectief op, door de infanterie terug te trekken en hun betere artillerie verder naar voren te plaatsen, zodat het vuur van de Pruisische kanonnen de opeengepakte Franse troepen kon teisteren.

Om een zo compleet mogelijk beeld van de krachtsverhoudingen te schetsen, is het zaak ook andere aspecten te onderzoeken. Bijvoorbeeld die van de kwaliteit van de inlichtingen. De Duitse Ulanen – licht bewapende cavalerie – waren actief als verkenners, maar de inhoud van de verzamelde informatie was mager. Hun Franse collega’s deden het echter niet veel beter. Daardoor waren zowel Franse als Duitse commandanten lang niet altijd goed geïnformeerd over de werkelijke situatie in het veld. Vaak was men onvoldoende op de hoogte van de omvang en kwaliteit van de tegenstander. Ook was niet altijd duidelijk waar vijandelijke troepen zich nu werkelijk bevonden. Uiteindelijk wisten de Duitsers hiermee beter om te gaan dan de Fransen.

De Franse officieren waren vooral ervaren op één gebied, dat van koloniale operaties. Zij waren gewend aan het manoeuvreren met kleine legers tegen slecht bewapende, weinig gedisciplineerde troepen in Afrika en Azië. De Europese praktijk van grote legers en een goed uitgeruste tegenstander bleek heel anders. De officieren met koloniale militaire expertise hadden in doorsnee diepe minachting voor theoretische krijgswetenschap, zij improviseerden meestal tijdens hun acties en konden zelfs dikwijls niet goed met kaarten omgaan.

Ook bij de Duitsers was de aanvoering lang niet altijd onberispelijk. Von Moltke was het tegendeel van zijn Franse collega’s. Hij hield tot op het krampachtige vast aan zijn vaak tot in kleine details doordachte plannen en vergiste zich door ervan uit te gaan dat de tegenstander even planmatig opereerde als hij. Dit leidde nogal eens tot kortsluiting tussen het hoofdkwartier en de Duitse generaals te velde, die met eigen ogen konden zien dat de theorie soms heftig in botsing kwam met de praktijk. Ze handelden dan veelal op eigen houtje wat het risico met zich meebracht dat de strategie van het hoofdkwartier soms ongewild werd doorkruist. Moeizame communicatie leidde daardoor nogal eens tot chaos. In de praktijk gebeurde dat echter meer bij de Fransen dan bij de Duitsers. De Fransen bleken - afgezien van de ‘turco’s’ - ook minder strijdlustig dan op voorhand was aangenomen. Die strijdlust werd er niet beter op als bleek dat officieren passief bleven en lang niet altijd een antwoord hadden op een niet voorziene actie van de tegenstander. Feitelijk liep het Franse leger vanaf het begin achter de feiten aan, met name omdat de mobilisatie en concentratie moeizaam verliepen waardoor het aanvankelijke voordeel van latere Duitse troepenconcentraties niet kon worden uitgebuit.

De invloed van de techniek

De rode draad van dit boek, De Moeder van De Grote Oorlog, het verhaal van een vreselijke oorlog en een falende vrede en de gevolgen ervan, voert als vanzelf van de negentiende naar de twintigste eeuw. Dat geldt zeker voor een ander modern aspect van deze oorlog, te weten de grote invloed van de techniek, meer dan in andere negentiende-eeuwse oorlogen.

De Industriële Revolutie van de negentiende eeuw had grote gevolgen voor de oorlogvoering. Fabrieksmatige productie maakte het niet alleen mogelijk in korte tijd grote aantallen wapens te vervaardigen, maar bevorderde ook het moderniseren en verbeteren van het wapentuig. Een goed voorbeeld is het hiervoor al meermalen genoemde chassepotgeweer, het Franse infanteriegeweer model M 1866 dat zijn naam ontleende aan zijn uitvinder, de wapensmid Antoine Alphonse Chassepot (1833-1905).

Al lange tijd werd gewerkt aan het verbeteren van de bestaande geweren, de voorladers. Die werden geladen door het kruit in de loop te gieten, gevolgd door de kogel. De kruitlading werd op den duur verpakt in een kardoes, wat het laden vergemakkelijkte. Desondanks bleef het laden van geweren omslachtig en tijdrovend. Daardoor was de effectiviteit van de voorlader beperkt. Johann Nikolaus von Dreyse ontwikkelde in 1827 een achterlader, een geweer met een kamer aan de achterkant van het wapen, waarin een patroon werd aangebracht. Die bevatte zowel het buskruit als de kogel. De Pruisische achterlader werd afgevuurd door middel van een slagpen, vandaar de naam Zündnadelgewehr, in het Nederlands naaldgeweer. Dat was een grote vooruitgang vergeleken met de voorlader. De massaproductie van dit wapen startte in 1840. In de Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog van 1866 gebruikte het Pruisische leger het nieuwe type geweer en had daarmee een belangrijke voorsprong op de tegenstander.

Chassepot ontwikkelde in 1858 een soortgelijk geweer. Het verschil met het Duitse wapen was, dat het als ontstekingsmechanisme een haan had, van kleiner kaliber was (11 mm) en over een kamer met een rubberen gasafdichting beschikte. Een werkgroep onder leiding van luitenant-kolonel Nessler perfectioneerde het chassepotgeweer en stelde het in 1863 beperkt beschikbaar om er ervaring mee op te doen. Bij decreet van 30 augustus 1866 werd het geweer als standaarduitrusting ingevoerd. De productie werd zodanig opgevoerd dat het hele Franse leger er in 1868 mee was uitgerust.

Qua prestaties overtrof het chassepotgeweer de Pruisische Zündnadel ruimschoots. Het was ook hanteerbaarder. Het bereik ervan was vijftienhonderd meter, tegenover zeshonderd meter voor het Pruisische Dreyse-geweer. Vooral bij vuurgevechten op middelgrote en grote afstand bleek het Franse wapen effectiever dan het Duitse. Na de Frans-Duitse Oorlog werd het chassepotgeweer verder verbeterd.

De Franse legerleiding was enthousiast over deze modernisering en voelde zich sterk tegenover een tegenstander die het met een mindere kwaliteit vuurwapen moest stellen. In de praktijk van de Frans-Duitse Oorlog bleek echter ondanks het chassepotgeweer geen sprake van superioriteit van de Franse troepen. Integendeel, het voordeel werd teniet gedaan door andere factoren zoals de effectieve en massaal ingezette nieuwe Duitse kanonnen.

Een andere vernieuwing die de moderne oorlogvoering inluidde, was die van de mitrailleuse, later mitrailleur genoemd. Een mitrailleuse was een snelvuurwapen waarmee in korte tijd een groot aantal projectielen afgevuurd kon worden. Leonardo de Vinci ontwierp al een schrootkanon met meerdere lopen die tegelijkertijd gebruikt konden worden. In de Amerikaanse Burgeroorlog van 1861-1865 kende men de Gatling gun, een wapen dat voorzien was van een bundel lopen die met een slinger aan de zijkant die verschillende lopen al draaiend beurtelings liet afvuren. In de Frans-Duitse Oorlog gebruikten de Fransen het Reffye-machinegeweer, afgeleid van de door de Belg Joseph Montigny ontwikkelde Montigny-mitrailleuse, de voorloper van de moderne machinegeweren, met 37 lopen. Napoleon III liet vanaf 1866 een eigen versie van het Belgische wapen maken in een fabriek in Meudon, onder supervisie van Verchères de Reffye, aan wie het wapen zijn naam ontleende. De Franse mitrailleuse beschikte over 25 lopen, met een kaliber van 13 millimeter. In tegenstelling tot het Belgische machinegeweer vuurde het Franse wapen geen kogel- maar hagelpatronen af. Bij het begin van de oorlog beschikte het Franse leger over 215 exemplaren. De mitrailleuse bleek vooraf effectief als zij van korte afstand aanstormende infanteristen onder vuur kon nemen.

Spoorwegen

Snel en effectief vervoer en logistiek waren en zijn in een oorlog van grote betekenis. De Frans-Duitse Oorlog vormde daarop geen uitzondering. Ook op dit gebied ging mechanisering een belangrijke rol spelen. Het Duitse spoorwegnet was het beste van Europa, een vrucht van de sterke industriële ontwikkeling die Duitsland sinds het midden van de eeuw had doorgemaakt. Spoorwegen hadden in eerste instantie economische betekenis. Goederen en mensen konden veel sneller worden vervoerd. Dat droeg fors bij aan de economische groei. In Pruisen brak daarnaast al snel het inzicht door, dat spoorwegen van groot militair belang waren. Het land was omringd door sterke staten als Rusland, Oostenrijk-Hongarije en Frankrijk, de mogelijke vijanden in een eventuele oorlog. Het Pruisische spoorwegnet was daarom zo ontworpen dat legers snel van de ene naar de andere grens verplaatst konden worden. In combinatie met voortreffelijk functionerende elektrische telegraafverbindingen kon de relatief grote en goed georganiseerde Pruisische generale staf complexe en massale troepenbewegingen vanuit een centraal punt coördineren en ongekend snel in gang zetten.

Met zijn strak geleide organisatie en doordachte operationele planning was Pruisen zijn tijd ver vooruit. Andere Europese landen vertrouwden in 1870 nog steeds op het improvisatievermogen van individuele bevelhebbers te velde, zoals al eeuwenlang het geval was geweest. Vooral Frankrijk was een groot voorstander van dit informele systeem, dat uitging van het principe ‘on se débrouillera toujours’, ofwel ‘we redden ons altijd wel’. De methoden van het verleden waren echter niet die van de toekomst. In dat opzicht leerden de Fransen in 1870 een harde les.

Frankrijk had minder aandacht aan de militaire mogelijkheden van spoorwegen besteed dan Pruisen. Als grote mogendheid was het niet bang voor zijn buren. De Fransen investeerden wel veel geld en energie in hun marine. De stalen, door stoom aangedreven oorlogsschepen, toen een noviteit, behoorden tot de beste ter wereld. Ze maakten ambitieuze koloniale avonturen in Afrika en Azië mogelijk en waren succesvol. Daar dijde het Franse koloniale rijk tot indrukwekkende proporties uit. Toch was het Franse spoor bepaald niet onbetekenend. De Fransen zelf zagen hun spoorwegnet als superieur. Echter, een nadeel was dat het door zes maatschappijen werd geëxploiteerd, wat zich in 1870 zou wreken. Daarentegen had Frankrijk meer dubbelspoor dan de Duitsers, grotere stationsemplacementen en meer rollend materieel. Het spoorwegnet weerspiegelde echter de Franse prioriteiten. De betere spoorlijnen voerden immers richting Italië, naar het zuidoosten, tot 1866 het voornaamste slagveld voor Frankrijk, en naar het keizerrijk Oostenrijk, het land dat lange tijd de aanvoerder was van de Duitse staten die maar niet tot eenheid konden komen. Daardoor was het Franse spoorwegnet in het noordoosten onderontwikkeld. Sommige spoorlijnen waren niet eens af. De Pruisische legers beschikten met hun Zuid-Duitse bondgenoten over negen spoorlijnen die elkaar voor een deel overlapten. Daarover konden in korte tijd troepen tot vlak bij de Franse grens worden gebracht. Het Franse leger had slechts drie enkelspoorlijnen richting Duitse grens. In 1870 zou blijken hoe fataal deze achterstand was.

Ballonnen

Minder belangrijk dan spoorwegen en chassepotgeweren, was tijdens de Frans-Duitse Oorlog de rol van ballonnen, maar ook hier is sprake van een voorschot op latere ontwikkelingen. Het luchtwapen zou met name in de Tweede Wereldoorlog een uiterst belangrijk factor blijken te zijn.

Reeds in 1793 namen Franse militairen bij Meudon proeven met luchtballonnen. Een jaar later werden twee compagnieën ‘aërostiers’ (‘luchtschippers’) opgericht, maar in hetzelfde jaar alweer ontbonden wegens tegenvallende prestaties. In 1826 gaf het Franse ministerie van Oorlog opdracht nieuwe proeven uit te voeren. Maar van werkelijke inzet van de luchtballon was pas sprake tijdens de Frans-Duitse Oorlog, als gevolg van de omsingeling van Parijs, die tussen 15 en 19 september 1870 een feit werd. Alle verbindingen via de weg, het spoor, het water (de Seine) en per elektrische telegraaf werden tijdens het beleg afgesneden. De enige verbindingsweg die nog openstond liep via de lucht en daar werd door ballonnen intensief gebruik van gemaakt. Op die manier kon met name contact worden onderhouden met de regering die was uitgeweken naar Tours. Tijdens het beleg stegen er uit Parijs 66 luchtballonnen op. Zij vervoerden in totaal 102 passagiers, een half miljoen brieven en zo’n vierhonderd postduiven. Slechts vijf ballonnen vielen in handen van de Duitsers, twee verongelukten in zee. De beroemdste passagier was Léon Gambetta (1838-1882), een van de belangrijkste leiders van Frankrijk na de val van Napoleon III in september 1870, een politicus die aan de wieg stond van de in mei 1871 officieel uitgeroepen Derde Franse Republiek. Op 7 oktober 1870 ontvluchtte hij per luchtballon de Franse hoofdstad. Vanuit de lucht had hij goed zicht op de Duitse linies. Dat sterkte hem extra in zijn voornemen de oorlog zo fanatiek mogelijk voort te zetten.

Dat de Fransen oog hadden voor de mogelijkheden van militair luchtverkeer, blijkt uit de wilde plannen die ontwikkeld werden voor bestuurbare luchtschepen die met stoom, raketten, duiven of adelaars moesten worden voortbewogen. Ook werd geopperd de hongerende Parijse bevolking te helpen door duizend koeien per luchtballon naar Parijs te brengen, één koe per ballon. Het bleef bij een plan.