De portrettenreeks van heraut Hendrik van Heessel uit plm. 1456 opent met de graven Dirk I en Dirk II. De tekst boven de portretten luidt: Die yerste graef Dieric en syn wyf heet Geva; Dieric syn soen, syn wyf heet Hildegart. (Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, Antwerpen)

D.E.H. de Boer & E.H.P. Cordfunke

Graven van Holland

Middeleeuwse vorsten in woord en beeld
(880-1580)

eBook editie, december 2016

Naar een idee van H.J.F. Franssen

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de derde druk, 2015

© 2010 D.E.H. de Boer & E.H.P. Cordfunke, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag

Voorzijde:

- Maria van Bourgondië, olieverfschilderij toegeschreven aan Michael Pacher, ca. 1480. Privécollectie.

- Portret van de graven Floris II en Dirk VI, een van de 19 panelen in het Haarlemse stadhuis, oorspronkelijk afkomstig uit het karmelietenklooster aan de Grote Houtstraat te Haarlem, ca. 1490.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Jhartho Kempink, Design is Everything, Arnhem

ISBN 978.94.6249.150.2

NUR 668

De belangrijkste heraut met de eretitel ‘wapenkoning’, kondigt de reeks grafelijke portretten aan.

Die afkomste van Hollant sal ik vertoonen / Bewysen waer die eerste hier was ghebooren
Hoe tgraefschap ghesproten is uit vier croonen / Als tkeysers ende vranckrijckse, dat suldy hooren

(Stadhuis, Haarlem)

Voorwoord

In het schitterende Haarlemse stadhuis bevindt zich een reeks portretten die aan het einde van de middeleeuwen, op de drempel van de nieuwe tijd, waren geschilderd voor het Karmelietenklooster. Aan het begin van de reeks verkondigt een heraut trots het hoe en waarom van de afbeeldingen:

Die afkomste van Hollant sal ik vertoonen,

bewysen waer die eerste hier was ghebooren,

hoe tgraefschap ghesproten is uit vier croonen

als tkeysers ende vranckrijckse, dat suldy hooren.

Sinds de middeleeuwen is er veel over de geschiedenis van Holland en haar graven geschreven, maar slechts één keer eerder werden de levens van alle graven beschreven in korte, gebundelde schetsen. In 1712 gaf Ludolf Smids in Amsterdam een boekje uit met de titel Emblemata Heroica, of de medalische Sinnebeelden der ses en dertigh Graaven van Holland, met Konstplaaten vercierd, beginnend met graaf Dirk I en eindigend met koning Filips II, als graaf Filips III. Ook enkele gravinnen kregen in dat boekje afzonderlijk aandacht. Dit boek is opgebouwd rond dezelfde reeks Haarlemse gravenportretten waarbij de heraut zijn lof zong over hun voortreffelijke afkomst. Omdat het vrijwel steeds om dubbelportretten gaat, zijn telkens in dit boek twee geschreven portretten rond één paneel gesitueerd. De auteurs hebben geprobeerd de mens ‘achter’ elk portret tot leven te roepen en iedere graaf of gravin te plaatsen in zijn of haar tijd. Daarbij zijn regelmatig getuigen uit de tijd zelf aan het woord gelaten, in de vorm van citaten uit oorkonden, kronieken en brieven. Iedere biografie wordt voorafgegaan door een citaat in de vorm van een motto, dat een kenmerk van de persoon of diens bewind geeft. En telkens voegen afbeeldingen uit die tijd visuele informatie toe aan het beeld van de geportretteerde.

De reeks begint omstreeks 880, toen het graafschap Holland nog slechts een belofte was en de ochtendschemering van de Hollandse geschiedenis de namen en contouren van de graven nog in het half-duister hulde. Zeven eeuwen later kwam er een eind aan de grafelijkheid, toen de Hollanders hun trouw opzegden aan de verre, vijandige koning Filips II, die zij niet meer als hun graaf wilden erkennen. Omdat de Haarlemse panelen omstreeks 1490 eindigen met de toenmalige graaf, roomskoning Maximiliaan, zijn voor de laatste graven vergelijkbare portretten gezocht.

Elke graaf was een schakeltje in een menselijke keten, telg uit een oude dynastie, of vertegenwoordiger van een nieuw geslacht. Om te laten zien hoe die schakels aan elkaar passen, is bij ieder biografietje een stukje van de stamboom weergegeven. Centraal staat steeds de graaf of gravin, met boven zich de voorvader (of -moeder) uit de dynastie. Onder het grafelijke echtpaar volgen de kinderen, die de lijn al dan niet voortzetten. Telkens zijn de namen van de regerende vorsten en vorstinnen vet gedrukt.

De eerste graven reisden door hun gebied, van hof naar hof. Vanaf de dertiende eeuw was Den Haag vooral hun geliefde residentie, maar niettemin bleven de graven door hun reisgedrag letterlijk zichtbaar voor de Hollanders. Naarmate de graven van Holland over een groter gebied regeerden en het gezag over Holland combineerden met macht in andere graafschappen, ja zelfs in hele rijken, nam deze zichtbaarheid echter af. Zij werden graven in de verte, die in Le Quesnoy, Valenciennes, Brussel, Wenen of Madrid zetelden. Alleen door hun zegel, hun munt of hun portret waren ze symbolisch aanwezig. Hun plaats werd – letterlijk – ingenomen door stadhouders of landvoogden. Als deze familie waren, broers, neven of bastaarden, zijn ze ook in de stambomen opgenomen.

Zo bevat dit boek de portretten in woord en beeld, die samen een rode draad vormen door zeven eeuwen geschiedenis. Zij schilderen de levens van graven en gravinnen die door hun doelbewuste politiek, of door de spelingen van het lot, de ontstaansgeschiedenis van Holland markeren. En door de centrale rol die Holland speelde in het netwerk van Nederlandse gewesten, zijn zij meteen de getuigen van het prille ontluiken van de ‘staat’ der Nederlanden, zoals die groeide uit de cluster van graafschappen en hertogdommen, die geleidelijk in één hand kwamen. Zo ‘vertoonen’ deze portretten niet alleen de levens van een reeks van graven, maar zijn zij ook een essentieel stukje vaderlandse geschiedenis.

Bijna dertien jaar zijn verstreken sinds de tweede druk van het boek Graven van Holland, 880-1580. Portretten in woord en beeld verscheen. De belangstelling voor het onderwerp bleef echter onverminderd groot, hetgeen de uitgever heeft doen besluiten aan de vraag tegemoet te komen. In onderling overleg tussen uitgever en auteurs werd het al spoedig duidelijk dat het niet een eenvoudige herdruk kon worden. Niet alleen omdat sinds de tweede druk tal van belangrijke studies op dit gebied zijn verschenen, maar ook omdat de moderne druktechnieken het mogelijk maken op ruime schaal illustraties ter ondersteuning van de tekst toe te voegen. De tekst van het vorige boek bleef het uitgangspunt, maar is op vele plaatsen herzien en aangevuld. Het beeldmateriaal is verrijkt en verfraaid. In deze sterk visueel ingestelde tijd achten wij dit een belangrijke winst. Wij hopen dat dit boek in zijn vernieuwde vorm opnieuw zijn weg zal vinden.

Groningen/Schoorl, voorjaar 2010

Tweemaal Floris V. De linker afbeelding is de gravure die Philip Galle vervaardigde voor het boek van M. Vosmaer Principes Hollandiae (1578), naar de door Willem Thijbaut vervaardigde tekening van de muurschildering in het Haarlemse klooster. De rechter afbeelding is de voorstelling op het paneel in het Haarlemse stadhuis.

Inleiding

Vanaf de Noormannentijd in de 9e eeuw tot het begin van de Tachtigjarige Oorlog regeerden graven uit vijf geslachten de Hollandse kustgewesten. De reeks begint met Gerulf (ca. 885), de stamvader van het Hollandse Huis, en eindigt met Filips ii, de Habsburgse koning, die ook graaf van Holland en Zeeland was. Na de dertiende eeuw lieten de Hollandse graven in toenemende mate het bestuur waarnemen door een ‘gubernator’, stadhouder of landvoogd. Met de afzwering van Filips ii in 1581 kozen de edelen en steden in deze gewesten voor een nieuwe staatsvorm waarbij opnieuw een stadhouder functioneerde, ditmaal echter als een bestuurder in dienst van de Staten. Daarmee verdween de graaf als landsheer uit de geschiedenis van Holland

De meer dan 35 graven en gravinnen die gedurende zeven eeuwen het bewind voerden, hebben elk hun stempel gedrukt op de ontwikkeling van de graafschappen Holland en Zeeland die zij in één hand verenigden. In oude schoolboekjes stonden nog de rijtjes met de graven uit het Hollandse Huis (tot 1299) en een ezelsbruggetje: ‘Dikkie, Dikkie, Arnout ....’ moest het mogelijk maken de juiste volgorde van de graven te onthouden. Het versje ging echter niet verder dan Jan I, de laatste graaf uit het Hollandse Huis. Daarna kwamen de Henegouwse graven die vanuit een franstalige cultuur hun Noord-Nederlandse gewesten bestuurden. In 1346 bracht de komst van het Beierse Huis de terugkeer van de ‘Dietse’ dynastie én een groeiende rol van hun gewesten in de internationale handel en politiek. In 1433 moest Jacoba, als laatste Beierse gravin, de macht laten aan haar neef Filips de Goede uit het Bourgondische Huis. Hij voegde daarmee Holland en Zeeland bij het machtsblok waarover hij de scepter zwaaide. De dood van Filips’ kleindochter Maria maakte dat Habsburgse heren hier sinds 1482 tot hun afzwering in 1581 regeerden.

Zo werden de graven uit de negende eeuw, die zelf nog zichtbaar waren voor hun onderdanen omdat zij voortdurend door hun gebied reisden, tot vreemde heersers die maar hoogst zelden in hun graafschap kwamen. Een eed van trouw was nog de enige band tussen de Hollanders of Zeeuwen en hun graaf. Voor de meesten was hij een vorst in de verte, die ze hooguit kenden van een portret.

Van de oudste graven en gravinnen zijn vrijwel geen contemporaine afbeeldingen overgeleverd. Uitzonderingen vormen de beide miniaturen uit een 10e-eeuws handschrift uit de abdij van Egmond waarop graaf Dirk II en zijn vrouw Hildegardis zijn afgebeeld, en het tympanon dat zich eens boven de ingang van de abdij van Egmond bevond, waarop de jeugdige graaf Dirk VI en zijn moeder, gravin Petronilla, zijn afgebeeld. Ook de grafsteen die eens het graf van gravin Petronilla in de abdijkerk van Rijnsburg dekte, kan als zodanig worden beschouwd. In hoeverre hier sprake is van naar het leven vervaardigde afbeeldingen, blijft overigens een vraag. Dit geldt evenzeer voor de afbeeldingen die in latere tijd werden vervaardigd, toen het portret een steeds belangrijkere plaats ging innemen voor de zichtbaarheid van de macht en als representatie van de vorst. De fraaie serie gravenportretten in het Haarlemse stadhuis vormt daarvan een goed voorbeeld.

In dit stadhuis bevindt zich sinds 1566 een reeks van 19 panelen waarop afbeeldingen van de Hollandse graven van Dirk I tot en met Maximiliaan van Oostenrijk zijn geschilderd. Oorspronkelijk bevonden deze panelen zich in het Haarlemse karmelietenklooster, maar zij werden vanwege de dreiging van de beeldenstorm in 1566 naar het stadhuis overgebracht en daar opgeborgen. De afbeeldingen op deze panelen, die thans verspreid in het stadhuis hangen, zijn in de 17e en 18e eeuw veel nagetekend en in koper gezet om als illustratie in geschiedkundige werken te kunnen dienen. Want men hield deze gravenportretten voor ‘authentieke’ afbeeldingen. Zo schrijft Cornelis van Alkemade in 1699 in zijn inleiding tot de eerste uitgave van de Rijmkroniek van Melis Stoke dat de herinnering aan de Hollandse graven nauwelijks verlevendigd kan worden door afbeeldingen. Het was daarom een groot geluk dat de gravenportretten in het Haarlemse stadhuis tijdens de troebelen gespaard zijn gebleven, anders waren we ... ‘altoos ontblootgebleven van de ware en egte schetsen der lijfelijke gedaanten onser Graaven’.

Over de authenticiteit van deze afbeeldingen denken we thans anders. Reeds een oppervlakkige beschouwing laat zien dat ze gelijktijdig en door één hand zijn vervaardigd. Zo fungeert eenzelfde persoon voor de graven Floris IV, Floris V, Jan II, Willem IV en Karel de Stoute (en wellicht ook voor Dirk II en Dirk VII) en vertoont de kleding van de afgebeelde personen alle stijlkenmerken van de late 15e eeuw. Uit de verzen die onder de portretten zijn aangebracht, valt bovendien af te leiden dat de panelen tussen 1486 en 1491 zijn ontstaan. Immers, bij het voorlaatste portret, dat van Maria van Bourgondië, wordt behalve haar overlijden in 1482, ook de veelbelovende verloving in dat jaar van haar dochter Margaretha met de (sinds 1483) Franse koning Karel VIII vermeld. Deze verbintenis werd echter in 1491 ontbonden. Voorts wordt haar echtgenoot, Maximiliaan van Oostenrijk, als roomskoning aangeduid, hetgeen sinds 1486 het geval was. De panelen moeten derhalve tussen 1486 en 1491 zijn voltooid. Uit naam van Maximiliaan kregen de Haarlemse karmelieten op 10 september 1493 een eenmalige gift van 18 pond als onkostenvergoeding voor het laten vervaardigen van de gravenportretten. Vermoedelijk zijn zij tot stand gekomen op initiatief van Jan van Leiden, die in de tweede helft van de 15e eeuw prior van het Haarlemse klooster is geweest en er zijn vermaarde werk Chronicon Hollandie schreef. Van Anrooij opperde de veronderstelling dat Jan van Leiden de auteur van de teksten onder de panelen is geweest. De Haarlemse karmelieten hebben voor het schilderen vermoedelijk een beroep gedaan op een of enkele plaatselijke kunstenaars.

Van belang is echter dat de afbeeldingen op deze panelen lijken terug te gaan op oudere voorbeelden. In het in 1578 te Antwerpen uitgegeven boek Principes Hollandiae et Zelandiae et Domini Frisiae van Michael Vosmerus, schrijft de auteur dat in het 13e-eeuwse Haarlemse Karmelietenklooster muurschilderingen aanwezig waren met voorstellingen van de Hollandse graven. In de loop der tijd zouden deze fresco‘s door vocht en vuil zodanig aangetast zijn, dat ze werden gekopieerd op panelen die daarna voor de aangetaste muurschilderingen werden opgehangen. Toen men de panelen ten tijde van de Beeldenstorm in veiligheid wilde brengen, kwamen tot ieders verrassing de fresco‘s weer tevoorschijn. De beschilderingen waren toen echter nog zo gaaf, maar ook zo afwijkend van de voorstellingen op de panelen, dat ze door de kunstenaar Willem Thybaut werden nagetekend. Helaas zijn deze tekeningen verloren gegaan, maar in het genoemde boek van Vosmerus zijn gravures opgenomen die door Philip Galle naar de tekeningen van Thybaut werden vervaardigd. Een vergelijking met de Haarlemse panelen laat zien dat de gravures inderdaad daarvan aanzienlijk afwijken. Reeds Vosmerus merkte op dat de panelen geen echte kopieën van de muurschilderingen waren. Niet alleen is de kleding afwijkend, maar ook de attributen die de graven meekregen. Zo werd graaf Dirk IV afgebeeld met een pijl in zijn hand, hetgeen verwijst naar een (apocrief) verhaal dat hij in 1049 met een pijlschot zou zijn gedood.

Voor een datering van de muurschilderingen is het van belang dat er een afbeelding van Jan van Beieren voorkomt, die bij de panelen ontbreekt. Deze maakte in 1417, na de dood van zijn broer Willem VI, aanspraak op diens erflanden. Hij verdreef zijn nicht Jacoba van Beieren en functioneerde als graaf van Holland tot zijn dood in 1425. Al een jaar eerder had hij Filips van Bourgondië als zijn rechtmatige opvolger aangewezen. Jan van Beieren werd om die reden niet opgenomen in de portrettengalerij, die tussen 1486 en 1491 op paneel werd uitgevoerd ten behoeve van het Haarlemse Karmelietenklooster dat toen een centrum voor de bestudering van de Hollandse geschiedenis was. De muurschilderingen moeten derhalve kort voor 1424 zijn vervaardigd.

In de jaren 1587/88 heeft Willem Thybaut zijn tekeningen van de muurschilderingen gebruikt om in opdracht van de Leidse schutterij gebrandschilderde ramen in de Leidse Doelen te maken. Deze ramen zijn, voor zover bewaard gebleven, in de Leidse Lakenhal aanwezig. Van belang is bovendien dat alle originele cartons nog bewaard zijn gebleven waardoor het mogelijk is deze te vergelijken met de door Galle gemaakte gravures uit 1578 voor het boek van Vosmerus. We zien dan dat de cartons nogal afwijken van de gravures van Galle naar dezelfde tekeningen. Die veranderingen betreffen niet alleen de houding van de personen die op de ramen twee aan twee naar elkaar toegekeerd in de kruiskozijnen moesten staan. Ook de portretten van enkele personen zijn grondig gewijzigd, met name die van Filips van Bourgondië en Karel de Stoute, waarbij opvalt dat het portret van laatstgenoemde in het geheel niet lijkt op de geschilderde portretten die van hem bekend zijn.

Graaf Floris V; gravure door Hendrik Goltzius naar een tekening van Willem Thybaut in Het Oude Goutsche Chronycxken (1663).

Het geringe streven naar historische exactheid is kenmerkend voor de kunstopvatting in de 15e en 16e eeuw. Veeleer stond toen het verlangen voorop dit verleden te heroïseren. We zien dat duidelijk bij de gravures die de schilder/graficus Hendrik Goltzius omstreeks 1586 maakte van de graven en gravinnen van Holland naar de tekeningen van Thybaut. Deze gravures zijn een vrije navolging van het oorspronkelijke werk. Ze dienden in 1636 ter illustratie van D’oude chronijcke ende historien van Holland, een bewerking van de Divisiekroniek door Wouter van Gouthoeven, en in 1663 voor Het oude Goutsche chronycxken van Petrus Scriverius. Daarentegen gebruikte Cornelis van Alkemade in 1699 de Haarlemse panelen, die hij getrouw had laten kopiëren, ter illustratie van de eerste uitgave van de Rijmkroniek van Melis Stoke.

Behalve de Haarlemse gravenportretten, moeten in de middeleeuwen nog andere series gravenportretten in opdracht gemaakt zijn. Zo weten we uit de stadsrekeningen dat in de jaren 1462 – 1465 een portretreeks werd vervaardigd voor het Leidse stadhuis, maar in de loop van de 16e eeuw was deze serie al verdwenen. Ouder dan de geschilderde gravenportretten in het Haarlemse stadhuis is een reeks gravenportretten in een handschrift dat zich in de erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience te Antwerpen bevindt. Het betreft 24 gekleurde afbeeldingen in inkt, van Dirk I tot en met Jacoba van Beieren. Volgens de onderzoeker, W. van Anrooij, werden deze afbeeldingen in 1456 toegevoegd aan het manuscript dat de Gelderse heraut Hendrik van Heessel gebruikte om voor hem nuttige informatie betreffende wapenschilden en adelsgeschiedenis vast te leggen. Als wapenkoning speelde de heraut een belangrijke rol bij toernooien en andere officiële feesten. De in het manuscript getekende portretten zijn mogelijk gebaseerd op de houten beelden van de Hollandse graven die sinds het einde van de veertiende eeuw in de hofkapel in Den Haag aanwezig waren, maar later zoek geraakt zijn.

De Dood. (Stadhuis, Haarlem)

Ook reeksen van afbeeldingen in de vorm van beeldjes in hout of steen moeten op tal van plaatsen in het graafschap aanwezig zijn geweest. We noemen hier onder meer het oxaal van de Hofkapel in Den Haag (de serie werd vervaardigd tussen 1373 en 1390/91), het oxaal van de abdijkerk van Egmond en de façade van het oude stadhuis van Amsterdam. Daarvan zijn slechts luttele sporen bewaard. De meesten zijn verdwenen, verweerd of versleten, ten prooi gevallen aan geweld van mens of natuur.

Daarnaast waren er ook als illuminaties vervaardigde portretreeksen. In het sinds kort in een prachtige editie beschikbare manuscript van de zogenoemde Kattendijke-kroniek zijn alleen nog de visuele schaduwen te zien van de portretten die daarin in het laatste decennium van de vijftiende eeuw waren aangebracht. Zorgvuldig zijn de meestal als ruiterportret afgebeelde graven weggeradeerd, zodat slechts vage contouren de herinnering vasthouden. Het is misschien wel symbolisch voor de veranderingen in waardering door de eeuwen heen.

Jacoba van Beieren voor Gorinchem. Het beleg van Gorinchem in 1417 vormde een belangrijk moment tijdens de Hoekse en Kabeljauwse Twisten. Isings bracht deze gebeurtenis in beeld met veel gevoel voor detail. Schoolplaat, 1906. (Onderwijsmuseum, Rotterdam)

Afbeeldingen van historische personen en gebeurtenissen hebben in de geschiedenis altijd een belangrijke rol gespeeld. Vooral in de eerste helft van de 19e eeuw floreerde de ‘historieschilderkunst’ als nooit tevoren. De schilders wilden de geschiedenis van het vaderland verbeelden om, naar E.J. Potgieter, ‘door het penseel den indruk van het goede en grootte in onze geschiedenis te verlevendigen en versterken’. Hun werk moest de mens verheffen, een voorbeeld voor ogen stellen en zo opvoeden tot een betere burger.

Na het midden van de 19e eeuw raakte de historieschilderkunst uit de gratie, zowel bij historici als bij het publiek. Opdrachten van hoger hand bleven uit. De historicus R. Fruin ging zelfs zover door in zijn kritiek op de Atlas van Frederik Muller (1863) – een catalogus van historieprenten – te schrijven dat deze ‘(eer) onze verbeelding misleiden, dan ons tot de waarheid geleiden’. Toch verscheen nog een aantal geschiedwerken, onder meer van Hofdijk en van Witkamp, met mooie illustraties in lithografie. Vooral het werk van Ch. Rochussen (1814-1894) gaf toen de toon aan.

De laatste tijd is de belangstelling voor historiserende afbeeldingen, ook bij historici, weer toegenomen. De invloed van het werk van de historieschilder J.H. Isings (1884-1977) heeft daarbij een voorname rol gespeeld. Vele generaties leerlingen van de lagere school maakten via de schoolplaten van Isings voor het eerst kennis met de vaderlandse geschiedenis. Van 1911 tot 1968 heeft hij 43 grote aquarellen gemaakt. Van ieder detail van een voorstelling maakte hij een diepgaande studie. Hij zocht daartoe in archieven en musea en bestudeerde middeleeuwse gebouwen om zijn wandplaten historisch verantwoord te doen zijn. Isings was kunstenaar, maar ook pedagoog. Ook wij hebben in dit boek daarom een drietal platen van deze grootmeester van het genre opgenomen.

Floris III sterft te Antiochië. Historiserende prent door L. Falk. Uit: P.H. Witkamp. Geschiedenis der Zeventien Nederlanden (1882)

Dit boek bevat een serie korte biografieën, die een impressie geven van het leven van deze middeleeuwse machthebbers. Steeds zijn de ontwikkelingen in hun machtsgebied geschilderd als decor van dat leven, een decor dat zij zelf voortdurend aanpasten aan de nieuwe machtsverhoudingen. Ook wij hebben de Haarlemse gravenportretten als uitgangspunt bij de biografische portretten gekozen. In de eerste plaats omdat deze unieke serie de enige uit de middeleeuwen tot ons gekomen op paneel geschilderde portretten van de Hollandse graven vormt. Maar ook omdat deze portretten grote invloed hebben gehad op latere afbeeldingen van de Hollandse graven. De reeks wordt ingeleid door een heraut met banderol en besloten door de ‘Dood’, die in de begeleidende tekst de Hollandse graven en gravinnen als volgt toespreekt: ‘daer en isser ghebleven thants uwer geene, maer syt an mynen dans getreden. Nu ghy regeert hebt bey landt en steden, men weet dat thants wel altemalen, is al geschied na recht en reden, so mooch dy voor Godt u loon nu halen’.

Graaf Dirk I ontvangt de schenkingsoorkonde van 922 uit handen van de West-Frankische koning Karel de Eenvoudige. (Joh. Wagenaar, deel II, 1770)

De eerste graven:

Gerulf en Dirk I

Nu hoert daer ict al om began,

Hoe Hollant eerst grave ghewan.

(Melis Stoke, Rijmkroniek)

Over de eerste graven in het Hollandse kustgebied is weinig bekend. Toen de anonieme klerk omstreeks 1290 aan zijn Rijmkroniek van Holland – die traditioneel op naam van Melis Stoke staat – begon, nam hij aan dat Dirk I de stamvader van de Hollandse graven was. Hij ging uit van de schriftelijke overlevering die in de abdij van Egmond was opgetekend en van de vier zogenaamde ‘koningsoorkonden’, waarin de schenkingen van de Oost- en West-Frankische koningen aan de eerste graven waren vastgelegd. Deze oorkonden waren uitgegeven in de jaren 889, 922, 969 en 985, en bevonden zich in afschrift in de abdij van Egmond. Bij het afschrijven was echter in de datering van twee van deze oorkonden een fout geslopen: het jaartal 922 (DCCCCXXII in Romeinse cijfers) werd door onnauwkeurig schrijven en lezen op 863 (DCCLXIII) gesteld. De oorkonde van 969 werd vervolgens op 868 gedateerd. De chronologische volgorde van de schenkingen werd daardoor 863, 868, 889 en 985.

Uit een 12e-eeuwse aantekening in de marge van het in origineel bewaard gebleven handschrift van de Egmondse annalen blijkt dat de oorkonde van 15 juni 922 toen al op 863 was geplaatst. De eigenlijke oorkonder, de West-Frankische koning Karel de Eenvoudige, werd daardoor aangezien voor de Oost-Frankische koning Karel de Kale, die in 863 regeerde. Met deze oorkonde ontving graaf Dirk (I) de kapel te Egmond met een belangrijk goederenbezit als beloning voor steun aan de koning in diens strijd tegen zijn opstandige vazallen. In deze ‘oudste’ oorkonde – die werd verleend in het Brabantse Bladel toen de koning op de vlucht uit Frankrijk was – heeft men in de middeleeuwen wel het ‘scheppingsverhaal’ van het graafschap Holland gelezen. De achtereenvolgende middeleeuwse geschiedschrijvers hebben telkens wat aan dit verhaal toegevoegd tot het bij de laat 15e-eeuwse kroniekschrijver Jan van Leiden was uitgegroeid tot de successtory van Dirk, de eerste graaf van Holland, die een zoon was van Sigisbertus, prins van Aquitanië. Deze gefantaseerde prins zou via de Merovingische koningen afstammen van koning Priamus van Troje. Dirk I was, volgens Jan van Leiden, een man eerbaar van zeden, claer van geboerten ..., een kampioen van de christenheid tegen de heidenen.

Ook over de oorsprong van het grafelijk gezag in Holland is veel geschreven. Reeds Melis Stoke huldigde de opvatting dat Holland aanvankelijk een stuk was van het veel grotere Friesland:

Sijt des seker ende ghewes

Dat de graefscap van Hollant es

Een stic van Vrieslant ghenomen.

In dit Friesland woonden, in die opvatting, aanvankelijk Bataven die na de val van het Romeinse rijk hun vrijheid verdedigden tegen Denen en Friezen, maar zich onderwierpen aan de Frankische koning. Onder Karel de Kale werd ‘Batavia’ verdeeld in drie stukken: in twee ervan werd een heer aangesteld, de bisschop van Utrecht en de graaf van Holland. Alleen het oostelijke stuk, Nijmegen en de Betuwe, bleef vrij.

Vanaf het midden van de zestiende eeuw werd de opvatting over de oorsprong van het grafelijke gezag sterk beïnvloed door de nieuwe leer van de volkssoevereiniteit. Zo betoogde Hugo de Groot dat niet de Frankische koningen, maar de Staten van Holland Dirk I met de grafelijke waardigheid hadden bekleed. Tot diep in de 18e eeuw bleef de ‘officiële’ geschiedschrijving in handen van juristen die zich meer bekommerden om juridisch sluitende argumenten, dan om een juiste historische basis. De Staten waakten er zorgvuldig voor dat de historische werken, die onder hun auspiciën verschenen, niets bevatten wat daarmee in strijd was.

Deze ideeën over een vroege volkssoevereiniteit werden op wetenschappelijke gronden afdoende bestreden door de Leidse hoogleraar A. Kluit (1735 – 1806) die in de jaren 1777 – 1782 een naar de bronnen bewerkte geschiedenis van de graafschappen Holland en Zeeland liet verschijnen. Daarin kreeg ook de oorkonde van 922 het juiste jaartal en de juiste betekenis.

De vroeg-middeleeuwse bewoning was niet gelijkmatig verspreid, maar concentreerde zich in ‘eilanden’ die door water en venen van elkaar gescheiden waren. Deze nederzettingsconcentraties worden ‘kerngewesten’ genoemd. De archeologisch aantoonbare kerngewesten in de Merovingische tijd en de uit de Karolingische tijd bekende namen van de gouwen en andere territoriale eenheden zijn op de kaart aangegeven. De voornaamste en dichtstbevolkte bewoningscentra waren Friesland (van Texel tot in Groningen) en de Betuwe.

Met de goede chronologische volgorde van de koningsoorkonden was echter niet Dirk I de oudst bekende graaf in het kustgebied dat later Holland zou heten, maar een graaf Gerulf die in de oorkonde van 889 voorkwam. Melis Stoke, en met hem zijn latere middeleeuwse opvolgers, hadden met deze graaf geen raad geweten, maar uit het feit dat de oorkonde van 889 in de abdij van Egmond ter bewaring was gegeven, was wel duidelijk dat graaf Gerulf iets met het latere graafschap Holland te maken heeft gehad. Voortgezet historisch onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat graaf Gerulf de vader was van Dirk I en als zodanig als de stamvader van de graven uit het Hollandse Huis moet worden beschouwd. Weliswaar staat dit nergens in de oudste overlevering vermeld, maar men mag dit concluderen door een tweetal gegevens te combineren. Een in Egmond omstreeks 1120 geschreven gedicht, dat later telkens werd aangevuld en bekend staat als ‘het gravenregister’ en vermoedelijk bedoeld was om te worden gezongen of voorgedragen als onderdeel van de liturgie waarmee grafelijke bezoekers in de abdij werden ontvangen, begint met de zin: ‘De eerste Dirk, broer van Waldger, was een roemrijk man, God in alle dingen lief.’ Als men dit bericht, dat nergens anders te vinden is, combineert met een aantekening in de kroniek van Regino van Prüm waarin vermeld wordt dat Waldgarius Freso, Gerulfi filius (Waldger de Fries, de zoon van Gerulf) in 898 Everhard Saxo doodde, dan kan men daaruit afleiden dat Dirk I een zoon was van graaf Gerulf. Deze Gerulf geldt thans als de stamvader van het Hollandse gravenhuis. Tevens maakt deze reconstructie begrijpelijk waarom de oorkonde van 889 in het klooster van Egmond is gekomen. Bij dit alles is het goed te beseffen dat Gerulf en zijn lange lijn van opvolgers eigenlijk eerder graven in Holland waren, dan graven van Holland. Zij werden beleend met een titel – in het Latijn een honor – en daaraan verbonden rechten en goederen, maar waren geen eigenaars van het graafschap. Macht en gebied waren nog niet synoniem.

Graaf Gerulf ontving op 4 augustus 889 van de Oost-Frankische koning een aantal goederen, gelegen in zijn graafschap en elders, in volle eigendom als beloning voor zijn actieve rol bij het verdrijven van de Noormannen uit het kustgebied. Deze goederen bestonden uit twee clusters, één in Teisterbant, het gebied aan weerszijden van de Waal met Teole (Tiel) als centrum, en een tweede in het kustgebied tussen de monding van de Oude Rijn met een grensafbakening waarvan we de ligging niet precies kennen, maar die mogelijk bij Bennebroek was gelegen. Graaf Gerulf is vermoedelijk niet lang hierna overleden. Na zijn dood werden zijn goederen verdeeld tussen zijn beide zoons: de oudste zoon Waldger werd graaf van Teisterbant, Dirk(I) kreeg het kustgebied.

885: moord op Godfried de Noorman door hertog Everard. (Joh. Wagenaar, deel II, 1770)

Op grond van de naam Radbod die de enige zoon van graaf Waldger droeg, en de nauwe banden die Waldger had met de Utrechtse bisschop Radbod (900-917) – wiens afstamming van de legendarische Friese koning Radbod († 719) reeds in de 10e-eeuwse Vita Radbodi wordt vermeld – wordt aangenomen dat ook graaf Gerulf en diens nakomelingen van Friese koningen afstammen. Het is daarbij goed te beseffen dat ‘dé’ Friese koningen eigenlijk niet bestonden. Er waren kleine machtsgebieden onder het gezag van een lokale leider. Diens functie als bestuurder werd in de Latijnse bronnen aangeduid met het actieve woord dat hoort bij het werkwoord regere (besturen): reg+s = rex. Deze klein-koningen droegen in perioden van externe dreiging hun gezag over aan één van hen als een soort ‘super-koning’, die bij het verdwijnen van de dreiging zijn oppergezag weer diende af te staan. Zo’n koning was Radbod. Hoe dan ook werden de afstammelingen van de oorspronkelijke elites naar alle waarschijnlijkheid bij het bestuur van de door de Karolingen veroverde en ingelijfde Friese gebieden ingeschakeld. Uit deze gebieden werd in het begin van de 9e eeuw het hertogdom Friesland gevormd ter verdediging van de kuststreken tegen de invallen van de Noormannen. Aan deze afkomst van de Friese koningen zouden de latere Hollandse graven een deel van hun prestige ontlenen.

Lotharingen en het noordelijke deel van West-Francië ten tijde van de West-Frankische koning Karel de Eenvoudige. Het West-Friese graafschap maakte deel uit van het Lotharingse rijk waarover Karel de Eenvoudige van 911-923 regeerde.

Graaf Dirk I volgde zijn vader Gerulf dus op in het kustgebied, het gebied ten westen van het Vlie dat ter onderscheiding van Midden- en Oost-Friesland wel West-Friesland wordt genoemd. De naam Holland voor het graafschap komt eerst tegen het midden van de 11e eeuw in gebruik; sindsdien noemen de West-Friese graven zich ‘graven van Holland’.

Op 15 juni 922 ontving graaf Dirk I de kerk van Egmond met alle bijbehorende goederen van de West-Frankische koning Karel de Eenvoudige, als beloning voor de steun die hij de koning in diens strijd met zijn opstandige vazallen had gegeven. Deze goederen waren gelegen ten noorden van het bezit dat hij van zijn vader had geërfd en vormden daarop een belangrijke aanvulling. Spoedig hierna stichtte graaf Dirk in het nabijgelegen Hallem (het latere Egmond) een nonnenklooster en schonk hieraan de bezittingen van de kerk die hij in 922 had gekregen. Ook liet hij het lichaam van Adelbert – een lokale heilige, die volgens de vrome overlevering één van de metgezellen van Willibrord was geweest en die in deze streek een vroom leven had geleid – uit die kerk opgraven en overbrengen naar het zojuist gestichte klooster. Volgens de Vita S. Adalberti had de heilige Adelbert zelf in een droom van een non, genaamd Wulfsit, tot deze translatie opdracht gegeven.

In de Vita, die omstreeks 985 werd geschreven, worden graaf Dirk en diens zoon, ‘Dirk junior’ genoemd. Met laatstgenoemde was graaf Dirk II († 988) bedoeld, volgens de traditionele opvatting de zoon van graaf Dirk I. Mede gezien het grote tijdsverschil dat tussen het optreden van de beide graven bestaat, heeft J.M. van Winter gepleit voor het bestaan van een tussengeneratie, waarbij Dirk I de grootvader van Dirk II zou zijn. Daartussen zou dan een graaf Dirk I(bis) moeten worden geplaatst, waarbij wellicht een aantal van de handelingen van Dirk I op rekening van diens zoon moet worden geschreven. Deze hypothese heeft echter veel kritiek ondervonden. De tweede auteur van dit boek veronderstelt dan ook, op grond van recent archeologisch/fysisch-antropologisch onderzoek, dat Dirk II een zoon is uit een tweede huwelijk van Dirk I met Geva.

Een ‘portret’ van graaf Dirk I van de hand van C. Visscher, ca. 1650. (Belastingmuseum, Rotterdam)

Uit de schaarse gegevens die zijn overgebleven, valt af te leiden dat graaf Dirk I een actieve rol speelde in de ‘internationale’ politiek van zijn tijd. Hij was betrokken bij de grote conflicten, steunde de West-Frankische koning in 921/922 in diens strijd tegen zijn opstandige vazallen en zocht aansluiting bij Vlaanderen. De Vlaamse graven hadden een positie opgebouwd als grootmacht ten noorden van het Kanaal. Die was bevestigd door het huwelijk van Boudewijn II met een dochter van de Engelse koning Alfred de Grote, waaruit in 889 Arnulf werd geboren die van 918 tot 965 als graaf over Vlaanderen zou regeren. De vroege ontplooiing van Holland vond dan ook plaats in de schaduw van de Vlaamse macht en op de grens van twee werelden: sinds in 843 in Verdun de ‘erfenis’ van Karel de Grote was opgedeeld, hoorde Vlaanderen tot het West-Frankische Rijk en Holland tot het Duitse Rijk. De Schelde liep als de natuurlijke rijksgrens midden door Zeeland, dat daardoor eeuwenlang een twistappel zou blijven. De oplossing – het belenen van de aan de Franse koning onderdanige Vlaamse graaf door de Duitse koning – bleek een duurzame schijnoplossing. Voor het legitimeren van hun positie verbonden de Hollandse graven zich met hun prestigieuze buren. In 938 waren de grafelijke families van West-Friesland, het Veluwse graafschap Hamaland en Vlaanderen bijeen om een dubbele verloving te vieren, namelijk van Dirk, de zoon van Dirk I, met Hildegard van Vlaanderen en Wichman, de zoon van Meginhard van Hamaland, met Liutgard van Vlaanderen.

Kort hierna, in de zomer van 939 nam graaf Dirk deel aan een opstand van de Lotharingse groten tegen de Duitse koning Otto I. Het is zeer waarschijnlijk dat hij in de slag bij Andernach in oktober 939 – de datum is niet precies bekend – sneuvelde. Zijn sterfdag werd in het klooster van Egmond op 6 oktober herdacht. Geva, de vrouw van graaf Dirk I, die in een onbekend jaar overleed, werd in de kloosterkerk van Egmond bijgezet. Haar sterfdag werd er op 11 januari herdacht. Volgens een oude overlevering zou zij uit het Noord-Franse geslacht van de graven van Vermandois stammen; het bewijs hiervoor ontbreekt echter.

De graven Dirk I en II. (Stadhuis, Haarlem)

Dirk II

(939 – 988)

Hi ende sijn wijf worden begraven

TEgmonde, dat si met haven

Ende met erven hadden gherijct.

Ewelike haer weldaet blijct.

(Melis Stoke, Rijmkroniek)

In 938 vond een bijzondere gebeurtenis plaats: in dat jaar werd de jeugdige Dirk(II) verloofd met Hildegard, een dochter uit het in 934 gesloten huwelijk van graaf Arnulf I van Vlaanderen en Adela van Vermandois. Tegelijk werd Hildegards oudere zuster, Liutgard, verloofd met Wichman, de zoon van graaf Meginhard van het op de Veluwe gelegen graafschap Hamaland. In het verbroederingsboek van de abdij Reichenau - een boek, waarin de namen van bezoekende gasten werden geschreven met wie de abdij een bijzondere band had - treffen we de namen aan van het Vlaamse grafelijk paar, tezamen met die van hun kinderen en de aanstaande schoonvaders van hun dochters. Voor graaf Dirk was het een belangrijke gebeurtenis omdat het een verbintenis was tussen zijn familie en die van de voorname Vlaamse graaf, die bovendien van karolingischen bloede was.

Kort hierna sneuvelde graaf Dirk (939), waarna zijn zoon Dirk II onder bescherming van zijn aanstaande schoonouders werd opgevoed, vermoedelijk in de gemeenschap van de St.Pietersabdij te Gent. Hier maakte Dirk II de hervorming van deze abdij mee die in 941 zijn beslag vond. Als knaap was Dirk II in 941 getuige bij een schenking van een bevriende bisschop aan deze abdij, als graaf was hij op 8 juli 949 getuige in een oorkonde van graaf Arnulf voor deze abdij. Tussen deze twee data ligt het tijdstip waarop hij op 12-jarige leeftijd meerderjarig werd. Ook in zijn latere leven zou Dirk nauwe banden met deze abdij blijven onderhouden.

Eén van zijn eerste daden als graaf was de vervanging van het door zijn vader in Egmond gebouwde houten klooster voor nonnen door een stenen abdijkerk annex klooster. De graaf zal hiervoor motieven van verschillende aard hebben gehad, waarbij prestige-overwegingen zeker niet de minste zullen zijn geweest. De bouw van de stenen abdijkerk, waarmee in de loop van de jaren ’60 was begonnen, werd omstreeks 975 voltooid. Uit de hervormde St. Pietersabdij te Gent liet hij de eerste monniken komen om het nieuwe klooster te bevolken.

Ook trad hij spoedig nadat zijn bruid de huwbare leeftijd had bereikt (ca. 950) in het huwelijk. Hildegard was toen 12 jaar, Dirk II omstreeks 20 jaar. Uit dit huwelijk werden tenminste drie kinderen geboren: Arnulf, vernoemd naar zijn grootvader van moederskant, Egbert, de latere aartsbisschop van Trier, en een dochter genaamd Erlindis.

Arnulf werd in Gent geboren, zoals blijkt uit het epitheton ‘Gandensis’ waaronder hij nog lang bekend stond. In Vlaanderen had Dirk II niet alleen veel goederen, maar ook grote invloed. Dit bleek onder meer na de dood van zijn schoonvader op 27 maart 965. Dirk II trad toen enige tijd op als voogd voor de minderjarige Vlaamse graaf Arnulf II, de kleinzoon van de overleden graaf Arnulf I. De invloed van Dirk II in Vlaanderen blijkt ook uit de oorkonden waarin hij als voornaamste onder de lekengetuigen optreedt, onder meer van schenkingen aan de St. Pietersabdij te Gent.

Aartsbisschop Egbert van Trier (977-993/994) ontvangt twee boeken uit handen van monniken uit Reichenau, ca. 980. (Stadtarchiv/Bibliothek, Trier)

Zijn positie als graaf maakte dat Dirk II ook bij de machtpolitiek in het Duitse rijk betrokken raakte. In 981 moest hij zijn zoon Arnulf met 12 pantserruiters zenden ter begeleiding van de Duitse keizer Otto II op diens tocht naar Italië. Dit is zowel een bewijs van zijn verworven aanzien, als van de manier waarop de Duitse keizer probeerde via de vazalliteit controle in zijn rijk uit te oefenen. Een speciaal element in de keizerlijke politiek werd het rijkskerkenstelsel, waarbij bisschoppen als leenmannen werden ingezet en met wereldlijke macht bekleed. Dirks jongere zoon Egbert maakte die ontwikkelingen van nabij mee: hij ontving zijn opleiding in de hofkapel, tevens kanselarij, bij aartsbisschop Bruno van Keulen, de broer van keizer Otto I. Hij werd al op jeugdige leeftijd in 976 kanselier van de keizer en het jaar daarop aartsbisschop van Trier: hij was toen omstreeks 25 jaar! Egbert bevorderde de letteren en kunsten en was politiek zeer actief. Dit blijkt uit overgebleven briefwisseling met de groten van zijn tijd. In de troonstrijd na het overlijden van keizer Otto II op 7 december 983 steunde hij aanvankelijk de hertog van Beieren tegen diens jeugdige neef, de latere Otto III. Eerst nadat de hertog van Beieren zich in 985 op de rijksdag in Frankfurt had teruggetrokken, werd Otto III door Egbert en zijn vader erkend. Als beloning ontving Dirk II op 25 augustus 985, door bemiddeling van keizerin-regentes Theophano en aartsbisschop Egbert, aanzienlijke goederen en inkomsten tussen Lier en IJssel (Maasland), in Kennemerland en op Texel, die hij tevoren van de Duitse keizer in leen had gehouden.

Graaf Dirk II overleed op 6 mei 988, ongeveer 58 jaar oud. Nog op 1 april van dat jaar was hij getuige in een oorkonde van de graaf van Vlaanderen. Hij werd bijgezet in de door hem gestichte abdijkerk van Egmond bij zijn eerder overleden echtgenote, waar één steen hun graf dekte.

‘Sinnebeeld’ van een medaillon van Dirk II met op de keerzijde een fantasieafbeelding van het kloosterkerkje van Egmond en het randschrift sic patris monumenta colit (zo eert hij de gedenktekenen van zijn vader)(Ludof Smids, 1712)

Graaf Dirk II en gravin Hildegard schonken een rijk versierd Evangeliarium – een handschrift met bijbelteksten voor devotioneel gebruik - aan de abdij van Egmond, zoals blijkt uit de voorstelling op één van de miniaturen die nog in de 10e eeuw aan dit boek zijn toegevoegd. Voorts schonken zij twee kristallen kandelaars, liturgische boeken en een boek over geneeskunst. Voor de relieken van de heilige Adelbert schonken zij een fraai versierde reliekschrijn en voor het onderhoud van de monniken schonken zij grondbezit. Al deze schenkingen werden opgetekend op het schutblad van het Evangeliarium. Dit boek, weliswaar ontdaan van de fraaie, met edelstenen versierde band, is thans één van de kostbaarste bezittingen van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Wellicht de meest waardevolle schenking van het grafelijk paar aan de abdij van Egmond was een retabel, een altaarstuk met platen van zuiver goud. Deze met edelstenen versierde tafel was nog in de 16e eeuw één van de kostbaarste stukken uit het abdijbezit. Tussen 1550 en 1570 is deze tafel spoorloos verdwenen.

Graaf Dirk II en gravin Hildegard schenken het Evangeliarium aan de abdij van Egmond, ca. 975. (Koninklijke Bibliotheek, Den Haag)

Graaf Dirk II en gravin Hildegard namen onder de groten van hun tijd een vooraanstaande plaats in. Hun roem leeft echter voort door hun vele schenkingen op religieus gebied, niet alleen in Egmond, maar ook in Gent en Trier. Zij getuigen aldus van de rijkdom, kunstzin en vroomheid van het grafelijk paar.

De graven Arnulf (Aernout) en Dirk III (Stadhuis, Haarlem)

Arnulf

(988 – 993)

Int jaer ons heren ix hondert jaer

Ende drie ende neghentich vorwaer

.....begonsten riesen

Ende striden die Westvriezen

Jeghen den grave Aernoude,

De haer here wesen soude.

(Melis Stoke, Rijmkroniek)