Oorspronkelijke titel: 

Wer den Wind sät –Was westliche Politik im Orient anrichtet

© 2014 Michael Lüders

Oorspronkelijke uitgave: 

© 2014 Verlag C.H.Beck oHG, München

Nederlandse vertaling:

© 2016 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2016

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag:

– Silhouet van soldaat met geweer (© zabelin, 123RF)

– Foto van explosie (© solarseven, 123RF)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Vertaling: Fons Oltheten

Eindredactie: WalburgPers

Omslagontwerp: Erwin Bomans, BNO Leucq!

e-Boek productie: ePub Pro, Utrecht

ISBN 978.94.6249.151.9

‘Als iedereen hetzelfde denkt, word ik wantrouwig.’

Stefan Hell, Winnaar Nobelprijs voor Chemie, 2014

Inleiding
Wind zaaien, stormen oogsten

Toen ik een vriend in Boedapest vertelde over het onderwerp van dit boek, begreep hij dat op zijn eigen manier: How the Americans and British fucked up the Middle East and happily continue to do so (hoe de Amerikanen en Britten het Midden-Oosten hebben verkloot en daar vrolijk mee doorgaan). In wezen is dat niet eens zo verkeerd gezien. Dit boek is een afrekening met de westerse politiek die graag claimt dat ze in het Nabije en Midden-Oosten ‘waarde-georiënteerd’ optreedt, maar vooral verschroeide aarde achterlaat. De hoofdrolspelers zijn daarbij in de eerste plaats de vs en hun belangrijkste bondgenoot, Groot-Brittannië. Maar sinds 9/11 behoren de andere lidstaten van de eu er ook bij, niet in de laatste plaats Duitsland.

Wie de huidige conflicten in het Midden-Oosten, zoals de opmars van ‘Islamitische Staat’, het atoomconflict met Iran of de oorlog in Syrië, wil begrijpen, moet zich verdiepen in de westerse politiek en haar invloed op de regio sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Natuurlijk is zij niet de enige aanstichter, maar intussen wel een zeer betrouwbare.

Het begon allemaal in 1953 in Iran met de val van Mossadegh, de zondeval bij uitstek. Zoals hierna duidelijk zal worden gemaakt, heeft het grondpatroon van de westerse interventies in de Arabisch-islamitische wereld zich de afgelopen tientallen jaren nauwelijks gewijzigd. Vooral de drang om de conflictpartijen in ‘goed’ en ‘kwaad’ onder te verdelen is onveranderd.

Zodra een staat, een niet-staatgebonden speler (Hamas, Hezbollah) of een regeringsleider als ‘kwaad’ is gebrandmerkt, wordt hij – niet in de laatste plaats met behulp van gedienstige geesten, ‘denktanks’ en de media – gedemoniseerd. De vergelijking met Hitler is daarbij een even geliefd als efficiënt middel om dit doel te bereiken. Praten met misdadigers van dergelijk kaliber, laat staan met hen onderhandelen, zou neerkomen op appeasement, het plegen van verraad aan de westerse waarden. Mossadegh, die in 1951 de door Groot-Brittannië gecontroleerde Iraanse aardolie-industrie had genationaliseerd en daarvoor twee jaar later met een door Britse en Amerikaanse geheime diensten geënsceneerde staatsgreep de prijs moest betalen, was de eerste die door het Westen als ‘tweede Hitler’ werd zwartgemaakt. Na hem kwam de Egyptische president Nasser. Hij nationaliseerde in 1956 het Suezkanaal en riep daarmee de toorn van Britse en Franse investeerders over zich af. Ook hij was een Hitler die door de Suezoorlog ten val moest worden gebracht. De poging had geen succes. De laatste vier op deze lijst zijn: Saddam Hoessein, de voormalige Iraanse president Ahmadinejad, Bashar al-Assad en Vladimir Poetin.

Het absolute kwaad heeft natuurlijk zijn pendant: het onzelfzuchtige goede. De goeden dat zijn wij, de westerse politiek, omdat zij voor vrijheid, democratie en mensenrechten staat. Westerse politici willen eigenlijk niet over belangen praten. Ze wekken liever de indruk dat ze wereldwijd bezig zijn met het uitvoeren van een democratiserings- en welvaartsprogramma. Eigen fouten, nalatigheden, leugens en misdaden, die in de Arabisch-islamitische wereld sinds 9/11 alleen al honderdduizenden mensen het leven hebben gekost, worden op grote schaal genegeerd. Vanzelfsprekend hebben de goeden het recht de kwaden te straffen, bijvoorbeeld door het opleggen van economische sancties, hand in hand met de vage hoop op een machtswisseling. De laatste tijd werden deze sancties vooral opgelegd aan Iran en Rusland. Na het Tiananmen-bloedbad in Peking heeft Washington ten aanzien van China zijn in 1989 ingezette sanctiepolitiek heimelijk bevroren – de economische verstrengelingen tussen beide landen zijn ondertussen te groot geworden.

De goeden geloven dat hun moraal superieur is, omdat ze voor de vrijheid van Oekraïne of de mensenrechten in Iran strijden. Het gaat er echter in de eerste plaats om dat de geopolitieke tegenstanders uitgeschakeld, verzwakt of klein gehouden worden. Dat landen als China, India of Brazilië de sanctiepolitiek van het Westen niet volgen, noch tegen Rusland noch tegen Iran, brengt de voorstanders niet van de wijs – zij beschouwen Washington als het middelpunt van de wereld. Ze geloven in het succes van hun politiek: wij hebben de moellahs zo onder druk gezet, dat ze eindelijk bereid zijn om over hun atoomprogramma te onderhandelen! Dat klopt slechts ten dele. De andere kant van de medaille is deze: of het komt tot een akkoord met de regionale mogendheid Iran, of het komt, vroeg of laat, onvermijdelijk tot een escalatie, tot een oorlog. Daartoe zal niemand serieus bereid zijn, afgezien van de extremisten in Israël en de vs.

Hoewel politici en opinievormers in het Midden-Oosten eigenlijk dienen te weten dat de economische en militaire hulpbronnen van het Westen allang hun grenzen hebben bereikt, dat de vs een wereldmacht op zijn retour is en dat wij, in een toenemende multipolaire wereld, anderen niet langer zomaar onze wil kunnen opleggen, handelen de meeste voorvechters van de zuivere leer, The West is the Best, nog altijd alsof de Berlijnse muur net is gevallen. Het geloof in de eigen almacht lijkt ongebroken. Hoe kan anders worden verklaard dat de westerse politiek liever inzet op confrontatie dan op coöperatie; dat ze zo weinig bereidwilligheid toont om van eigen fouten te leren? Heeft bijvoorbeeld de ‘oorlog tegen de terreur’ Al-Qaida of de taliban verzwakt of zelfs verslagen? De vs heeft sinds 2001 in zeven landen waar hoofdzakelijk moslims wonen, militair ingegrepen of deze met drones aangevallen: Afghanistan, Irak, Somalië, Jemen, Pakistan, Libië en Syrië. In welk van deze landen zijn de leefomstandigheden van de inwoners verbeterd, zijn er tekenen van stabiliteit en veiligheid te zien? Is er één voorbeeld te geven van militair ingrijpen door het Westen dat geen chaos, dictatuur of nieuw geweld tot gevolg heeft gehad? Is er iemand die iets kan inbrengen tegen de volgende bewering: zonder de door de vs in het kader van een Coalition of the Willing bewerkstelligde val van Saddam Hoessein in 2003 en de daaropvolgende verwoesting van de Iraakse staat door een onwetende en op confessionalisme gerichte Amerikaanse bezettingspolitiek zou ‘Islamitische Staat’ nu niet hebben bestaan?

Het gebied van Algerije tot Pakistan vormt ondertussen een bijna aaneengesloten crisisgebied, geteisterd door oorlog, verval van staten, stagnatie en geweld. Daar zijn veel redenen voor te geven. Twee ervan springen in het oog. In de eerste plaats is er het onvermogen en de onwil van de heersende machthebbers om aan een andere dan de bestaande klantenkring te leveren. Iedere vorm van oppositie wordt met geweld onderdrukt. Totdat het tot een uitbarsting komt. Voor het laatst is dat gebeurd na de Arabische Lente. Wat volgt is de heerschappij van militairen, milities of warlords, van clans en stammen, van religieuze of etnische groeperingen – staatkundige versnippering, zelfvernietiging en barbarij zijn het gevolg. In dit milieu gedijen verschillende groepen jihadisten, voor wie de Koran een handvat is ter rechtvaardiging van willekeur, verovering en terreur.

In de tweede plaats speelt de sinds de koloniale tijd uitgeoefende westerse beïnvloeding. De door Groot-Brittannië en Frankrijk na de Eerste Wereldoorlog met een liniaal getrokken grenzen van de meeste Arabische staten zijn daar een voorbeeld van. In de jaren vijftig werd de vs de mogendheid met de meeste macht in de regio. Interventies van Washington, vooral de staatsgreep in 1953 in Teheran, werken tot op de dag van vandaag door, ook als ze bij ons, in het Westen, allang zijn vergeten of door het beeld van een welwillende, ‘onvervangbare’ grootmacht zijn vervangen.

Laten we dus beginnen met het verleden, zodat we het heden beter kunnen begrijpen: bijvoorbeeld met Iran.

1. Staatsgreep in Teheran
De zondeval

De staatsgreep tegen de democratisch gekozen premier van Iran, Mohammed Mossadegh, was minutieus gepland en maandenlang voorbereid. De cia (Operation tpajax) en de Britse geheime dienst mi6 (Operation Boot) hadden niets aan het toeval overgelaten. Het doel was duidelijk. In een onlangs vrijgegeven document van de cia uit 1953 wordt de operatie omschreven als ‘een campagne om in Iran een prowesterse regering te installeren’. En verder:

‘DOELWIT – Premier Mossadegh en zijn regering.

MANIEREN VAN UITVOERING– Legale en quasi legale manieren om de regering-Mossadegh ten val te brengen en haar te vervangen door een prowesterse regering (…)

CIA-ACTIE – Het plan wordt in vier fasen uitgevoerd:

1. [Gecensureerd] (…) de sjah zo aan te moedigen dat hij zijn grondwettige recht uitoefent en de decreten ondertekent die de wetsconforme verwijdering van Mossadegh als premier mogelijk maken.

2. Alle politieke fracties in Iran die Mossadegh vijandig gezind zijn, samenbrengen en hun doen en laten coördineren. Aansluitend de steun proberen te winnen van de invloedrijke geestelijkheid, opdat zij iedere legale actie van de sjah die leidt tot verwijdering van Mossadegh uit zijn ambt ondersteunt.

3. [Gecensureerd] (…) de Iraanse bevolking laten inzien dat Mossadeghs patriottisme een mythe is, door zowel zijn samenwerking met communisten als zijn op machtshonger gebaseerde manipulatie van de hem door de wet verleende autoriteit onder de aandacht te brengen.

4. Tegelijkertijd gaat het erom een ‘zenuwoorlog’ tegen Mossadegh te voeren. Met als doel hem en ieder ander te laten inzien dat ze niet op economische steun hoeven te rekenen en dat de vs de politiek van Mossadegh met de grootst mogelijke zorg bekijkt:

a. Een reeks publieke uitspraken van hooggeplaatste vs-functionarissen die duidelijk maken dat Mossadegh geen reden heeft om extra hulp van de vs te verwachten.

b. Artikelen in vs-kranten en -tijdschriften die hem en zijn methoden bekritiseren en

c. [Gecensureerd] (…) afwezigheid van de Amerikaanse ambassadeur, wat de indruk onderstreept dat de vs zijn vertrouwen in Mossadegh en zijn regering heeft verloren (…)

Het afzetten van Mossadegh werd op 19 augustus 1953 succesvol gerealiseerd (…)’

Op de dag af zestig jaar later, op 19 augustus 2013, zette het National Security Archive van de George Washington Universiteit in Washington de door de Freedom of Information Act verkregen cia-documenten uit die tijd op het internet, voor zover ze verder niet als ‘streng geheim’ achter slot en grendel werden gehouden. De omvangrijke lectuur is indrukwekkend omdat ze van een opvallende gevoelloosheid, maar ook van een beangstigende professionaliteit blijk geeft. Als gevolg van de openbaarmaking zag de cia zich genoodzaakt voor het eerst publiekelijk toe te geven dat de Amerikaanse geheime dienst een leidende rol bij de toenmalige staatsgreep heeft gespeeld.

Dit is zeker niet alleen historisch of wetenschappelijk van belang. Bij de atoomonderhandelingen met Iran speelt ze bijvoorbeeld onder de oppervlakte een belangrijke rol. Voor Teheran gaat het daarbij om de vraag of de vs te vertrouwen is, of ze daadwerkelijk geleerd heeft de Iraanse soevereiniteit te respecteren of dat ze voor een tweede keer inzet op een machtswisseling. De toespraak die president Obama in 2009 in Caïro richtte aan de islamitische wereld laat zien hoezeer de gebeurtenis die een einde maakte aan het kortstondige democratische experiment in Iran en de dictatuur van de sjah in het zadel hielp (die op haar beurt in 1979 door de Islamitische Revolutie werd weggevaagd) in de toekomst doorwerkt. Daarin gaf hij toe dat ‘de Verenigde Staten midden in de Koude Oorlog een rol speelde bij de val van een democratisch gekozen Iraanse regering’. Niet meer dan één bewust vaag gehouden zin. Hij zal zeker hebben beseft dat 19 augustus 1953 in het collectieve geheugen – niet alleen dat van de Iraniërs, maar ook dat van veel Arabieren en moslims – op zijn minst dezelfde betekenis heeft als 17 juni 1953 in Duitsland.

Geld dat onze ‘onze stoutste dromen’ te boven gaat

In Groot-Brittannië is de deelname aan de staatsgreep tot op de dag van vandaag officieel geen onderwerp van discussie. In de jaren zeventig overreedden hooggeplaatste Britse ambtenaren Washington geen documenten openbaar te maken die voor Londen ‘buitengewoon pijnlijk’ konden zijn. De Britse minister van Buitenlandse Zaken Jack Straw gaf als reactie op de toespraak van Obama in 2009 slechts toe dat er in de twintigste eeuw ‘veel inmengingen van Groot-Brittannië in Iraanse aangelegenheden waren geweest’. Het ministerie van Buitenlandse Zaken in Londen becommentarieerde de openbaarmakingen van het National Security Archive met de woorden dat deelname aan de staatsgreep ‘noch bevestigd noch ontkend kon worden’.

Dat het initiatief voor de revolutie van Londen uitging zou de reden kunnen zijn voor deze terughoudendheid van hogerhand. De Britten bezaten sinds 1909 het monopolie op de Iraanse olie-industrie. De Anglo-Persian Oil Company veranderde in 1935 in de Anglo-Iranian Oil Company, aioc, en uiteindelijk in 1953 in British Petroleum, bp. Tot de Tweede Wereldoorlog was ongeveer achthonderd miljoen pond sterling aan winst naar Groot-Brittannië gevloeid, terwijl Iran in diezelfde periode slechts honderdvijf miljoen pond ontving. Premier Winston Churchill bestempelde de aioc als ‘een geschenk uit de hemel, dat onze stoutste dromen te boven gaat’. In de olieproducerende stad Abadan aan de Perzische Golf – in feite een Britse kolonie – was een apartheidsregime van toepassing. ‘Niet voor Iraniërs’, was bijvoorbeeld dé regel zoals die gold bij de drinkwaterbronnen. Slechte arbeidsomstandigheden leidden keer op keer tot protesten en stakingen, die met geweld werden neergeslagen. Eind jaren veertig organiseerde het politieke verzet zich. Een groep parlementariërs eiste dat de exploratieovereenkomsten met Groot-Brittannië opnieuw uitonderhandeld moesten worden. Hun woordvoerder was de in Frankrijk en Zwitserland opgeleide advocaat Mohammed Mossadegh. Hij en zijn medestrijders richtten het Nationaal Front op, om een einde te maken aan de Britse hegemonie en de alleenheerschappij van de sjah. Ze eisten onder meer persvrijheid, vrije verkiezingen zonder verkiezingsfraude en een constitutionele monarchie.

De sjah, Reza Chan, was een officier in de kozakkenbrigade. Dat was oorspronkelijk een elite-eenheid bestaande uit Russische en Oekraïense cavaleristen, in dienst van Teheran. In 1921 had hij de Kadjaren-dynastie die sinds 1796 aan de macht was, ten val gebracht en zichzelf in 1926 tot ‘sjah’ (vorst) laten kronen. Daarmee legde hij de grondslag voor de Pahlavi-dynastie. ‘Pahlavi’, een ander woord voor Middelperzisch, was de taal die werd gesproken in het rijk der Sassaniden, het tweede Perzische wereldrijk in de Klassieke Oudheid (224-641). In 1941 werd hij vanwege zijn goede betrekkingen met nazi-Duitsland door de geallieerden tot aftreden gedwongen. Zijn zoon Mohammed Reza volgde hem op als sjah en bleef dat tot de Islamitische Revolutie van 1979. Met hulp van de sjah en zijn loyale volgelingen, die door verkiezingsfraude sterk in het parlement waren vertegenwoordigd, probeerden de Britten de politieke opmars van het Nationaal Front te verhinderen. Toch werd het bij de parlementsverkiezingen van 1950 een van de grootste partijen. Het deed de aioc een voorstel om tot een passender verdeling van de aardolie-inkomsten te komen. De aioc wees de onderhandelingen echter af, waarna het in het hele land tot protesten en stakingen kwam. Grote delen van de bevolking eisten nu de nationalisering van de aardolie-industrie. Het Nationaal Front, dat zich door Groot-Brittannië geprovoceerd voelde, steunde deze eis, net als de meeste invloedrijke geestelijken.

Toen Mohammed Mossadegh in maart 1951 premier werd, beseften zijn tegenstanders de ernst van de situatie. De Britse regering was vastbesloten vast te houden aan haar exploitatie van de Iraanse hulpbronnen: rond negentig procent van de in die tijd in Europa verhandelde aardolie kwam uit de raffinaderij in Abadan. De Amerikaanse regering onder president Truman bewandelde een voorzichtige koers tegenover Mossadegh en hoopte Iran van het afbrokkelende Britse rijk te kunnen erven. De nationalisering van de Iraanse olie-industrie veroorzaakte aanvankelijk weinig irritatie bij Washington. Het Amerikaanse tijdschrift Time verkoos Mossadegh in 1951 zelfs tot Man of the Year en zag in hem een moedig hervormer.

Premier Churchill en minister van Buitenlandse Zaken Anthony Eden hadden echter al vroeg het plan opgevat om Mossadegh ten val te brengen. Ze waren daarvoor echter sterk afhankelijk van de hulp van Washington. Daar toonde men zich pas in 1953, na de ambtsaanvaarding van de regering-Eisenhower, ontvankelijk voor het plan van Londen. Sterker nog, de Amerikanen namen nu zelfs de leiding over met betrekking tot de staatsgreep. De democraat Truman had er nog wel voor gewaarschuwd dat een gewelddadige oplossing van het Iran-conflict ‘een catastrofe tot gevolg zou hebben’. De republikeinen zagen Mossadegh echter in de eerste plaats als een ‘communist’ en beschouwden de nationalisering van de olie-industrie als een gevaarlijk precedent .

Een gevaarlijke gek

De staatsgreep van 1953 laat een patroon zien dat de vs en zijn bondgenoten nog altijd gebruiken bij de door hen beoogde regimewisselingen: het demoniseren van de tegenstanders voorafgaand aan de eigenlijke operatie. Eden vergeleek Mossadegh herhaaldelijk met Hitler. Hij wordt in een van de in 2013 openbaar gemaakte cia-documenten beschreven op een manier die later bijna woordelijk voor dictators als Saddam Hoessein, Gaddafi of Bashar al-Assad wordt gebruikt, namelijk als een ‘onberekenbare, gestoorde, doortrapte provocateur (…) Een van de gevaarlijkste leiders, met wie we ooit te maken hebben gehad.’ Hij heeft het Iraanse volk tegen de Britten opgehitst, door ze als ‘kwaden’ te bestempelen: ‘Hij en miljoenen landgenoten van hem geloven dat Groot-Brittannië hun land al eeuwenlang voor Britse belangen had misbruikt.’

De sleutelfiguur van de Amerikaanse Operation-tpajax (tp heeft betrekking op de landcode die de cia hanteert voor Iran, ajax op een bekend schoonmaakmiddel) en de Britse Operation Boot, was de cia-man Kermit Roosevelt, een kleinzoon van de voormalige president van de vs, Theodore Roosevelt. Hij volgde de eerder geciteerde vier maatregelen die moesten leiden tot uitvoering van de staatsgreep, aangevuld met nog een maatregel waarvan de bijzonderheden nog altijd gedeeltelijk geheim worden gehouden. Hij verdeelde grote sommen geld onder de vertrouwelingen van de sjah, maar kocht vooral de trouw van soldaten en straatgespuis. Zij zorgden voor het noodzakelijke geweld in de straten, wat een machtswisseling zeer ten goede komt. Tientallen journalisten kregen geld als ze Mossadegh als een agent van de Sovjet-Unie zwart zouden maken.

De cia verdeelde de dag waarop de staatsgreep moest plaatsvinden, 19 augustus 1953, in vier operatieve fasen:

Fase I

De grote demonstratie. 06.00 uur tot 10.30 uur. — Vier ‘benden vechtersbazen’, bestaande uit enkele honderden mannen, een ervan onder leiding van een gangster genaamd Schaban Dschafari Bimuch (‘Schaban de Domme’), marcheren de marktwijk van Teheran binnen om angst en schrik te zaaien.

Fase II

Bewapende soldaten en undercoveragenten grijpen in.

10.00 uur tot 15.00 uur.

Zowel het ministerie van Binnenlandse als dat van Buitenlandse Zaken worden bezet, net als andere regeringsgebouwen. Kranten die op de hand van Mossadegh zijn worden aangevallen en in brand gestoken. Tot slot worden verschillende partijbureaus, het gemeentehuis, het telegraafkantoor en de hoofdkwartieren van de politie en de militaire politie bezet.

Fase III

Tanks grendelen het stadscentrum af. 05.00 uur tot 14.30 uur.

Fase IV

De doelen worden bereikt. 14.00 uur tot 19.00 uur.

14.00 – 16.00 uur: Radio Teheran wordt overgenomen.

16.00 – 17.00 uur: Zahedi (de nieuwe premier en vertrouweling van de sjah) houdt een toespraak voor het volk die door Radio Teheran wordt uitgezonden.

14.00 – 19.00 uur: Het huis van Mossadegh wordt omsingeld.

19.00 uur: Mossadegh slaagt erin te vluchten.

De laatste aantekening betekent dat Mossadegh de gelegenheid kreeg te ‘vluchten’, om hem vervolgens als lafaard af te kunnen schilderen. Later werd hij in een showproces tot drie jaar gevangenisstraf veroordeeld en tot zijn dood in 1967 onder huisarrest geplaatst. Mossadegh is absoluut de meest tragische persoon in dit drama: hij was een overtuigde aanhanger van het parlementarisme, een bewonderaar van Mahatma Gandhi, van Abraham Lincoln en van de Amerikaanse democratie. Tegenwoordig zou men zeggen: hij deelde de westerse waarden. Het bracht hem echter niets, integendeel. Drie dagen eerder, op 16 augustus 1953, verijdelden zijn aanhangers nog een eerste couppoging. Mossadegh stelde onmiddellijk de door hem gehate Britse regering verantwoordelijk. Maar hij wilde niet geloven dat ook de Amerikanen erbij betrokken zouden kunnen zijn. Zijn naïviteit was zo groot, dat hij uitgerekend de Amerikaanse ambassadeur om steun verzocht. Die raadde hem aan voor rust en orde te zorgen. Dat deed hij na de mislukte staatsgreep door de Tudeh-partij, door de van communistische zijde georganiseerde protesten onwettig te verklaren en de politie de opdracht te geven deze te beëindigen.

Na de staatsgreep keerde de sjah terug uit zijn kortstondige ballingschap, het Nationaal Front en de Tudeh-partij werden verboden, twee ministers werden geëxecuteerd, evenals veel communisten. ‘Ik heb mijn troon te danken aan God, mijn volk, mijn leger – en aan U,’ zei de sjah tegen Kermit Roosevelt, de persoon achter de staatsgreep. In de volgende zesentwintig jaar tot aan de Islamitische Revolutie merkte Washington duidelijk meer van de dankbaarheid van de sjah dan de Iraanse bevolking. Hij maakte van Iran een Amerikaans militair steunpunt aan de zuidgrens van de Sovjet-Unie en de belangrijkste bondgenoot van Israël in de regio. Teheran werd de politieagent van Washington: het sjah-regime moest helpen de nationalistische en linkse bewegingen in de islamitische wereld aan banden te leggen. Er werd een internationaal olieconsortium opgericht ten voordele van Amerikaanse exploratiemaatschappijen die 40 procent van de aandelen kregen, evenveel als bp. Ironisch genoeg verzekerde het nieuwe verdrag Iran van 50 procent van de olie-inkomsten. Dat was duidelijk meer dan tot op dat moment. De sjah richtte zich op een van bovenaf geleide modernisering van het land. Maar degenen die ervan profiteerden, behoorden overwegend tot de kleine bovenlaag van de bevolking en buitenlandse ondernemingen. De heerschappij van de sjah steunde in toenemende mate op zijn gevreesde geheime dienst savak, waarvan de agenten vooral werden opgeleid door Amerikaanse en Israëlische agenten. De bazaar – traditioneel de ruggengraat van de Iraanse economie – en de geestelijkheid, ontwikkelden zich in de jaren zeventig tot oppositiebolwerken onder leiding van de charismatische ayatollah Khomeini, die tot de revolutie van 1979, eerst vanuit zijn ballingschap in Irak en later vanuit Parijs, het verzet leidde en stuurde.

Eerst de staatsgreep, daarna de revolutie

Geen enkele historicus zal betwijfelen dat de Islamitische Revolutie en de machtsovername door Khomeini het late antwoord op de staatsgreep van 1953 was: een buitengewone, uitgestelde tegenreactie. De Amerikaans-Britse arrogantie had het begin van een veelbelovende, parlementaire democratie bruut beëindigd en ingewisseld voor de dictatuur van de sjah. Die gold in het Westen als een betrouwbare partner maar blokkeerde in eigen land iedere aanzet tot een burgermaatschappelijke ontwikkeling. Dat duurde voort totdat de godsdienst, de islam, de vergaarbak werd van de ontevredenen en krachtiger werd dan de macht van de savak. De sjah focuste zich op mammoetprojecten, waaronder sinds 1957 de atoompolitiek, terwijl de meerderheid van de bevolking nog steeds in armoede en ellende leefde, vooral op het platteland en in de steeds verder uitdijende sloppenwijken van de grote steden. Om die reden lukte het hem niet zijn populariteit te vergroten. Een machtsbasis bestaande uit de bovenlaag van de bevolking en de geheime dienst bleek daarvoor te mager.

Zonder de staatsgreep van 1953 geen Islamitische Revolutie van 1979 – het valt de Amerikaanse politiek nog altijd zwaar om dit te erkennen. Op de vluchtige zelfkritiek van president Obama in zijn toespraak in 2009 in Caïro volgde meteen de relativering: ‘Sinds de Islamitische Revolutie heeft Iran een wezenlijke rol gespeeld bij gijzelingen en gewelddadige acties tegen soldaten van de vs.’

Daarmee bedoelt hij vermoedelijk: we staan quitte. De meeste Amerikanen en Europeanen begrijpen nog steeds niet dat onderdrukte volkeren de Amerikaanse en westerse politiek haten. De 404 dagen durende gijzeling van Amerikaanse diplomaten in Teheran, van 1979 tot 1981, wordt in de vs ook nu nog als het eigenlijke schandaal gezien. Niet de staatsgreep van 1953, die de lont ontstak voor de explosie die één generatie later plaatsvond. De vraag naar oorzaak en gevolg is lastig te beantwoorden. Het lijkt eenvoudiger de ‘fanatieke islam’ verantwoordelijk te houden voor dit keerpunt in de geschiedenis, dat door Khomeini wordt gemarkeerd. Leuzen als ‘Dood aan Amerika’ of ‘Dood aan Israël’ lijken in dit opzicht eerder een teken van onverzoenlijk vijandschap dat verankerd is in de godsdienst, dan een afrekening voor de jarenlange ondersteuning van de dictatuur van de sjah.

Kort na zijn installatie in 1953, een halfjaar voor de staatsgreep in Iran, stelde president Eisenhower in de Nationale Veiligheidsraad de vraag waarom de meeste mensen buiten de westelijke hemisfeer de politiek van de vs afwezen. De cia had hem het antwoord kunnen geven: blowback, dat wil zeggen dat geheime operaties in andere landen als een boemerang op de aanstichter kunnen terugslaan.

Zonder de staatsgreep van 1953 geen Islamitische Revolutie van 1979. Deze boodschap kan niet duidelijk genoeg uitgedragen worden. De staatsgreep was zonder meer dé zondeval, en werkt door tot nu toe, tot ver buiten Iran. Sinds Khomeini geldt het land als vijand van het Westen en lost de islam het communisme als favoriet vijandbeeld van westerse samenlevingen geleidelijk af. Sinds Khomeini streven de Verenigde Staten – en met hen de Europeanen, Israël en de Golfstaten – met wisselende intensiteit en in verschillende samenstellingen, openlijk en heimelijk het doel na Iran als regionale speler te isoleren en te verzwakken, en indien mogelijk een machtswisseling te bewerkstelligen. Het spreekt voor zich dat de meedogenloze politiek van machtsconsolidatie in de eerste jaren van de Islamitische Republiek, waarin tienduizenden tegenstanders van het regime geliquideerd werden, er nauwelijks toe bijdroeg om in de moellahs, de nieuwe machthebbers, sympathieke figuren te zien. De politiek kenmerkte zich door het uitvaardigen van onderdrukkende maatregelen zoals een kledingvoorschrift voor vrouwen. Ook voerde ze een niet alleen door het Westen, maar ook door de buurlanden vaak genoeg als agressief ervaren buitenlandse politiek.

Wat niet vergeten mag worden. Het islamitisch fundamentalisme beleefde als gevolg van de Iraanse Revolutie zijn doorbraak, ten koste van seculiere, nationalistische en prowesterse stromingen en partijen van Marokko tot Indonesië. Daarbij speelt geen rol dat Iran een sjiitisch land is en dat de meerderheid van de moslims soenniet is. Voor de politieke islam had Khomeini de uitwerking van een big bang – je zou bijna ironisch kunnen opmerken: met de vriendelijke groeten van de cia en mi6, in memoriam Kermit ‘Kim’ Roosevelt junior (1916-2000).