Het evangelie van Maria Magdalena

Het evangelie van Maria Magdalena

De vrouw die Jezus liefhad

Jacob Slavenburg

WALBURG PERS

© Jacob Slavenburg, p/a Walburg Pers, Zutphen, 2007

Eerste druk: maart 2006

Tweede gewijzigde druk: oktober 2007

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Omslagontwerp: Jhartho Kempink (Design is everything, Arnhem)

Afbeelding omslag:

Het Laatste Avondmaal – Leonardo da Vinci

ISBN 978.96.6249.153.3

NUR 700

Onzeker baande Sophie zich een weg naar het schilderij en bekeek ze de dertien gestaltes: Jezus Christus in het midden, zes discipelen links van Hem en zes rechts. ‘Het zijn allemaal mannen’ bevestigde ze.

‘O?’ zei Teabing. ‘En degene die op de ereplaats zit dan, aan de rechterhand van de Heer?’

Sophie keek aandachtig naar het figuurtje dat rechts van Jezus zat. Toen ze het gezicht en het lichaam van deze gestalte bestudeerde, sloeg er een golf van verbazing door haar heen. Het figuurtje had golvend rood haar, smalle, gevouwen handen en een zweem van borsten. Dat was onmiskenbaar… een vrouw…

‘Wie is ze?’ vroeg Sophie.

‘Dat m’n lieve kind,’ antwoordde Teabing, ‘is Maria Magdalena.’

Dan Brown, De Da Vinci Code.

Inleiding

In dit boek staat Maria Magdalena centraal. De vondst van de Nag Hammadi-geschriften heeft een aantal nieuwe feiten aan het licht gebracht die het beeld op deze bijzondere vrouw geheel hebben veranderd. De Magdaleense was geen hoer, zoals de traditie overleverde. Zij was een uiterst begaafde leerlinge van Jezus. Zij ‘vertaalde’ Jezus’ woorden voor de andere, mannelijke, leerlingen. Daar werd ze in de geschiedenis voor geprezen en verguisd. Haar beeld werd, deels uit onkunde, deels uit ideologische overwegingen, door mannelijke kerkvaders en theologen zo schel gekleurd dat er weinig oorspronkelijks overbleef: geen Maria Magdalena, maar een mythe.

In de titel De vrouw die Jezus liefhad liggen vele betekenissen verscholen. Centraal in het boek staat Maria Magdalena, een vrouw die Jezus zeer liefhad. Niet alleen had zij Jezus lief, Jezus had ook haar lief. Volgens de onlangs ontdekte nieuwe bronnen was de liefde wederzijds en beminde Jezus haar zeer.

Jezus had ook ‘de’ vrouw lief. Dwars tegen het cultuurpatroon van zijn tijd in stelde hij de vrouw en het vrouwelijke volkomen gelijkwaardig aan de man en het mannelijke. Hij onderkende als geen ander de twee polen van het ene, de mens als beeltenis van God. Dat werd hem niet in dank afgenomen. Niet in de tijd waarin hij leefde. Niet in latere eeuwen, waarin juist dit aspect werd genegeerd.

Maria uit Magdala belichaamt het vrouwelijke aspect. Bijna iedere religie kent naast mannelijke goden ook vrouwelijke. Zelfs in monotheïstische godsdiensten zijn oude beelden bewaard van mannelijke godheden met naast zich een vrouwelijke partner. Deze ‘Godinnen’ raakten in patriarchale structuren steeds meer uit beeld. Asjera als echtgenote van de oudtestamentische God; Sophia als paargenote van de Schepper, Maria Magdalena als geliefde van Jezus.

Deze vrouwengestalten hebben niet alleen waarde als geliefde van… Zij hebben ieder een verdragende betekenis. Dat is juist datgene waar de ‘patriarchen’ zo bang voor waren en waarom zij dit hebben trachten te onderdrukken. Met ogenschijnlijk succes.

Wat onderdrukt is komt boven. Denk aan een bal die onder water wordt geduwd. Bij afnemende druk springt hij naar boven. Dat gebeurt in deze tijd. Daarom ook kon dit boek geschreven worden.

Jacob Slavenburg

Jezus hield op een andere wijze van Maria Magdalena

dan van de andere leerlingen,

en hij kuste haar vaak op haar mond;

De overige leerlingen zagen hoe hij van Maria hield

en vroegen hem:

‘Waarom houdt u meer van haar

dan van ons allemaal?’

De Heer antwoordde hun met de woorden:

‘Waarom houd ik niet op dezelfde wijze van jullie

zoals van haar?

Wel, als een blinde

en iemand die kan zien

samen in het donker zijn,

verschillen ze niet van elkaar.

Maar als het licht wordt,

zal de ziende het licht zien

en de blinde in het donker blijven.’¹

Een bruiloft

Er was… een bruiloft in Kana, in Galilea. De moeder van Jezus was er, en ook … zijn leerlingen waren op de bruiloft uitgenodigd. Toen de wijn bijna op was, zei de moeder van Jezus tegen hem: ‘Ze hebben geen wijn meer.’ ‘Wat wilt u van me?’ zei Jezus. ‘Mijn tijd is nog niet gekomen.’ Daarop sprak zijn moeder de bedienden aan: ‘Doe maar wat hij jullie zegt, wat het ook is.’ Nu stonden daar voor het Joodse reinigingsritueel zes stenen watervaten, elk met een inhoud van twee à drie metrete. Jezus zei tegen de bedienden: ‘Vul de vaten met water’ Ze vulden ze tot de rand.Toen zei hij: ‘Schep er nu wat uit, en breng dat naar de ceremoniemeester.’ Dat deden ze. En toen de ceremoniemeester het water dat wijn geworden was, proefde -- hij wist niet waar die vandaan kwam, maar de bedienden die het water geschept hadden wisten het wel -- riep hij de bruidegom en zei tegen hem: ‘Iedereen zet zijn gasten eerst de goede wijn voor en als ze dronken zijn de minder goede. Maar u hebt de beste wijn tot nu bewaard!’²

Bovenstaand verhaal uit het Evangelie volgens Johannes werd geschreven rond het jaar 85 na Christus. De schrijver van het evangelie, die zich Johannes noemt, heeft daarvoor gebruik gemaakt van oudere bronnen. Wellicht geschreven bronnen, die nu verloren zijn, welhaast zeker mondelinge overleveringen, wat in die tijd zeer gebruikelijk was. Het is dan ook niet verwonderlijk dat na zo vele jaren feit en fictie verward raken en dat de historiciteit niet altijd even correct is.³

Er zitten enkele vreemde elementen in dit verhaal. Als Jezus en ook zijn moeder, zoals de schrijver van het evangelie suggereert, te gast zijn op een bruiloft, waar bemoeit Maria zich dan mee? Zo’n bemoeienis is alleen verklaarbaar als het de bruiloft van een zeer naaste betreft. Bijna altijd noemen de evangelisten de namen van de gastheren als het om het optreden van Jezus gaat. Hier niet. Dat is opmerkelijk.

Een ander opvallend element is het antwoord van Jezus: ‘Wat wilt u van me? Mijn tijd is nog niet gekomen.’ Welke tijd is nog niet gekomen en een tijd waarvoor?

Ook de verwonderde opmerking van de ceremoniemeester dat de beste wijn voor het laatst is bewaard, geeft te denken. Hij zegt er zelf bij dat zoiets niet gebruikelijk is.

Het verhaal wordt begrijpelijker als we er van uitgaan dat het hier Jezus’ eigen bruiloft betreft. Dan is het logisch dat hij door zijn moeder aangesproken wordt op het naderend tekort aan wijn. Het is dan niet bemoeizuchtig, maar betrokken.

Buiten het feit dat de auteur van het evangelie niet vermeldt dat het de bruiloft van Jezus zelf betreft, waarover straks meer, is ook de tijdsaanduiding onzuiver. Het huwelijk van Jezus van Nazareth vond geruime tijd plaats voor de doop in de Jordaan.

Jezus’ bruiloft

Als Jezus getrouwd was, en ik zal aantonen dat het hoogstonwaarschijnlijk is dat hij dit niet was, is er één vrouw die daarvoor in aanmerking komt: Maria Magdalena. Er zijn nogal wat argumenten voor en tegen de revue gepasseerd. Vooral tegen. Zo stellen ‘deskundigen’ als antwoord op de suggestie van Dan Brown in De Da Vinci Code dat Jezus getrouwd was met Maria Magdalena:

Er wordt al eeuwen gefantaseerd over een seksuele relatie tussen de bijbelse Jezus en Maria Magdalena, maar daarvoor is geen deugdelijk bewijs. Maria was, historisch gezien, een volgeling van Jezus. De enige betrouwbare bron over haar, aldus historici, is Marcus 15:40. Alles wat Lucas toevoegt in 8:2 geldt als onbewezen. Een intieme relatie of zelfs huwelijk is negentiende-eeuwse fictie…

De door Brown aangevoerde apocriefe evangeliën van Philippus en Maria Magdalena spreken geheel niet van een huwelijk of een seksuele relatie tussen Jezus en Maria Magdalena. In De Da Vinci Code schrijft Brown dat iedereen die Aramees kent kan zien dat de term die voor Maria Magdalena wordt gebruikt meer betekent dan ‘metgezel’, namelijk ‘geliefde’. Het evangelie van Philippus, waarnaar de auteur verwijst, is echter bewaard in het Koptisch, waarschijnlijk vertaald uit het Grieks. Voor een Aramees origineel bestaat geen aanwijzing.⁴

Inderdaad laat Brown hier een steekje vallen. Het is meer dan aannemelijk dat het in de kruik van Nag Hammadi gevonden Evangelie volgens Filippus een Koptische vertaling is van een Grieks origineel. Er bestaan inderdaad geen aanwijzingen dat het, zoals wel aangenomen kan worden bij het Evangelie van Thomas, teruggaat tot een Aramese bron. Bewezen is dat echter niet.

Maar onze deskundigen hakken met een botte bijl. Er is maar zeer weinig bewezen wat in de bijbelse evangeliën staat. Dat geldt niet alleen voor Lucas 8.2. Wat Lucas daar schrijft wordt juist geschraagd door andere bronnen. Ook gaan de heren volledig voorbij aan de discussies die ook in theologische kring plaatsvinden. Zo stelt de uiterst kritische gereformeerde theoloog Reender Kranenborg dat ‘de enige conclusie die we kunnen trekken is dat het zeer waarschijnlijk moet worden geacht dat Jezus getrouwd was’.⁵ Zeker is dat de kerk, in het tijdvak dat de teksten stolden tot de vorm die we nu kennen, Jezus zoveel van zijn menselijkheid had ontnomen dat een huwelijk daar absoluut niet meer in paste. Bovendien werd vanaf eind tweede eeuw seksualiteit als een noodzakelijk kwaad gezien en dat werd alleen maar sterker in de eeuwen daarna. Zo staat de toch als progressief bekendstaande kerkleraar Clemens van Alexandrië rond het jaar 200 na Christus een kuis huwelijk voor, waarin na de procreatie van het gewenste aantal kinderen, onthouding in acht genomen dient te worden. De geslachtsgemeenschap zelf diende overigens ook alleen maar te geschieden als het logischerwijs tot resultaat zou kunnen leiden: ‘een boer zaait pas als de akker rijp is’. Aan de daad zelf mag geen plezier worden beleefd en nadat het gewenste kindertal is bereikt, horen man en vrouw verder ‘als broer en zuster’ voor elkaar te zijn. Lust daarbij was uit den boze.⁶ Kerkvader Augustinus ging nog een stap verder. Hij zou het liefste gezien hebben dat nageslacht ‘met de hand werd ingezaaid’.⁷

Voorstanders van de opvatting dat Jezus en Maria getrouwd waren, halen daarbij ook een passage in het Evangelie volgens Johannes aan. Aan het lege graf ontmoet Maria Jezus. Ze denkt eerst dat het de tuinman is. Maar hij noemt haar bij de naam. En dan herkent ze hem en roept het uit. Dan zegt Jezus: ‘houd me niet vast’.⁸ Als je dat fysiek uitlegt is dat natuurlijk bijzonder. Maria wil Jezus vastpakken, omarmen. Een handeling die in die tijd alleen maar tussen geliefden plaats kan hebben. Dat zou dan pleiten voor een intieme relatie. Jezus zegt er echter nog iets achteraan: ‘ik ben nog niet opgestegen naar de Vader’. Het ‘houd me niet vast’ is hier overdrachtelijk bedoeld. ‘Bind me niet langer aan de aarde waar ik los van ben. Laat de emoties los en je verlangen dat ik in het lichaam blijf. Kom in de rust’.

Al in 1970 schreef William E.Phipps een boek met de veelzeggende vraag in de titel, Was Jesus Married? En hij geeft zelf het antwoord. Ja. Ook joodse onderzoekers als Schalom Ben-Chorin argumenteren dat het in die tijd voor een rondtrekkende rabbi schier onmogelijk was om niet gehuwd te zijn.⁹ Als Jezus daar om de een of andere reden niets voor gevoeld zou hebben zouden de Farizeeen hem deze nalatigheid zeker verweten hebben. Een antwoord daarop van Jezus zou de latere kerk zeker goed uit zijn gekomen.

In het Nieuwe Testament is er geen vermelding te vinden dat Jezus getrouwd was. Overigens vinden we er ook niet in terug dat hij niet getrouwd was. Als je echter kritisch leest, vallen er dingen op, zoals de ongerijmdheden tijdens de bruiloft in Kana. Of wat te denken van de volgende passage:

Toen ze verder trokken ging hij een dorp in, waar hij gastvrij werd ontvangen door een vrouw die Martha heette. Haar zuster, Maria, ging aan de voeten van de Heer zitten en luisterde naar zijn woorden. Maar Martha werd helemaal in beslag genomen door de zorg voor haar gasten. Ze ging naar Jezus toe en zei: ‘Heer, kan het u niet schelen dat mijn zuster mij al het werk alleen laat doen? Zeg tegen haar dat ze mij moet helpen.’ De Heer zei tegen haar:‘Martha, Martha, je bent zo bezorgd en je maakt je veel te druk. Er is maar één ding noodzakelijk. Maria heeft het beste deel gekozen, en dat zal haar niet worden ontnomen.¹⁰

Een man in die tijd ging niet bij een vrouw op bezoek en ook niet bij twee vrouwen. De passage is echter wel heel begrijpelijk als Jezus met Maria Magdalena te gast is bij Martha.

Ook is het, bij het lezen van het Nieuwe Testament, heel vreemd dat Paulus, toch geen warm pleitbezorger voor het huwelijk, nergens verwijst naar een ongehuwde Jezus om zijn eigen opvattingen daarin te ondersteunen. In de Eerste brief aan de Korinthiërs schrijft Paulus dat hij graag zou zien dat alle mensen waren als hijzelf, ongehuwd.¹¹ Hij noemt in die brief een aantal praktische bezwaren die aan het huwelijk verbonden zijn. Hoe gemakkelijk zou het dan zijn naar Jezus te verwijzen?

Hervonden evangeliën

Wat zijn die evangeliën volgens Filippus en Maria Magdalena waar de criticasters over spreken? Het eerste evangelie werd gevonden in een kruik met tweeënvijftig zeer oude geschriften bij de Egyptische plaats Nag Hammadi in 1945. Pas in de zeventiger jaren van de vorige eeuw werden deze teksten integraal vertaald in het Engels en in de negentiger jaren in het Nederlands.¹² Het Evangelie volgens Maria Magdalena werd in dezelfde tijd uitgegeven als de Nag Hammadi-geschriften.¹³

In het Evangelie volgens Filippus wordt Maria Magdalena de metgezellin van Jezus genoemd:

Drie vrouwen trokken altijd met de Heer op:

Maria, zijn moeder,

zijn zuster

en Maria Magdalena,

die zijn metgezellin wordt genoemd…¹⁴

De Koptische vertaler heeft het Griekse woord koinonos overgenomen. We hebben dat hier vertaald met ‘metgezellin’. Het Griekse origineel geeft nadrukkelijk uitdrukking aan het gemeenschappelijke, ook in seksuele zin.

Verderop in het evangelie komt de schrijver daar op terug. Hij verbindt dan de vrouwelijke zijnskant van God, Sophia, met Maria Magdalena. Zoals Sophia (Wijsheid) de partner van God was, zo was Maria Magdalena de metgezellin van ‘de Heer’, Jezus.

Sophia… is de moeder van de engelen en

de metgezellin van de Heer;

als zodanig heet ze Maria Magdalena…¹⁵

Over de parallel met Sophia en de opvattingen over Wijsheid in het Oude Testament kom ik nog terug. Die verwijzing is namelijk veelbetekenend. Die verbinding komen we ook tegen in een ander Nag Hammadi-geschrift, de Wijsheid van Jezus Christus. Daarin is de hemelse Sophia verbonden met de Scheppende Kracht (God), en de aardse Sophia met de Verlosser, Jezus. Sophia in de gedaante van Maria Magdalena.¹⁶

In het Evangelie volgens Filippus vervolgt de schrijver dan:

Jezus hield op een andere wijze van Maria (Magdalena)

dan van de andere leerlingen,

en hij kuste haar vaak op haar [mond];

De overige leerlingen zagen hoe hij van Maria hield

en vroegen hem:

‘Waarom houdt u meer van haar

dan van ons allemaal?’

De Heer antwoordde hun met de woorden:

‘Waarom houd ik niet van jullie

zoals van haar?

Wel, als een blinde

en iemand die kan zien

samen in het donker zijn,

verschillen ze niet van elkaar.

Maar als het licht wordt,

zal de ziende het licht zien

en de blinde in het donker blijven.’¹⁷

Niet alleen wordt hier gesproken over de intieme relatie tussen Jezus en de vrouw uit Magdala, Jezus vertelt ook dat zij de enige ‘ziende’ is temidden tussen de (nog) ‘blinde’ mannelijke leerlingen. In het Evangelie volgens Maria Magdalena zegt Petrus tegen de Magdaleense:

Zuster, we weten dat de Verlosser meer van jou gehouden heeft dan van de andere vrouwen. Zeg ons de woorden van de Verlosser zoals jij je die herinnert, die jij kent (maar) die wij niet kennen en die we ook (nog) niet hebben gehoord.¹⁸ Ook in vele andere vroeg-christelijke geschriften is er sprake van de bijzondere positie van Maria Magdalena. Op dit belangrijke aspect kom ik later uitgebreid terug.