Jonge Caraïbse familie, begin 20e eeuw.

Indiaans verhaal

In de schaduw van twee beschavingen

Door Reinier Artist

ebook editie 2016

© 2016 Reinier Artist

© 2016 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2016

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp) Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Omslagontwerp: Erwin Bomans bno (leucq!)

ISBN 978.94.6249.158.8

NUR 680

I
Onzichtbaar

Er is een begin. Er is een begin dat duidelijk te maken heeft met de Schepping. Je gaat terug naar je begin. Je wordt geboren, je sterft. Zo kan het ook. Ik zou dit verhaal ook kunnen beginnen met: ‘Ik word afgehaald door de speedboot van mijnheer Klaverweide en alles is klaar.’ Nee, zo zijn wij Indianen niet.

We gaan eerst terug naar de oorsprong voor we de nieuwe wereld intreden. Je denkt aan wat de geest je gegeven heeft, dat laat je niet zomaar achter, daar ga je met respect naar toe, zodat je, als je ooit terugkomt, gerespecteerd wordt. ‘Hij is terug’ klinkt het in de schemering. ‘Hij is terug,’ zeggen de grootvaders, de grootmoeders, de vaders, de moeders, de ooms, de neven en de nichten.

Tijdloos, zegt de Mayabeschaving. Waar je ook komt, waar je ook zult zijn, je kunt je toekomst, wat je bent, niet verloochenen. Niet jij bent de persoon, het is de omgeving en waar je op dat moment bent, die bepalen wie jij bent. Je mag er zijn en je mag anderen introduceren.

Mijn volk bestaat uit vele stammen, die eeuwenlang op dezelfde wijze het binnenland van Zuid-Amerika beschermen als hoeders van de Schepping. Zoals de Caraïben, van wie het rijk zich uitstrekte tot Dominica, waar hun hoofdzetel was. Kent iemand buiten hen de heilige plaatsen langs de wilde kust – de Guiana’s – die inmiddels door een andere beschaving in bezit genomen zijn? Verwant aan de Caraïben zijn de Trio’s en de Akurio’s, die volgens de bestaande literatuur pas in 1986 ontdekt zijn. Heersers zijn gekomen en gegaan, maar de stammen zijn onbesmet gebleven in de ondoordringbare wildernis. Tot voor kort.

Onzichtbaar zijn de Trio’s als we in Palumeu rond het kampvuur zitten, onzichtbaar de Akurio’s, onzichtbaar de Caraïben. Wat zichtbaar is, is het houtvuur van cupesini hout, dat door mijn volk verzameld is, want als hun vertegenwoordiger moet ik op zijn minst goed verlicht zijn.

Suriname noemden de kolonisatoren ons gebied. Wij noemden onze rivieren Corretine, Capanama, Surama, Surinyama en Cusuwini. Alle rivieren, alle kreken hadden voor de komst van de kolonisator hun eigen Indiaanse namen. De betekenis van een dorp werd bepaald door de flora en fauna van dat gebied. Welke soorten planten, dieren, heuveltjes kwamen er voor. Dat bepaalde de waarde van de streek. Belangrijk voor ons waren de oevers van de Cusuwini. En gezegend is Maripaston, dat bewaakt werd door een paar van onze oremi’s, de heilige liederen van de piaiman. De Goliath was een van de rijkste zijtakken van de Cusuwini, die nu de Coesewijne heet.

De Surama – nu de Saramacca – en alle grote rivieren van de Guiana’s hebben voor de Indianen sinds mensenheugenis een diepere betekenis. Deze rivieren zijn immers geschapen door Tamusi, de Schepper, en geheiligd of ontheiligd.

Zoals het water naar de zee vloeit, zo stromen de Indianen in hun korjalen naar de zee. Het water stroomt niet alleen van de bergen. Er zijn tegenkrachten, waardoor dezelfde zee de vloed brengt die hen problemen geeft. Waar eb en vloed elkaar ontmoeten binden de Indianen hun vlotten vast. Daar genieten ze van.

Wat is er van de Indiaan overgebleven, wat is er van ze geworden, na vijfhonderd jaar overheersing, in termen van superioriteit en onderdrukking. Er is nooit een verklaring gegeven vanuit de beleving van de Indiaan. Hoe heeft de Indiaan de kolonisatie beleefd? ‘We zijn gebleven wie we zijn,’ is één van de eerste opmerkingen. ‘We zijn gebleven in de hoek waar de wind vandaan komt. We verlaten die hoek niet.’ ‘Van ons krijg je nog een kans. Ga een beetje opzij.’ De Indiaan zegt: ‘Als ik opzij ga, ontvang ik niet meer diezelfde wind.’ Maar degenen die het aanhoorden, De Las Casas, Albert Helman, De Goeje, de pater, de bakra’s zeiden allemaal: ‘Als je niet opzij gaat, zetten wij je opzij.’ Wij zijn zo respectvol geweest tegenover jullie beschaving, waardering hebben we er van jullie niet voor mogen ontvangen.

Overal bij de in stamverband wonende Indianen en de Indianen in de geïndustrialiseerde samenleving is iets gemeenschappelijks te vinden. We zijn er nog. De zuiverheid die wij geven aan de natuur hebben wij in ons weten te behouden. Onze geesten leven. Deze gave heeft de Schepping ons geschonken. De nieuwe beschaving heeft aan de rijkdommen een andere betekenis gegeven, we hebben er kennis van genomen maar die betekenis heeft niet onze instemming.

Indianen zijn verstrengeld met de grote wortels die hen door moeder aarde zijn geschonken. Natuur, planten, dieren, sterren, alles hebben de Indianen in zich opgenomen. Ze zijn ervan vervuld. Ze zullen je vertellen dat de boomwortels met elkaar verstrengeld zijn. Als ze zeggen verstrengelen, dan moet je jouw hele geest en lichaam laten verstrengelen met water, zee, vissen, slangen. Soms moet je worstelen. Laat ze niet bijten. Dat zijn de Indianen, ze zijn het, ze proeven het, ze dansen en slapen met ze, dat is die verstrengeling. En uit die verstrengeling komt een nieuw leven voort dat gegeven wordt aan moeder aarde.

Hoge boomtoppen, die je niet ziet, verduisteren de zon als een donkergroen gordijn, geven schaduw in de diepte. Laat alles achter wat je hebt, vreemdeling. Achteloos ben je voortgegaan, niet links kijkend, niet rechts kijkend, alleen vooruit. Loop, nee, struikel, nee, val binnen in een andere wereld. De mensenstemmen die je achterlaat, jou bekend, jou vertrouwd, door jou bemind of gehaat, worden vlagen wind.

Blijf kijken en luisteren op afstand tot je klaar bent om je onder de hoge boomtoppen een weg te zoeken. Paden zijn er niet, alleen rivieren en kreken met veel bochten.

Een wind die opsteekt en regen meebrengt voelt plotseling als een zuivering die de Indianen bijna doet dromen van een geschenk van de Schepper. De geesten van de regen begeleiden je, je wordt gezuiverd, er komt een nieuwe energie over je. En jij, wegzoeker, verkenner, begrijp jij ook de eeuwige betekenis van de rivieren en kun je onze taal naar deze tijd vertalen? Hoe kun je de tijd vertalen in onze taal? Wij kijken naar natuurverschijnselen. Als de maan boven de bomen staat, dan is het eb. Dan kunnen we doorvaren. We zaaien en oogsten volgens onze kalender, ons doorgegeven door vertellingen. Maar de uren, minuten, seconden, die kunnen we niet vertalen in onze taal, het Caraïbs.

Je komt terecht op de bodem van een uitgeholde boomstam, in een smalle kreek, die de Caraïben de Akarani noemen. Eerst zie je konijnen als je op onze kreek vaart. Dan komen de hagedissen.

Kijk over de rand van de korjaal en je ziet het hele volk baden. Allemaal zijn ze met elkaar in de kreek. Grootmoeder trekt een aloëplantje, ooit Indiaanse zeep genoemd, uit de kant, uitknijpen en haren wassen. En ze vraagt haar kleinzoon: ‘Jongen ik kan er niet bijkomen, kun je me daar even wassen?’

De wind, pepetjo, de wind, winti. Pepetjo is bijna een heilige naam. Je voelt het. Hij waait soms boven je, onder je, tegen je, maar je ziet hem niet. Dankzij de wind blijft het hout van de kostgronden branden. Maar je huid gaat rillen. Want de wind kondigt ook de komst aan van de goede of kwade geesten in het dorp.

En dan het vuur. Indiaans vuur kun je met niets anders vergelijken, het is uniek, het is geheimzinnig, het komt door onzichtbare handen tot stand. Maar dat het er is weet je, dat voel je, het verwarmt je hart, je koude handen en voeten. De onzichtbaren weven met hun vuur en hun gedachten een warme deken van energie om je heen, zodat je gesterkt bent, behaaglijk gekoesterd, herboren. Het is het vuur van de kostgronden, dat door de wind blijft branden.

Bij elke monding van een kreek zijn er geesten die de kreek bewaken. Maar de goden van de kreken kunnen ook boos worden. Vrouwen in onreine toestand mogen niet in de kreek zwemmen en baden.

De bewakers van de bovenloop en de zijtakken van onze Akaranikreek zijn de geesten van de kaaiman, die nog steeds leven in de grote pétoboom. Aan de monding van de Saramacca houdt de Okoyumbo de wacht. Die kijkt wie de kreek in- en uitvaart. Als mensen de kreek invaren wordt de piaiman door de geesten in kennis gesteld.

De piai of piaiman is de priester, geneesheer of medicijnman in de Indiaanse samenleving. Aan het eind van de negentiende eeuw was de piai een geestelijk en politiek leider, die door de samenleving gezien werd als jopoto, het dorpshoofd. Van het koloniaal bestuur kregen ze de naam van kapitein. Die naam is nu algemeen gangbaar geworden.

Op een dag horen wij kinderen onze ooms en tantes zeggen: ‘Straks begint de droge tijd.’ Grootmoeder begint dan Indiaanse liederen te zingen, geïnspireerd door de afnemende regen. ‘De zwampen en beekjes beginnen op te drogen, we zien de verschillende vissoorten afdrijven naar de lagere gebieden, hun weg zoekend naar de rivieren. Het betekent dat wij onze tochten moeten voorbereiden, we zullen wat langer wegblijven.’

Grootmoeder zingt: ‘We gaan onze natuur volgen waar de natuur heengaat.’ De Caraïben trekken landinwaarts en zullen lang wegblijven. Bij het lopen zeggen de vaders tegen de kinderen: ‘Loop rustig, luister naar de bladeren en takjes onder je voeten. Loop niet te snel, loop niet te langzaam, voor jezelf maar ook voor de bescherming van de Schepping.’ Zo is het altijd gegaan.

Suriname is voor ons één land. We denken niet in Boven- en BenedenSaramacca. Onze orale vertellingen zeggen dat de Caraïben jagers waren in een belangrijk deel van West-Suriname. Zo nu en dan was er ruzie met de Arowakken, die daar ook woonden. Als schaarste zich aankondigde verhuisden we naar nieuwe plekken. Zo zijn de meeste van de dorpen ontstaan. Een paar dorpen zijn in tact gebleven.

Ons dorp heette Akarani. Daar woonden mijn grootmoeder, mijn moeder, mijn tantes en ooms. Mijn moeder was bij mijn vaders familie ingetrokken, ze was wees, haar eigen moeder was jong overleden. En grootmoeder Tanu maakte mijn moeder klaar voor het huwelijk met haar zoon.

In mijn jeugd bestond mijn wereld uit Akarani en de natuur. Het was één wereld, waarin alles gelijk was, een egalitaire samenleving.

Elke Indiaan zegt: ‘De collectiviteit telt.’ We zijn allen onderdeel van de Schepping, de natuur, die van ons allemaal is. We zijn één. Die eenheid kan alleen in stand worden gehouden wanneer we onszelf als gelijke zien in ons doen en laten. Iets weghalen bij iemand, stelen, dat kenden we niet, want die ander had precies hetzelfde. Op het moment dat een ander meer hout of vis gaat halen, dan klopt die collectiviteit niet meer. Als een gezin of mens begint met het verzamelen van dingen die anderen niet hebben, veroorzaakt dat onevenwichtigheid. De collectiviteit waakt daarover.

Elk geboren en ongeboren kind is van ons. Allemaal zijn we één hart, één bloed, één liefde en één verdriet. Heeft één van ons verdriet dan zullen wij zijn hart verwarmen. Hebben we allen verdriet dan zal één van ons opstaan en ons leiden naar verzoening.

De oerwarmte is de aarde, daar worden we na onze geboorte een paar minuten aan toevertrouwd. Dan komt de bemiddelaar, die haar warmte, die ze van de aarde heeft gekregen, doorgeeft. Door de collectiviteit, die werd vertegenwoordigd door mijn naaste omgeving, mijn familie, mijn tantes en ooms, mijn grootmoeder, mijn grootvader, werd streng op mij toegezien. Zij gaven mij mijn opvoeding.

Als klein kind pakte mijn grootmoeder me over van mijn moeder en nam mij in haar hangmat. Ze had een andere warmte, een andere wijsheid. Dan werd ik naar de andere familieleden gedragen. ‘Oh, hij is het’ en dan kwamen de bijnamen. Zo ben ik aan die koninklijke namen gekomen, ze letten op mijn vingertjes. Simon keek naar Christiaan. Christiaan keek naar Simon. ‘Kijk eens naar zijn vingertjes, de vingers van de oudste zoon van Tarorinsi. Hij heeft de mooie fijne vingers van een edelman, hij zou weleens koning kunnen worden.’ Zo groeit de collectiviteit met de namen van hoogwaardigheden in hun wereld en zo werd ik klaargemaakt.

Systematisch werden allerlei aspecten in mijn opvoeding opgepakt door het aanwijzen van mensen die mij begeleidden. Naarmate ik ouder werd, werd dat aangepast.

Ik kan me nog goed herinneren dat ik met een verantwoordelijkheid werd opgevoed van taalgebruik, van vriendjes. Alleen met bepaalde jongelui, gekwalificeerde jongelui, mocht ik op de eerste jacht. Ik moest goed beschermd worden, er mocht mij niets overkomen. Toen een van de minder ervaren en kundige jongemannen van een jaar of twaalf mee zou gaan – ik was toen tien – hoorde ik mijn grootmoeder zeggen: ‘Hu, nee, niet die, die mag niet mee, die is afgekeurd, ongeschikt. Maar Petrus, die weet precies hoe de wegen zijn en als hij straks in een boom klimt, weet hij precies hoe hij de jongen instructies moet geven, hij moet mee.’

Maar ik had ook mijn streekjes. Wanneer mijn tantes en oma’s zich aan het wassen waren, gingen we met een stel jongens naar de waterkant. Dat is een normale zaak bij ons. Dan kwam ik daar – ik was de leider van zes jongens – en zei: ‘Tide of tamara, vandaag of morgen, wanneer ik de grote leider word, dan ga ik twee badplaatsen maken, aan de ene kant een voor de mannen, aan de andere kant een voor de vrouwen. Dan kan ik me tenminste scheren met een scheermes en met zeep, want jullie houden niet van zeep.’ Dat was ook zo. Het was verboden om je met zeep te wassen. ‘Keje,’ zeiden die vrouwen, ‘hoor die professor, hij denkt al dat hij professor is.’

Ons dorp heet naar de kreek en onze kreek is weer genoemd naar de vegetatie, die de Caraïben Akarare noemen, vanwege de doorzichtigheid van de omgeving waar de kreek uitmondt in de Saramacca. Dat is logisch want dat was wat onze stamvader waarnam toen hij meer dan honderd jaar geleden vanaf de Saramacca de kreek in voer, onderweg. De vegetatie, de vogels en de vissen bevielen hem. Met zijn twee broers, vrouwen en kinderen trok hij verder de kreek in. Niet om te overnachten maar om verder te gaan.

Deze eerste Indianen zagen de podosiripalmen langs de Akaranikreek, bouwden hun kampen met de bladeren van deze palm, als een tijdelijke beschutting. Het vestigingsproces in Akarani is in fasen verlopen. De eerste kampen op een half uur varen vanaf de monding van de Akaranikreek. Ze zien podosiribladen, gaan aan wal, om schoon te maken en wat kampen te maken. Bij nader inzien blijkt het nog niet de geschikte plek, ze varen door. In het water zien ze het borrelen van de vissen. Weer stoppen. Eerst vissen, barbakotten en de vier gezusters zeggen: ‘Luister mannen, we hebben bijna geen cassavebrood meer’. Want daaraan moeten we ook denken, ons cassavebrood. ‘We hebben wel een paar rollen ongebakken brood.’ Die rollen konden maanden bewaard worden. Maar om dat te bakken hadden de vrouwen meer voorzieningen nodig. Dus zeiden ze tegen elkaar: ‘We gaan verder.’

De vestiging van de eerste bewoners verliep in drie fasen. De eerste twee in tijdelijke kampen, de laatste op hun uiteindelijke plek, de juiste plek. Eerst de prachtige vegetatie in de overgang van zwamp naar hoger gelegen grond, dan de doorzichtigheid met de verschillende begroeiingen, daarachter savanne – de Akaraniwoï – veel minder podosiri, maar wel troeli en Mauritiuspalmen. De troeli is duurzamer, geschikt voor een langer verblijf. Op deze plek zijn ze gebleven en ze noemden het Akarani. De eerste hutten bouwden ze van troeli.

Er kwamen meer Indianen bij, meer bewoners. Dus zeiden de vier gezusters tegen de mannen: ‘We gaan uitbreiden.’ De mannen gingen de buurt verkennen en vonden de Blaka Watra – een zijtak van de Saramacca, rijk aan kwikwi – en de Iriwja Kriki, ook rijk aan vissoorten; en de Coesewijne, een van de prachtige natuurgebieden van Suriname. De mannen en vrouwen waren het er na diep beraad en overleg met de piaiman over eens dat dat de plaats voor vestiging van het dorp Akarani was, naar de geesten die daar woonden, in de kreek, aan de weg, in de vegetatie, de savannen. Het moet 1880 geweest zijn. Vanaf de Saramacca was het dorp niet zichtbaar. Cateau van Rosevelt, een gerespecteerde Zeeuw, die op verzoek van de gouverneur de bekendste rivieren in kaart bracht, op zoek naar goud en balata, is nooit gestopt bij de Akaranikreek.

’s Morgens vroeg om vijf uur gingen wij jongens naar onze kreek om te gaan vissen. Niet zomaar, de dag ervoor hadden we al voorbereidingen getroffen en onze fuiken uitgezet. Met een beetje geluk kwam je terug met vis. Niet altijd hadden we de beste plek om te vissen uitgekozen.

Om zes uur werd het eten klaargemaakt, koken of roken. Brood en rijst kennen we niet, we hebben ons eigen cassavebrood. Ook kennen we geen drie maaltijden per dag. Soms was er niets te eten, in de droge tijd niets te drinken en waren we dagen hongerig en dorstig op zoek.

Onze heilige plant is de Koningsplant, de palulu. Eén van de krachten van de palulu is het behoud van vocht. De plant groeit en bloeit of het nu regent of niet. In droge tijden gaf ze ons haar water om als drinkwater te gebruiken. De palulu was voor ons geen versiering zoals tegenwoordig het geval is. Voor ons was dit een heilige plant, beschermd door een speciale geest.

Na het eten gingen we weer door, hout sprokkelen, water halen, naar de kostgrondjes of op bezoek bij de ouderen en daar ons verhaal doen. Dat is soms een hele dagtaak.

Op de kostgrondjes vind je om te beginnen pepre pomuï, een belangrijk deel van ons voedsel, dat zeker in de kostgrondjes moet zitten. Daarnaast ook wat zoete patat, pomtayer en wat suikerriet als tussengewas. Hoofdgewas is natuurlijk maniok, waar het cassavebrood van gemaakt wordt. Dan nog de kleinere knolgewasjes, napoi, wit, zwart en bruin. En ten slotte ons Indiaanse suikerriet, dat gewoon donkerpaars is.

Ik heb een paar keer meegemaakt dat ik met Ludwig, Louis en Jacobus langs het huis van oma Tumutumu liep. Oma Tumutumu was ernstig ziek en het hele kamp zat vol mensen. We liepen door naar het huis van Petrus, waar we de waaiers gingen bekijken die hij gemaakt had. Iedereen was stil. Voor zich uit starend. Het viel me op dat de mensen zo stil voor zich uitkeken. Ik vroeg mijn moeder diezelfde avond: ‘Wat was dat voor gedoe, een heleboel mensen die niets zeiden.’ ‘Jullie hebben toch geen lawaai gemaakt, jullie zijn toch doorgelopen?’, vroeg mijn moeder.

Zo hoort het, de mensen zijn erheen gegaan om de dochter te ondersteunen in de situatie van haar moeder en hebben op z’n Indiaans laten blijken hoe ze meeleven. En dat is door samen stil te zijn. Ja, moeder heeft gelijk, je gaat terugdenken aan de stille momenten in ons gezin, dat er niets werd gezegd. En ’s morgens in de stilte hoor ik mijn vader tegen mijn moeder zeggen: ‘Nooitje, ik ga het vuur aanwakkeren en dan ga ik die twee oudsten van ons vragen om uit hun hangmat te komen. Ze moeten ook leren om vuur te maken.’ Toen was ik helemaal wakker. Ja, het vuur aanwakkeren, dat hadden we nog niet gedaan.

Als je een oudere jongen wordt zegt mijn vader: ‘Jongen je moet je lendendoek beter sluiten.’ De lengte van de lendendoek gaf je rijpheid aan, je leeftijd, je waardigheid. En ook de kleur, want we hadden niet alleen rood, maar na de negentiende eeuw ook blauw. Kusuwe hebben we nu nog als rode kleurstof. Die gebruiken de vrouwen nog steeds voor hun beschildering.

Als pater Klinkhamer komt gaan we zijn bagage sjouwen. Ik zie pater Klinkhamer en hoor mijn grootmoeder roepen. Ze noemt Klinkhamer een Duitser, hoe ze daaraan komt weet ik niet. Pater Klinkhamer dicteert en bepaalt wie wat moet dragen. De blikken met eten, daar hadden wij altijd een oogje op, die wilden we uit onszelf wel dragen. Als tienjarige jongetjes regelen we het zo dat wij die blikken dragen, want we weten dat er in één blik zuurtjes zaten. Harde rode en groene zuurtjes die je moest opzuigen. Als je ze door wilde bijten moest je hard bijten. Rode peerkes uit Nederland in Marie-beschuitblikken. We hebben al lang in de gaten dat de pater ons voor ons gesjouw niet gaat belonen. Om die reden pakken we de zuurtjes gewoon en verstoppen ze onder de bladeren. Later zoeken we deze plek uit om lekker te kunnen snoepen. Tegen die tijd zitten de zuurtjes echter vol mieren. ‘Dat is een straf van Tamusi’, zegt Ludwig. We kijken elkaar aan en Petrus zegt: ‘Je kan ons nog meer vertellen, de pater is gierig.’

De vader en moeder van de rode bosmieren, ja, die hebben een heilige oorsprong. De oorsprong is ontstaan uit de heilige witte slang, de ondergrondse beschermheer van deze mieren. Soms moesten de mieren boven de grond komen om voedsel te zoeken. Ze waren gek op de bladeren van de maniok. Als de jonge sappige bladen in bloei waren, werden we geconfronteerd met de komakumieren. Die droegen alle bladeren weg. Begrijpelijk. Maar onze piai zegt: ‘We kunnen ze niet vernietigen, ik ga ze piaien. Laten ze bedwelmd raken door mijn piaien, want die zijn sterker dan hun bewaker de witte slang. Dat is een gemeen heertje, want hij stuurt de mieren naar onze sappige cassavebladeren en als ze dan volgegeten gevuld lekker sappig weer ondergronds gaan heeft hij zelf ook een feestmaal.’

De mier heeft dus twee betekenissen voor ons: de mier die de weg aangeeft van rust, gezondheid en voeding en de mier die vernietigt wat hem in de weg staat en die de gewassen opeet. Op onze beurt zijn wij de mieren dankbaar dat ze ons de weg wijzen naar voeding. Los hiervan zijn de mieren zelf ook voeding, we eten ze vers en rauw en soms gerookt. Als we een mierennest zagen en een bepaalde soort sappig gras zei mijn vader: ‘Mieren zijn gek, niet de mieren die op de grond lopen, maar de mieren die in hun nest zitten.’ Dan stak hij een grasspriet in het mierennest, trok deze eruit en zat de grasspriet vol mieren. Ook rupsen eten we vers, of geroosterd in bananenbladeren. Ooit hadden we een rupsenplaag in het dorp. We zagen dat als een straf. De piaimannen kwamen bij elkaar en gingen piaien, om de plaag te bestrijden. Na één of twee dagen waren de rupsen verdwenen. Ik zag het met mijn eigen ogen.

Onze grootste vijand op de savanne is de ratelslang. En pas daar ook op voor de amanari, een kleine giftige gespikkelde spin, waarvan de beet je verlamt.

De jonge vrouwen verbouwen onder leiding van grootmoeder op de kostgrondjes niet alleen maniok, maar ook ananas en rietsuiker. Ze delen het omdat het niet houdbaar is. Twintig ananassen kunnen niet in één keer op. Soms is er een ananasfestijn, wie kan de ananas het mooist snijden. Soms zijn er wedstrijden onder leiding van oom Herman. Een keer deden we wie de meeste ananas kon eten. Toen oom Herman zelf won en diarree kreeg heeft hij nooit meer een ananaswedstrijd georganiseerd.

Vlechten is mannenwerk. De mannen doen het vlechtwerk voor de koeroekoeroe, de matapi, de waaiers. Lijkt het vlechtwerk op het gordeldier, als een hol schild, dan heet het vlechtwerk ‘gordeldier.’ Een tekening van streepjes heet ‘marai popuru,’ dat is de borst van de maraivogel, die gestippeld is. Alles heeft betekenis. Mieren die op de grond lopen, lopen anders dan in de boom, de sporen zijn anders. En wat zeg je van de kotaka wena-po, het voetspoor van de watervogel? De vrouwen schilderen deze sporen ook op hun aardewerk.

Mijn vader en moeder zeggen tegen ons jongens: ‘Je moet goed leren vissen en een stevige koeroekoeroe leren vlechten’. Tegen de meisjes: ‘Doe je best om mooi te leren spinnen en weven. Maak jullie klaar om diensten te verlenen aan de gemeenschap.’ Want vlechten, dat is voor de jongens, hangmatten weven is voor de meisjes. Wij leren jagen en vissen, de meisjes koken.

Je moet wel weten met wie je moet gaan jagen om het te leren. Oom Herman is een visser. Met oom Herman moet je niet gaan jagen want hij schrikt van de pingo’s. Jagen doe je met oom Jacobus, die precies weet wanneer de bosvruchten vallen, want daar komen de pingo’s op af.

De vlechtkunst begint met de pikiri-methode, die is het gemakkelijkst. De pikiri is een klein visje, sriba in het Sranan. Een keer stonden we om vijf uur ’s morgens op om waaiers te leren vlechten, toen onze leermeester zei: ‘Keer je waaier nu om, want nu gaan we tekenen wat je op de schildpad ziet.’ Dat is de ‘schildpad’ methode.

Ik wilde weten waarom we zo vlechten en hield de zaak meestal op. Oom Herman kwam naast me zitten en zei: ‘Je moet niet doorgaan, maar je moet een bocht maken.’ Terwijl de andere jongens al aan de bocht waren begonnen, moest ik nog beginnen. En was ik later klaar. De matapi was moeilijk. De basis had allerlei fundamenten, zo nu en dan dubbele voering, zoals je in Nederland spouwmuren hebt voor de goede doorluchting. Dat is allemaal ontleend aan de natuur en de symbolen die we moesten leren. ‘Waarom?’ vroeg ik dan, ‘we kunnen toch gewoon een lijn trekken, dan is-ie stevig genoeg.’ Nee, in dat ene rondje moest je drie verschillende symbolen zetten, met verschillende materialen, het ene dunner, het andere breder.

Nu heet het dorp Bigi Poika. De eerste die deze naam gebruikte was pater Ahlbrinck. Voor het eerst hoor ik de pastoor ons vertellen: ‘Je dorp Bigi Poika is een mooi dorp.’ ‘Hè, Bigi Poika, waar heeft-ie het over?’ Verbazing alom.

Ik heb later uitgezocht hoe ze aan de naam Bigi Poika kwamen. Dat komt zo. Toen de Indianen voor het eerst in aanraking kwamen met de stadsbevolking, werden er altijd twee vragen gesteld: ‘Hoe ver is het waar jullie vandaan komen en wat planten jullie allemaal?’ Bigi Poika was het dorp van de geweldige knolgewassen, napoi, die heel groot werden. De Indianen antwoordden dus: ‘Waar we vandaan komen is waar die grote napoi vandaan komen.’ In de loop van de tijd werd dat verbasterd in Indiaans-Creools tot Bigi Napoi ka (het oogsten van de grote napoi) en dat werd op zijn beurt verbasterd tot Bigi Poika. Als je bij de groep hoorde zei je liefkozend Poika, want er kon geen vergissing zijn met Pikin Poika, juist, daar waar de kleine knollen vandaan komen.

Je kunt zeggen dat we aan de westkant van de Coesewijne, ons jachtgebied, drie vestigingen hadden. Bigi Poika was ons Amsterdam. Toen Bigi Poika te groot werd en het te ver werd om te vissen en de kostgrondjes aan te leggen, vertrokken een paar dorpelingen naar Gosteri en een paar naar Pikin Saron, aan de monding van de Gordijn Kreek.

Twee keer per jaar, in mei aan het begin van de regentijd en in oktober, in de droge tijd, gingen we naar Coesewijne, ons jachtgebied. Niet vaker, om de natuur rust te geven en zoveel mogelijk reserves te behouden voor de komende seizoenen. Ik maak weleens een opmerking over de Nederlandse manier van economisch denken, waar het de gerichtheid op het individu betreft. Ik zeg dan: ‘Dat past niet in onze cultuur, dat gericht zijn op het individu wie het niet kan schelen waar alles vandaan komt, grof gezegd.’ In onze cultuur zeggen we: ‘Wij legen onze spaarpot niet in de eerste plaats voor ieder apart, maar voor de collectiviteit.’ Elke clan krijgt de kans om evenveel tijd te besteden om naar Coesewijne te gaan. Met onze clan, grootmoeder Tanu, opa Tramé en alle gehuwde dochters met echtgenoten, vormen we zeven of acht gezinnen. En natuurlijk wij kinderen. Mijn vader en oom Herman waren de enige twee zoons. Oom Herman was formeel buiten de Caraïbse wet getrouwd, maar kreeg dispensatie om mee te komen. Hij was immers getrouwd met een Arowakse vrouw uit Matta en behoorde daardoor eigenlijk bij die Arowakse familie met wie hij naar Coesewijne zou moeten gaan. Maar die Arowakken waren wat gemakkelijker en niet zo stipt over de plaats van de ingetrouwde mannen.

Mijn opvoeding is voor mij van grote betekenis. Die berust op eerbied voor de natuur. De Caraïben zien de moeder als grondlegger van de opvoeding. Onze moeder en de natuur zijn één. Vandaar dat vrouwen in de Caraïbse gemeenschap een grote verantwoordelijkheid dragen. De mannen jagen, vissen, doen ontginningswerkzaamheden en maken de kostgrondjes plantklaar, maar de drager van de hele beschaving is de vrouw. Tansi Tramé zei: ‘Zie hoe de bijen zich met elkaar bezig houden.’ Wij jongens zagen niets. ‘Bij al de Scheppingen van de natuur heb je man en vrouw, wat een schoonheid is dat, jongens kijk hoe mooi de natuur is.’ Zo ben ik tot mijn veertiende jaar opgegroeid.

Mijn naam? Wij noemen geen namen, namen zijn voor ons heilig. Maar heiligheid in onze beschaving heeft een hele andere lading dan in de westerse beschaving. Dat is de kracht om je als mens te gedragen, als mens. Dat sluit niet aan met de werkelijkheid zoals we die nu in het Westen kennen.

In Bigi Poika heb ik niets te verliezen. Ik zit in mijn hangmat. Er staat geen helikopter in de achtertuin. Er ligt geen speedboot in de kreek.

De eerste handelscontacten in Bigi Poika kwamen van de Joods-Creoolse bevolking. Ik herinner me nog Samuels, Kemble, McArthur, Berenstein, die rooms-katholiek waren. Die kwamen zelfs bij ons logeren en mijn vader gaf hen onderdak. De anderen brachten hun eigen duck-hangmatten mee, hun blikjes bruine bonen, kapucijners en corned beef. Die gasten dachten: ‘Jongens we nemen onze eigen slaapspullen mee’, want ze rekenden er niet op dat de Indianen hen konden faciliteren. Mijn moeder noemt die canvas-hangmatten pirapisi, een minderwaardige naam voor een hangmat, een stuk lor. Ze konden hun hangmatten niet goed vastbinden want de duck had een ander uiteinde waar je slechts een enkel maar geen dubbel touw door kon knopen zoals wij gewend waren. Dat ene stuk touw konden ze niet aan onze balken vastbinden. Want voor de balken van onze hutten gebruiken wij rondhout. Maar het was ook hun onbekendheid met de afmetingen van een Indiaans kamp. Ze hadden hun eigen ideeën hoe lang de pirapisi en het stuk touw moesten zijn. We hadden natuurlijk onze eigen bindtechnieken, we hadden onze eigen Amazone Caraïbse geleerdheid. En we zagen het gestuntel gebeuren. Ik hoor nog mijn moeder tegen mijn vader zeggen: ‘Kijk naar die arme zielen, hoe ze klungelen met die hangmatten. Ga ze maar helpen.’

Ze kwamen allemaal op hun manier zaken doen: over houtkap, rubbertap of notenpluk en zo nu en dan vis en wild. Dan kwamen die gasten en gingen met de kapitein onderhandelen. Ze wisten dat de kapitein de baas was. Ze hadden geen verstand van het binnenland en hoorden de kapitein uit. De Caraïben wisten natuurlijk alles van de aanwezige rijkdommen. En iedereen wilde wel geld verdienen.

Het patronagesysteem in de ontwikkelingslanden werd ontwikkeld door grote financiers uit Europa, zoals de familie Samuel (rubber) en de familie Gomperts. De Gomperts hadden grote plantages. Zij hadden hun middlemen in Paramaribo. De McArthur’s zaten in hout en rubber en waren middlemen voor ondernemers uit Engeland. Meneer Kemble zat voornamelijk in rubber en hout. Men zei: ‘De Camble met een C is zwart, met een K lichter van kleur.’ Je hebt wel een verklaring dat in de wandeling Surinamers elkaar aanduiden op grond van hun huidskleur. Mijn vader en ooms viel het wel op dat er verschil in kleur was, maar dat had geen verdere betekenis. Voor hen waren alle stadscreolen westers.

Na de afschaffing van de slavernij en met de komst van nieuwe bewoners zoals de Hindoestanen ging de handel in het binnenland over op hen. Na de Tweede Wereldoorlog trokken de middlemen zich terug uit de handel, omdat dat als inferieur werd beschouwd. Dat is meer iets voor mensen die niet geleerd hebben, woekeren met producten in het binnenland. Ze stopten ermee. De Hindoestanen waren van meet af aan naar het platteland getrokken en konden zich gemakkelijker bewegen in het binnenland. De producten uit het binnenland konden ze goed gebruiken, zoals troeli voor dakbedekking. Natuurlijk kwamen ze ook in contact met andere producten zoals hout. Na de troeli-hutten gingen ze dan ook houten huisjes bouwen. Daar hebben ze uiteindelijk een heel handeltje mee opgebouwd. Vanaf de jaren vijftig namen de Hindoestanen mede daardoor de leiding. Berestein was voorman in dienst van Karagidsingh, een grote houthandelaar. Hij kwam hout opmeten in Bigi Poika. En de Hindoestanen begonnen hun eigen houtzagerijen op te zetten. Een paar Creolen die wat zakelijker waren gingen boten maken. De Hindoestanen gingen bestellingen doen bij baas Plak, die een houtmolentje en een botenmakerij had en daarvoor ook hout aangeleverd kreeg.

Als tienjarige jongen hielp ik mijn vader, zijn broers en neven, al bij de houtkap. Dat wij werden uitgebuit, daar had ik geen idee van. Ook mijn vriendjes Bas, Petrus en Rudi – onze doopnamen – hielpen mee. Voor een paar centen moesten we baboenhout slepen om het bij hoog water als vlotten naar de Akaranikreek te brengen en daarna naar de rivier. Dat hout groeit in zwampgebieden en is zo licht dat het blijft drijven. Het wordt gebruikt als timmerhout voor meubelen.

Daarna kwamen de Hindoestaanse opkopers. Eerst met hun boten met buitenboordmotor, niet zozeer om hout te kopen maar om nieuwe afzetgebieden voor hun producten te vinden. Zo gingen ze de dorpen af. Van de bevolking hoorden ze dan de mogelijkheden. Iedereen, ook de kapitein, vroeg: ‘Kun je nog meer voor ons betekenen?’ De Indianen hadden immers geen geld. ‘Als je lapjes wil verkopen dan kunnen we dat misschien betalen met een hertenbout of een anjumara of wat vlechtwerk.’ De opkopers vroegen: ‘Hebben jullie nog andere spullen?’ ‘Ja, we hebben hout.’

‘Nou dan ruilen we wat er is, geef alvast wat je hebt en over een half jaar kom ik terug. Dan moet je hout klaar hebben liggen aan de oever van de Saramacca.’ Ze kochten het hout voor een prijs die ons volledig onbekend was, zodat de opkopers ons op allerlei manieren konden manipuleren. Er ontstonden discussies over het soort hout en ze probeerden duurzaam hout goedkoper te krijgen. Ze dachten, die Indianen kunnen we alles wijsmaken. En ze hielden vol dat ons mooie wanahout baboenhout was. ‘Het is minder waard, dus jullie krijgen minder.’ Met die tientallen blokken wanahout konden de Indianen niets beginnen, ze bouwden hun hutten en kampen met heel ander materiaal. Dus wat moesten ze. Het wanahout werd voor weinig geld verkocht.

Ik kan me nog goed herinneren dat een Indiaan zei: ‘Ik heb vijftig blokken hout, maar ik kreeg nog geen honderd gulden.’ De opkoper wist dat hij met een analfabeet te doen had. Bij de afrekening bleef er voor de Indiaan niet veel over. Want de Hindoestaan zei: ‘Je hebt zoveel zoutvlees gehaald, zoveel suiker en een lap voor je vrouw. Als ik alles optel dan you no clear (jij bent mij schuldig!).’

Daarom heb ik altijd ontzag gehad voor mijn vader, want ook al kon hij niet schrijven, hij kon wel berekeningen maken. Hij zei tegen de opkoper: ‘Bereken dat voor mij,’ als hij dacht tekort te komen. ‘Je bent brutaal,’ zei de opkoper dan.

Wij jongens waren geïnteresseerd in dat rekenen, we hadden geen papier, dus gingen we in het zand schrijven. Mijn vriend Ludwig zei: ‘Kijk eens wat een mooie blocnote.’ ‘Nee,’ zei ik, ‘later hebben wij ook zo’n mooie blocnote en kunnen wij ook goede berekeningen maken.’ Als kleine jongen maakte die toestand je erg gelaten. Toen ik vanaf mijn twaalfde sommen leerde maken op school, maakte ik de berekeningen voor mijn vader.

De paters zorgden voor het onderwijs in het binnenland. Dat was door het ontbreken van goede gemotiveerde onderwijzers een tijdlang tweederangs. In een jaar kon iemand zijn boslandakte halen. Als ze eenmaal in Bigi Poika waren hielden de onderwijzers zich doorgaans meer bezig met de houtkap dan met het onderwijs. Dikwijls spraken ze Sranantongo en slechts een mondjevol Nederlands.

Vanaf ons twaalfde jaar werden we naar de mannenhuizen gehaald. De beste vlechters, muzikanten, kunstenaars en onze geestelijke leiders trainden ons. Dat hoorde bij onze volwassenwording. Onze geestelijke leiders Paraloui, Krokri, Arichero en Keesi leerden ons dan weer fluisterend dan weer zingend: ‘Jongen, je leert jezelf als man kennen door een vrouw te aanbidden en als je jezelf hebt ontdekt, deze mannelijkheid te willen delen met een vrouw. Je mannelijkheid kan niet ontplooid worden zonder verweven te raken met degene die het leven draagt, de vrouw. Eerst openheid naar de vrouw, de liefde, de pijn en het verdriet, het bloed sijpelt van alle kanten, de aderen komen bij elkaar.’ Niet de moderne wetenschap die ik heb mogen beleven heeft mij de ontwikkeling gegeven die ik nu uitdraag naar anderen, maar mijn Caraïbse opvoeding.

Rudi is de zoon van oom Harry en tante Umadu. Oom Harry zegt tegen zijn zoon: ‘Je moet wat worden, je moet schrijver worden.’ Oom Harry en mijn vader vinden allebei dat je pas geleerd bent als je kunt schrijven. Maar Rudi zegt: ‘Ik ben dom.’ Maar hij was niet dom, dat dacht hij alleen omdat ik ingewikkelde sommen kon maken als twaalfjarige jongen, die ik met mijn grote teen in het zand uitwerkte. Want papier, pennen en potloden hadden we niet in ons dorp, dat brachten de houthandelaren niet, die wilden ons dom houden. En de onderwijzer bracht dat ook niet. Zoveel voet en zoveel cent per twaalf duim en voor elke duim dikker twee cent per voet, dat kon Rudi niet. En de boekhouder van de handelaar zei dan: ‘Laat het aan mij over want mijn berekeningen kloppen altijd.’

Toen Rudi vijftien was verongelukte oom Harry op de tractor terwijl hij aan het werk was voor Banwari, een Hindoestaanse houthandelaar. Tante Umadu kreeg van Banwari een huisje in de stad aan de Saramaccastraat en de jongens gingen mee. Rudi ging werken bij de bestuursdienst van het district Saramacca. Zijn broer Gelius kwam bij de Burgerlijke Stand, het Bevolkingsregister van Paramaribo en werd zowel een bekende ambtenaar als een van de beste paspoort-experts van Suriname. De derde broer, Waldi, ging naar Natin, haalde glansrijk zijn diploma en werd als radiotechnicus door de Surinaamse Luchtvaart Maatschappij op Zorg en Hoop geplaatst. Van de ene dag op de andere ging hij religieus denken. Hij wilde weten wat er in de Sacristie gebeurt. In de weekends ging hij getrouwd en wel voor koster spelen en kreeg belangstelling voor het pastorale werk. Na zijn pensionering op 60-jarige leeftijd ging hij zich volledig bezighouden als catechist. Waldi kent de Indianen door en door. In Rotterdam Overschie hoorde ik zijn preek voor zijn dochter die daar overleden was.

Mijn vader heeft als rubbertapper nog voor meneer Kemble gewerkt. Hij was één van de entrepreneurs die begon met rubber en later is overgegaan op de houthandel. Aan dat rubbertappen heb ik ook meegedaan.

Met z’n vijven, Herman, Sjampi, Rudi, Petrus en ik, leren we tappen. We logeren in onze kampen in Coesewijne en werken samen met onze vaders en ooms. De dikke rubbermelk wordt gedroogd in grote pannen en om de taaie massa er weer uit te krijgen moet er water bij. Dan worden er grote lappen rubber van gevormd. Het rubber bevat misschien tien procent water.

De gedroogde melk laden we in onze moetete’s, onze gevlochten draagkorven. Daarna moeten we de draagkorven in de hete zon vanaf Coesewijne naar Bigi Poika aan de Akaranikreek sjouwen, minstens een halve dag lopen met een draagkorf van wel 25 kilo. Om het heetste deel van de dag te vermijden gaan we ’s morgens vroeg om vijf uur al op pad. In het dorp treffen we de opkoper. Ik ben het eerst aan de beurt en er wordt gewogen. Dan protesteer ik: ‘Ja, maar meneer Jefefoeroe, je trekt teveel af van het gewicht.’ Dan gaat mijn vader inleveren, daarna mijn grootvader. Meneer Jefefoeroe vindt dat de rubber twintig procent water heeft, tweede kwaliteit. Andere rubber is weer derde kwaliteit. Nooit hoor ik hem zeggen ‘eerste kwaliteit.’

Dan komt de afrekening. Aan alle kanten worden we bestolen, eerst bij het wegen, dan bij de betaling. Voorschotten worden afgetrokken, rijst en bakkeljauw, die vooruit ontvangen waren. Mijn vader zegt: ‘Ik had twee blikken bruine bonen, maar jij schrijft vier blikken.’ De boekhouder hield het allemaal op z’n eigen manier bij. Het was de entrepreneur die tot stelen had aangezet. Hij gaf de middlemen mee dat ze het percentage water zelf mochten bepalen, ‘want hoe meer water, des te minder betaal je uit, en des te meer verdien je zelf.’ ‘Wie is hier de slechte wereld? Is die God rechtvaardig, en mag ik hem dit vragen?’

Op een goedkope en mensonwaardige manier is de economie bedreven met Afrikanen en Indianen als economisch productiemiddel, waarmee winst wordt gemaakt, die ten goede komt aan de blanke. Delen is er niet bij. Toen de ondernemer nieuwe productiemiddelen ontwikkelde werden de Afrikanen en wij gelaten voor wat we waren, en nog steeds worden we door diezelfde maatschappij gebruikt en uitgebuit.

Als mijn grootvader Tansi Tramé weer rubber gaat tappen gaan de jongens en ik mee. Twee weken zouden we wegblijven en voor die periode krijgen we dan blikjes mee. Blikjes bruine bonen, ham, haring. En beschuit, dat waren gedroogde oudbakken puntbroodjes. Haring lustten we niet. De magazijnmeester vraagt hoeveel blikjes we nodig hebben, hooguit twee per dag voor ons vijven zegt hij. Dus veertien keer twee en ik moest rekenen. In het Caraïbs zei ik tegen Tansi: ‘Dat is achtentwintig, maar vraag maar dertig.’ Dan kijkt de magazijnmeester naar mij en zegt: ‘Wat zegt-ie?’ Maar het kwam toch uit ons loon, we kregen de blikjes op krediet, maar we kregen wel korting. ‘Het beschuit krijgen jullie voor twaalf kolu, en in de stad kost dat wel twintig kolu.’ Maar leg me uit, wat was korting en hoe konden we dat controleren?

En dan dit: denk je echt dat we vanwege die blikjes het werk in twee weken deden? Dat kenden de Indianen toen niet, binnen een bepaalde tijd iets doen. Tijd, dat is van de Europeanen, die laten zich leiden door de tijd. Wij konden gewoon gaan jagen en vissen en hadden die blikjes helemaal niet nodig. Ze werden ons opgedrongen op krediet, iets dat wij niet kenden. En dan werd dat krediet van onze verdiende kolu afgetrokken, wat wij Indianen niet begrepen. Was het opzet dat ons niets werd uitgelegd?

De houtopkopers bleven komen om hout. McArthur was één van hen. Mijn vader kon geen McArthur zeggen. Dan zei-ie: ‘Wi ego na baas Macar-ter.’ McArthur had gezegd: ‘Als jullie het hout hebben gekapt, moet je het zelf slepen en naar de waterkant brengen.’ De Indianen gingen vlakbij het dorp kappen, een weg aanleggen en ronde houtrollers plaatsen. Lianen werden vastgemaakt en als paarden gingen de Indianen het hout naar de waterkant slepen. En als het hout allemaal aan de waterkant lag, kwamen de uitbuiters in hun barkas naar Bigi Poika. Dan werd er gezegd: ‘Dit hout is goed, maar dat is tweede kwaliteit en dat is derde kwaliteit.’ Maar ik zeg je nu ‘alles was eerste kwaliteit.’

De opkopers kwamen met twee, drie, vier grote boten. Het hardhout werd, opgehangen aan balken, vastgemaakt zodat het hout drijvend werd gemaakt, anders zou het zware hout zinken. De barkas sleepte dan die boten. Ons dorpje is zelfs industrieel bezig geweest. Als twaalfjarige jongen heb ik een industriële ontwikkeling meegemaakt. Het ging om een machine waarmee het hout vanaf een afstand met de hand in de kreek kon worden getrokken. Baas Plak van de houtmolen in Poelepantje had het machientje daar geplaatst. De entrepreneurs wilden het een beetje lichter maken voor de Indianen, maar hun spierkracht wilden ze blijven exploiteren. Er was een hefboom en dan kon je met z’n tweeën werken. Ik kon nog niet lezen en niet goed rekenen, maar ik kon wel die machine bedienen.

Al die bezoekers, handelaren, onderwijzers, bestuursopzichters, wie het ook allemaal mochten zijn, houtkappers, rubbertappers, hebben ons beïnvloed met hun manier van werken, hun manier van eten, hun streekjes. Als ze niet waren gekomen dan vraag ik mij af hoe de ontwikkeling zou zijn geweest.

Onze Caraïbse opvoeding had onlosmakelijk een spirituele dimensie. De opvoeding was niet gebaseerd op kennis ter verhoging van de economische positie van het individu, het ‘ik’. Het ‘ik’ bestaat bij de gratie van de collectiviteit.

De ontkenning en het niet willen respecteren van onze traditie als waardevol, het steeds afwijzen en miskennen door de buitenwereld inclusief de kerken, dat waren belangrijke belevingen in mijn jeugd, terwijl mijn eigen beschaving en samenleving, mijn eigen ouders die traditie als heilig beschouwden.

Wat wij leerden is zuiverheid van geest, die eenieder een bepaalde waardigheid en gezag moet bieden, toegankelijk voor iedereen, want dat is de kracht van die collectiviteit. In de hele geesteswereld is er ook geen verschil in geesten doordat de een machtiger is dan de ander, nee, de kracht van de geesteswereld is gebaseerd op hoe zuiverder de geest, hoe heiliger volgens de christelijke opvatting. En die waardigheid geeft dan weer ongelijkheid, maar niet in de zin van meer of minder, beter of slechter.

Met ons vijven vertegenwoordigden we de collectiviteit. Maar er was een verschil in de collectiviteit van denken. Mijn vrienden zeiden over mij: ‘Hij denkt abstract als-ie over vlechten spreekt, hij wil teveel weten.’ Maar daarna gingen we wel samenwerken. Ik deed gewoon mee. Op les gingen we bij oom Herman met z’n vijven op het bankje zitten. De jongens hadden het materiaal meegenomen maar ik had het nog niet gehaald, want ik ging in discussie met oom Herman. ‘Waarom moeten we met z’n vijven komen, ik kan het van de anderen afkijken.’ Bij mij ging het om het waarom. Door deze opstelling werd ik anders gewaardeerd. Als er iets moest worden uitgelegd werd ik erbij gehaald, ‘die kleine professor kan goed uitleggen.’ Maar Petrus die uitstekend zijn pijl en boog kon klaarmaken en goed kon vlechten werd ook heel erg gewaardeerd. De verschillen werden geconstateerd, maar ik was niet meer waard qua waardering ten opzichte van de anderen.

Waar ik misschien trots op mag zijn, is dat deze conflicterende overtuigingen mij nooit in verwarring hebben gebracht, want ik was er heilig van overtuigd dat mijn cultuur goed was. Tegelijkertijd hunkerde ik om te weten wat het wezen van de andere beschaving was, wat er was aan de andere kant van de wereld, over de golven heen, de wereld waarvandaan de blanke mannen – kere – over de golven – parana – waren gekomen met hun houten zeilschepen, de paranakere en later de paranakere wore, hun blanke vrouwen. Onverzadigbaar was ik in mijn leergierigheid, een zegening, maar waar komt deze vandaan? Ook al zei de pater lelijke dingen, ik bleef luisteren en toekijken en streefde ernaar mijn roeping te bereiken. Niet de zegening zoals de pastoor mij leerde vanuit het christelijk denken, van boven, omdat ik gehoorzaam was geweest. Nee, de elementaire basis van mijn zegening komt van mijn Indiaan zijn. Ik ben als Indiaan geboren, al die kakkerlakken om mee te beginnen, de mieren, de slangen, de muskieten, de mampieren, de pirengs komen naar ons, maar ze blijven van me af, nee we mogen niet aan dit lichaam komen want het moet verder. Ik heb ze overleefd. Maar anderen zijn wel gepakt.

Bezit verstoort de harmonie. Vooral goud. Het verhaal van de Indiaan met het goud is waar gebeurd toen ik zes of zeven jaar oud was. Het werd mij doorverteld, alhoewel, ik wist wel dat er iets gaande was in het dorp. Maar ik moet erbij vertellen dat deze man bekend is geworden in de Caraïbse samenleving in onze regio als a ingi nanga gowtu, de Indiaan met het goud. En hij is symbool geworden van de introductie van goud in Bigi Poika.

Dat kwam zo. Op een keer was een Indiaan op een rubberexpeditie, waarvan mijn vader ook deel uitmaakte. Na twee maanden kwamen ze terug, ze hadden veel geld verdiend. Maar de Indiaan had niet veel geld nodig, wat moest hij met zoveel geld? Dus roeide de Indiaan vijf dagen en vijf nachten in z’n eentje in zijn bootje – en dat was al vreemd voor een Indiaan – naar Paramuru.

Palulu is de naam van een plant aan de monding van de Van Sommelsdijck Kreek, waar de Surinen aan land gingen en waar de hoofdzetel van de Surinen was. Van palulu is onze Paramuru afgeleid. Zo noemden wij Paramaribo.

Onderweg schoot onze Indiaan hazen, ving vis en roosterde die boven het vuur. In Paramuru aangekomen meerde hij af net vóór het Saramaccakanaal, waar alle Indianen een afkeer van hadden, omdat het er naar de stad rook. Aldaar bezocht hij een goudsmid. De goudsmid vroeg de Indiaan: ‘Heb je weleens een ring gedragen?’ De Indiaan zei ‘nee…’ ‘Wel,’ zei de goudsmid, ‘ik heb hier een pracht van een ring. Je bent misschien wel de eerste Indiaan die zo’n ring gaat dragen en je wordt straks de eerste man van het dorp. Dan heb je jouw geld goed besteed aan iets waardevols, goud is veel waard.’ De Indiaan zei: ‘O ja?’ ‘Ja, ze zullen trots op je zijn.’ En de Indiaan pakte zijn portemonnee, nou ja, portemonnee, een katoenen lap die dienst deed als geldzak, gaf geld en paste de ring. De goudsmid zei: ‘Die ring staat je mooi. Je vrouw zal het ook mooi vinden, meer vrouwen zullen het mooi vinden.’ De Indiaan zei: ‘Ik neem mijn gouden ring mee.’

De Indiaan ging terug naar zijn dorp, waar ook de andere Indianen van de expeditie waren, die net als hij naar de stad waren geweest en ook inmiddels waren teruggekomen. Sommigen hadden rijst gekocht, anderen brood en suiker, anderen blikjes sardines, iedereen was blij. Geen moment dacht iemand eraan dat er goud gekocht was, dus niemand schonk aandacht aan de Indiaan, die dacht dat hij als een prins onthaald zou worden. De Indiaan zei niets en begon verdrietig te worden. ‘Iedereen is blij met de rijst, het brood, de suiker, de sardientjes maar niemand kijkt naar mijn goud.’ Je moet begrijpen dat niemand gewend was om een ring aan zijn vinger te dragen dus dan let je daar niet op. De Indiaan twijfelde en dacht: ‘Zal ik maar naar huis gaan en gaan slapen of zal ik nog even naar het kasirihuis gaan?’ De vrouwen maakten altijd kasiri als de mannen uit de stad terugkwamen, dat was traditie. Hij ging naar het kasirihuis, waar een andere Indiaan zat te kijken en te kijken en te kijken. Deze Indiaan zei niets maar dacht wel: ‘Wat heeft die Indiaan aan zijn vinger?’

Toen onze Indiaan opstond om toch maar naar zijn hutje te gaan, stond de andere Indiaan op en volgde hem. Onze Indiaan ging in zijn hangmat liggen, maar kon niet slapen. Hij was niet gewend om iets om zijn vinger te hebben. Hij trok de ring van zijn vinger en liet hem onder zijn hangmat vallen. De andere Indiaan zag dit en kroop nieuwsgierig onder de hangmat, pakte de ring en sloop weg. Maar de ring paste niet, hij was te groot. De andere Indiaan werd nu bang, omdat de ring onze Indiaan wel paste, maar hem niet. Dat kon niet goed zijn, er was iets verwerpelijks gebeurd, dat niet bij de Indianen hoorde. De Indiaan ging naar huis, zonder in de gaten te hebben dat hij op zijn beurt door een derde Indiaan werd gevolgd. Thuis aangekomen ging hij in zijn hangmat liggen, liet de ring op de grond vallen, waarna de derde Indiaan onder de hangmat kroop, de ring pakte en weg sloop. Op dezelfde manier wisselde de ring nog enkele malen van eigenaar.

De volgende dag werd onze Indiaan vroeg wakker. Terwijl het nog donker was, voelde hij met zijn handen op de zanderige grond maar hij voelde geen ring. De Indiaan riep: ‘Waar is mijn ring, waar is mijn ring?’ En aan iedereen in het dorp stelde hij de vraag: ‘Waar is mijn ring, waar is mijn gouden ring?’ Je kunt begrijpen, onze Indiaan werd voor gek verklaard. Indianen wisten niet eens wat een ring was. ‘Wat is een ring? Sinds wanneer heeft een Indiaan een ring in dit dorp? En wie zou van jou een ring afpakken? Niemand zou die ring willen hebben of willen dragen.’

Toen de Indiaan, die de ring als laatste in zijn bezit had gekregen, hoorde van al die opwinding, ging hij met de ring naar de piaiman. De piaiman zei: ‘Zijn er niet-Indianen hier in het dorp? Waar heb je dat ding vandaan gehaald?’ Hij keek de jongen aan en zei: ‘Vlug, goed kijken naar de ring. En laat hem nu op de grond vallen.’ Het was mul zand en de ring werd er half door bedekt. ‘Dit is niet voor ons. Omdat inmiddels het hele dorp betrokken is bij deze ring, zullen we de ring hier begraven, maar niet voordat de Indiaan weet waar zijn ring is, anders komt er onheil in onze gemeenschap.’ Toen de Indiaan erbij werd gehaald zei de piaiman: ‘Hier is je ring. Wil je hem terug hebben, of moeten we de ring aan onze moeder aarde laten, aan wie uiteindelijk alles toebehoort?’ En ook de Indiaan zei: ‘Geef moeder aarde de ring terug. Nu. Direct. De ring brengt alleen maar onheil in onze samenleving, ik heb niet mogen slapen. Ik had veel beter brood kunnen meenemen.’ En zo geschiedde het.

Nog geen tien jaar later werden de eerste gouden ringen in Bigi Poika gesignaleerd en ik meen dat men de eerste ringen noemde naar deze man, Luni o Tere heette hij, dus iedereen zei: ‘Ik heb mijn Luni otere om.’ Het werd een metafoor voor iets dat niet paste in de Indiaanse samenleving maar uiteindelijk toch zijn intrede heeft gedaan.

Het verhaal is opgetekend door pater Ramakers, die het verhaal gehoord heeft van de catechist, de vader van mijn neef Bas. Pater Ramakers zou hierover hebben gepreekt in de kerk, over rijkdom. Het is opmerkelijk dat een priester in zijn preek dit incident als voorbeeld nam voor de negatieve kant van rijkdom. Hij wees ons erop dat het hebben van voorwerpen, die ons niet toebehoren, een zonde is, hij wees dat af. Tegelijkertijd ontkende hij het feit, dat wij, Indianen niet van elkaar stelen. In tegenstelling tot de indringers die zich al het land, dat niet van hen is maar van ons allemaal, hebben toegeëigend en hun domein hebben genoemd, ook al was het meeste biri biri land voor hen.

Priesters haalden nooit goede voorbeelden aan uit de Indiaanse samenleving. Onze beschaving werd altijd gebruikt als voorbeeld van zonde. Ze bejegenden de Indianen zo van: ‘Ingi ga die boot schoonmaken anders komen we niet op tijd.’ Zo behandel je een volwassen man met vrouw en kinderen niet. Het enige wat de priesters interesseerde was om zo snel mogelijk bij hun barkas aan de monding van de Akaranikreek te komen, weg van daar.

We kennen natuurlijk allerlei bosvruchten. Onze podosiri in de zwampgebieden, de kumbu die in grotere trossen hangen in de hogere gebieden en die we plukken als tussendoortjes voor de gezelligheid. De kolonisatoren hebben ons dat zien eten. ‘Nou als deze jochies het goed kunnen eten, dan moeten wij het ook kunnen eten en daarnaast kunnen verkopen.’ Dat gold voor de moeroemoeroe en de maripa’s tot en met de awarrapitten. Awarra bestaat uit geel vruchtvlees, heerlijk, uit oliesoorten en noten, dat is hoofdzakelijk vet. Wij, Herman, Sjampi, Rudi en ik, gingen de awarra’s verpakken in jutezakken. De opkopers die kwamen, namen het mee. Op Poelepantje was een awarrafabriekje, net als veel van die fabriekjes, langs het kanaal gebouwd.

Podosiri oogsten we op twee manieren. Je kunt de boom omhakken maar dan gaat zeker een derde van de vruchten verloren. De boom blijft in dat geval hangen bij een andere boom en de besjes vallen in het zwamp. De andere methode hield in dat we gingen klimmen om de trossen podosiri af te hakken en vast te houden. Met die tros in je armen moet je vervolgens naar beneden. Als de klimmer met z’n oogst halverwege was kon-ie de tros laten vallen. Dat klimmen heb ik zelf niet gedaan, daar was ik te jong voor.

Spelenderwijs bedreven we, als een stel jongens, roofbouw met onze handel. Op het moment dat we de bosvruchten gingen verkopen was het economie, handel, waren we kleine ondernemertjes. Maar uiteindelijk waren de zakken met bosvruchten te zwaar om zelf te transporteren. Met vier zakken awarra zat je al aan 200 kg, te veel vracht om dagen lang te pagaaien en dat ook nog eens door het Saramaccakanaal.

Als kleine rubbertapper van twaalf jaar had ik, toen ik op expeditie meeging voor de McArthur’s, nooit gedroomd dat ik in de jaren negentig van diezelfde eeuw weer met een McArthur en een Kemble in aanraking zou komen. Niet meer als ondergeschikte, maar als opdrachtgever. We werken samen met één doel, de duurzame ontwikkeling van het binnenland.

Diezelfde McArthur is overigens van Indiaanse afkomst. Hij zet de traditie van entrepreneur voort. Het gebouw waarin het commissariaat van het district Sipaliwini is gevestigd aan de Zwartenhovenbrugstraat, was lange tijd familiebezit van de McArthurs. Daar stonden de woningen van de granmans die vanuit het binnenland naar de stad waren gekomen. Bij de dépendance van het commissariaat in de Kleine Saramaccastraat heeft de overheid logeergebouwen gebouwd voor de boslandbewoners. Maar de Indianen zijn graag op zichzelf vanwege de grote cultuurverschillen. Ze verlangen naar rust en stilte, waar de Marrons zelfs rumoerig zijn als ze met hun vrouwen in de hangmat liggen, zo is mij verteld. Ze zoeken het elders. Tot de eenentwintigste eeuw schaamden Surinamers zich over hun Indiaanse afkomst. Er werd niet over gesproken. Tegenwoordig claimen de meeste Surinamers dat ze van Indiaanse afkomst zijn. Maar waar is dan hun rode lendendoek?

De tribale wereld was mijn wereld. Ik vertrouwde op mijn grootvader Inuquape, omdat hij een waardig mens was en als opperhoofd gezag had bij zijn volk. Tot mijn vijftiende jaar heb ik van mijn grootvader, maar ook van mijn grootmoeder, mijn vader, mijn moeder, ja van het hele dorp, mijn geestelijke vorming gehad. Op het gebied van geestelijke evenwichtigheid ben ik zodanig gevormd dat ik de confrontatie met de andere wereld, eerst in Paramuru en later in Nederland heb kunnen overleven.

Denk aan onze mieren. Een bepaalde miersoort trekt in rijen naar een bepaald soort begroeiing om hun voedsel te halen, ze zijn evenwichtig, ze leven volgens de natuur, ze halen het voedsel en ze komen terug. Dan komen er een paar ongeordende hongerige mieren en er vindt een botsing plaats. De meeste mensen zien zoiets niet, maar wij zagen het, wij hebben dat meegemaakt, wij leerden ervan. De mieren konden daar blijven, stand houden en doorleven. Voorzichtig, wil je doorleven met behoud van je evenwichtigheid? Dan moet je slim zijn, de confrontatie tijd geven, want je wilt overleven. En dat deed ik, net als de mieren, ik bleef standhouden.

Vroeger kon je Bigi Poika alleen via de kreek bereiken. Om er over land te komen moest je over een weg van brede boomstammen lopen. Vandaag de dag als ik in de terreinwagen over de weg ben aangekomen in Bigi Poika, loop ik eerst naar de waterkant, de steiger op bij de pétoboom, die we zelf hebben gebouwd. En dan zie ik geen enkele tante die mij in de weg staat om mij daar te wassen, want ze hebben diep respect voor mij. Als ze me langs zien komen op de hoofdweg door het dorp, op weg naar de kreek, blijven ze op eerbiedige afstand in de schaduw bij hun huisjes, met rondom de witzanderige erven. Ze zeggen: ‘Hij is het geworden en we hebben respect voor hem, want hij heeft ervoor gezorgd dat wij niet noodzakelijk naar de waterkant hoeven te gaan om water te halen, want hij heeft het water gebracht tot aan onze huizen, we kunnen rustig gebruik maken van onze kranen.’ Ziedaar die geweldige ontmoeting van twee werelden. Maar ik heb gemerkt dat wij als Indianen hetzelfde zijn gebleven. Dat weet ik wanneer ik door het dorp loop langs de mooi aangeharkte erven met wit zand. Wanneer ik water krijg aangeboden, kasiri krijg aangeboden, peperwater eet onder het troeli-afdak en wanneer we samen lachen en verdriet hebben op zijn Indiaans. Dan is de tijd niet veranderd.

De verbintenis met mijn grootvader Inuquape heeft het leven overstegen, want nog steeds in de morgenmist van mijn dromen zie ik zijn geest en hoor ik zijn woorden, die zijn wijsheid aan mij hebben overgedragen. Dat was de diepere verbintenis met mijn grootvader, waarin ik me kon geven en niet omdat hij een prachtige speedboot had of een mooi huis. Wij Indianen hadden alles hetzelfde, onze hutten, onze boten, alles werd meer of minder bezield door het gezag dat iemand uitstraalde. Dat bepaalde mijn geestelijk denken vanaf het moment dat ik geboren was, als oudste van de oudste van de oudste, en niet alleen mijn denken, maar ook de wijze waarop ik de mens zou beleven, in de mens zou geloven, hem zou liefhebben, met zijn gaven en edele gevoelens en zijn gebreken.

Namens de vele onzichtbare voorvaderen spreek ik en schrijf ik. Wij slapen nooit helemaal. Mijn grootvader, de Indiaanse piaiman Krokri zegt ‘ik vlieg.’ In feite dromen wij altijd en al dromend vliegen wij. En in onze droomgedachten landen we nooit direct op de aarde. We maken een tussenlanding, die gevaarlijk kan zijn, maar we worden beschermd door onze geesten. De Europeanen noemen tussenlandingen wetenschap. Zij landen op de maan.

Onze Indianen kunnen zien dat we een tussenlanding maken. Krokri kwam terecht in een awarraboom, die vol doornen zit. En hij kwam op de grond zonder enige beschadiging. Ik zag het met mijn eigen ogen.

Als er iemand uit het dorp is overleden zingt Krokri ‘kom weer terug.’ Zo zingen wij na een sterfgeval. ‘Voortaan zul je steeds voorop zijn, voor ons, en we zullen niet achterom kijken, want dan ga je ons achtervolgen.’ Achterom kijken, dat hebben ze ons altijd verteld, niet achterom kijken maar ook niet achterblijven. Dan pakt de tijger mij, die achterop komt, en de rest loopt weg. Steeds vooruit.

Jullie bakra’s, jullie lopen vóór, jullie hebben altijd vóór gelopen, en vandaag lopen jullie nog vóór. Maar dat vóór lopen hebben jullie nu goed gebruikt, om bij mij te zijn. Vóór is mijn weg. Nu zeg ik: ‘Vóór mag niemand meer zitten, vóór is van mij.’ Dat is wel veranderd.

De beenderen van de voorvaderen liggen begraven op geliefde plekjes in ons dorp in de savanne. Mijn grootvader Inuquape ligt onder de grond op de plek waar onze hut stond in mijn jeugd. ‘Laten we naar de begraafplaats van onze grootvader Inuquape gaan en zeggen: ‘Dank je Tansi, we voelen nog de warmte in de schemering.’

Nu is die plek overgroeid met gras. Mijn moeder was gaan wonen op een andere plaats.