Gerben Graddesz Hellinga

Geschiedenis van Nederland

De canon van ons vaderlands verleden

ebook editie, juni 2016

Walburg Pers

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de derde druk, 2007

Omslagontwerp: Walburg Pers, Zutphen

Opmaak ePub: Walburg Pers, Zutphen

www.walburg.pers

ISBN 9789462491670

NUR 688

Eerste druk mei 2007

Tweede herziene druk september 2007

Derde druk, oktober 2007

© 2007 Gerben Graddesz Hellinga

© 2016 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Met dank aan: H.J. Dalewijk, H. Drost, A. Dijkstra-Kruit, R. Goudriaan en H. Warris

Inleiding

De door de Commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon samengestelde ‘canon’ (leidraad) voor het geschiedenisonderwijs bevat vijftig vensters waardoorheen we een blik kunnen werpen op de belangrijkste gebeurtenissen, ontwikkelingen en personen uit de vaderlandse geschiedenis. Onmiddellijk na het publiceren ervan, in oktober 2006, volgde een golf van kritische reacties. Waarom wel de boekdrukkunst en niet de stoommachine? Wel Napoleon en Hitler niet? Men miste de Vikingen, de Moderne Devotie, de vele bètawetenschappers die wereldberoemd waren en soms nobelprijswinnaars werden, begrippen als de Gouden Eeuw, de Tachtigjarige Oorlog en de Industriële Revolutie ontbreken en ga zo maar door.

Dit leidde in juni 2007 tot een bijstelling: de boekdrukkunst ging eruit en namens de bêtawetenschappen werd een venster over christiaan huygens (21) in de canon opgenomen. Dat zal voorlopig de laatste verandering zijn. Het lijkt waarschijnlijk dat pas over vijf jaar één of meer vensters vervangen zullen worden. Maar laten we daar niet op vooruitlopen, want uit de vijftig vensters die vandaag openstaan is gigantisch veel te zien. Als iedereen zijn zin zou krijgen groeide de canon uit tot vijfhonderd vensters of meer en dan zou niemand door de bomen het bos meer kunnen zien. Alle gekozen onderwerpen kunnen voor een goede geschiedenisleraar aanknopingspunten geven tot boeiende verhalen waardoor de interesse voor geschiedenis meer in het algemeen gestimuleerd kan worden. En veel van wat naar de mening van de critici ontbreekt, kan via een of meer vensters toch wel aan de orde gesteld worden. Dat gebeurt ook in dit boek.

Geschiedenis in vijftig hapklare brokjes dus? Dat kan natuurlijk niet. Elke gebeurtenis is onder andere een gevolg van wat eraan vooraf ging en is zelf mede bepalend voor wat later gaat gebeuren. Iedere historische figuur is een kind van zijn tijd en zijn omgeving. Daarom zullen in deze inleiding de vijftig onderwerpen van de canon kort in het grotere verband geplaatst worden, al kan dat in dit beperkte bestek maar heel summier gebeuren. Er zijn tientallen goede geschiedenisboeken geschreven en het is niet de bedoeling daar weer een aan toe te voegen. Doel van dit boek is, een inleiding te geven tot de canon voor de vaderlandse geschiedenis.

Geïllustreerde versie van het Wilhelmus uit het handschrift-De Gortter, ±1572.

De eerste mensen die rondzwierven in het gebied dat nu Nederland heet, waren groepjes jagers en verzamelaars van vruchten en eetbare wortels. Een paar duizend jaar voor Christus vestigden de eerste landbouwers zich hier en door de hunebedden (1) die ze achterlieten weten wij iets over hun cultuur en levenswijze. Die mensen waren nog heel primitief, de grote rijken van Babylon en Egypte waren eindeloos veel verder ontwikkeld want Noordwest-Europa had een minder gunstig klimaat voor het zich ontwikkelen van een beschaving dan de streken in het Nabije-Oosten. De eerste contacten met een geavanceerde beschaving vonden plaats toen de Romeinen hun gebied gingen uitbreiden in de richting van Noord-Europa. De grens van het door hen veroverde gebied, de romeinse limes (2), kwam te liggen bij de rivier de Rijn. Vanaf toen lag de zuidelijke helft van wat nu Nederland heet in een rijk met min of meer helder omschreven grenzen en een centrale regering.

De invallen van rovende benden Hunnen en Vandalen uit het oosten maakten een einde aan dat rijk. De Middeleeuwen volgden, een periode waarin aanvankelijk alleen kleine vorstendommen werden gesticht, waarvan de vorsten om de haverklap oorlog met elkaar voerden om meer grondgebied. In die voortdurende strijd waren de koningen van de Franken het meest succesvol. Vanuit het vroegere gebied van de Romeinen trokken missionarissen als willibrord (3) naar het nog niet door de christelijke Franken onderworpen deel van onze streken, om er het christendom te brengen. Ze werden gesteund door de Frankische vorsten, die hoopten dat ze mede op die manier de Friezen (de bewoners van het gebied ten noorden van de Rijn) zouden kunnen onderwerpen. Dat lukte, en in de tijd van de grootste uitbreiding van het Frankische Rijk, onder karel de grote (4), maakte heel ons huidige grondgebied deel uit van het Frankische Rijk.

Intussen was door de eeuwen heen de middeleeuwse maatschappij uitgekristalliseerd in een driestandenmaatschappij. De bovenlaag bestond uit de vorsten en de edelen, die moesten zorgen voor orde en rust in hun gebieden, voor de rechtspraak, voor het innen van belastingen en de verdediging tegen vijanden van buiten. De tweede stand bestond uit alle mensen die een functie hadden in de Kerk: de geestelijkheid. Priesters zorgden voor het zielenheil van de mensen en zagen erop toe dat zij zich hielden aan de ge- en verboden van de Kerk. Ook zorgden zij voor ’t beetje scholing dat de gewone man kon krijgen. In de kloosters bewaarden monniken, vrijwel de enigen die in die tijd konden lezen en schrijven, de manuscripten van de kerkvaders en apostelen, maar ook de geschriften die uit de Griekse en Romeinse tijd bewaard gebleven waren. En om ze te verspreiden stonden veel monniken de hele dag aan lessenaars om zorgvuldig al die manuscripten, het geestelijke erfgoed van die tijd, te kopiëren (zie bij: hebban olla vogala, (5). De derde stand was die van de gewone mensen, de boeren op het platteland en de mensen in de steden. Die hadden hun handen vol aan de taak, van dag tot dag zichzelf en hun gezin in leven te houden ondanks de hoge belastingen die ze moesten betalen aan de vorsten en hun edelen, en aan de Kerk. Ze werden van alle kanten uitgezogen want er waren maar weinig vorsten als floris v (6), graaf van Holland, ‘Der Keerlen God’. Een beetje buiten deze standen bevonden zich de handelaars, die vaak over grote afstanden met elkaar samenwerkten, bijvoorbeeld als ze lid waren van de Duitse hanze (7).

Aan deze betrekkelijk statische stand van zaken kwam een einde toen onder andere door de uitvinding van de boekdrukkunst het intellectuele leven van Europa drastisch veranderde. De geschriften van filosofen als de humanist erasmus (8) en van hervormers als Maarten Luther en Johan Calvijn (zie bij: de beeldenstorm, (10) konden op grote schaal verspreid worden. Vorsten als karel v (9) konden daardoor de toestand lang niet meer zo naar hun hand zetten als vroeger mogelijk was geweest. Met name in ons gebied leidde dat tot een sterk verlangen naar het vormen van een eigen mening en het aanhangen van een religie naar eigen keuze. De Lage Landen kwamen onder leiding van willem van oranje (11) in opstand tegen het Spaanse gezag en dat leidde tot het ontstaan van de republiek der zeven verenigde provinciën (12).

Drie generaties Oranje, door W. van Honthorst, ca. 1650. Van links naar rechts: Willem van Oranje, Prins Maurits, Willem II, Frederik Hendrik en Willem III. (Rijksmuseum, Amsterdam)

De Republiek werd als staat opmerkelijk succesvol, onder andere door de handel (zie bij de verenigde oostindische compagnie, (13). Ons land werd zeer rijk en de handelssteden groeiden (zie bij: de grachtengordel, 15), maar naast de handel bleef de godsdienst tijdens ‘de Gouden Eeuw’ een grote rol spelen in het leven van de mensen (zie bij: de statenbijbel, 17). Een welvarend land kan zich grote openbare werken permitteren (zie bij: de beemster, (14) en in zo’n land krijgen begaafde mensen de ruimte zich te ontwikkelen (zie bijvoorbeeld bij hugo de groot, (16), rembrandt, (18), de atlas major van blaeu, (19), michiel de ruyter, (20), christiaan huygens, (21) en spinoza, (22). Bij de handel ging het niet alleen om specerijen en oosterse kunst, maar ook om zaken die in onze moderne tijd verwerpelijk gevonden worden, zoals de kaapvaart, het ‘afbreuk doen’ aan concurrenten door roof, moord en brandstichting, en ook: de slavenhandel (23).

Slag in de Sont, 1658, door J.A. Beerstraten. In de zeventiende eeuw werd de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën de machtigste natie van de wereld. Om die positie te behouden zag ons land zich vaak gedwongen zich te bemoeien met oorlogen tussen andere landen als onze eigen handelsbelangen (zoals hier: de doorvaart naar de Oostzee) in de knel dreigden te komen. (Scheepvaartmuseum, Amsterdam)

Enerzijds groeide in ons land het besef dat vooroordelen en bijgeloof bestreden moesten worden, wat leidde tot de Verlichting (zie bij: eise eisinga, 25), anderzijds groeide ook het verschil tussen rijk en arm (zie bij: buitenhuizen, 24). Het zo langzamerhand onacceptabele verschil tussen rijken die het land maar matig bestuurden, en armen die geen enkele inspraak hadden bij het bestuur, leidde tot de opstand van de patriotten (26). Aan die opstand werd een eind gemaakt door het Pruisische leger, maar met hulp van napoleon bonaparte (27) konden de Patriotten terugkeren en van ons land de Bataafse Republiek maken. Dat was de zogenaamde Franse tijd, waaraan een eind kwam toen Napoleon bij Waterloo verslagen werd. Daarna werd Nederland een koninkrijk met een eigen, Nederlandse koning: willem i (28). Deze regeerde als een absoluut vorst en verspilde veel geld met een kostbare campagne om België een onderdeel van Nederland te laten blijven, maar hij stimuleerde ook de economie en gaf opdracht tot grote openbare werken. In zijn tijd werd bijvoorbeeld ook de eerste spoorlijn (29) in ons land aangelegd.

Aan de tijd van absolute vorsten kwam rond 1848 een einde. In veel landen ging dat gepaard met opstanden en revoluties, maar in ons land ging dat anders omdat koning Willem II opdracht gaf een werkelijk democratische grondwet (30) op te stellen toen hij zag aankomen dat ook hij zijn macht dreigde te verliezen. Dat was een grondwet waaraan in onze ogen nog veel ontbrak, maar in de maatschappij ontwikkelde het sociale besef zich verder. Eduard Douwes Dekker klaagde het bestuur van Nederlands-Indië aan omdat het veel te weinig aandacht schonk aan het belang van de inlandse bevolking (zie bij: max havelaar, 31). In ons eigen land werd men zich bewust van de ellende van kinderen die in fabrieken moesten werken (zie bij: verzet tegen kinderarbeid, 32) en kwamen feministen in opstand tegen de ongelijkheid van vrouwen en mannen (zie bij: aletta jacobs, 34). Ook de kunstschilder vincent van gogh (33) was zich zeer bewust van de uitzichtloze ellende van arme landbouwers en mijnwerkers.

Terwijl sociaal bewogen individuen probeerden het leven van de mensen te verbeteren, speelden de vorsten en generaals van Europa hun machtspelletjes, wat leidde tot de eerste wereldoorlog (35). Toen aan die onzinnige verspilling van mensenlevens een einde was gekomen, zochten kunstenaars naar nieuwe manieren om de mensen duidelijk te maken waar het werkelijk om ging (zie bij: de stijl, 36). Velen gingen zich echter te buiten aan zorgeloos amusement, het was de tijd van de Charleston. Aan die periode kwam abrupt een einde toen de crisisjaren (37) aanbraken, een periode van nieuwe ellende waarin radicale leiders een kans kregen grote invloed op de mensen uit te oefenen. Zo kwam Hitler aan de macht, wat leidde tot de tweede wereldoorlog (38) met de afschuwelijke Jodenvervolging (zie bij anne frank, 39).

Na de Tweede Wereldoorlog veranderden de verhoudingen over heel de wereld. Aan de mythe van onverslaanbaarheid van de blanken uit het Westen was een eind gekomen, de kolonies eisten zelfstandigheid. Dat opkomende nationalisme was in Nederlands-Indië al begonnen tijdens de Japanse bezetting en leidde uiteindelijk tot de onafhankelijkheid van indonesië (40) en later tot de onafhankelijkheid van suriname en grote autonomie van de antillen binnen het koninkrijk der Nederlanden (46).

Op 25 november 1975 ondertekende koningin Juliana de akte waarin Suriname als een onafhankelijke en soevereine staat werd erkend. Van het zeventiende eeuwse wereldrijk was vrijwel niets meer over. (Foto ANP, Amsterdam)

Nederland zou het in het vervolg moeten stellen zonder de inkomsten van de koloniën, maar met de financiële hulp die de Amerikanen alle West-Europese landen gaven, kon ons land zich herstellen van de oorlog en onder leiding van de socialist willem drees (41) werd een begin gemaakt met de opbouw van ons land als een verzorgingsstaat. Hoewel Nederland niet gevrijwaard bleef voor rampen (zie bij: de watersnood, 42), ging het goed met het land. En het karakter van de Nederlanders veranderde. Dat was gedeeltelijk het gevolg van de invloed van de televisie (43), maar ook de protesten tegen de burgerlijkheid en de sociale controle die het maatschappelijke leven soms verstikkend maakten, weekten de mensen los uit de sfeer van verzuiling en hokjesgeest (zie bij annie m.g. schmidt, 45) . We waren er trots op Nederlanders te zijn, in plaats van katholieken, gereformeerden of socialisten die zich steeds moesten onderscheiden van andere groepen. En we vonden dat wij met de grootste haven van de wereld (zie: de haven van rotterdam, 44) ‘als klein land groot konden zijn’.

Die trots liep een forse deuk op toen Nederlandse VN-militairen machteloos toezagen hoe zevenduizend moslims door Serviërs vermoord werden bij srebrenica (47). En het gevoel van ‘Wij, Nederlanders, kunnen een voorbeeld zijn voor de hele wereld’ bleek ook wat moeilijker vol te houden toen grote groepen niet-westerse allochtonen die in ons land woonden, zich maar moeilijk bleken te kunnen aanpassen aan onze levensstijl (zie bij: veelkleurig nederland, 48). Het zoeken van een oplossing voor het probleem hoe we een multiculturele samenleving kunnen opbouwen waarbij iedereen zoveel mogelijk aan zijn trekken kan komen, zal een uitdaging zijn voor de nabije toekomst. En we staan voor meer uitdagingen, zoals het vinden van goede alternatieven voor het gas dat tientallen jaren lang een grote bijdrage heeft geleverd aan onze welvaart, maar binnenkort zal opraken (zie: de gasbel, 49). En het zoeken naar een plaats in de zich snel ontwikkelende en uitbreidende Europese Unie (zie: europa, 50). Maar hiermee zijn we vanuit het verleden bij de toekomst aangekomen.

De commissie Van Oostrom heeft zich nadrukkelijk niet beperkt tot het benoemen van belangrijke historische personen en gebeurtenissen. Veel onderwerpen komen in de beschrijving van verschillende perioden telkens weer aan de orde, steeds door er een aantal momentopnamen uit te lichten. Om een paar voorbeelden te noemen: de godsdienst (3, 8, 10, 17, 2), belangrijke sociale ontwikkelingen (6, 24, 32, 34, 41), de politiek (4, 6, 9, 11, 12, 16, 26, 27, 28, 30), de handel (13, 15, 23, 31, 44), de strijd tegen het water (1, 6, 14, 42), ontwikkelingen in de kunst (18, 33, 36), het omgaan met het buitenland en buitenlanders (13, 35, 38, 40, 46, 48, 50). Op die manier is de canon dus ook veel meer dan een reeks ‘hapklare brokjes’.

Tot slot van deze inleiding nog een persoonlijke boodschap van mijzelf aan de lezer. Naarmate de gebeurtenissen korter geleden hebben plaatsgevonden wordt het voor een historicus moeilijker om ze neutraal en onbevangen te beschrijven. Hij of zij is daar immers zelf een deelgenoot van (soms zelfs mededader of slachtoffer). Ook ik ontkom niet aan dat probleem. Vooral bij onderwerpen die nu nog steeds bijna dagelijks de gemoederen bezig houden, zoals de veelkleurige samenleving (48) en de Europese ontwikkelingen (50), zal de lezer zich af kunnen vragen of ik alle aspecten die met die onderwerpen samenhangen wel eerlijk op een rijtje heb gezet. Ik heb wel mijn best gedaan dat binnen het korte bestek van dit boek te doen, maar ik maak me grote zorgen over de groeiende tegenstelling in onze maatschappij over de beste benadering van het verschil tussen de Islam en een humanistische, door de verlichting beïnvloede levensvisie. En ik ben van mening dat de ontwikkeling van de Europese Unie vol haken en ogen zit. Dat komt in mijn behandeling van die onderwerpen onvermijdelijk tot uiting.

Het zij zo. De vrijheid van meningsuiting is in bijna alle andere landen van de wereld beperkter dan in ons eigen land. In Nederland mag zelfs een historicus zijn mening uiten, zolang hij maar niet doet alsof hij de Enige Waarheid weergeeft. Daarom is Nederland, met alle gekke kanten van onze maatschappij, zo gek nog niet.

1. Hunebedden

3000 jaar v.Chr.

De Hondsrug in het tegenwoordige Drenthe was 3000 jaar voor Christus een van de weinige gebieden waar de grond droog genoeg was voor de eerste landbouwers om zich te vestigen. Zij bouwden hunebedden om hun doden in bij te zetten en lieten daarin het voor hun cultuur typerende trechtervormige aardewerk achter als grafgiften.

Hunebed in Borger. (Foto Koos Boertjens, Groningen)

Vroege landbouwers

Op grond waarvan noemen we een volk ‘beschaafd’? Als men denkt dat de vroegste beschavingen pas voorkwamen toen de mensen een georganiseerde regeringsvorm ontwikkelden, of mooie kunstvoorwerpen voortbrachten of de godsdienst een belangrijke plaats in hun leven gaven, heeft men het mis. Er was al sprake van een beschaving toen een groep mensen min of meer dezelfde gewoonten ging delen, hun gebruiksvoorwerpen op min of meer dezelfde manier vorm gaven en met elkaar gingen samenwerken om bepaalde doelen te bereiken. Dat was nog niet echt het geval bij de vroegste mensen. Die zwierven nog in kleine groepjes rond, wroetten in de aarde op zoek naar eetbare wortels, plukten fruit en noten van de bomen, zetten vallen of schoten op het wild met primitieve pijlen of speren. Als dan na een tijdje nog maar weinig voedsel in de buurt te vinden was, trokken ze naar een nieuwe plek waar enige tijd geen mensen waren geweest. Jagers/verzamelaars worden ze genoemd. Bij hen was nog nauwelijks sprake van enige sociale organisatie.

Toen de mensen ontdekten dat ze door te zaaien ieder jaar op dezelfde plaats voldoende voedsel konden produceren, veranderde er veel. De mensen gingen duurzame woningen bouwen in plaats van te overnachten in een grot, onder een boom of onder een berenvel. Zo ontstonden kleine gemeenschappen van mensen die elkaar bijstonden als ze werden aangevallen of als er veel gedaan moest worden in de oogsttijd. Ze vestigden zich op een plek van waaruit ze betrekkelijk gemakkelijk een eindje konden reizen, bijvoorbeeld aan een kust of langs een rivier. Ze legden contact met andere nederzettingen in de buurt. Dan kwam ruilhandel op gang, als mensen in het ene dorp meer van iets produceerden dan ze nodig hadden terwijl de anderen juist iets konden leveren waaraan zij zelf behoefte hadden.

De vroege landbouwers hadden maar een deel ter beschikking van het land dat tegenwoordig Nederland genoemd wordt. Grote gebieden in het noorden en westen lagen nog onder water of waren te moerassig om erop te wonen. Ook het gebied dat nu Drenthe heet bestond nog voornamelijk uit moeras, maar er was een lange heuvelrug, de Hondsrug, die droog lag. Daar vestigden de eerste landbouwers van onze streken zich.

De ‘agrarische revolutie’ veranderde ook de manier waarop de mensen met hun doden omgingen. Het feit dat de Hondsrug op vele plaatsen nooit onder water kwam te staan maakte het mogelijk om in de buurt van hun dorpjes iets te bouwen waarmee deze mensen konden voorkomen dat wilde dieren de lijken van hun overledenen opvraten. Ze konden in zo’n ‘Hunebed’ zelfs geschenken achterlaten om de doden te helpen in hun volgende leven: aardewerken potten en schalen, en primitieve stenen gebruiksvoorwerpen. Misschien nog wel veel meer, maar alleen aardewerk en steen is na al die tijd nog niet vergaan. In elk geval geen metalen voorwerpen want deze mensen leefden nog in het ‘stenen tijdperk’. Ondanks het verloop van vijfduizend jaar kunnen archeologen nog heel wat leren over de manier waarop de eerste landbouwers leefden, door het bestuderen van de grafgeschenken. Die wijzen er overigens op dat de mensen ook toen al op de een of andere manier geloofden in een leven na de dood.

Hoe centraal was de plaats die de zorg voor hun doden in het dagelijkse leven innam? We weten het niet. Het was in elk geval belangrijk voor hen, want het bouwen van een hunebed was een hele klus. Waarschijnlijk werkte het hele dorp eraan mee, want alle doden van zo’n dorp werden er gedurende honderden jaren in bijgezet.

De Hondsrug was een van de weinige gebieden in onze streken die niet (bijna) altijd onder water stonden. Daar vestigden de eerste landbouwers, de Hunebedbouwers, zich.

Tijdens de voorlaatste ijstijd, rond 150.000 jaar geleden, hadden ijsvlakten en gletsjers het noordelijke deel van ons land vrijwel geheel bedekt. Toen het klimaat weer warmer werd en het ijs zich terugtrok, bleven ‘zwerfkeien’ achter, die ooit door het ijs naar het zuiden waren geduwd en in grootte varieerden van kiezelstenen tot blokken steen van wel 25.000 kilo. Van die keien maakten de hunebedbouwers gebruik. Ze zochten grote stenen op, waarvan één kant min of meer plat was of met hun vuistbijltjes plat gehakt kon worden. Om ze naar hun dorp te brengen legden zij ze vermoedelijk op rollers (dunne boomstammen die naast elkaar gelegd konden worden en waarover zo’n steen geduwd kon worden). Of misschien deden ze het alleen in de winter, als de sneeuw het mogelijk maakte om ze op glijders te vervoeren. Hadden ze al ossen om bij dat werk te helpen? Of moesten de grote keien door tientallen mannen aan leren riemen of ruwe touwen worden voortgesleept? Hoe dan ook, eenmaal op hun plaats, werden de keien tegen een aarden dam gezet, zodat een grote rechthoek, in lengte variërend van 6 tot 25 meter lengte, werd gevormd. De stenen stonden dan met de vlakke kant naar binnen gericht. Als de stenen muren klaar waren groef men de aarden dam weg en gebruikte men het zand om de stenen onder te graven in een heuvel. De grootste stenen, die het dak moesten vormen, werden dan tegen de heuvel opgetrokken en op hun plaats gelegd. Daarna werd al het zand binnen de muren verwijderd zodat de dakstenen op de muurstenen kwamen te liggen. Het complete monument werd onder een heuvel bedekt, met een toegangstunneltje dat halverwege een van de lange zijden in de grafkelder uitmondde.

Het bouwen van een hunebed moet een werk geweest zijn waarover een dorpsgemeenschap enkele winters deed. Ze waren wel primitief in onze ogen, maar een gemeenschap die zich zoveel moeite getroost voor hun overleden dorpsgenoten kan men toch beslist al wel ‘beschaafd’ noemen.

Naar de vorm van het aardewerk dat de Hunebedbouwers als grafgeschenken aan hun doden meegaven, wordt gesproken van een trechterbekercultuur.

2 De Romeinse Limes

47-ca. 400

Julius Caesar veroverde een groot deel van West Europa, maar kon geen vaste voet aan de grond krijgen voorbij de rivier de Rijn. Daarom heeft de grens van het Romeinse Rijk, de ‘limes’, heel lang halverwege ons land gelegen.

Romeinse helm. (Rijksmuseum voor Oudheden, Leiden)

Op de grens van de romeinse wereld

Het Latijnse woord voor grens, limes, was voor de Romeinen een woord met een grote emotionele lading. Zij waren er voortdurend op uit hun grenzen uit te breiden en hadden daarvoor een ‘staand’ leger, d.w.z. een leger dat continu paraat was en niet, zoals bijvoorbeeld het geval is bij een militie, in tijden van gevaar moest worden opgeroepen. De beroepssoldaten en dienstplichtigen werden zorgvuldig getraind en waren in staat om in allerlei omstandigheden zeer ingewikkelde manoeuvres uit te voeren, waardoor de Romeinse legioenen in hun tijd bijna onverslaanbaar waren. Het woord grens was dan ook regelmatig gekoppeld aan triomftochten, als een veldheer het rijk weer eens had uitgebreid. Het woord was echter ook vaak gekoppeld aan een gevoel van dreiging, want veel volkeren buiten de grens deden pogingen stukken grondgebied te veroveren, of rooftochten te houden. Daarom staat het woord limes ook voor wachttorens en forten. Aan de grens van het deel van Duitsland dat de Romeinen veroverden bouwden ze over een afstand van 550 kilometer meer dan duizend wachttorens en ruim honderd kleine forten. Ook in Noord-Afrika en in Syrië werden uitgebreide versterkingen opgebouwd want alle grenzen moesten steeds door garnizoenen bewaakt worden. Ten slotte hield het woord limes ook vaak frustratie in. Want dat de troepen ‘bijna’ onverslaanbaar waren hield nogal eens in dat de Romeinse troepen tot staan werden gebracht. Zoals Julius Caesar moest ervaren bij de rivier de Rijn.

De Romeinse veldheer Julius Caesar spreekt nog steeds tot de verbeelding omdat hij werd vermoord door een groep mannen onder wie zijn beste vriend. Bovendien was hij het, die het Romeinse rijk naar het noorden heeft uitgebreid en alle volkeren in het gebied waar nu Frankrijk, België en delen van Zuid-Nederland, Duitsland en Zwitserland liggen, onder de voet gelopen heeft. Dat enorme gebied, dat Gallië genoemd werd, heeft hij niet zonder slag of stoot kunnen veroveren. Van elke vier bewoners van Gallië kon er één onder de wapenen geroepen worden, zodat de Romeinse legioenen vaak zware veldslagen tegen hen moesten leveren. Julius Caesar rekende keihard af met alle tegenstand. Zijn veroveringen gingen gepaard met massamoord, platgebrande dorpen en akkers en het in slavernij afvoeren van tienduizenden mensen. Op grond van Caesar’s eigen boek heeft men berekend dat zijn veroveringen het leven hebben gekost aan één miljoen mensen en dat er nog eens een miljoen in slavernij zijn afgevoerd. Op een totale bevolking van, in die tijd, drie miljoen mensen was dat zo veel, dat het sociale leven er min of meer door tot stilstand kwam.

Romeinse mijlpaal, meer dan twee meter hoog, gevonden bij Monster of Naaldwijk. (Rijksmuseum voor Oudheden, Leiden).

Al die ellende bleef de volkeren aan de andere kant van de rivier de Rijn bespaard. Want de pogingen van de Romeinen om de grens verder te leggen, bij de rivier de Elbe, mislukten door de hardnekkige tegenstand van de krijgszuchtige volkeren aan de oostkant van de rivier, de Germaanse stammen waarvan een deel later de naam ‘Franken’ kreeg. En zo is er dus eeuwenlang een grens geweest tussen het zuidelijke deel van wat nu Nederland genoemd wordt en het noordelijke deel. De Rijn, de grensrivier, de limes, werd door de Romeinen gebruikt voor het vervoer van troepen, oorlogsmaterieel en handelswaar en garnizoensplaatsen als Lugdunum (Katwijk), Noviomagus (Nijmegen) en vele andere zijn in die tijd gesticht. De Romeinen legden zich neer bij het feit dat ze (voorlopig, hoopten zij) hier niet verder konden komen en de opvolgers van Julius Caesar staken hun energie in het veroveren van Groot-Brittannië. Ook daar zouden ze niet helemaal in slagen: ze kwamen tot in de buurt van de grens met Schotland, waar ze in de jaren 122-128 n. Chr. een wal van de westkust tot de oostkust hebben gebouwd. Dat werd de Hadrianuswal, die de onbeschaafde noordelijke bewoners van het grote eiland buiten hun gebied moesten houden. De resten van deze wal zijn nu nog in het Engelse landschap te vinden. Ook daar liep dus een deel van de Romeinse limes.

De grens van het Romeinse Rijk, de Limes, liep lange tijd min of meer langs de rivier de Rijn, vanaf de huidige grens met Duitsland ten noorden van Nijmegen (Noviomagus), via Driel, Randwijk, Kesteren (Carvone), Maurik (Mannaricium), Wijk bij Duurstede, Utrecht (Traiectum), Bodegraven, Alphen aan de Rijn (Albaniana) en Leiden naar Katwijk aan zee (Lugdunum).

De zo duur betaalde stabiliteit, de Romeinse vrede, de ‘Pax Romana’ leidde op het vasteland van Europa tot rust in een gebied waarin voorheen elke stam, elk volk om de haverklap met elkaar oorlog had gevoerd. Toen de bestuurders vanuit Rome de zaak in handen gingen nemen werd het leven voor de bevolking in feite beter dan het was geweest. De vestiging van veteranen uit het Romeinse leger leidde tot de introductie van betere landbouwtechnieken, het contact met de mensen uit een veel verder ontwikkelde beschaving hielp de veroverde volkeren zichzelf ook verder te ontwikkelen. En de verbindingen in het gebied verbeterden omdat de Romeinen een netwerk van goede wegen aanlegden. Dat deden ze weliswaar om hun eigen troepen sneller te kunnen verplaatsen, maar voor de bevolking opende het de mogelijkheid om betere handelscontacten met elkaar te krijgen.

Toch werd de bezetting van hun land door velen maar moeilijk geaccepteerd. Er zijn heel wat opstanden tegen de Romeinse overheersers geweest, die overigens nooit succes hadden, zoals de opstand van de Batavieren onder Claudius Civilis in het jaar 69. Maar de Romeinse overheersing was uiteindelijk zo slecht nog niet voor Gallië. Daardoor kwam in feite een einde aan langdurige stagnatie en raakte de verdere ontwikkeling van de bevolking in een stroomversnelling.

Reliëf uit het einde van de eerste eeuw na Christus. (Museum Het Valkhof, Nijmegen)

3 Willibrord

658-739

De verspreiding van het christendom in ons gebied is in het begin vooral het werk geweest van de Benedictijner monnik Willibrord. Hij kon dat doen omdat hij gesteund werd door de Frankische koning Pippijn II, die op deze manier ons gebied hoopte te kunnen inlijven in zijn eigen rijk.

Willibrord als aartsbisschop, miniatuur uit Echternach. (Bibliothèque Nationale, Parijs)

Verbreiding van het christendom

Al kort na de dood van Jezus waren er in het hele Romeinse Rijk christenen te vinden, ook in Rome zelf. Die vroege christenen waren het onderling over van alles oneens. De tientallen opvattingen varieerden van allerlei verschillende overleveringen en interpretaties van Jezus’ boodschap tot zwaar met oosterse en Perzische mystiek vermengde vormen. Soms werden ze getolereerd in de Romeinse maatschappij, waar men altijd al moeiteloos alle goden van overwonnen volkeren had geaccepteerd en aanbeden, maar vaak werden ze ook fel vervolgd. Want één ding hadden ze met elkaar gemeen. Ze waren zo eigenwijs om het gezag van een hogere macht te stellen boven dat van de aardse heersers. De Romeinse keizer had de status van een god, en de christenen zeiden dat er maar één god was en dat alle mensen, van de keizer tot en met de slaven, gelijk waren. De apostel Paulus, die zeer veel heeft gedaan om het christendom te verspreiden, werd in het jaar 67 op bevel van keizer Nero onthoofd en tijdens de eerste drie eeuwen van onze jaartelling waren er tien perioden van christenvervolging. Dan kon het Romeinse volk verlekkerd in het Colosseum (50.000 zitplaatsen!) zitten kijken naar ongewapende christenen die verscheurd werden door hongerige leeuwen.

Daarin kwam verandering toen de Romeinse keizer Constantijn de Grote (ca. 280-337 na Chr.) zich in 312 bekeerde tot het christendom, en helemaal toen keizer Theodosius I (één vorm van) het christendom tot staatsgodsdienst uitriep. Daarna onderdrukte hij alle andere opvattingen en streefde naar uitbreiding van de richting waarvoor hij zelf gekozen had. Vanaf toen volgden missionarissen de Romeinse legers en zo kwam het christendom onder andere op het eiland Groot-Brittannië. Pogingen om het christendom te introduceren in de Lage Landen mislukten.

Schoolplaat ‘Willibrord, de apostel der Friezen’, gemaakt door J.H. Isings, J.W. de Jongh en H. Wagenfoort (1939/1940). (Museum Catharijneconvent, Utrecht)

In het noorden van wat nu Engeland heet werd rond 658 een zekere Willibrord geboren. De jongen kwam al vroeg onder de hoede van de abt van een Benedictijner klooster te York, verhuisde in 678 naar Ierland en werd daar enthousiast gemaakt voor het idee, de Friezen te gaan bekeren. ‘Friezen’ was een algemene benaming voor de mensen in Noord Nederland, dat wil zeggen het gebied van de Westerschelde tot aan Dokkum. Het was een hele uitdaging: ten zuiden van de Friezen woonden de Franken, die al eerder bekeerd waren, maar de Friezen wezen elke poging tot bekering af. De twee volkeren voerden voortdurend strijd om grondgebied. De Franken waren zelfs al eens doorgedrongen tot Utrecht, waar ze een kerkje hadden gebouwd dat korte tijd later weer door de Friezen werd verwoest. In 690 ging ‘Willibrordus’ (iedereen die iets min of meer officieels deed op kerkelijk gebied verlatijnste zijn naam) naar Noord-Nederland. De toenmalige heerser van de Franken, Pippijn II, was erop uit het hele gebied van de Friezen te veroveren en wees het land als missiegebied aan Willibrordus toe. Deze vertrok nu eerst naar Rome om deze opdracht door de paus te laten bekrachtigen. Die wijdde hem tot aartsbisschop van de Friezen en Willibrordus kon aan de slag, onder bescherming van Pippijn. Hij bouwde in Utrecht een kerk en een klooster voor de opleiding van geestelijken en verspreidde van daaruit de christelijke boodschap. Pippijn schonk hem grote bezittingen in Brabant en Limburg en Pippijns opvolger Karel Martel zou dat later ook doen, zodat Willibrordus een stevige economische basis had voor zijn missieactiviteiten.

Toen Pippijn II in 714 stierf nam zijn vijand, de Friese koning Radboud, de macht in het gebied van de Friezen over. Hij liet de kerken verwoesten en Willibrordus moest onderduiken in Echternach, een plaatsje in het huidige Luxemburg. Niet lang daarna, in 719, overleed Radboud en binnen enkele jaren kon Karel Martel, Pippijns opvolger als koning der Franken, het gebied der Friezen inlijven. Willibrordus kon weer terug naar Utrecht (waarschijnlijk in 722) om zijn werk voort te zetten. In totaal werkte hij bijna vijftig jaar in de Lage Landen en in die tijd wist hij een groot deel van het land tot het christendom te bekeren. Met name de kuststreek. Meer in het binnenland verzetten de plaatselijke edelen, die de missionarissen zagen als handlangers van de Franken, zich tegen elke poging om God en Jezus de plaats te laten innemen van Donar, Wodan, Loki en alle andere noordse goden. Het hele gebied zou pas gekerstend worden aan het einde van de achtste eeuw, toen de Franken de voortdurende machtsstrijd wonnen en Friesland inlijfden in het Frankische Rijk.

Een medewerker van Willibrordus was de zendeling Bonifatius, die overigens meer in Duitsland gewerkt heeft dan in het land van de Friezen. Hij werd in 754 bij Dokkum vermoord maar dat was niet om zijn zendingsactiviteiten. De geweldloze reactie van hem en 52 medezendelingen toen ze door rovers werden overvallen en afgemaakt, leverde zelfs bekeerlingen op.

Willibrordus stierf in 739 en werd begraven in het door hem in Echternach gestichte Benedictijner klooster. Ter nagedachtenis wordt nu nog steeds elk jaar in Echternach de beroemde (en voor buitenstaanders hoogst merkwaardige) zogenaamde ‘springprocessie’ gehouden. Daarbij lopen de processiegangers op de maat van eigenaardige oude muziek, telkens drie passen vooruit en dan twee passen achteruit.

De beschermheer van Willibrordus: Pippijn II met het klooster van Echternach op de achtergrond. Uit de Codex Aureus Epternacensis, ca. 1100. (Landesbibliothek, Gotha)

4 Karel de Grote

742-814

Karel de Grote heeft niet alleen het grote gebied dat hij van zijn vader erfde aanzienlijk uitgebreid. Hij is ook een uitstekend heerser geweest, die bestuurlijke vernieuwingen invoerde en ervoor zorgde dat de mensen die daarvoor verantwoordelijk waren hun werk goed deden.

Handtekening Karel de Grote. De keizer liet zijn handtekening schrijven door een monnik en tekende zelf alleen het ruitje binnen het monogram.

Keizer van het avondland

Het enorme Romeinse Rijk was in de vijfde eeuw onder de voet gelopen door de benden van Attila de Hun en van andere nomadenvolkeren uit Azië zoals de Vandalen. Het heeft lang geduurd voordat zich in Europa weer omvangrijke vorstendommen ontwikkelden, maar het was onvermijdelijk dat uiteindelijk enkele krachtige heersers hun gebied konden uitbreiden met de gebieden van hun buren. In de loop van de zesde, zevende en achtste eeuw vormde zich het almaar groeiende land van de Franken. Toen koning Pippijn III in 768 overleed omvatte het Frankische rijk het hele gebied ten noorden van de Pyreneeën, inclusief heel huidig Nederland, en naar het oosten toe omvatte het de westelijke helft van het huidige Duitsland en Zwitserland. Van dat land erfde Pippijns zoon Karel aanvankelijk de helft, en toen drie jaar later Karels broer Karloman overleed werd Karel de koning van het hele land, dat hij daarna nog fors heeft uitgebreid.

Hij was in 774 door de paus benoemd tot beschermer van de kerk, wat hem gelegenheid gaf om het rijk van de Longobarden, dat de pauselijke staat bedreigde, te veroveren. Hij liet het land voortbestaan als zelfstandig koninkrijk, maar wel met hemzelf als koning. In datzelfde jaar vestigde hij een protectoraat over de kerkelijke staat, wat inhield dat de kerkelijke staat in feite ondergeschikt gemaakt werd aan Karel zelf.

Door zijn veroveringstochten in het oosten en noorden voegde hij Saksen en Beieren aan zijn rijk toe, waarna hij de nog heidense Saksen onder dwang tot het christendom bekeerde. Zijn pogingen om het door de moslims bezette Iberische schiereiland te veroveren hadden minder succes. Hij leed een bloedige nederlaag in de Pyreneeën, die prachtig beschreven is in een van de oudste ridderromans: het Roelantslied. De Saksen zagen hun kans en begonnen een opstand die door Karel bloedig onderdrukt werd, waarna Karel een terreurregime vestigde om zijn politieke macht en de heerschappij van de kerk grondig in Saksenland te vestigen. In de strijd met de Saksen, die alles bij elkaar 33 jaar geduurd heeft, zijn de gruwelijkste dingen gebeurd. Zo liet hij eens op één dag 4500 Saksische edelen onthoofden.

In 795-96 versloeg hij de Avaren in het gebied dat nu Oostenrijk heet, waarbij hij een ongelooflijk grote schat buit maakte want de Avaren hadden het Oost-Romeinse rijk, waarvan Constantinopel (het huidige Istanbul) de hoofdstad was, gedurende lange tijd afgeperst. Verder waren er nog kleine aanvullingen voor zijn land in Bretagne en het gebied van de Pyreneeën. Door dat alles werd hij de heerser van een land met vele volkeren die vele talen spraken en heel verschillende culturele achtergronden hadden. En hij was ook nog de beschermheer van de Roomse kerk. Alles bij elkaar genomen was hij veel meer geworden dan een gewone koning. Paus Leo iii heeft hem daarom op kerstdag van het jaar 800 tot keizer gekroond. Later zou keizer karel v (9) hem als ideaal voorbeeld nemen, maar die miste de bekwaamheid om een zo groot rijk bijeen te houden.

Karel de Grote ontvangt de relikwieën van Christus, geschilderd rond de tijd van de kroning van Karel V, ca. 1520. (Galleria Sabauda, Turijn)

Bronzen ruiterbeeldje van Karel de Grote, ca. 860. (Musée du Louvre, Parijs)

Karel de Grote heerste dus over een voor die tijd reusachtig rijk. Maar hij is de geschiedenis ingegaan als ‘de Grote’ omdat hij een voortreffelijke bestuurder was, vooral na 800 toen hij luisterde naar raadgevers die hem erop wezen dat men meer bekeerlingen maakt door goed bestuur dan door geweld. Veel bestuursvormen die hij introduceerde zouden nog eeuwenlang voor vele landen het model blijven. Hij verdeelde zijn grondgebied onder mannen die hij vertrouwde, ‘vazallen’ of leenmannen. Die moesten hem in tijden van oorlog steunen met door henzelf bijeen te roepen legertjes van hun eigen onderdanen, hem bij bestuurlijke kwesties raad geven en binnen hun eigen gebied zorgen voor de veiligheid van de bevolking en voor de rechtspraak. In ruil daarvoor mochten zij het grootste deel van de inkomsten van hun gebied houden. Zo ontstond een nauwe vertrouwensrelatie tussen vorst en hogere edelen, die er samen voor zorgden dat het uit zoveel verschillende onderdelen bestaande land een eenheid werd. De hogere edelen deelden vaak hun gebieden weer op in stukjes die zij voor zich lieten regeren door lagere edelen.

Dat ‘feodale stelsel’ werkte lange tijd goed, maar verloor uiteindelijk zijn functie. Karel de Grote had veel gezag bij zijn edelen en veroverde bovendien zoveel land, dat hij hen steeds rijkelijk van grondbezit kon voorzien zonder dat het ten koste ging van zijn eigen bezittingen. Latere, zwakkere vorsten zouden geleidelijk aan hun greep op hun graven en hertogen verliezen. Die zouden zich in de toekomst in toenemende mate onafhankelijk van hun vorst gaan gedragen.

Maar Karel de Grote deed nog veel meer. Hij introduceerde ‘schepenen’, permanente rechters in rechtsprekende colleges, in plaats van de toen nog gebruikelijke rechtspraak door tijdelijke bijzitters. Daardoor werd de rechtspraak een stuk minder willekeurig. Hij stuurde regelmatig inspecteurs door zijn land om te controleren of alle wetten wel geëerbiedigd werden, verbeterde de administratie van het land en vaardigde allerlei besluiten uit die de veiligheid van de kerk en van de arme vrije lieden moest verbeteren. Hij stelde een algemeen muntstelsel in en deed veel om het onderwijs, vooral voor jonge edelen, te verbeteren. Hij heeft zelf nooit leren schrijven maar hij was een goede wiskundige en sterrenkundige en sprak verschillende talen. Hij was er zich goed van bewust dat de Franken op cultureel en wetenschappelijk gebied erg achter lagen op de Islamitische wereld. Daarom knoopte hij daar vriendschappelijke relaties mee aan, bijvoorbeeld met de kalief van Bagdad, Haroen al-Rasjid. De kalief stuurde Karel schitterende geschenken. Wat Karel hem van zijn kant kon sturen schijnt de oosterse vorst maar matig geïmponeerd te hebben.

In een tijd waarin de verbindingen tussen ver van elkaar gelegen gebieden lange reistijden vergden, was het niet praktisch om vanuit één centrale plaats te regeren. Dan zouden de verder weg gelegen delen van het land geen enkele binding hebben met de vorst. Daarom reisde Karel voortdurend van plaats naar plaats, hij had op vele plaatsen paleizen (‘paltsen’) en kon van daaruit steeds de regeringszaken afhandelen met zijn leenmannen. Voor het gebied van de Lage Landen had hij een palts in Nijmegen, de ‘Valkhof’. Dat vele reizen was echter zeer vermoeiend en kon met zeer primitieve omstandigheden gepaard gaan. Dus toen Karel ouder werd bleef hij meer en meer in Aken, een stad die in de buurt lag van de altijd lastige Saksen. Die stad werd vanaf 794 zijn belangrijkste residentie en vanaf 808 verbleef hij er bijna permanent. Hij is daar ook overleden, op 28 januari 814.

Het Frankische Rijk.

Acht jaar voor zijn overlijden had Karel zijn rijk verdeeld onder zijn drie zoons, met de opdracht elk in zijn eigen deel te zorgen voor het land en ook de kerk van Rome te beschermen. In 810 overleed een van de drie en in 811 nog een, zodat het rijk uiteindelijk geërfd werd door één zoon: Lodewijk de Vrome. Daarmee werd een opdeling van het land echter alleen maar uitgesteld: toen Lodewijk in 840 overleed erfden diens drie zoons ieder een derde deel. Zij begonnen vrijwel meteen elkaar bepaald grondgebied te betwisten en pas toen in 843 bij het verdrag van Verdun een definitieve scheiding tussen de drie delen werd afgesproken leek de rust weergekeerd. Maar de drie vorsten waren te zwak om weerstand te kunnen bieden aan de invallen van de Noormannen, de Hongaren en de Saracenen. Na de dood in 855 van Lotharius, de zoon die het middelste gedeelte had geërfd, werd ‘Lotharingen’ opgedeeld tussen diens drie zoons, die respectievelijk Italië, opper- en neder Bourgondië kregen. In het gebied van Lotharingen zou geleidelijk aan het Bourgondische rijk ontstaan, gedeeltelijk op Frans, gedeeltelijk op Duits gebied. Dat zou de basis vormen voor het latere Nederland. Zie daarvoor: karel v (9).

De andere twee zoons van Lodewijk hadden veel grotere gebieden die niet werden opgedeeld. Daarmee werd de basis gelegd voor de landen Frankrijk en Duitsland. De vete tussen de twee broers werd overgenomen door hun opvolgers. Tot midden in de twintigste eeuw zouden Duitsland en Frankrijk om de haverklap bloedige oorlogen blijven voeren.

5 Hebban olla vogala

± 1100

Het geleidelijke ontwikkelingsproces van het Nederlands als taal is niet goed meer na te gaan omdat vrijwel alles wat in de periode rond het jaar 1000 werd opgeschreven, in het Latijn gesteld werd. Toch zijn er wel enkele vroege zinnen bewaard gebleven, die beschouwd kunnen worden als eerste Nederlandse zinnen.

Monnik-schrijvers aan het werk in de abdij van Echternach. (Universiteitsbibliotheek, Bremen)

Het Nederlands op schrift

Wanneer is de taal die wij in dit gedeelte van Europa spraken ‘Nederlands’ geworden? Er ligt een heel proces tussen het gesnuif, het geknor en de oenk-oenk geluiden waarmee de allereerste mensen met elkaar gecommuniceerd zullen hebben en een sonnet van Gerrit Komrij. Niemand zal ontkennen dat het volgende citaat (uit een brief van de 17de eeuwse admiraal Johan Evertsen aan de Staten-Generaal over het verongelukken van een schip) in het Nederlands geschreven werd: ‘Als kunnende niet stevenen boven het Westerhoofd tot Vlissingen, maer tegen deselve sodanig heeft comen te stooten dat aenstonds sonck.’ Toch lijkt de spelling nergens op en klopt de grammatica in onze ogen ook volstrekt niet. Waar ligt het ijkpunt, vanaf wanneer zeggen de neerlandici dat iets een Nederlandse zin is? Het woord ‘Nederlands’ als beschrijving van iets van ons land is overigens pas in zwang gekomen in 1814, toen ons land na de Franse tijd het koninkrijk der Nederlanden werd. Maar we zullen het voor het gemak hier toch gebruiken.

We weten dat tijdens de regering van floris v (6) het ‘Diets’, de volkstaal, meer en meer in zwang kwam, maar die taal werd al eerder gesproken en… ook al wel opgeschreven. Veel neerlandici stellen dat de eerste bewaard gebleven Nederlandse zin voorkomt in een wetboek uit de tijd rond het jaar 600. Die luidt: maltho thi afrio lito (‘Ik zeg je: ik maak je vrij, laat.’ Een laat was een halfvrije). Je moet wel een neerlandicus zijn om daar iets Nederlands in te herkennen.

De eerste ‘literaire’ regeltjes zouden rond het jaar 1100 zijn opgeschreven: Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu, wat unbindan nu? In hedendaags Nederlands betekent dat: Hebben alle vogels nesten begonnen behalve ik en jij; wat wachten we nu? Oftewel: ‘Alle vogels zijn al aan het nestelen, behalve jij en ik; waar wachten we nog op?’