Oebele de Jong

Churchill en de Nederlanders

ebook editie, september 2016

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2005

Omslagontwerp: Jhartho Kemink, Arnhem

Opmaak ePub: Walburg Pers, Zutphen

www.walburg.pers

ISBN 978.94.6249.169.4

NUR 680

© 2005 Oebele de Jong

© 2016 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen

Beelden omslag voorzijde: Winston Churchill tijdens zijn bezoek aan Nederland in 1946 in de tuin van paleis Soestdijk met de prinsesjes Beatrix, Margriet en Irene. Uit de gelegenheidsuitgave Winston Churchill in ons  midden. Zijn zegetocht door ons land 8-13 mei 1946, Scheltens & Giltay – Amsterdam. Omslag achterzijde: Mr. Winston Churchill. The Topical Press Agency Ltd., London / Combi Press Service, Amsterdam

Inleiding

Churchill en de Nederlanders

Winston Churchill wordt op 30 november 1874 letterlijk geboren in het hart van de Britse aristocratie – in de garderobe van het thuis van de hertogen van Marlborough, het paleis Blenheim – als oudste zoon van lord Randolph Churchill, zelf de tweede zoon van de zevende hertog van Marlborough, en de Amerikaanse miljonairsdochter Jenny Jerome. Ondanks een kille en afstandelijke opvoeding, waarin een kinderjuffrouw en kostscholen de rol van de onderwijl in de aristocratische kringen verblijvende en extravagant levende ouders overnemen, groeit bij Winston ontzag voor zijn vader. Die verwerft, overigens eerder vanwege de omgeving waaruit hij komt dan op grond van duidelijke eigen kwaliteiten dan die om anderen tegen zich in het harnas te jagen, al op jonge leeftijd een invloedrijke positie in de politiek. Hij is op 37-jarige leeftijd korte tijd minister van Financiën en leider van het Lagerhuis, maar maakt zichzelf politiek onmogelijk en sterft negen jaar later in 1895 een ‘langzame, pijnlijke en publieke dood’ – naar wordt aangenomen aan syfilis. Zijn vrouw blijft achter met Winston en zijn jongere broer Jack om nog een lang maar bepaald niet eenzaam leven te leiden in de kringen van het Britse hof, aristocratie en politiek, maar zelden in het gezelschap van haar kinderen.[i]

Winston raakt overtuigd van zijn kwaliteiten om in de voetsporen van zijn vader te treden en een rol in de politiek lijkt hem de mogelijkheid bieden het werk van zijn vader voort te zetten, of zelfs af te maken. Hij is zich er evenwel terdege van bewust dat hij eerst over verdiensten moet beschikken eer die loopbaan een aanvang kan nemen. Omdat zijn prestaties op de kostschool niet zo excellent zijn dat kan worden gerekend op een tot de verbeelding sprekende academische ondergrond, zet hij zijn verdere opleiding voort aan een militaire academie. Zoals zijn hele leven, leeft hij zowel op grote voet als in voortdurend geldgebrek.

De nodige voorspraak uit zijn omgeving, doorgaans goed gecoördineerd door zijn moeder, brengt hem uiteindelijk in India, Soedan en Cuba. In eerste instantie is Winston Churchill ingedeeld als onderofficier, met ongewoon ruime mogelijkheden tot verlof, die overigens de deelname aan vaak bloederige gevechten bepaald niet schuwt. Omdat zijn militaire verplichtingen hoofdzakelijk bestaan uit wachten combineert hij die gaandeweg met schrijven. Na een poging tot een roman, lijkt het hem dienstiger zich te richten op het maken van artikelen voor kranten in Engeland over zijn eigen verrichtingen en die van de troepen waarbij hij verblijft. Niet zelden spectaculaire reportages over de gevechten die worden geleverd door Britse troepen in de koloniën en buitenposten leveren hem een zekere reputatie op als journalist. Kritiek op de slachtingen die de Britten onder Kitchener aanrichten in Soedan, terwijl Churchill met enige moeite van zijn moeder bij diens troepen is geplaatst, maken hem ook in de politiek tot onderwerp van gesprek.

Het zijn die verdiensten – en wederom de inspanningen van zijn moeder onder leidende politici, militairen en toonaangevende krantenuitgevers – die hem het correspondentschap opleveren waarvoor hij naar zuidelijk Afrika kan reizen als daar in 1899 de Boerenoorlog op uitbreken staat.

De Boerenoorlog die rond de wisseling van de 19de en 20ste eeuw woedt in zuidelijk Afrika levert Churchill het begin van de politieke loopbaan die hij zoekt. De belevenissen en zijn publicaties erover bezorgen hem nationale bekendheid. Hij cultiveert zijn avonturen waar het kan. Afkeer van de Nederlanders, zoals hij de Boeren beschouwt, is daar een aanzienlijk onderdeel van. Hij bouwt er zijn reputatie op, zodat hij een reden heeft de aversie in stand te houden. Zijn aantreden in de Britse politiek in 1900 levert hem een politieke loopbaan op die uiteindelijk een kleine zestig jaar duurt. Tijdens die loopbaan produceert hij een enorme hoeveelheid literatuur, waarvoor hij in 1953 de Nobelprijs krijgt. In zijn boeken over de Eerste Wereldoorlog, zijn biografie van de hertog van Marlborough en zijn boeken over de Tweede Wereldoorlog valt de met regelmaat terugkerende laatdunkendheid jegens Nederland en de Nederlanders op.

Zo houdt hij de Nederlanders verantwoordelijk voor het verval waarin Groot-Brittannië komt te verkeren door ‘de strijd’ in zuidelijk Afrika. Als daarna een wereldoorlog uitbreekt en Nederland neutraal blijft is dat voor Churchill het bewijs van de fundamentele onbetrouwbaarheid van Nederland. Voor Groot-Brittannië neemt Nederland volgens hem de gevaarlijkste van alle posities in: ‘een neutraal Nederland was van veel meer betekenis voor Duitsland dan een vijandig, een bezet, of zelfs een geallieerd Nederland.’[ii]

Tussen beide wereldoorlogen schrijft Churchill de biografie van zijn voorvader John Churchill. Deze eerste hertog van Marlborough is onder meer opperbevelhebber van de Brits-Nederlandse troepen die aan het eind van de 17de en het begin van de 18de eeuw ten strijde trekken tegen het Frankrijk van Lodewijk XIV. Het schrijven van de biografie in de jaren 1933-1938 brengt Churchill naar Nederland, dat hij overigens vaker op informele reizen bezoekt, en draagt ontegenzeglijk bij aan het beeld dat hij heeft van de Nederlanders. Marlborough speelt volgens Winston Churchill een cruciale rol in de Engelse staatsgreep, die de Nederlandse stadhouder prins Willem III  in 1688 op de Engelse troon brengt. De troon die de Nederlanders nodig hebben om oorlogen met Frankrijk te kunnen winnen, terwijl de Engelsen de Nederlandse stadhouder nodig hebben op hun troon om de binnenlandse vrede te bewaren.

Het steeds terugkerende punt van kritiek op de Nederlanders is dat ze Marlborough voortdurend voor de voeten lopen en verhinderen dat hij snel en beslissend een eind aan de oorlog kan maken. Nederlandse generaals en gedeputeerden te velde verbieden Marlborough vrijwel steeds beslissende veldslagen te leveren en dwingen hem zo tot tijdrovende belegeringen van steden. Met zeker genoegen constateert Churchill dat Nederland na het overlijden van Willem III in 1702 gedoemd is voor altijd een ‘kleine staat’ te zijn. Met puissant rijke koloniën in Azië gaat Nederland de geschiedenis in als een land dat voor zijn defensie en daarmee zijn buitenlandse politiek afhankelijk is van andere landen, niet bij machte op eigen benen te staan.

In dezelfde tijd dat hij de biografie van Marlborough schrijft stelt Churchill dat het Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog dan wel is gelukt neutraal te blijven, maar dat dat het een kwestie van tijd was en niet van beleid. Als die oorlog twee jaar later was uitgebroken, waren de Duitse legers zo groot geweest dat ze naast Belgisch ook Nederlands grondgebied nodig hadden gehad voor hun opmars naar Frankrijk. In weerwil van de neutraliteitspolitiek van de kabinetten Colijn maakt het politieke optreden van Colijn het volgens Churchill bovendien helemaal onvermijdelijk dat Nederland bij de volgende oorlog betrokken raakt. Nog voor het eind van de Tweede Wereldoorlog oordeelt Churchill buitengewoon hard over de inspanningen van de Nederlanders als die oorlog eenmaal uitbreekt: ‘Ze zijn volkomen egoïstisch en vochten pas toen ze werden aangevallen en toen slechts voor een paar uur.’[iii]

Al niet veel anders gaat het met de verdediging van Nederlands-Indië, waar Nederland zich onder de paraplu van de Britse marine waant. Het Verre Oosten heeft echter geen prioriteit in de oorlogsvoering. Churchill beschouwt het Midden Oosten als ‘vijfmaal’ zo belangrijk. De kansen op een snel en succesvol tegenoffensief raken helemaal verkeken als het restant van de geallieerde vloot verloren gaat in de slag in de Javazee, die op bevel van de Nederlandse admiraal Helfrich wordt geleverd onder commando van diens landgenoot Doorman. Voor de bevrijding van door Japan bezette gebieden houdt Churchill vervolgens merkwaardig lang en hardnekkig vast aan operaties vanaf Sumatra, in het bijzonder Atjeh.

Het einde van de Tweede Wereldoorlog heeft voor Churchill en Engeland evenwel ook een keerzijde. In een parallel met Nederland na de dood van Willem III, concludeert hij nu dat Groot-Brittannië verloren gaat tussen de twee nieuwe grootmachten: ’Wat een klein land zijn we.’

Reden te over om te onderzoeken hoe Churchill, die overlijdt op 24 januari 1965, tijdens zijn lange loopbaan tegenover Nederland en de Nederlanders staat.

Oebele de Jong

Amsterdam, juni 2005

1. Boerenoorlog 

Aanloop tot 1899 

Al voor de Boerenoorlog heeft Churchill een uitgesproken mening over de situatie in zuidelijk Afrika. In 1896 of 1897 schrijft hij een stuk, dat hij niet publiceert maar later in zijn biografie wordt opgenomen en dat aan duidelijkheid weinig te wensen overlaat. Hij ziet de tegenstellingen in zuidelijk Afrika zelfs als tussen het Britse en Nederlandse ‘ras’. Vroeger of later, is zijn conclusie op dat moment, moeten de Britten de Boeren bevechten ‘om onze eer, om het ras’. Het Britse ‘ras’ in zuidelijk Afrika wordt gevormd door de talloze Engelssprekenden kolonisten die zich er zijn gaan vestigen en door de Boeren Uitlanders worden genoemd. Zij betalen weliswaar belastingen maar krijgen van het door de Boeren gevormde bestuur geen kiesrecht. Churchill wil dat Britse troepen worden ingezet om een eind te maken aan die ongelijkheid.

‘Rijkssteun moet de fouten van de Uitlanders goedmaken; rijkstroepen moeten de arrogantie van de Boeren inperken. Er is geen plaats voor halve maatregelen. De troepen die worden ingezet moeten sterk genoeg zijn om elke oppositie van de Transvaal en de Vrijstaat het hoofd te bieden; en tegelijkertijd ontzag inboezemen bij alle sympathisanten in de Kaapkolonie. Er zal geen gebrek zijn aan hen die zo’n politiek gewetenloos zullen noemen. Als het gewetenloos is voor de bevolking van Groot-Brittannië om zijn meest vitale belangen te beschermen, de bescherming van zijn mede-landgenoten in nood uit te breiden en de integriteit van het rijk te handhaven, dan zullen we het woord “gewetenloos” moeten aanvaarden.’[1]

Rond de wisseling van de 19de en de 20ste eeuw zijn de tegenstellingen tussen Engeland en Nederland over zuidelijk Afrika groot. Nog voordat de oorlog begint mengt de jonge koningin Wilhelmina zich – op negentienjarige leeftijd – al in het conflict. In september 1899 stuurt ze de Britse koningin Victoria een brief waarin ze waarschuwt voor de gevolgen van verdere escalatie van de spanningen en er bij de Britten op aandringt zich te matigen; van hun kant zien de Britten dat als aanmatigend. In de maanden daarvoor stemmen Nederland en Duitsland hun politiek met betrekking tot zuidelijk Afrika onderling af.[2] De tegenstellingen zijn zo groot, dat de Britten ernstig rekening houden met de mogelijkheid dat de Nederlandse marine of troepen zich aan de kant van de Boeren mengen in de strijd. De Boeren vragen daar regelmatig om en rekenen er eigenlijk op.[3]

Het geschil tussen de Nederlanders en de Britten dat ten grondslag ligt aan de Boerenoorlog gaat terug tot het begin van de 19de eeuw. Tijdens de Napoleontische oorlogen veroveren de Britten Kaapstad in 1806 op de Nederlanders. Die zijn zich in 1652 gaan vestigen op Kaap de Goede Hoop, als de Portugezen het gebied hebben verlaten, en bevoorraden de schepen van de Verenigde Oostindische Compagnie. Het bestuur van het gebied staat los van het Nederlandse overheidsapparaat. De Kaapkolonie is geen kolonie van Nederland, maar een kolonie van – hoofdzakelijk – Nederlanders, van vaak streng christelijke signatuur.

In het kader van de afwikkeling van de oorlog met Frankrijk betalen de Britten Nederland er in 1814 nog eens zes miljoen pond voor. Als het aantal Engelssprekende kolonisten gestaag verder groeit, willen de Britten de positie van deze Uitlanders in bestuurlijke macht vertaald zien. Ze betalen het merendeel van de belastingen, hebben het bestuursapparaat inmiddels ook in handen, maar hebben geen kiesrecht. Conflicten zijn het gevolg, doordat dat apparaat ‘de historische fouten en de historische voordelen had van Brits bestuur’, zoals Churchills vriend Arthur Conan Doyle de Britse bemoeienissen in 1900 beschrijft. Het Britse bestuur van zuidelijk Afrika, vindt hij, is ‘mild, schoon, eerlijk, tactloos en inconsistent.’

‘Over het geheel genomen had het goed kunnen werken, als het tevreden was geweest de dingen zo te laten als ze werden aangetroffen. Maar om de gewoonten van het meest conservatieve van alle Teutoonse rassen te veranderen was een gevaarlijke onderneming en een die heeft geleid tot een lange serie complicaties, die samen de ongemakkelijke geschiedenis van Zuid-Afrika vormen.’[4]

Zo is het zeer tegen de zin van de Boeren als de Britten in 1834 de slavernij afschaffen. Uiteindelijk kiezen de Boeren ervoor de Kaapkolonie te verlaten en naar het noorden te trekken. Ze vestigen in 1852 en 1854 de republieken Oranjevrijstaat en Transvaal. Nergens is echter een duidelijke noordgrens van het Britse Kaapgebied vastgelegd. De vraag is of de Britten destijds het hele gebied hebben gekocht, inclusief het gebied van de nieuwe Boerenrepublieken ten noorden ervan, of dat de Boeren vrij zijn in het noorden nieuwe staten te stichten, waarvan de zuidgrens automatisch de noordgrens van het Britse territorium is.[5]

In het midden van de jaren ‘80 van de negentiende eeuw beginnen de Boeren zich daarop in hoog tempo te bewapenen. Niet alleen in hun ‘eigen’ republieken, maar ook in en rond Kaapstad. Churchill schrijft daar later over:

‘Kanonnen, munitie, geweren stroomden naar binnen vanuit Nederland en Duitsland in hoeveelheden, voldoende om niet alleen de bevolking van de twee Boerenrepublieken uit te rusten, maar om een nog groter aantal van het Nederlandse ras te bewapenen in de Kaapkolonie.’[6]

De Boeren voelen zich bedreigd door de Britse aanspraken en komen in opstand als de Britten een Nederlandse boer arresteren voor het mishandelen van een slaaf. De opstand wordt neergeslagen en vijf van de deelnemers worden opgepakt. De opstandelingen worden opgehangen. Conan Doyle noemt het een onnodig zware straf, omdat een ‘trots volk wel de slachtoffers van het slagveld kan vergeten, maar niet die van het schavot’ en schrijft: ‘Het maken van martelaren is het laatste blijk van krankzinnigheid in staatsmanschap.’[7]

Juist in de betwiste gebieden, zoals in Witwatersrand in 1886, worden goud en diamant ontdekt. Het trekt gelukzoekers aan uit alle hoeken van de wereld. De Boerenrepublieken verzwaren de voorwaarden waaraan de Uitlanders moeten voldoen om stemrecht te krijgen. Om te voorkomen dat de nieuwe inwoners, hoofdzakelijk Britten, zich meester maken van de macht, wordt de wachttijd voor het kiesrecht verlengd van vijf tot zeven jaar. In sommige gevallen geldt zelfs een wachttijd van veertien jaar. Boerenleider Paul Kruger is bereid die periode terug te brengen tot negen jaar, als de aanvrager de Britse nationaliteit dan maar opgeeft.[8] ‘Als ik stemrecht verleen,’ zegt Kruger, ‘kan ik net zo goed de vlag van de republiek neerhalen.’[9]

De Britse minister van Koloniën uit die tijd, Joseph Chamberlain, noemt het onthouden van het stemrecht aan de Uitlanders een ‘onregelmatigheid’. Churchill vindt het een zware onderschatting van zowel het onrecht dat de Uitlanders wordt aangedaan als van de waarde die de Boeren hechten aan hun standpunt. Hij becommentarieert de uitlating van Chamberlain door een vergelijking te trekken met de Britse opstelling als de toenmalige Britse kolonie Amerika zich ruim een eeuw eerder los probeert te maken van het moederland. De Britten betrekken dan de positie die nu wordt ingenomen door Kruger, zoals Churchill schrijft: ‘Het was om zo’n “onregelmatigheid” dat Amerika zich losmaakte van Engeland & eenzelfde “onregelmatigheid” was de hoofdoorzaak van de Franse Revolutie.’[10]

De Boeren roepen dan wel hun zelfstandigheid uit, de Britten erkennen die niet. Ze beschouwen de Boerenrepublieken niet als zelfstandige, soevereine staten, maar als suzereine: in grote mate zelfstandig, maar uiteindelijk ondergeschikt aan het Britse opperbestuur vanuit Londen. Op grond hiervan blokkeren de Britten in 1894 een poging van Transvaal een eigen zeehaven te verwerven. Het slagen van die onderneming kan de Boerenrepubliek alleen maar in staat stellen zelf economische en politieke banden aan te gaan met andere Europese machten, zoals een toenmalig Brits minister zegt. De suzereiniteit laat dat niet toe. Desondanks lukt het Transvaal in 1895 een spoorverbinding te leggen tussen Pretoria en de Portugese zeehaven Lourenço Marques in de Delagoabaai van Mozambique. Zeer tegen de zin van de Britten, maar de lijn blijkt later van levensbelang voor Churchill.

Cecil Rhodes, directeur van de Britse onderneming die in zuidelijk Afrika onder meer de mijnbouwrechten bezit en tevens premier van de Kaapkolonie, werkt aan het eind van de 19de eeuw aan een politiek waarbij het gehele oosten van Afrika ‘van Kaapstad tot Alexandrië’ onder Brits bestuur komt. Hij smeedt met de administrateur van zijn onderneming, Leander Jameson, een plan om het Boerenbewind in Johannesburg omver te werpen. Rhodes wil een volkomen Brits bestuur, omdat een bestuur van Uitlanders dat het bestuur van Kruger vervangt nog niet per se sympathiek hoeft te staan tegenover een Zuid-Afrikaanse federatie onder Britse vlag. ‘Hervormers’, zoals opstandige Uitlanders worden genoemd, zeggen aanvankelijk steun toe, maar vallen later uiteen. Desondanks valt Jameson in de laatste week van 1895 Transvaal binnen met zeshonderd bewapende werknemers van de onderneming van Rhodes. Ze worden door tweeduizend Boeren onder generaal Cronje bij Krugersdorp verslagen.[11]

In een brief aan zijn moeder schrijft Churchill op 26 januari 1896 dat hij denkt dat de regering wil dat Jameson en zijn mannen zo streng mogelijk worden gestraft, met zoiets als elk twee jaar. Toch twijfelt hij er aan of het raadzaam is zo streng te zijn, omdat het de Britten onpopulair maakt.

‘De Zuid-Afrikaanse opinie & Zuid-Afrikaanse belangen zouden niet compleet moeten worden verwaarloosd & de hele Kaap zou krachtig protesteren tegen het opleggen van zo’n straf en die diep verachten.’[12]

Na parlementaire onderzoeken en rechtszaken wordt Jameson veroordeeld tot vijftien maanden gevangenisstraf. Er is geen duidelijk antwoord op de vraag of de Jameson-operatie een politieke is, met goedkeuring van premier Rhodes en dus onder uiteindelijke verantwoordelijkheid van het kabinet in Londen, of een particuliere op gezag van ondernemer Rhodes, en of hij in één van beide hoedanigheden – of beide – opdrachtgever was. Rhodes gaat vrijuit, maar neemt wel ontslag uit zijn functies.

Tot groot ongenoegen van de Britten, die toch al steeds vrezen voor interventie door Europese landen als Nederland en Duitsland, feliciteert de Duitse keizer Kruger er in december 1895 per telegram mee dat die ‘zonder de hulp in te roepen van bevriende mogendheden’ zijn land heeft weten te vrijwaren ‘van buitenlandse agressie’.[13] Voor de Britten betekent dit dat de Duitse keizer de Boerenrepublieken niet als suzerein ziet, maar als zelfstandige staten. Suzereine staten kennen geen eigen ‘buitenland’ waarvan de keizer spreekt. De Britten zien er de bevestiging in van hun bange vermoedens dat andere Europese machten zich in het gestaag escalerende conflict mengen. Het is hun duidelijk dat Nederland en Duitsland hun politiek onderling afstemmen. De verhoudingen zijn zo gespannen, dat de Britten naar aanleiding van het telegram van de Duitse keizer een eskader slagschepen en kruisers op volle oorlogssterkte mobiliseren, hoewel Duitsland de vloot niet heeft om een bedreiging te vormen – ook niet in samenwerking met Nederland. Als Kruger later Nederland bezoekt krijgt hij van de voorzitter van de Eerste Kamer een brief met woorden van dezelfde strekking als de Duitse keizer gebruikt. Van Naamen van Eemnes schrijft dat de Eerste Kamer volkomen instemt met het edel streven van de president om recht te krijgen ‘opdat de U opgedrongen oorlog, die op zoo barbaarsche wijze gevoerd wordt, moge ophouden en de in alle opzichten zoo zeer gewenschte vrijheid en onafhankelijkheid der beide Republieken behouden blijven en voor altijd verzekerd worde’. De Nederlandse regering moet zich nogal inspannen om de Britse duidelijk te maken dat zij geen enkele verantwoordelijkheid voor de brief heeft.[14]

De Boerenoorlog breekt in op 11 oktober 1899 uit, als het ultimatum verstrijkt dat de Boeren de Britten op de 8ste hebben gesteld. Ze eisen dat de Britten de troepen terugtrekken die ze dan al in zuidelijk Afrika hebben. Behalve Portugal verklaren andere Europese landen, waaronder Nederland, Duitsland en Rusland, zich niet formeel neutraal. Zo willen ze voorkomen dat de Britten voor het hoofd worden gestoten en het conflict verder escaleert. Een formele neutraliteitsverklaring kan worden begrepen als erkenning van de zelfstandigheid van de republieken, terwijl Engeland er aan hecht de republieken als suzerein te zien. In Engeland wordt het uitblijven van een Nederlandse neutraliteitsverklaring desondanks uitgelegd als een keuze vóór de Boeren en tegen Engeland.

Meteen bij het uitbreken van de oorlog stuurt Nederland het pantserdekschip Friesland van Batavia naar Durban, als bescherming van de Nederlanders daar. Het lukt niet ze over te brengen naar Lourenço Marques in het Portugese Mozambique zonder een conflict met Engeland te riskeren. Het feit dat het oorlogsschip nog enkele maanden in de Delagoabaai bij Lourenço Marques ligt in de tijd dat de Britse troepentransporten arriveren draagt niet bij aan een ontspannen relatie tussen beide landen. De Britten zien het zeker als wapenvertoon door de Nederlandse regering. Pas op 23 augustus 1900 vertrekt de Friesland weer naar Nederlands-Indië.[15]

Het Nederlandse kabinet besluit ook meteen bij het begin van de oorlog in Londen de belangen van de burgers van de Zuid-Afrikaanse republiek in het Britse rijk te behartigen, wat in Engeland zo goed als een keus voor een van de strijdende partijen wordt gezien.[16] In januari 1902 baart de Nederlandse minister-president Abraham Kuyper, die in zijn eigen kabinet ook de portefeuille Binnenlandse Zaken heeft maar niet die van Buitenlandse Zaken, opzien door min of meer op eigen houtje te proberen een eind te maken aan de Boerenoorlog. Als dat niet lukt, reist hij naar Duitsland, Oostenrijk en Italië, zodat de Britse kranten vol staan met speculaties over een bondgenootschap dat Nederland met die landen zoekt.[17] In latere contacten met de Boerenleiders beschouwen de Duitsers Kuyper zelfs als hun vertegenwoordiger.[18]

Groot is ook de woede in Engeland als Nederland op 16 september 1900 besluit het pantserdekschip Gelderland te sturen om Boerenleider Paul Kruger in veiligheid te brengen.[19] Tijdens zijn verblijf in Europa blijft die desondanks rekenen op ingrijpen door Duitsland en Nederland: ‘Ons is die zaak der rechtvaardigheid, dus die van God en daarom moet die mogendheden tussenbeide komen.’[20] De Nederlandse sympathie voor de Boeren leidt ertoe dat vele straten, pleinen, parken in even vele dorpen, plaatsen en steden naar Boerenleiders worden vernoemd. In wat later de eindjaren van de Zuid-Afrikaanse apartheidspolitiek blijken, in de jaren tachtig van de twintigste eeuw, worden sommige uit afkeer van die politiek herdoopt.

De verwikkelingen tussen Nederland en Groot-Brittannië leiden zelfs veertig jaar later nog tot een pijnlijk moment als koningin Wilhelmina tijdens de Tweede Wereldoorlog dineert bij premier Churchill. De toenmalig Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Eelco van Kleffens schrijft erover: ‘De avond verliep heel goed, met enkele griezelige momenten, zoals bijvoorbeeld toen de gastheer het gesprek op Zuid-Afrika bracht. Men behoefde slechts aan het afhalen door Hr. Ms. Gelderland van president Kruger te denken om aan het voorkomen van enige gevoelige gesprekken te worden herinnerd.’[21]