Geschiedenis van Indonesië

Onder redactie van Leo Dalhuisen, Mariëtte van Selm en Frans Steegh †

eBook editie, maart 2016

Redactie

Leo Dalhuisen

Mariëtte van Selm

Frans Steegh †

Auteurs

Frans van Baardewijk

Sandra van den Broek

Leo Dalhuisen

Jantien Delwel

Ronald Donk

Peter Lindhoud

Nathan Porath

Leo Raeven

Mariëtte van Selm

Frans Steegh †

Fridus Steijlen

Jan-Maarten de Wit

Met bijdragen van

Mirjam Beijert, Chris Haneveld, Anton de Munck,

Bart Schmitz, Evert Steege

Beeldredactie

Annemiek Versluys

Sandra van den Broek

Kaart in hoofdstuk 1

Cees de Waal

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de 3e druk, 2014

ISBN 978.94.6249.175.5

NUR 680

© 2014 L. Dalhuisen, M. van Selm en F. Steegh, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

De volgende instellingen hebben voor deze uitgave welwillend illustraties ter beschikking gesteld:

KITLV

Uitgeverij Wolters-Noordhoff BV

RBI Elsevier

KIT – Tropenmuseum

Museon Den Haag

Nationaal Archief

Het Museon beheert de grote internationale collectie van voorwerpen en tekeningen uit de Japanse interneringskampen en is geïnteresseerd in allerlei aanvullingen van ex-gedetineerden. Contactpersoon is Joke van Grootheest, conservator.

Inleiding

Indonesië kan meer dan welk ander land in Azië rekenen op belangstelling in Nederland. De redenen liggen voor de hand. Het is een in veel opzichten fascinerend land met een bevolking die ondanks het koloniale verleden de Nederlanders welgezind is. Ook een land waarmee een groot aantal Nederlanders nog steeds persoonlijke banden heeft. Onder de oudste generatie zijn er velen die korter of langer in Indonesië hebben geleefd. Velen zijn er geboren en pas na de dekolonisatie naar Nederland gekomen. Zij allen hebben hun liefde voor Indonesië aan hun familieleden en anderen doorgegeven. Letterlijk en figuurlijk leeft Indonesië in zeer veel Nederlandse families voort.

Drie eeuwen lang hadden Indonesië en Nederland intensief met elkaar te maken. Toch vormde de Nederlandse aanwezigheid slechts een episode in de geschiedenis van Indonesië. Die geschiedenis begon lang vóór de komst van de Nederlanders en ging na hun verdwijnen gewoon door.

Bovendien strekte die aanwezigheid zich pas sinds het einde van de 19e eeuw uit tot heel Indonesië. In de tijd van de Verenigde Oost-Indische Compagnie kwam het grootste deel van de Indonesische bevolking niet of nauwelijks in aanraking met Nederlanders of andere Europeanen. Pas in de loop van de 19de eeuw werden de Buitengewesten ‘onder bestuur gebracht’. Maar ook daarna kwamen in grote delen van Indonesië maar weinig Nederlanders. Een bekende, enigszins badinerende uitspraak luidt dan ook dat ‘Nederlands-Indië’ in feite slechts vijftig jaar heeft bestaan. Aan de andere kant zijn de huidige grenzen van Indonesië het resultaat van het Nederlandse kolonialisme.

De laatste fase van het kolonialisme was voor de Europese en Indo-Europese Nederlanders in Indonesië bijzonder zwaar. De Tweede Wereldoorlog brachten de meesten in kampen van de Japanners door. En na de oorlog bleken voor hen geen oude tijden aan te breken. Anders dan de Britten in India besloot Nederland zich met geweld te verzetten tegen de onafhankelijkheid van Indonesië. Ruim 150.000 Nederlandse militairen bestreden samen met Indonesische (vooral Molukse) KNIL-soldaten, vrijwillig of gedwongen, vergeefs de Indonesische nationalisten.

Tussen 1945 en 1968 repatrieerden enige honderdduizenden Nederlanders en Indische Nederlanders uit Indonesië naar Nederland. Velen onder hen waren diep gefrustreerd. Bij anderen zouden de frustraties pas later naar boven komen. Weer anderen pasten zich snel aan de nieuwe situatie aan. Maar het koloniale verleden bleef Nederland in de afgelopen halve eeuw op allerlei manieren bezighouden: gewelddadige en vreedzame protesten van Molukkers, demonstraties tegen de komst van de Japanse keizer, verhitte discussies op de tv en in de pers over het optreden van Nederlandse militairen tijdens de onafhankelijkheidsstrijd van de Indonesiërs, de jaarlijkse massaal bezochte sfeervolle Pasar Malam Besar in Den Haag, regelmatige tentoonstellingen over het koloniale verleden.

Dit boek is bedoeld als een lees- en kijkboek en kan via de inhoudsopgave en het register ook als naslagwerk fungeren.

Het boek geeft een beeld van het oude, prekoloniale, Indonesië tot en met het Indonesië van nu. Onderweg wordt zoveel mogelijk recht gedaan aan de verschillende bevolkingsgroepen in Indonesië en aan de migranten naar en van Indonesië.

Naast een historisch overzicht bevat dit boek ook een groot aantal illustratieve teksten waarin dieper wordt ingegaan op historisch interessante onderwerpen en personen en waarin wordt ingegaan op verschillende visies op het Indonesische verleden.

In een boek als dit vormen geografische namen een probleem. Moet het Borneo of Kalimantan zijn, Celebes of Sulawesi, Kleine Soenda-eilanden of Nusa Tenggara, Nieuw-Guinea of Irian Jaya? In atlassen wordt, begrijpelijkerwijze, consequent gekozen voor de nieuwe Indonesische benamingen. De vraag is of een dergelijke consequentie voor een grotendeels historisch werk ook de juiste oplossing is. Hetzelfde geldt voor de spelling van een groot aantal namen: Soekarno of Sukarno, Modjopahit of Majapahit, Pantjasila of Pancasila? Veel lezers zouden enigszins bevreemd opkijken als ze lezen dat generaal Van Heutsz niet in Atjeh maar in Aceh actief was. Het lijkt niet verstandig om volledig te breken met de schrijfwijze die in het overgrote deel van de Nederlandstalige literatuur over Indonesië gangbaar is. In dit boek is daarom gestreefd naar een ander soort consequentie: die binnen een bepaald verband. Bij delen over de koloniale geschiedenis worden de oude ‘koloniale’ namen en spellingvormen gebruikt, in andere gevallen de nieuwe Indonesische.

1
Natuur en bevolking

1 Grootte en ligging

De ‘gordel van smaragd’

“Niet licht zal ik den tocht vergeten, dien ik eens van Pontianak uit maakte naar Mandor, eerst de Mandor-rivier op, en toen verder te voet. De pracht van zoo’n oerwoud beschrijven is onmogelijk, het is te reusachtig en te overweldigend. Het beste kan men het vergelijken met een in het gigantische overdreven wereld, in oer-formatie. Boomen met kolossale, niet te omvatten stammen, hoog als kerktorens lijkend, varens hooger dan manshoogte, over lianen en andere klimplanten, die een ondoordringbaar, dik netwerk tusschen de woudreuzen vormen; daartusschen de schitterendste orchideeën, meest in felle, venijnige, giftig glanzende kleuren, en daardoorheen de donkere rivier – donker door het blarendak – die telkens versperd is door drijvende stammen en kluwens waterplanten. Denk u daarbij een broeiende warmte, een mengelmoes van geuren en stanken – want overal bloeit het en ernaast vergaat het weer – en allerlei niet thuis te brengen sombere geluiden, met nu en dan het gekrijsch van apen en weleens het onheilspellende “kok-kok-kok”-geluid van een monsterachtige pythonslang, en ge hebt toch nog niet de ware voorstelling van zoo’n bidartocht door het oerwoud”.

Het beeld dat in Nederland verspreid werd over ‘ons Indië’ was nogal stereotiep. Het was vredig, lieflijk en romantisch.

Zo beschreef de in zijn tijd populaire schrijver Henri Borel de ‘gordel van smaragd’ in De Kampioen van 5 augustus 1921. Het citaat illustreert het beeld dat Nederlanders in Europa lange tijd hebben gehad van het enorme eilandengebied dat tot aan de politieke onafhankelijkheid in 1949 Nederlands-Indië werd genoemd en sindsdien Indonesië.

Deze kleurenlitho naar een tekening van A.J. Bik is in 1842 in opdracht gemaakt. Midden en eind 19de eeuw was er veel vraag naar beelden van het Indische landschap. Schilderijen en tekeningen van landschappen, dessa’s met bewoners in lokale drachten, karbouwen en sawahs waren een mooi aandenken voor de mensen die terugkeerden naar het vaderland. Ook werden dergelijke prenten vaak gelithografeerd en in albums verspreid in Nederland om de achterblijvers een beeld te geven van ‘ons Indië’.

Het alom aanwezige groen van de uitgestrekte, dichte en geheimzinnige wouden inspireerde Multatuli tot het befaamde slot van de Max Havelaar: ‘Want aan U draag ik mijn boek op, Willem den Derden, Koning, Groothertog, Prins ..... meer dan Prins, Groothertog en Koning ...... Keizer van ’t prachtig rijk van Insulinde dat zich daar slingert om den evenaar, als een gordel van smaragd.’

De naam Indonesië is een samenvoeging van India en nesos, het Griekse woord voor eiland. Indonesië bestaat uit bijna 14.000 eilanden. Een precies aantal is moeilijk te geven, vanwege de vele kleine rotseilandjes, riffen en zandbanken, die soms wel, soms niet als eiland worden meegeteld.

De boogvormige archipel is verspreid over een gebied van ongeveer 5000 bij 1800 km, gelegen tussen Australië en het zuidoostelijk deel van het Aziatisch vasteland, grotendeels ten zuiden van de evenaar.

Het totale landoppervlak omvat bijna 2 miljoen km2; dat is ongeveer 52x Nederland, met nog eens ruim 3 miljoen km2 zeegebied.

De Indonesische bevolking telde volgens de officiële statistieken in 2010 bijna 238 miljoen inwoners. Met een groeipercentage van gemiddeld 1,5% per jaar, gemeten vanaf het jaar 2000, mag worden aangenomen dat dit aantal nu al meer dan 250 miljoen bedraagt, waarvan ruim de helft alleen al op Java.

De grote Sunda-eilanden

De grote Sunda-eilanden bestaan uit Sumatra, tegenwoordig op kaarten ook wel aangegeven als Sumatera, voorts Java of Jawa met Madura en Bali, vervolgens Kalimantan, het Indonesische deel van Borneo, dan Sulawesi, in Nederland wellicht nog beter bekend onder de naam Celebes, en tot slot Papua Barat (West-Nieuw-Guinea), het Indonesische deel van Nieuw-Guinea.

Kalimantan levert verreweg het grootste aandeel in het grondgebied (bijna 1/3 deel) van Indonesië, maar van het totaal aantal inwoners van bijna 238 miljoen (in 2010) wonen er ongeveer 14 miljoen op dit eiland.

Sumatra en Papua Barat nemen beide voor ongeveer 25% deel in het landoppervlak. Op Sumatra wonen ongeveer 50 miljoen mensen. Papua Barat is met ongeveer 3 miljoen inwoners het dunst bevolkte gebied, 6 inwoners per km2.

Op Java woont maar liefst ruim de helft van de bevolking van Indonesië, terwijl het eiland maar 7% van het hele land uitmaakt. De bevolkingsdichtheid is hier dan ook het hoogst, gemiddeld 850 inwoners per km2. Ter vergelijking: Nederland heeft een gemiddelde bevolkingsdichtheid van 440 per km2.

Java en Bali bestaan grotendeels uit cultuurland, gemiddeld 73%. Sulawesi is bijna anderhalf maal Java en heeft ongeveer 18 miljoen inwoners.

De kleine Sunda-eilanden of Nusa Tenggara

De belangrijkste kleine Sunda-eilanden zijn Lombok, Sumbawa, Sumba, Flores en Timor (Oost-Timor hoorde slechts in de periode 1975-1999 tot Indonesië). De Sunda-eilanden omvatten ongeveer 4% van het landoppervlak en tellen bijna 9 miljoen inwoners.

Omgeving Maubesi, Oost-Timor. Een groot deel van de binnenlanden van de eilanden bestaat uit onherbergzaam bergland. Doordat deze gebieden zo moeilijk toegankelijk zijn, leefden de bewoners hier betrekkelijk geïsoleerd van zowel andere bevolkingsgroepen in de omgeving als van de overheid.

De Molukken

Van de Molukken zijn Ambon, Seram, Buru en Halmahera de bekendste eilanden. De Molukken nemen bijna 4% van het grondgebied van Indonesië in. Er wonen ongeveer 2,5 miljoen mensen.

2 Klimaat

Moesson-Azië

Vanwege de ligging in de tropen zijn er geen jaargetijden. De temperaturen bereiken het hele jaar door waarden van boven de 30º Celcius overdag en zakken tot ongeveer 25º Celcius ’s nachts. In de hoger gelegen delen is het koeler. Ook wat de neerslag betreft is er op de meeste plaatsen een vast patroon van regen- en onweersbuien, voornamelijk tijdens de middaguren.

Toch is er een duidelijke onderbreking in dit patroon, naarmate men meer in de buurt komt van het Australische vasteland. Oostelijk Java, Bali en de Nusa Tenggara (kleine Sunda-eilanden) kennen een droog seizoen. Van april tot november valt er veel minder regen dan van december tot maart. Vooral juli en augustus zijn droog. De oorzaak daarvan is de wind. Indonesië valt binnen het gebied dat ook wel Moesson-Azië wordt genoemd.

Moesson is een Arabisch woord voor seizoen. In de meeste gevallen waaien in de tropen passaatwinden vanuit gebieden op ongeveer 30 graden noorder- en zuiderbreedte richting evenaar. Boven de evenaar is de luchtdruk relatief laag en naarmate men meer naar het noorden of zuiden gaat, stijgt deze.

Om deze drukverschillen op te heffen wordt lucht aangezogen naar de evenaar toe. De samenkomst of convergentie van deze luchtstromen zorgt ervoor dat de warme en vochtige lucht opstijgt en vervolgens afkoelt, waardoor de aanwezige waterdamp condenseert en er intensieve neerslagvorming mogelijk is, de zogenaamde equatoriale stijgingsregens.

Australische invloeden

In tegenstelling tot Zuid-Amerika en Afrika ontbreken in het gebied rond de evenaar in Zuidoost-Azië grotere, aaneengesloten landmassa’s. Dat heeft tot gevolg dat de landmassa’s in Azië en Australië in de zomer sterk opgewarmd worden en dat daar hogere temperaturen bereikt worden dan in het zeegebied rond de evenaar. Daardoor wordt in de Australische zomer (december tot maart) de luchtdruk lager dan boven Indonesië, zodat de passaat in omgekeerde richting gaat waaien. Door de draaiing van de aarde om haar eigen as krijgt de wind op het zuidelijk halfrond een afwijking naar links. Zo ontstaat de noordwestmoesson. Omdat de wind duizenden kilometers boven warm zeewater aflegt, kan deze erg veel vocht opnemen. In deze periode regent het dan veel in de hele archipel. Plaatselijk valt er evenveel neerslag per maand als wat in Nederland gemiddeld in een heel jaar naar beneden komt (700 mm). Met name in berggebieden kan door opstuwing van de lucht de neerslag nog heviger zijn.

Van april tot november waait de zuidoostmoesson. In deze periode is de landmassa in Zuid-Azië zo sterk opgewarmd dat de luchtdruk daar lager kan worden dan boven de evenaar. Vanuit het dan koudere Australië stroomt de lucht via de Indonesische eilanden richting Azië.

Deze wind is van oorsprong droog, zodat de eilanden die het dichtst bij Australië zijn gelegen weinig regen hebben in deze periode. In het noordelijk deel van de archipel is de lucht echter al zoveel vochtiger geworden dat daar de neerslaghoeveelheid niet veel meer afwijkt van de andere maanden in het jaar.

Voor de houtkap gelden strenge regels. Officieel mogen houtkapbedrijven slechts selectief kappen en moeten zij voor nieuwe aanplant zorgen. In de praktijk echter worden met behulp van zware bulldozers grote stukken bos leeggehaald, waarbij nog geen kwart van wat er gekapt is door nieuwe aanplant wordt gecompenseerd.

Nusa Tenggara, Bali, Oost-Java, Zuidoost-Sulawesi en het zuidelijkste deel van Papua Barat hebben daardoor een savanneklimaat. Het overgrote deel van het land kent een tropisch regenwoudklimaat.

Klimaat in de berggebieden

De berggebieden (boven de 1000 meter) hebben qua temperatuur een gematigd klimaat met vooral koelere nachten dan in het laagland. Boven de 4000 meter is het ronduit koud met neerslag in de vorm van sneeuw. Alleen op Papua Barat wordt deze hoogte bereikt.

El Niño

Steeds meer wordt de opvatting gedeeld dat het klimaatsysteem tussen Zuidoost-Azië en Zuid-Amerika met enige regelmaat wordt verstoord door het verschijnsel dat bekend staat als El Niño. Er verplaatst zich dan relatief warm zeewater in ongebruikelijk grote hoeveelheden van west naar oost door de Grote Oceaan. Hierdoor wordt ook de luchtcirculatie beïnvloed, waardoor de gebieden in de archipel die doorgaans het hele jaar veel neerslag ontvangen, een lange periode van droogte meemaken. Het verschijnsel begint zich meestal voor te doen rond de jaarwisseling en kan enige maanden aanhouden.

Grootschalige branden veroorzaken gewoonlijk in het droge seizoen een deken van rook boven grote delen van Sumatra en Kalimantan. In september dooft de langdurige regenval het vuur en lost tevens de rook op. Dit was in 1997 door El Niño niet het geval. De regenval bleef uit en het vuur werd intenser. De rook werd dikker en verplaatste zich naar de naburige landen. De smogdeken kwam rond juli boven Maleisië en Singapore te hangen en lokte zowel nationaal als internationaal een stroom van klachten uit. Sindsdien is er weinig veranderd in de aanpak van de branden. Nog steeds worden deze buurlanden regelmatig getroffen door ernstige smogvorming.

Oorzaken van bosbranden

De boeren die in de regenwoudstreken wonen, maken gebruik van de slash and burn methode. In een bepaalde periode van het jaar steken zij hun bouwgrond in brand om de aarde vruchtbaar te krijgen. Zo’n brand kan uit de hand lopen en grote stukken regenwoud bedreigen of vernielen.

De grootschalige houtkap (5,5 miljard dollar opbrengst in 1996), de aanleg van commerciële palmolie- en rubberplantages en industriebossen zijn tevens veroorzakers van de bosbranden. Door de houtkap en vervanging van het bos door plantages droogt het bos uit. Het brandbare restmateriaal vergroot het brandrisico.

Officieel is het gebruik van vuur verboden, maar veel bedrijven trekken zich hier niets van aan. Het gebruik van vuur is een goedkope, snelle en gemakkelijke manier om land te bewerken. Daarbij is de doelstelling om per jaar 500.000 ha bos in plantages om te zetten.

In Indonesië zijn de wouden publiek bezit. Daarin moet een andere belangrijke oorzaak van de bosbranden gezocht worden. Veel mensen leven in of naast het woud en niet iedereen heeft er een traditionele binding mee. Deze mensen vinden het niet erg een stuk bos te kappen voor eigen gebruik en hierbij vuur te gebruiken. Daar het regenwoud niet hun persoonlijk bezit is, gaan zij nogal slordig om met de omringende natuur.

Brandstichting en landspeculatie spelen ook een grote rol. Bepaalde gebieden die delfstoffen bevatten of gunstig zijn voor plantagelandbouw, worden opzettelijk aangestoken.

3 De geologische structuur

Het is 27 augustus 1883, even na 10 uur in de ochtend. Het vulkaaneiland Krakatau, gelegen aan de westelijke ingang van Straat Sunda, explodeert door een splijtende eruptie. De explosie, een van de zwaarste uit de historie, is zelfs 3500 km verderop in Australië te horen. Bijna 20 vierkante kilometer vulkanisch materiaal wordt in de atmosfeer geblazen. Jaren later zijn nog stofdeeltjes tot op 80 kilometer hoogte over de hele aarde waarneembaar. Ruim 35.000 mensen komen om, voornamelijk ten gevolge van enorme vloedgolven na de vulkaanuitbarsting. Het eiland zelf is volledig van de kaart geveegd.

Twee tekeningen uit de Java-Bode van 1923, waarop te zien is hoe groot de veranderingen na de uitbarsting waren in het deel van de vulkaan dat boven het zee-oppervlak uitstak. In 1927 zouden er na een nieuwe uitbarsting opnieuw grote veranderingen optreden.
Wie meer over de uitbarsting van 1883 wil weten, kan verslagen van ooggetuigen op het internet raadplegen: http://www.vansandick.com/familie/archief/In_het_Rijk_van_Vulcaan/ en http://www.houwie.net/krakatau0.html

In 1923 publiceerde de Java-Bode een nummer ter herdenking van de grote uitbarsting van de Krakatau in 1883. De Java-Bode was in 1852 opgericht door de Nederlandse drukkers en uitgevers Kolff, Van Haren Noman, H.M. van Dorp en W. Bruining.

We schrijven 1927. Vlakbij de plek waar tot 1883 nog land was, is de geboorte aanstaande van een nieuw eiland. Tegenwoordig heeft de opstapeling van vulkanisch gesteente al een hoogte bereikt van bijna 200 meter boven de zeespiegel. De naam van het nieuwe eiland: Anak (= kind van) Krakatau.

Vulkanisme overheerst

Deze gebeurtenissen illustreren de onvoorstelbare krachten in de diepere aardlagen aan de randen van de archipel. Op de wereldkaart over vulkanisme en aardbevingen springt dit gebied meteen in het oog. Het gaat dan ook om een van de meest actieve botsingszones van aardkorstplaten ter wereld, met als gevolg veel breukvlakken. Hier kan de opgehoopte energie zich gemakkelijk ontladen in verschuiving van gesteentelagen en uitbarstingen van gloeiend heet magma en aswolken. Ook de tsunami (vloedgolf) op 26 december 2004, die vooral in Atjeh, het noordwestelijk deel van Sumatra, veel slachtoffers eiste, was een direct gevolg van verschuivingen langs een breukvlak ten westen van dit eiland.

Aan de west-, zuid- en oostzijde van de archipel, daar waar het gebied grenst aan de oceanische platen van de Indische en Grote Oceaan, bevinden zich diepzeetroggen van soms wel meer dan 7000 m diep. Hier wordt de oceaanbodem weggedrukt, verhit op grotere diepte en door de enorme druk tot magmahaarden omgesmolten. Vervolgens dringen deze het bovenliggende gesteente binnen en veroorzaken na verloop van tijd vulkaanuitbarstingen.

De spectaculaire Ngarai Sianok, ofwel het Karbouwengat, maakt deel uit van een tektonische breuk die over de gehele lengte van het eiland Sumatra loopt. Op de achtergrond de Singgalang-vulkaan.

Vulkanisme komt voor op de binnenste eilandboog die loopt van Sumatra via Java, Bali, Lombok, Sumbawa, Flores, West- en Noord-Sulawesi naar de Filipijnen. De vulkanen vormen de toppen van enorme onderzeese bergruggen die op de grotere eilanden als langgerekte bergketens het landschap domineren. Ze kunnen hoogten bereiken van wel 3000 meter.

Gebied zonder vulkanische oorsprong

De hoogste bergen vinden we op Papua Barat tot een maximum van 5030 meter (Puncak Jaya/Carstensz top). Alleen deze bergmassieven zijn van niet-vulkanische oorsprong: ze zijn ontstaan door plooiing van lagen kalksteen.

Van de grotere eilanden zijn Kalimantan en Papua Barat betrekkelijk rustig omdat ze een vrij stabiele ligging hebben op respectievelijk een uitloper van het Aziatische continentale plat (het Sunda Plat) en het Australische continentale plat (het Sahul Plat).

De Indonesische archipel heeft haar huidige vorm en reliëf te danken aan de endogene krachten van opheffing en vulkanisme vanaf ongeveer 25 miljoen jaar geleden. Toch komen er in de ondergrond ook oudere lagen voor, getuige de grote voorraden aardolie en steenkool die vooral op Sumatra en Kalimantan voorkomen.

Indonesië is rijk aan mineralen. Behalve over aardolie, aardgas en steenkool beschikt het land ook over aanzienlijke reserves aan tin, nikkel, bauxiet en koper.

Gevolgen van de laatste zeespiegelstijging

De huidige opsplitsing van Indonesië in duizenden eilanden bestaat pas sinds de laatste zeespiegelstijging in de geologische geschiedenis, vanaf ongeveer 10.000 jaar geleden, toen het einde van de laatste ijstijd gevolgd werd door afsmelting van de enorme ijskappen op hogere geografische breedten en in de hooggebergten. Doordat het zeegebied van het Sunda Plat en het Sahul Plat ondiep is, was er in de koudere perioden de afgelopen twee miljoen jaar regelmatig een landverbinding tussen een aantal eilanden en het vasteland, waardoor uitwisseling van levensvormen mogelijk was. Eilanden die door diepzee al veel eerder van elkaar gescheiden waren, konden daarentegen een meer eigen, unieke flora en fauna ontwikkelen.

Zo hebben Sumatra, Java en Kalimantan een evolutie doorgemaakt die veel overeenkomsten vertoont met het zuidoosten van Azië, terwijl Papua Barat meer aansluiting heeft met Australië. De kleinere Sunda-eilanden, de Molukken en Sulawesi zijn ook gedurende de ijstijden geïsoleerd gebleven van de grote landmassa’s.

4 Bodems, flora en fauna

De vruchtbaarheid van de bodem

Vanwege het vroegere en huidige vulkanisme is in veel bodems vulkanisch materiaal te vinden. Daarnaast zijn er met name in de rivierdalen en kustgebieden ook klei- en zandafzettingen. Op de plaatsen waar de omstandigheden langere tijd gunstig zijn geweest voor koraalgroei, is de ondergrond kalkachtig.

Bodems van vulkanisch materiaal hebben de naam doorgaans erg vruchtbaar te zijn. Dat geldt niet als er sprake is van zure lava en dat komt in Indonesië nogal eens voor. Java en Bali vormen een gunstige uitzondering. Dat is een van de redenen waarom Java het dichtstbevolkte eiland is.

Bodems zijn in warme, regenrijke gebieden onderhevig aan snelle uitspoeling van voedingsstoffen. In een volkomen natuurlijk systeem zorgt de gevarieerde plantengroei voor voldoende aanvoer van afval voor een voedselrijke humuslaag. De bossen zorgen er door de dichte begroeiing tevens voor dat de hevige slagregens maar ten dele en druppelsgewijs de bodem bereiken, die daardoor meer vocht kan opnemen en vasthouden. Zo is er sprake van sponswerking die voorkomt dat op hellingen regenwater snel kan doorstromen. Daarmee wordt ook een belangrijke oorzaak van erosie weggenomen.

Wordt dit kwetsbaar systeem ontwricht door bijvoorbeeld verbranding of houtkap, dan verarmt de bodem in hoog tempo. Waar de neerslag vrij spel krijgt, treedt erosie op.

Bevolkingsgroei heeft vooral op Java, Bali en in het zuiden van Sumatra tot te intensief bodemgebruik geleid, waardoor hier de bodem steeds minder vruchtbaar is geworden.

Oorspronkelijke vegetatie deels nog intact

Op Java en Bali is weinig meer over van de oorspronkelijke vegetatie. Alleen de hogere berghellingen en de minst vruchtbare streken zijn redelijk ongemoeid gelaten.

Op Papua Barat en in grote delen van Kalimantan en Sumatra is de natuurlijke vegetatie nog grotendeels intact gebleven. Maar ook hier worden de bossen bedreigd, ondanks de inspanningen om bestaande natuurreservaten beter te beschermen.

Het onderscheid in tropisch regenwoudklimaat en savanneklimaat is uiteraard terug te vinden in de vegetatie. Op de grens van Midden-en Oost-Java begint loofverliezend moessonbos voor te komen en verder oostwaarts worden de verscheidenheid en dichtheid van de bossen minder. Op bijvoorbeeld Sumba en Timor is een droge grassavanne kenmerkend voor de natuurlijke vegetatie.

De kustgebieden, gelegen aan de relatief kalme en ondiepe wateren van het Sunda Plat en het westelijk en zuidelijk kustgebied van Papua Barat, zijn over het algemeen vlak met veel riviermondingen, waardoor er uitgestrekte mangrovewouden en kustmoerassen konden ontstaan met soms dikke veenlagen.

Sulawesi en de kleinere eilanden, alsmede de kusten die grenzen aan de Indische Oceaan, zijn vaak steil en rotsig. Hier zijn meestal de prachtige baaien en koraalriffen te vinden die voor het toerisme zo aantrekkelijk zijn.

Enorme biodiversiteit

Over heel Indonesië gezien liegt de verscheidenheid aan natuurlijke landschappen met een enorme biodiversiteit er niet om. Hoewel het gebied maar ongeveer 1% van de aardoppervlakte voor zijn rekening neemt, vinden we er 10% van alle plantensoorten, 12% van alle zoogdiersoorten, 15% van alle soorten reptielen en amfibieën, 17% van alle vogelsoorten en meer dan 25% van de soorten vis die momenteel bekend zijn.

Deze tekening komt uit het in 1778 te Amsterdam uitgegeven boek Beschrijving van de zo zeldzaame als zonderlinge aapsoort genaamd orang-outang van het eiland Borneo.

De diversiteit van biotopen blijkt onder andere uit de aanwezigheid van koralen, hete moerasgebieden, laagland-bossen, savannen, bergwouden en zelfs toendra.

Desondanks worden de natuurlijke leefgebieden steeds kleiner. Het mag duidelijk zijn dat met name veel bedreigde diersoorten die een groot leefgebied nodig hebben, in een zeer kwetsbare positie verkeren. Het gaat hier onder andere om bekende zoogdieren zoals de Sumatraanse en Javaanse neushoorn, de orang-oetan (Borneo en Sumatra) en de Sumatraanse tijger.

Twee komodovaranen ‘in het wild’ en één in een dierentuin. Komodovaranen behoren tot de dieren die alleen in Indonesië voorkomen. De Komodovaraan leeft bijvoorbeeld slechts op enkele eilandjes in het oosten van Indonesië, waaronder Komodo. De Varanus komodoensis is de grootste bekende varaan. Er is ooit een exemplaar gesignaleerd van ruim 3 meter lang en ruim 150 kilo zwaar.

Het grootste landdier is de Indische olifant die, hoewel beschermd, door boeren als een plaag wordt gezien. Tot de verbeelding spreekt zeker ook de grootste hagedis ter wereld, de Komodovaraan.

5 Natuur en bevolking in historisch perspectief

De eerste bewoners

Zoals overal ter wereld waar mensen in het verleden een sedentair bestaan zochten, heeft men zich ook in Indonesië in eerste instantie aangepast aan de natuurlijke omstandigheden, om pas in de laatste eeuwen de omgeving meer aan te passen aan de menselijke behoeften.

Het is niet met zekerheid vast te stellen wanneer mensen in deze regio binnendrongen, maar uit opgravingen is bekend dat er al minstens 9000 jaar geleden naast jagers, vissers en verzamelaars ook akkerbouwers voorkwamen. De voorouders van de huidige Papoea’s in de hooglanden van Nieuw-Guinea gebruikten toen zelfs al een stelsel van afwateringskanalen om taro-knollen te verbouwen. Daarnaast hielden ze varkens die, evenmin als de taro-knollen, inheems zijn. Het is wel zeker dat voor het einde van de laatste ijstijd door de lagere zeespiegel verbindingen over land gemakkelijker waren en dat migranten uit Azië, Australië en nabijgelegen eilanden in de Stille Oceaan voor veranderingen konden zorgen.

De voorouders van de huidige Papoea’s gebruikten al een stelsel van afwateringskanalen

Na het smelten van de ijskappen waren veel eilanden over land niet meer bereikbaar. Kustgebieden werden op veel plaatsen moerassiger en daarmee minder toegankelijk.

Dit heeft ertoe bijgedragen dat men diep in het binnenland van Nieuw-Guinea soms tot in de 20ste eeuw niet op de hoogte was van belangrijke ontwikkelingen zoals de bewerking van ijzer.

Chinese zeegaande jonken. Met deze jonken voeren Chinese kooplieden naar Indonesië. In de 18de eeuw waren zij de belangrijkste handelaren in Zuidoost-Azië. Zulke jonken werden bemand door ongeveer 130 zeelieden. Aan boord waren op de heenreis vaak ongeveer evenveel handelaren als Chinezen die naar Indonesië migreerden.

De kustbewoners van de eilanden, gelegen aan de ondiepe, relatief rustige binnenzeeën, hebben via de zeevaart al zeker sinds 2000 jaar contact met elkaar en met het vasteland van Azië. Ook van ver daarbuiten werden met name Java en Sumatra aangedaan. Ze liggen immers aan een van de drukste zeestraten ter wereld. Straat Malakka was vroeger nauwelijks te vermijden voor schepen die van Oost-Azië naar India en het Midden-Oosten voeren en omgekeerd. In de tijd dat de zeilvaart nog algemeen was, moesten zeevaarders in het gebied vaak wachten op het draaien van de moessonwinden, zodat ze bij de Indonesische eilanden of de landengte van Maleisië en Singapore afmeerden.

Al vanaf het begin van onze jaartelling waren er kooplieden uit China en India actief op zoek naar specerijen (vooral kruidnagelen), gom en sandelhout. Die producten werden vervolgens doorverkocht tot in het Romeinse Rijk. Op deze wijze brachten handelaren niet alleen koopwaar, maar ook nieuwe gewassen, technische vernieuwingen en andere culturele veranderingen naar de eilanden toe. Zo wordt aangenomen dat de rijstteelt vanuit het zuiden van Azië is geïntroduceerd, eerst op niet-geïrrigeerde gronden.

Vóór de komst van de Europeanen blijft de natuur vrij ongerept

Tot de komst van de Europeanen, vanaf de 17de eeuw, verliepen de ontwikkelingen zeer geleidelijk. De bevolking groeide niet snel en de gevolgen voor de natuur waren over het algemeen niet al te ingrijpend en zeker niet grootschalig.

Men schat dat er zo rond 1600 ongeveer 10 miljoen mensen in de hele archipel woonden, waarbij de verspreiding overigens niet veel afweek van tegenwoordig. Java was in vroeger tijd ook al een relatief dichtbevolkt eiland. Behalve over een gunstige verkeersligging beschikte Java ook over een groot areaal aan jonge vruchtbare bodems van vulkanische oorsprong en van aanslibbingen langs rivieren en langs de kust, die geschikt waren voor intensieve landbouw het hele jaar door.

Op Bali bedekt de natuurlijke vegetatie nog geen 20% van het landoppervlak. De vruchtbare vulkaangrond is voor een groot deel bedekt met sawahs, natte rijstvelden. In het zuiden van het eiland kunnen door een ingenieus irrigatiesysteem twee rijstoogsten per jaar worden gehaald. De overvloedige aanwezigheid van voedsel maakt het mogelijk dat Bali na Java het dichtstbevolkte eiland van Indonesië is.

De bewerking van het land voor de teelt van voedselgewassen kent al eeuwenlang een aantal varianten, afhankelijk van de natuurlijke mogelijkheden. Gewoonlijk wordt een indeling gemaakt in geïrrigeerde rijstteelt (de sawah), de niet-geïrrigeerde akkerbouw op permanente akkers (de tegelan) en de tijdelijke akkers op platgebrande stukken bos (de ladang). Vooral het sawah-systeem is erg arbeidsintensief, maar het levert wel het meeste voedsel per ha hectare grond, tot wel drie oogsten per jaar.

Op de erven van nederzettingen verbouwt men een grote verscheidenheid aan groenten en fruit. De kokospalm was en is een gezichtsbepalend element op het Indonesische platteland. Hij staat niet voor niets bekend als de levensboom. Hij zorgt voor voedsel, drank, olie, vezels, hout, brandstof, gereedschappen, dakbedekking en medicijnen.

Tot ongeveer 1800 waren de Europeanen (met name Portugezen en vervolgens de Nederlanders) in hoofdzaak geïnteresseerd in de specerijenhandel. Dit leidde tot het stichten van handelsposten in kustgebieden.

Na de komst van de Europeanen wordt de natuur sterk aangetast

Door de Industriële Revolutie ontstond in de 19de eeuw een groeiende behoefte aan andere grondstoffen. Nieuwe verkeerstechnische ontwikkelingen en de opening van het Suezkanaal in 1869 vergrootten de economische groeikansen aanzienlijk en in Nederland voorzag men een welvarende toekomst door de exploitatie van de natuurlijke rijkdommen van de koloniale bezittingen. Men ging zich dan ook intensiever toeleggen op de aanleg van een netwerk van verbindingen in de meest interessante gebieden, de aanleg van plantages voor de teelt van handelsgewassen zoals tabak, koffie, suiker en thee, de ontwikkeling van de mijnbouw (onder andere olie), de aanleg van rubberplantages en de introductie van commerciële houtkap.

Vooral op Java waren de omstandigheden gunstig. Deze indertijd grootschalige ontwikkelingen hebben hier dus het eerst geleid tot het verdwijnen van veel oorspronkelijk natuurgebied.

De door houtbedrijven leeg gekapte stukken land worden vaak illegaal in gebruik genomen door landloze boeren. Door de grote bevolkingsdruk krijgt de bodem, die slechts uit een klein laagje vruchtbare aarde bestaat, geen tijd zich te herstellen en raakt uitgeput. Als gevolg van de minimale begroeiing en het ontbreken van een beschermend bladerdek krijgt de zon vrij spel en droogt het regenwoud gestaag uit.

In Indonesië verdwijnt jaarlijks nog altijd ruim 1 miljoen hectare bos. Voor een belangrijk deel als gevolg van de groeiende behoefte aan palmolie die veel toepassingen kent zoals in voedsel, zeep en biobrandstof. China en India zijn daarbij de snelst groeiende afzetmarkten. Een kwart van alle palmolieplantages van Indonesië ligt in de provincie Riau op het eiland Sumatra.

Indonesië is een van de grootste leveranciers van tropisch hardhout. De houtexport is een belangrijke deviezenbron. Vooral Japan neemt veel hout af, onder andere voor het maken van grote aantallen wegwerp-eetstokjes.

Sinds enige jaren worden concrete afspraken gemaakt over duurzaam beheerd bos. Vanaf juni 2013 wordt ruim 1 miljoen hectare bos op Borneo beheerd volgens de regels van de Forest Stewardship Council (FSC), een internationaal geaccepteerd keurmerksysteem dat legale en duurzame exploitatie van bossen waarborgt. Zet men dat echter af tegen 23 miljoen hectare tropisch regenwoud aan kapconcessies in Indonesië, dan blijken de resultaten van duurzame exploitatie nog bescheiden.

6 Verscheidenheid in culturen

Het totaal aantal etnische groepen in Indonesië wordt op circa 300 geschat. Deze groepen onderscheiden zich van elkaar op cultureel gebied. Enkele eeuwen geleden hadden ze duidelijk onderscheiden hoofdmiddelen van bestaan. Zo ontwikkelden zich langs de kust bij riviermondingen samenlevingen die van handel en visserij leefden. Deze op de handel gerichte gemeenschappen hadden overzeese handelscontacten en ondergingen allerlei invloeden van buitenaf. Het politieke centrum lag bij de monding van rivieren waar het Maleise koninkrijk of sultanaat zich had gevestigd.

In de binnenlanden ontstonden, in vlakten die zich goed leenden voor de rijstbouw, samenlevingen van grote groepen boeren. Politiek was deze samenleving in handen van een sacraal vorst, gesteund door een aristocratie en ambtenarij.

In de heuvel- en bosgebieden in het binnenland ontstonden samenlevingen van nomaden, de orang asli. Zij leefden van de jacht en het verzamelen van bosvruchten. Deze groepen leefden vrij geïsoleerd van de buitenwereld, hoewel in sommige gevallen wel sprake was van ruilhandel met de aan de kust gelegen koninkrijken.

Met de modernisering is de onderscheiding naar hoofdmiddel van bestaan verminderd, maar de talrijke culturen van de Indonesische archipel hebben elk een eigen niet verwisselbaar karakter gekregen. Gemene deler is dat zij zich openstelden voor nieuwe invloeden en dit nieuwe konden aanpassen aan het oude.

Ter illustratie van de verscheidenheid van deze culturen volgt een schets van een aantal volken en culturen die Indonesië herbergt.

7 Verscheidenheid op Sumatra

Aan de rand van de Maleise koninkrijken op Sumatra woonden verscheidene tribale groepen, de Batak, de Kubu en de Sakai.

Batak

Oorspronkelijk waren de Batak van het Batakland in Noordoost-Sumatra ook tribale bevolkingsgroepen die zich aan de rand van Maleise koninkrijken bevonden. De naam Batak is een verzamelnaam voor meerdere groepen, die aan hen gegeven is door de bewoners van deze koninkrijken. Het betekent barbaren. Er zijn zo’n drie miljoen Batakkers waarvan de helft behoort tot de groep Toba Batak. Deze groep woont nabij het Tobameer. De Karo Batak wonen in de hooglanden.

Een groep Karo-Bataks roept in een rivier de regengoden aan.

De Batak-clans hadden geen centrale autoriteit en konden daarom moeilijk overheerst worden. Dat veranderde toen de Nederlanders kwamen. Dankzij hun militaire overwicht kwam dit deel van Sumatra in 1906 onder controle van de Nederlanders te staan. Aan de oorlogen tussen dorpen werd een einde gemaakt en het christendom werd geïntroduceerd. Een deel van de Batak ging tot deze religie over, een ander deel ging onder invloed vanuit het islamitische Atjeh over tot de islam.

Kubu

De naam Kubu is van oorsprong een verzamelnaam die door buitenstaanders aan de groepen in de wouden van Jambi, in het oosten van Sumatra, gegeven is. De Kubu, die zichzelf Orang Rimba noemen, leven van akkerbouw en sommige ook van jagen en verzamelen. Het zijn juist deze Kubu die de aandacht trokken van wetenschappers uit de 19de eeuw. Zij werden door hen beschreven als primitieve mensen. De Kubu jagen in het bos op wild en verzamelen daar tevens groente, knollen en fruit. Voor hen dient het woud als provisiekast. Het zijn nomaden die rondtrekken in kleine groepen, ieder slechts bestaande uit een paar aanverwante families. Elk gezin woont in een eenvoudige hut, soms niet meer dan een schuin afdak, gemaakt van stokken en grote bladeren. Deze hutten verschaffen onderdak totdat de groep besluit verder te trekken. Enkele bezittingen worden in gevlochten manden op de rug meegenomen, de hutten blijven achter en vergaan.

De foto is gemaakt in de provincie Jambi 1986, in het Bukit Duabelasgebergte. De Kubu kennen verschillende typen hutten. Afhankelijk van hoe lang ze verwachten op eenzelfde plaats te verblijven, maken ze een hele simpele hut – eigenlijk meer een scherm – of bouwen ze een hut met steunpalen en een verhoogd vloertje. De zijkanten blijven open.

Zij drijven ook handel in bosproducten met omwonende Maleise handelaren en boeren. Ook in het verleden ruilden de Kubu met hen al bosproducten tegen gekweekte producten. Zij hadden de kennis waar wat te vinden was in het bos, maar desondanks werden ze als een achterlijke bosbevolking beschouwd, waarvan vrouwen en kinderen mochten worden ontvoerd.

Pogingen van de Maleise sultanaten hen te islamiseren en gebruik te maken van hun arbeidskracht, zijn vaak mislukt. Kubu waren en zijn verlegen en timide mensen die terugschrikken voor buitenstaanders en het woud invluchten om ongrijpbaar te zijn voor de buitenwereld. Het handelen met de buitenwereld gebeurde dan ook via tussenpersonen.

In het verleden werd aangenomen dat jagers en verzamelaars ‘overblijfselen’ waren uit het paleolithisch tijdperk. Wat betreft jagers en verzamelaars van Indonesië zoals de Kubu in Sumatra en de Punan in Kalimantan wordt tegenwoordig gedacht dat zij afstammen van groepen die oorspronkelijk deel uitmaakten van de boerenbevolking. Deze groepen hebben zich echter in het verleden afgescheiden door zich in de bossen te vestigen, op zoek naar gewilde en door handelaren gevraagde bosproducten. Een andere verklaring voor deze terugtrekking in het woud kunnen plunderingen zijn geweest die het gevolg waren van de oorlogen tussen de verschillende Maleise koninkrijken.

Sakai

Een andere bevolkingsgroep, levend aan de rand van het woud, zijn de orang Sakai in de aan de oostkust van Sumatra gelegen provincie Riau. De Sakai leven van droge cassaveteelt, visvangst en jacht in het bos met behulp van vallen.

Tegenwoordig verbouwen sommige groepen ook rijst op droge rijstvelden, de zogenoemde ladangbouw. In het verleden stonden de Sakai bekend om hun verzet tegen de rijstteelt. In oude geschriften staat dat hun door de sultan van Siak verordonneerd werd rijst te planten, wat ze dan ook deden. Rijst oogsten stond echter niet in de ordonnantie en de rijstvelden werden dus na het planten aan hun lot overgelaten, terwijl de Sakai weer teruggingen naar hun cassavebouw.

Net als de Kubu zijn de Sakai in het bezit van een kujur, een speer van twee meter die door de mannen gebruikt wordt voor de jacht. De vrouwen gebruiken een lange stok om bosproducten uit te graven. De visvangst, in de rivieren die door hun gebied stromen, is een dagelijkse activiteit van de mannen, maar ze worden daarbij vaak vergezeld door hun echtgenote.

De Sakai vervaardigen hun huizen van boomstammen, boombast en palmbladeren. Van boomstammen wordt een geraamte gebouwd dat bedekt wordt met boombast ter afdichting van de wanden. Het dak wordt gedekt met palmbladeren. De vloer van het huis is verhoogd. In het verleden kon dit wel een verhoging zijn van ruim twee meter. Nu bevinden zich de vloeren van Sakai-huizen die nog traditioneel gebouwd zijn, ongeveer een meter boven de grond. Het huis bestaat meestal uit een enkele ruimte en wordt bewoond door één gezin. Een nederzetting wordt gevormd door een kleine groep van deze huizen, gelegen in de buurt van de cassavevelden.

Ook de Sakai woonden niet altijd op dezelfde plaats. Zij konden besluiten elders een nieuw onderkomen te bouwen indien dit gewenst was. Cassave kon echter alleen geplant worden op door de familie zelf ontgonnen grond en niet op een reeds ontgonnen stuk dat tijdelijk verlaten was door een andere groep.

In het verleden woonden de Sakai op de grens van het gebied van de sultan van Siak. Zij werden geregeerd door plaatselijke hoofden die aangesteld werden door de sultan. Deze hoofden vormden de tussenpersonen voor de handel in bosproducten zoals rotan, damar (hars), honing, kruiden.

Het sjamanisme is een van de kleurrijkste en interessantste aspecten van de Sakai-cultuur. De sjamaan fungeert als dokter voor de gemeenschap: terwijl hij in trance is, roept hij geesten op voor spirituele geneeskracht. Het oproepen gebeurt door speciale liederen, begeleid door een trommel. Elk lied roept een andere geest op: geesten van vogels en andere dieren, en geesten van mensen uit het verleden. De geest van ‘koning adelaar’ kan opgeroepen worden, maar ook de geest van ‘de gekke Nederlandse koning’. Van deze laatste geest wordt verhaald dat hij onbegrijpelijke taal spreekt en overal handelshuizen bouwt. De koning is gek, omdat hij dronken is. Sommige sjamanen maken geluiden alsof ze moeten overgeven wanneer ze hem uitbeelden; ook kruipen ze op handen en voeten rond omdat ze te dronken zijn om op hun benen te staan.

Minangkabau

West-Sumatra is het woongebied van zo’n vier miljoen Minangkabau, een volk dat bekend staat om zijn matrilineaire verwantschapssysteem, zijn handelsgeest, zijn scherpe keuken en zijn sterk geloof in de islam. De Minangkabau zijn ook vermaarde reizigers en migranten, zodat waarschijnlijk meer Minangkabau buiten dan binnen West-Sumatra leven. Toch blijft de band met de Minangkabau van West-Sumatra bestaan en wordt dit gebied als thuis ervaren.

Minangkabau-vrouwen blijven ook na het huwelijk met de kinderen in het huis van hun moeder of grootmoeder wonen. Voor iedere getrouwde dochter wordt een deel aan het huis gebouwd. Dat leidt tot de bijzondere vorm van de traditionele huizen. De vorm van het dak verwijst naar de horens van de waterbuffel.
De naam Minangkabau betekent ‘de karbouw heeft overwonnen’. Volgens de overlevering heeft een vrouwtjeskarbouw van een Javaanse vorst alle buffels in Sumatra uitgedaagd tot een gevecht. De kampioen zou het land voor zijn vorst winnen. De Maleiers van Sumatra verzonnen een list. Zij hongerden een buffelkalf uit, snoerden het een ijzeren pin op de kop en lieten het dier los. Het hongerige dier stormde af op de Javaanse kampioene en stootte daarbij de pin in haar buik. De Javaanse buffel stierf en de Maleise karbouw behoedde het land, dat sindsdien Minangkabau heet, voor de Javaanse overheersing.

De Minangkabau zijn een van de weinige volken ter wereld die een verwantschapssysteem hebben waarin afstamming en overerving via de vrouwelijke lijn worden bepaald. Elke Minang behoort zo tot zijn of haar moeders afstammingsgroep. Zowel de familiehuizen, rumah gadang (‘groot huis’) geheten, als de rijstvelden zijn in het bezit van de vrouwen van deze afstammingsgroep. De getrouwde vrouw blijft wonen bij haar familie van moederszijde met wie zij ook de rumah gadang deelt. Oorspronkelijk had de ongetrouwde man geen huis. Hij sliep met andere mannen in de surau, het gebedshuis. Overdag werkten de mannen op de velden van hun moeder en zusters of brachten zij hun tijd door in hun moeders huis. Getrouwde mannen droegen meer verantwoordelijkheid voor de kinderen van hun zuster dan voor die van henzelf.

De Toraja als toeristische attractie

Rondom de restanten van het fort Somba Opu, aan de rand van Makassar, werd in de jaren negentig een groot park aangelegd. Daar werden rumah adat, traditionele huizen, uit geheel Sulawesi her- of nagebouwd. De Torajahuizen (tongkonans) en rijstschuren zijn door de karakteristieke zadelvorm van het dak direct herkenbaar. Ze zijn gebouwd op houten palen, het dak bestaat uit bamboe. In de houten muren worden geometrische figuren gekerfd die worden ingekleurd. De figuren geven de sociale status van de eigenaar aan en moeten hem voorspoed en vruchtbaarheid brengen. Ronde figuren verwijzen naar de zon, het symbool van macht. Een gouden kris (mes) staat voor rijkdom, een buffelkop voor welvaart. Ook de kleuren hebben betekenis. Zwart symboliseert dood en duisternis, geel staat voor de zegen en kracht van de goden. Wit, de kleur van vlees en botten, symboliseert zuiverheid. Rood, de kleur van bloed, symboliseert het menselijk leven.

De Minangkabau zijn georganiseerd in matrilineaire clans, de suku. Deze suku zijn weer onderverdeeld in paruïk, afstammingsgroepen die bestaan uit alle nakomelingen van een enkele groot- of overgrootmoeder. Leden van de suku en paruïk mochten niet binnen hun eigen suku of paruïk trouwen.

8 Verscheidenheid op Sulawesi

Toraja naar binnenland verdreven

Een groot deel van de geschiedenis van Sulawesi is gedomineerd door het regelmatig terugkerende conflict tussen de Toraja-bevolking uit de bergen en de bewoners van de zuidwestelijke kuststreken. Deze laatsten hebben door de eeuwen heen altijd meer open gestaan voor invloeden van buiten dan de vrij geïsoleerde volken uit de bergen van centraal Sulawesi.

Volgens de mythologie van de Toraja kwamen de voorouders van de Toraja van zee en vestigden zij zich aan de oever van de rivier Sadan, in het zuiden van Sulawesi. Van daar werden zij door de bewoners van de kuststreken, de Buginezen en de Makassaren, naar de hooglanden van Sulawesi verdreven.

De Buginezen en de Makassaren stonden al eeuwenlang bekend om hun zeemanschap en botenbouwkunst, zeilend naar Flores, Timor en Sumba en zelfs naar de noordkust van Australië. Zij zijn nog steeds de twee grootste zeevarende bevolkingsgroepen van Indonesië. Hun schoeners vervoeren goederen van en naar Java, Kalimantan en Sulawesi en vormen nu wellicht de grootste zeilende handelsvloot ter wereld.

De Toraja

De bevolkingsgroepen van het ruige berglandschap van centraal Sulawesi worden de Toraja genoemd. Deze naam is afkomstig van het Buginese woord toriaja, dat bergmensen of mensen van het binnenland betekent.

Van alle Toraja is de groep in het zuidelijke deel van centraal Sulawesi het bekendst. Zij heten de Sadan Toraja en bewonen het Tanah Toraja (land van de Toraja). Ondanks de sterke opkomst van het toerisme zijn akkerbouw en veeteelt nog steeds de voornaamste bronnen van inkomsten. Koffie, kruidnagelen en peper zijn de belangrijkste handelsgewassen van de Toraja.

Al ver voordat de Nederlanders bekend waren met de Toraja-bevolking dreven de Buginezen handel met hen. Net als Arabische handelaren vervoerden zij koffie uit Tanah Toraja naar de havens aan de kust van Sulawesi. Tot aan het begin van de 20ste eeuw was de handel in slaven een andere belangrijke bron van inkomsten. Slaven vormden vroeger de laagste stand bij de Toraja, boven hen stonden de vrijen en daarna volgde de adellijke stand. De bestrijding van de slavenhandel was voor het Nederlandse koloniale bestuur een belangrijke reden om dit gebied in 1906 te onderwerpen. Daarna kwam het merendeel van de Toraja onder christelijke invloed te staan. Vooral de Gereformeerde Zendingsbond (GZB) was onder de Toraja actief.

De Toraja noemen hun religie Aluk to Dolo, de ‘riten van de mensen van weleer’ ofwel het geloof van de voorouders. Voorouders zorgen vanuit de hemel voor het welzijn van de gemeenschap en voor de vruchtbaarheid van de velden. De eerste mens werd in de bovenwereld geschapen – samen met de karbouw, het varken, de kip en enkele planten – door de oppergod Puang Matua (oude heer). Een nakomeling van Puang Matua verveelde zich in de bovenwereld en vroeg zijn voorouder te mogen afdalen tezamen met zijn gezin en wat karbouwen. Deze neergedaalde mens wordt To Manurun genoemd, ‘hij die op aarde is neergedaald’. Na hem volgden nog meer To Manurun die terechtkwamen in de bergen van Tanah Toraja en daar hun eerste huis, het familiehuis, de tongkonan bouwden.

De kosmos van de Toraja bestaat uit drie lagen: de bovenwereld, de aarde en de onderwereld. De bovenwereld is het gebied van de oppergod Puang Matua samen met andere goden en godinnen. De aarde is er voor de mensen. Een tunnel verbindt de onderwereld met het dodenrijk Puya. Dit dodenrijk ligt op aarde, ergens ten zuiden van Tanah Toraja. De dood wordt daarom ook geassocieerd met de windrichtingen zuid en west. Noord en oost zijn de windrichtingen van de opkomende zon en daarom symbool van het leven. De Toraja delen hun ceremoniën zo in dat alle rituelen die op de levenden betrekking hebben, aan de oostkant van het dorp plaatsvinden en die met betrekking tot de dood aan de westkant.

9 Verscheidenheid op Kalimantan

De Dayak

De oorspronkelijke bewoners van Borneo worden Dayak (ook Kajaks) genoemd). De benaming is afkomstig van het Maleise orang dayak (mensen uit het binnenland) en drukte minachting uit.

De Dayak bestaan uit verschillende groepen die weinig contact met elkaar hebben, zoals de Ngaju, Maanyan, Lawan-gan en Punan. Zij leven meest aan de oevers van de rivieren. Sommige groepen zijn nomadisch of half-nomadisch.

Hun voornaamste middelen van bestaan zijn visvangst, jacht en akkerbouw. Vermaard zijn de Dayak vanwege hun trefzekere jachttechniek met de blaaspijp. Hun akkerbouw valt onder het begrip ‘zwerflandbouw’. Zij kappen en verbranden een stuk bos, waarna in de vruchtbare as wordt gezaaid. Op die manier zijn drie of vier rijstoogsten mogelijk. Dan is de grond uitgeput, zodat een nieuw stuk bos moet worden ontgonnen. Oude akkers zijn pas na tien tot twintig jaar weer bruikbaar. Het zal duidelijk zijn dat voor deze vorm van akkerbouw veel grond nodig is.

De nomadische Punan (groep van Dayak) op Borneo trekken door het regenwoud op zoek naar voedsel. Dat kan zeer gevarieerd zijn: knolgewassen, bosvruchten, bladeren, zoetwatermosselen, slakken en honing en ook vissen, garnalen, land- en waterschildpadden. Producten die het bos niet levert, zoals speerpunten, tabak en textiel, worden geruild met dorpsbewoners.

De Dayak-groepen beleden alle een animistische godsdienst, waarin sjamanisme veelal een grote rol speelde. Door de Europeanen werden de Dayak als ‘wilden’ beschouwd, omdat bij veel groepen het gebruik van koppensnellen voorkwam. De Dayak geloofden dat de ‘ziel’ van het gesnelde hoofd hun eigen ‘ziel’ versterkte. Bovendien verhoogde een gesneld hoofd de status van de koppensneller. Jongemannen konden er hun moed door bewijzen. Eind 19de eeuw verbood het Nederlands bestuur het koppensnellen.

In het midden van de 19de eeuw begonnen vooral Duitse en Zwitserse (protestantse) genootschappen met zendingswerk onder de Dayak. Zij hadden daarbij veel succes, hoewel de christelijk geworden Dayak veel van hun oude godsdienstige gebruiken behielden.

Een opvallend kenmerk van de Dayakcultuur is het ‘lange huis’. De houten woningen, gebouwd op hoge palen, zijn soms wel 250 meter lang. Daarin woont een aantal verwante families, met de leider van de groep in het middengedeelte. Deze woningen gaven een goede bescherming tegen aanvallers.

Komst van migranten in kustgebieden van Kalimantan

In de kustgebieden van Borneo hebben zich grote aantallen migranten gevestigd. In de 12de eeuw trokken al Maleiers naar Borneo, in later eeuwen gevolgd door Chinezen, Javanen, Buginezen en Madurezen. De Dayak werden steeds meer naar het binnenland verdrongen.

Om de bevolkingsdruk op Java en Madura te verlichten stimuleerde de Indonesische regering de migratie naar Kalimantan. Landloze boeren en mensen die door welke oorzaak dan ook hun bestaansbasis waren kwijtgeraakt, werden met hun gezinnen gratis naar Kalimantan (of andere buitengewesten) vervoerd, waar ze een stuk grond toegewezen kregen.

Dat ging ten koste van de Dayak en leidde in de jaren ’80 en ’90 tot grote spanningen, nog versterkt door de religieuze tegenstelling tussen de islamitische migranten en de overwegend christelijke of animistische Dayak. In december 1996- januari 1997 kwam het tot bloedige aanvallen van Dayak op Madurezen, waaraan het Indonesische leger slechts met grote moeite een eind kon maken.

Tegenwoordig zijn de Dayak in Kalimantan ver in de minderheid: drie miljoen tegenover zeven miljoen anderen.

10 Verscheidenheid op Java

Java is een eiland vol van tegenstellingen. Java heeft een leidende rol in de politiek en de handel en beschikt over een enorm arbeidspotentieel. De sterke bevolkingsgroei veroorzaakt echter veel economische problemen.

Op Java leven meerdere etnische bevolkingsgroepen. In West-Java wonen onder andere de Sundanezen en een kleine geïsoleerde groep, de Baduï. In Midden- en Oost-Java wonen de Javanen en in het noordoosten, op het schiereiland Madura, de Madurezen. Op de Baduï en kleine christelijke gemeenschappen na is het overgrote deel van de bevolking van Java islamitisch. Desalniettemin hebben Indiase invloeden een stempel gezet op de Javaanse cultuur. De Indiase dichter Rabindranath Tagore zei bij zijn bezoek aan Java dat hij overal om zich heen India zag, maar toch niet herkende.

Op Java hecht men veel waarde aan het geloof in geesten. Magische krachten kunnen geconcentreerd zijn in erfstukken zoals de kris. Ook wordt op Java de dukun, de medicijnman, voor het oplossen van persoonlijke klachten nog vaak geraadpleegd. Javaans zijn betekent geciviliseerd zijn: luid vertoon van emoties is uit den boze en wordt gezien als vulgair en onverfijnd gedrag. Verfijnd zijn houdt in dat men de ander nooit in verlegenheid brengt. De Javaanse taal is een hiërarchische taal, opgebouwd uit drie beleefdheidslagen. Al naar gelang de stand van de aan te spreken persoon, wordt de juiste beleefdheidsvorm gekozen.

De Javaanse cultuur is het product van pre-hindoeïstische, hindoeïstische en islamitische invloeden. Het Javaanse wayangpoppenspel (zie het volgende hoofdstuk) vertoont veel van de hindoe-boeddhistische traditie op Java.

11 Verscheidenheid op de Molukken

De eilanden van de Molukken vormen een archipel op zich. Vanaf Halmahera in het noorden tot aan Wetar, noordoostelijk van Timor, ligt een duizendtal kleine eilanden verspreid in de oceaan. Hoewel het totale landoppervlak maar een klein deel uitmaakt van geheel Indonesië, neemt dit gebied in de geschiedenis van Indonesië een zeer belangrijke plaats in. Deze eilanden waren namelijk bekend als de specerij-eilanden waar Indiase, Chinese, Arabische en veel later ook Europese handelaren naar op zoek waren. Kruidnagel, nootmuskaat en foelie waren alleen daar te krijgen.

Deze eilanden kregen bij de komst van de Europeanen het meest te verduren. De Portugezen zetten in 1512 als eersten voet op Ambonese bodem. In 1605 verschenen de Hollanders ten tonele en werden de Portugezen verdreven. De Hollanders hadden bij hun streven naar een handelsmonopolie meer succes dan hun voorgangers. Na een aantal bloedige oorlogen slaagden zij erin de kustbevolking van Ambon volledig te onderwerpen.

Deze eilanden waren bekend als de specerij-eilanden. Kruidnagel, nootmuskaat en foelie waren alleen daar te krijgen.

De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) vestigde in de Molukken haar basis op Ambon, waarnaar ook het zwaartepunt van de kruidnagelteelt werd verlegd. Onder de Europese overheersing groeide het eiland Ambon uit tot het economische en politieke centrum van de Molukken, hoewel de sultan van Ternate (Noord-Molukken) een belangrijke machtsfactor bleef.

Ambon

In de dorpen aan de kust leven de bewoners nog traditiegetrouw van kleinschalige landbouw en visvangst. Ongeveer de helft van de bewoners is protestants, de andere helft is moslim. De protestanten zijn erg behoudend. Vooral de oudere gemeenteleden, die nog in het zwart gekleed de dienst bijwonen, zijn zich sterk bewust van de diep gewortelde kerkelijke tradities en stellen een breuk met het verleden niet op prijs. Naar hun mening zullen de gehanteerde rituelen door elke verandering inboeten aan mystieke kracht.

Straat op Ambon, aquarel vermoedelijk van omstreeks 1830, maar ook representatief voor voorgaande decennia.

Sommige dorpen aan de kust zijn al bijna 500 jaar christelijk, waarvan zo’n 400 jaar protestants. De gemeenschap is in belangrijke mate door de Kerk beïnvloed, maar adatvoorschriften over verwantschaps- en dorpsorganisatie worden nog altijd in ere gehouden. De pela, broederschaprelaties die tussen dorpen bestaan, hebben evenmin aan waarde ingeboet. Oude traditionele regels (de adat, blz. 28) en de Kerk sluiten elkaar niet uit, maar vullen elkaar aan. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de gebeurtenissen rondom een huwelijk, waar adatbepalingen de relatie tussen de twee families regelen en de kerkelijke plechtigheid bedoeld is om de zegen van God over de verbintenis tussen bruid en bruidegom te vragen. Het dorpshoofd en de dominee vormen de twee belangrijkste autoriteiten in het dorp.

Halmahera, Ternate en Tidore

De bevolking van de noordelijke Molukken is overwegend moslim. Daar brachten kooplieden, ver voor de komst van de eerste Europeanen, de islam. Traditionele en islamitische gebruiken werden sterk vermengd.

Halmahera is het grootste eiland dat samen met onder andere Ternate en Tidore deel uitmaakt van de noordelijke Molukken. De macht over Halmahera was vroeger verdeeld tussen de sultanaten van Ternate en Tidore. De bewoners van deze drie eilanden vormen een aparte mengeling van afstammelingen van Portugezen, Gujarati (uit West-India), Arabieren, Maleiers en Nederlanders. Dit is het gevolg van langdurig contact met buitenlandse handelaren die allen aangetrokken werden door de handel in specerijen. Het noorden van Halmahera wordt ook bevolkt door een aantal tribale groepen.

De talen van noordelijk Halmahera, Ternate en Tidore tonen meer overeenkomst met die van de Australische Aboriginals, de bewoners van de binnenlanden van Papua Barat en de Andaman-eilanden in de Indische oceaan, dan met de andere talen van Indonesië en de Filipijnen.

12 Verscheidenheid op Papua Barat

Ten tijde van de sultanaten van Ternate en Tidore kwamen handelaren uit de Molukken naar Papua Barat om slaven te halen en te verkopen in het westen van de archipel. Zij brachten de islam en de Maleise taal naar de aan de kust gelegen nederzettingen. Daardoor worden daar nu aan het Indonesisch verwante talen gesproken.

De bevolkingsgroepen in de met oerwoud bedekte bergen van Papua Barat hadden weinig tot geen contacten met de buitenwereld. Zij verschillen daarom in cultureel en etnisch opzicht nog steeds sterk van de rest van de Indonesische bevolking.

Voor alle oorspronkelijke bevolkingsgroepen samen is de verzamelnaam Papua’s gebruikelijk.

De Dani

In het door bergen omringde hoogland leeft de tribale groep van de Dani. De Dani bewonen de hoog gelegen Baliemvallei, die een van de oudste centra van intensieve landbouw van de hele wereld vormt. Hun irrigatiekanalen, die de zoete aardappeltuinen bevloeien, moeten al vierduizend jaar voor Christus hebben bestaan.

Papua’s, vader en zoon, in Wamena, Papua Barat 1994

De Dani vormen met zo’n 180.000 zielen de grootste tribale groep van Papua Barat. Ze zijn schaars gekleed. De man is uitgerust met de koteka, peniskoker, en heeft enkele lichaamsversieringen. De vrouwen dragen een korte heuprok van gras of boombast en buitenshuis wordt de rugzijde vanaf het hoofd tot de dijen bedekt met een net, vervaardigd van boombastdraad. Dit net is naast kledingstuk ook draagnet voor de oogst van de dag, de baby of zelfs voor het troetelvarken. De Dani bouwen en bewonen eenvoudige houten hutten die hun genoeg bescherming bieden tegen de koude nachten. Het bevloeien van de tuinen met behulp van irrigatiekanalen stelde de Dani al lang geleden in staat de Baliemvallei met relatief veel mensen te bewonen. De rijke oogsten maakten het ook mogelijk varkens te fokken, waardoor de Dani door naburige dorpen als een zeer welvarend volk werden beschouwd. Om deze welvaart te behouden werd het inwonertal van de vallei onder meer beperkt door de opvatting dat een vrouw slechts twee opgroeiende kinderen tegelijkertijd mag verzorgen. Bovendien was het werk van de vrouw op het land al zwaar genoeg.

Berg- en kustpapua’s

Ondanks de toenemende contacten met buitenstaanders geven de Dani, de bergpapua’s, de voorkeur aan een bestaan volgens de eigen tradities en wijzen ze alle pogingen om hen te moderniseren van de hand. Naast de Dani behoren ondermeer de Ekagi van de Wisselmeren en de Muyu uit het gebied van de Boven-Digul tot de bergpapua’s.

De regenwouden in de laaglanden van Papua Barat zijn veel minder dicht bevolkt. De bewoners van deze gebieden behoren tot de kustpapua’s. Van hen zijn de Marind Anim en de Asmat in het zuiden en de Sentani en Biak in het noorden het meest bekend.

Nieuwe bewoners van Nieuw-Guinea

De Dani zijn tegenwoordig niet meer de enige bewoners in de Baliemvallei. De afgelopen jaren hebben zich allerlei nieuwkomers op de vlakte gevestigd. Deze spontane migranten zijn meestal afkomstig uit Sulawesi of de Molukken; het zijn voornamelijk handelaren en aannemers die in de Baliemvallei een nieuw bestaan willen opbouwen.

Naast spontane migratie vindt er ook georganiseerde migratie plaats. Papua Barat is het belangrijkste opvanggebied voor de transmigratiepolitiek van de Indonesische regering. Deze politiek is erop gericht een oplossing te vinden voor de armoede- en milieuproblematiek van de overbevolkte eilanden Java, Madoera en Bali.