De IJzeren Eeuw

Het begin van het moderne Nederland

Hans Goedkoop & Kees Zandvliet

eBook editie, maart 2016

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2015

Deze publicatie is verschenen bij de tv serie De IJzeren Eeuw van de NTR en de gelijknamige tentoonstelling in het Amsterdam Museum.

© 2015 Hans Goedkoop en Kees Zandvliet, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag

Johann Heinrich Schönscheidt, Brug over de Lek bij Culemborg, 30 augustus 1868.

Lithografie

BFC Grapichs & Design – Bert van der Horst

Tekstredactie

Onno Jager / Jager & Neyendorff, Den Haag

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 978.94.6249.177.9

NUR 688

Een ijzeren eeuw

Eenmaal klaar zag het er vanzelfsprekend uit. Maar kijk naar de trots van deze mannen bij hun werk, over de Lek bij Culemborg. 667 meter, met een vrije overspanning van 154 meter – dit was in 1868 de langste brug van heel Europa en een wonder van techniek.

Staal, gewalst in vormen die de grootste krachten konden dragen. Krachten, berekend met behulp van de modernste wiskunde. Wiskunde, onderwezen op de school van de toekomst, de HBS.

Dit was niet zomaar een brug. Het was een overbrugging naar een nieuwe tijd, waarin ons land als een razende veranderde en wij burgers gingen geloven in vooruitgang. Een tijd van stoom en ijzer.

Pieter Oosterhuis, Leidinggevenden (vooraan) en arbeiders op de vrijwel voltooide spoorbrug bij Culemborg, augustus 1868.

Hoe noem je die tijd? In de geschiedschrijving is er nooit een vaste roepnaam voor gevonden. Maar de negentiende eeuw zelf reikt er wel een aan. Lees in het Tijdschrift voor staathuishoudkunde en statistiek, meteen de eerste jaargang, 1841. ‘De eeuw, waarin wij leven, kan met regt de ijzeren eeuw worden genaamd; heden ten dage is het ijzer even onmisbaar voor onze behoeften als de lucht, het water en het vuur. Al onze werken verslinden eene ontzettende massa van ijzer; het ijzer is de voornaamste grondslag onzer nijverheid; het ijzer voert ons over den Oceaan; het ijzer sleept ons over de groote wegen; over ijzeren bruggen trekken wij stroomen en rivieren over.’

De IJzeren Eeuw. Het was de eeuw van stoommachine, trein en industrie, van kracht en groei en snelheid. Alles door dat ijzer dat, zo schreef het Tijdschrift, ons ging beheersen, en dat zoals alle heersers dichters wist te vinden om zijn lof te zingen. Zij het van een nieuwe soort. ‘Wij hebben thans eene volledige letterkunde over de metalen, helden- en leerdichten over het ijzer en de ijzeren wegen, kostbare jaarboekjes, waarin de mijnwerken en ijzerbanen wonderbaarlijk beschreven zijn; almanakken voor actiehouders en directeuren dier wegen; tallooze twistschriften over het ijzer zien dagelijks het licht; het parlement is soms herschapen in eene vergadering van smeden, waarvan Vulcanus als het ware voorzitter is.’

Johann Heinrich Schönscheidt, De spoorbrug bij Culemborg in aanbouw, 9 augustus 1867.

Enzovoort enzovoort, het Tijdschrift putte zich uit in lyriek. Maar in hetzelfde 1841 werd er ook een ander beeld van de geest des tijds gemunt, in een verhaal van de bekende schrijver Potgieter over het echtpaar Jan en Jannetje. Zij stonden voor de gloriedagen van de zeventiende eeuw, de Gouden Eeuw, maar ze hadden een zoon, Jan Salie, aan wie weinig glorie te behalen viel. Hij teerde op de verdiensten van zijn ouders, zelf was hij niet meer vooruit te branden, en voor Potgieter was hij een toonbeeld van de negentiende eeuw. Een eeuw ten prooi aan jansaliegeest.

Dat sentiment klonk in die tijd misschien nog wel vertrouwder dan het nog zo nieuwe sentiment rond ijzer en vooruitgang. Het verleden was pas glorieus! De Gouden Eeuw! De Spaanse tirannie verslagen, Nederland een trotse Republiek, de wereldzeeën over en alom gevreesd! Maar dat was dus voorbij. Het land leek in zichzelf gekeerd geraakt, verwend, verweekt, de voorsprong op de andere machten in Europa was een achterstand geworden. IJzer, bruggen, rails? In vergelijking met de buurlanden stelde het weinig voor bij ons – we werden links en rechts voorbijgestreefd door naties die we vroeger amper zagen staan.

Die manier van kijken bleef lang dominant. In de negentiende eeuw zelf, maar ook in de twintigste, soms aangestuurd door vakhistorici en soms vergeefs door hen weersproken. In ons land gebeurde alles ‘vijftig jaar later’ dan elders in Europa, heette het met een citaat van Heinrich Heine dat waarschijnlijk helemaal niet van die Duitse dichter is. In ons land bleef het leven traag en klein en liefst ook nog kleinburgerlijk. Het was een land van domineespoëzie, vol van gezemel over lenteroosjes, levenslampjes en tevredenheid met vlijt. Een land om aan voorbij te gaan.

Voor dat misnoegen valt best iets te zeggen. Sommige Jan Salies hielden in de negentiende eeuw de luiken dicht en sommige dichters leken inderdaad op predikanten van de meest benepen soort. Maar toch. Die brug over de Lek dan? De langste van Europa en een wonder van techniek?

Kijk met een beetje afstand en je ziet hoe aan het einde van de eeuw een heel andere geest was gaan waaien dan die van Jan Salie. Naast de bruggen en de sporen waren wegen en kanalen aangelegd. Amsterdam en Rotterdam ontwikkelden zich stormachtig. Van Maastricht tot aan Veendam verrezen industrieën met moderne machines. De overzeese handel bloeide op, vooral met de Oost. De kunst vond aansluiting bij internationale stromingen en de wetenschap kwam vlak na het einde van de eeuw met een handvol Nobelprijzen thuis. Het land werd opgestoten in de vaart der volkeren, naar een gevleugeld woord van toen, en later is het nog wel sterker uitgedrukt. Beleefde het geen tweede Gouden Eeuw?

Aan dat mirakel is in wetenschappelijk onderzoek naar de negentiende eeuw recent meer aandacht besteed. Met dank aan alle vaar-, spoor- en andere wegen ontstond in die eeuw toch maar mooi de infrastructuur van het huidige Nederland. Met dank aan politieke vernieuwingen ook de staatkundige structuur. Wat vroeg in de eeuw nog een samenraapsel was, een Republiek van gewesten die het zelden eens werden, veranderde in een Koninkrijk met een centraal gezag dat voor het eerst een eenheid wist te brengen. Daar kwam later in de eeuw een grondwet bij die in de kern nog steeds de onze is en een verzuild bestel van politieke partijen dat vandaag de dag ook nog herkenbaar is.

Om maar te zwijgen van veel andere verschijnselen die ons bekend voorkomen. Pleidooien voor het particulier initiatief, dat ruim baan diende te krijgen. Pleidooien aan de andere kant voor overheidsbemoeienis, dat het particulier initiatief diende aan te vullen of zelfs in te dammen. Plannen voor de emancipatie van bevolkingsgroepen die in de verdrukking zaten. Ideeën over de opkomst van een massacultuur en of die wel zo goed voor ons was. Gedachten over de rol van de vrouw en over seks en liefde. Angsten over al het nieuwe dat de tijden brachten en verlangens naar een ongerept verleden waarin die onzekerheden er nog niet leken te zijn. De negentiende eeuw was al met al de eeuw waarin een land tot stand kwam dat wij nog altijd herkennen – het begin van het moderne Nederland.

Dat is wat De IJzeren Eeuw wil laten zien. Op televisie, in een tentoonstelling en in dit boek hoopt het project een frisse blik te werpen op een tijd die al te lang is afgedaan als saai en braaf en godzijdank voorbij. Gesteund door nieuw historisch onderzoek licht het de maatschappelijke ontwikkelingen van die tijd over de volle breedte uit – van rijk tot arm, van geloof tot wetenschap, van burger tot buitenstaander en van Holland tot aan Groningen en Maastricht. Het laat zien hoe roerig en modern de eeuw was, vergeven van dilemma’s waarmee wij nog altijd leven, en het waagt de stelling dat die eeuw bij geen andere in de schaduw hoeft te staan, hoe schamel ijzer ook lijkt af te steken bij het goud van ooit.

De dichter Hendrik Tollens (1780-1856) schreef het al rond 1810, verstoord over de onuitroeibare neiging terug te blikken op een tijd die beter scheen. Al leek de eigen eeuw prozaïscher, zie toch wat die ons bracht!

‘Trots der dwazen luid geschreeuw,

‘t Welzijn dan van de ijzren eeuw!

Vrienden! ze is ons allen ‘t naaste.

Wee hem, wie haar zoet verpest

En belastert wat ons rest!

Ze is, beweert men, de allerlaatste:

Wat het laatst komt is het best.’

1
Verlangen naar vernieuwing

De komst van de monarchie als misverstand

Ons land was sinds de zeventiende eeuw één Republiek, maar opgebouwd uit zeven provinciën die nog maar nauwelijks de Verenigde Nederlanden vormden. Plus een achtste, Drenthe, die niet eens een stem had in het landsbestuur. En een trits generaliteitslanden in het zuiden, te beginnen bij het veelgeplaagde Brabant, die al helemaal geen stem hadden en met draconische belastingen werden uitgebuit als wingewesten. Eigen schuld, dan hadden ze maar niet zo katholiek moeten zijn.

Een reis door het land was een hindernisbaan. Over de grote rivieren lagen nog geen bruggen. De rivieren zelf werden op geen enkele manier door mensenhand geleid en stroomden over, vielen droog, veranderden van bedding zoals het ze uitkwam. Veengronden van noord tot zuid waren een deinende zomp om zo hard mogelijk doorheen te galopperen. Zandgronden waren godverlaten en onvruchtbaar en soms nog gevaarlijk ook. Wie van het westen naar het verre Twente reisde, voor zover je daar al iets te zoeken had, moest langs de roversbendes van de Veluwe alvorens weer in de bewoonde wereld aan te komen. Limburg had zelfs roversbendes die volgens het volksgeloof een pact met de duivel sloten en op bokken door de lucht stormden. Steden lagen als eilanden van beschaving in een verregaande negorij.

Het landsbestuur was ook al patchwork. De gewesten kwamen samen in Den Haag en overlegden daar in de Staten-Generaal, maar dat viel nog niet mee. Ieder gewest was eigen baas en al bij voorbaat, per traditie, sterk geneigd het met de rest oneens te zijn. Zodra er een besluit genomen dreigde te worden, trokken de gewestelijke delegaties huiswaarts voor de nodige ruggespraak. Dan weer terug naar Den Haag, over die deerniswekkende wegen van het land, en zo maar voort en verder.

Onze eerste koning

Tussen 1806 en 1810 werd het Koninkrijk Holland bestuurd door een Franse importvorst, een broer van keizer Napoleon Bonaparte. Koning Lodewijk Napoleon (1778-1846) woonde hier maar vier jaar. Tijdens de korte periode van zijn bewind maakte hij zich geliefd bij zijn onderdanen.

Johannes Jelgerhuis, Het Steenschuur in Leiden op 12 januari 1807, drie dagen na de ontploffing van het kruitschip.

Dat had hij misschien vooral te danken aan zijn warme belangstelling voor mensen in nood. In 1807 ontplofte een met kruit geladen schip in het centrum van Leiden. Brokstukken werden kilometers ver weggeslingerd, een groot deel van het centrum lag in puin, 160 mensen kwamen om het leven en er waren 2000 gewonden. De koning spoedde zich naar Leiden om de getroffenen te troosten. Het volgend jaar trof een watervloed het Zeeuwse Wolphaartsdijk, opnieuw kwam Lodewijk Napoleon naar een getroffen gebied om zich op de hoogte te stellen van de ramp. In de winter daarop was het weer raak. In januari 1809 braken de dijken van de grote rivieren door als gevolg van een combinatie van ijsgang en hoge waterstand. Ongeveer 100.000 mensen, dus 1 op de 20 Nederlanders toen, werden door de wateroverlast getroffen en ongeveer 275 mensen kwamen om het leven. De koning bezocht, niet zonder gevaar voor eigen lijf en leden, de getroffen gebieden langs de Waal, de Rijn en de IJssel. Een hond, een van de getroffenen, werd een trouwe metgezel van de koning. Hij sprong in de koets van de vorst en werd kort daarna vernoemd naar de Betuwse stad Tiel. Lodewijk Napoleon gaf waterstaatsingenieurs opdracht binnen enkele weken met plannen te komen om een nieuwe overstromingsramp te voorkomen en startte, net als twee jaar eerder in Leiden, een nationale inzamelingsactie.

Charles Howard Hodges, Lodewijk Napoleon, Koning van Holland, 1809. De linkerhand van Lodewijk Napoleon leunde op zijn stok. Deze is later weggeschilderd omdat een kreupele koning niet vorstelijk oogt.

Het ligt voor de hand dat de Oranjes – zo’n honderd jaar later, te beginnen met koningin Wilhelmina – zich spiegelden aan Lodewijk Napoleon: bij grote rampen heeft het land behoefte aan een troostende en bemoedigende vader- of moederfiguur. Denk aan de rol van koningin Wilhelmina tijdens de Tweede Wereldoorlog; denk aan het bezoek van koningin Beatrix aan de plek van de Bijlmerramp. Lodewijk Napoleon kunnen wij wel beschouwen als een van de grondleggers van ons nationaal gevoel.

De liefde tussen vorst en volk was wederzijds: in zijn memoires schreef Lodewijk Napoleon dat hij vanaf het moment dat hij voet zette op Nederlandse bodem, er zich thuis voelde. Zijn broer stuurde hem echter naar Nederland om er op te treden als zijn zetbaas: Napoleon zag Nederland eerder als een wingewest ten behoeve van het Keizerrijk dan als een zelfstandig land met eigen belangen. Die rol liet Lodewijk Napoleon zich echter niet aanleunen. Hij wilde het land dienen zo veel als mogelijk was, leerde de taal, zette zich in voor de modernisering van de staatsinrichting en wilde zich bijvoorbeeld onttrekken aan de door zijn broer ingestelde handelsblokkade met Engeland. Wat dat laatste betreft, tevergeefs. Een opvallend economisch initiatief was de organisatie van bedrijfstentoonstellingen in 1808 en 1809 in respectievelijk Utrecht en Amsterdam. Over de laatste schreef de bekende patriot Willem Anthonie Ockerse (1760-1826) een boekje over de daar tentoongestelde ‘Hollandsche nationale vlijt’. Deze presentaties waren de directe voorlopers van de tentoonstellingen en beurzen in het Paleis voor Volksvlijt, geopend in 1864, en de huidige RAI in Amsterdam.

Lodewijk Napoleon omringde zich met een team van uitstekende ministers. Hij had een voorkeur voor kandidaten uit de landprovincies. Zo, was zijn redenatie, zou het gemakkelijker zijn het land tot eenheid te brengen. Lodewijk Napoleon doorbrak, en Thorbecke zou vijftig jaar later hetzelfde doen, de traditionele dominantie van de grote steden in het westen van het land.

Vervolgens toog hij met zijn ministers aan het werk om zijn Koninkrijk te smeden tot een natie. In feite zette hij zodoende het werk van Bataafse voorgangers voort. De inning van de belastingen werd genationaliseerd. Tegelijkertijd zette de koning een legertje landmeters aan het werk om een kadaster op te zetten: een betrouwbaar informatiesysteem van de grootte en vorm van ieders bezittingen en de grondslag voor een rechtvaardige belasting op onroerend goed. Cultureel leverde Lodewijk Napoleon bijdragen om de natie te stutten, waarbij hij overigens wel erg vervuld was van allerlei monarchistische tierelantijnen: ridderordes, grootse kunstopdrachten, herinrichting van paleizen ten koste van de al terdege uitgeknepen belastingbetaler. Na zijn aankomst in Den Haag had hij zijn intrek genomen in Paleis Huis ten Bosch. Daar maakte hij kennis met het kort tevoren aldaar ingerichte nationale museum. Nadien verplaatste Lodewijk Napoleon zijn regering, na een tussenstop in Utrecht, naar Amsterdam. Die verhuizing markeert de overstap van Amsterdam naar de status van hoofdstad. Het stadhuis op de Dam werd door Lodewijk Napoleon bestemd voor twee functies: enerzijds die van woonhuis van de vorst en anderzijds die van nationaal museum. In Amsterdam vond een fusie plaats tussen verschillende collecties: de historische collectie van de stad Amsterdam, de collectie uit Paleis Huis ten Bosch en de vaandels die vanaf omstreeks 1600 de Ridderzaal in Den Haag sierden. Deze vaandels waren veroverd op vijanden van de Republiek: afwisselend Spanje, Engeland en Frankrijk. Lodewijk Napoleon liet een speciaal vaandel maken om vooruit te dragen in de plechtige optocht met de historische stukken door Amsterdam: ‘Louis Napoleon, Koning van Holland, schenkt aan zyne hoofdstad Amsterdam deze zegetekenen door dappere Nederlanderen op derzelver vyanden veroverd. ’

De meeste cultuurschatten gingen in 1817 naar het Rijksmuseum in het Trippenhuis en vervolgens naar de nieuwbouw van het Rijksmuseum. De vaandels, steeds verder uiteengerafeld, behielden tot het midden van de twintigste eeuw hun plek in de Burgerzaal van het Paleis. Zij kwamen roemloos ten einde in ladenkasten van het Legermuseum: trots op het militaire verleden is een beetje passé.

De relatie met grote broer Napoleon was en bleef moeizaam. Minstens zo moeizaam was de relatie tussen de vorst en zijn echtgenote Hortense de Beauharnais. Ongeveer even veel als Lodewijk Napoleon van zijn nieuwe vaderland hield, zo haatte de koningin het. Liever verbleef zij in Parijs dan in Amsterdam waar zij onpasselijk werd van de stinkende grachten. In de zomer van 1809 landden Engelse troepen in Zeeland. Napoleon greep het vermeende lakse optreden van Lodewijk Napoleon aan om hem tot verantwoording te roepen. Het was het begin van het einde van het Koninkrijk Holland, een jaar later.

Besluiten kwamen nog het best tot stand wanneer de Republiek bedreigd werd door een oorlog – onder druk wordt alles vloeibaar. Dat verklaart ten dele waarom het systeem gedurende de zeventiende eeuw toch aardig werkte. In die Gouden Eeuw waren de Nederlanden maritiem en economisch dé grootmacht van Europa, dus het halve continent stond klaar om daar een oorlog tegen te beginnen. Maar in de achttiende eeuw namen de Engelsen het stokje van de macht over. De Republiek viel minder op, de druk van buiten nam af en daarmee ook de samenwerkingsbereidheid van de gewesten. Waarom zouden ze nog rekening houden met elkaar?

Als meest stabiele factor in al die verdeeldheid bleven de regentenelites over. Die waren opgekomen, vaak als avontuurlijke ondernemers, in de stormachtige sociale mobiliteit van vooral de vroege zeventiende eeuw. De eeuw daarop veranderde hun ondernemerschap dikwijls in investeerderschap in ondernemingen van anderen. Hun nieuwe geld werd oud, hun open blik raakte gesloten, ze kregen kortom alle trekken van een gezeten bovenlaag die zich losmaakte van het gewone volk en eigen etiquettes kreeg. Onderling trouwen deed de rest. Uit de veranderingsgezinde groep sociale stijgers van een eeuw tevoren groeiden behoudzuchtige notabelen.

Maar zelfs die stabiele factor werd tegen het einde van de achttiende eeuw bedreigd. In het Verlichtingsdenken van die tijd kwamen ideeën over vrijheid en gelijkheid op, de Franse Revolutie sloopte de gevestigde rangorde van standen en in ons land borrelde er een beweging op van zogeheten Patriotten. Dat waren heel diverse lieden, die gemeen hadden dat ze tegen de regentenelite waren en meteen ook tegen de stadhouder – de autoritaire topbestuurder van de Republiek, van oudsher een Oranjeprins. Ze wilden democratisering van het staatsbestel, een vorm van volkssoevereiniteit. Maar dat bracht het gevaar met zich mee dat de verdeeldheid in het land alleen nog maar zou toenemen, dat de impasse van een behoudzuchtige elite zou verkeren in totale chaos, dus de tegenstanders van de Patriotten zagen het met angst en beven aan. Wat kon er nog verzonnen worden om het land bijeen te houden?

Vaandel dat werd meegevoerd in de plechtige optocht waarbij vaderlandse relieken, met name veroverde vlaggen en vaandels die in de Ridderzaal hingen, werden overgebracht naar het Paleis op de Dam in Amsterdam, de nieuwe hoofdstad van het Koninkrijk Holland, 31 juli 1806.

Enter Gijsbert Karel van Hogendorp (1762-1834). Hij was typisch een regentenzoon, zijn moeder was goed met de vrouw van stadhouder Willem V, Wilhelmina van Pruisen. Maar als jongeman, bekend met de Verlichting en gevoelig voor de Romantiek, hij las Rousseau, bleef hij niet blind voor de aversie die zijn kringen opriepen bij de Patriotten. Ook het volk verdiende een rol in het landsbestuur. Hij vreesde alleen dat die invloed niet zou bijdragen aan wat het land het meeste nodig had – een sterk bestuur dat het land zou vernieuwen, van de wegen en kanalen via de bedrijvigheid van kooplieden tot aan de effectiviteit van het bestuur. Het land was een achterland geworden, het viel niet meer te ontkennen. Het moest weer vooruit, omhoog, voorop, en de vraag voor hem werd wie dat kon bewerkstelligen.

Cornelis Bogerts, De plechtige optocht waarmee het nationale erfgoed werd overgebracht naar het Paleis op de Dam, 31 juli 1806. Zoals te zien zijn de meeste vlaggen rafelig en versleten.

Een reis naar Amerika in 1783 richtte zijn gedachten. Hij zag daar een groepje staten die zich net hadden ontworsteld aan de heerschappij van Engeland, zoals de zeventiende-eeuwse Nederlanden zich hadden ontworsteld aan de heerschappij van Spanje. Hij zag hoe de founding fathers zich ook lieten inspireren door de Nederlandse Republiek – ze gebruikten bijna letterlijke teksten uit de Nederlandse onafhankelijkheidsstrijd. Maar hij bemerkte dat ons land zich, andersom, ook best mocht laten inspireren door Amerika. Hij trof er een onbevangenheid aan die ons land niet meer had, een vrijheid waarin iedereen maatschappelijk kon opklimmen, zoals voorheen bij ons, en een model voor de staatsinrichting dat ons iets zou kunnen leren doordat het een evenwicht organiseerde. Aan de ene kant was er macht voor het volk, vertegenwoordigd in het congres. Maar aan de andere kant toch een centrale macht, de president, die verregaande bevoegdheden kreeg om het land vorm te geven.

Even wuiven misschien?

Wat is een koningshuis zonder balkonscène? Natuurlijk zijn er prachtige scènes die horen bij de installatie van de vorst in een kerk of troonzaal of de opening van een parlementair jaar, maar publicitair en emotioneel kan er weinig op tegen het balkon. Daar kust de vorst kort na de plechtige huwelijksvoltrekking, ten overstaan van het toegestroomde volk, zijn gemalin. Als de nieuwe vorst aantreedt en ten overstaan van notabelen heeft gezworen het vaderland trouw te dienen, verschijnt hij vervolgens op het balkon om zijn volk te begroeten.

Nederland beschikte in het begin van de negentiende eeuw over heel veel, maar nog niet over een koninklijk balkon. Dat was voor Lodewijk Napoleon, onze eerste koning, een vanzelfsprekend punt van aandacht. Vanaf 1808 ging hij resideren in het Paleis op de Dam, in de zeventiende eeuw ontworpen als stadhuis van Amsterdam. Dit monument kwam weliswaar qua in- en uitwendige architectuur in de buurt van een paleis, maar er ontbrak wel het nodige aan, zoals een balkon. In het economisch armlastige Nederland schrok Lodewijk Napoleon er niet voor terug veel geld uit te laten geven voor zijn paleis. Alleen al aan meubels gingen bestellingen van ruim 400.000 gulden de deur uit. Behalve renoveren en inrichten achtte de koning het ook noodzakelijk dat er voor het paleis een ruim plein zou komen waar duizenden mensen een plaats konden vinden om hem toe te juichen. Dus gaf hij opdracht om de Waag op de Dam af te breken.

Balkonscène na de inhuldiging van Koning Willem Alexander 30 april 2013.

Alles moest min of meer klaar zijn bij de plechtige intocht van Lodewijk Napoleon op 20 april 1808. Toen de koning die dag aankwam in een met acht paarden bespannen koets, was desondanks het balkon nog niet klaar. Er was zelfs nog niet goed over nagedacht. Pas een maand na aankomst van Lodewijk Napoleon ging de opdracht de deur uit. De smid Jan Jonker maakte voor 3000 gulden het sierlijke hek om het nieuwe balkon. Op 10 november 1808 kon de koning voor het eerst zijn volk toewuiven. Nadien zou het balkon nog talloze malen de plek zijn waar vorsten, vorstinnen en hun hoge gasten zich aan het volk vertoonden. Tot de oudste in Nederland bewaarde filmbeelden hoort de scène waarbij wij de kersverse koningin Wilhelmina in 1898 vanaf dit balkon een dolenthousiaste menigte zien toewuiven. En vrijwel iedereen herinnert zich hoe scheidend koningin Beatrix, bij wijze van laatste regeringsdaad, de nieuwe koning op het balkon nog even souffleerde: ‘Even wuiven misschien?’

Van Hogendorps zoektocht werd vervolgens om een Nederlands equivalent voor die verhoudingen te bedenken. Terug in het vaderland bepleitte hij de komst van een centraal bestuur dat boven de belangen van gewesten, steden en dorpen stond. Een werkelijk landsbestuur, iets wat ons land nooit had gekend. Het zou een vorm van volksvertegenwoordiging moeten krijgen en daarnaast zou er een grondwet moeten komen, ook iets wat ons land nooit had gekend, die duidelijke grenzen stelde aan de machtsuitoefening van het bestuur. Maar binnen die grenzen zou het bestuur vooral de speelruimte moeten krijgen om daadwerkelijk aan te pakken. Dat betekende voor hem een sterkere rol voor de stadhouder – en deze stadhouder, dat stond voor hem wel vast, kon in ons land niet anders zijn dan een Oranje. Ongetwijfeld zag Van Hogendorp ook voor zichzelf een mooie rol, als tweede man achter de stadhouder. Hij droomde van een grote politieke loopbaan. Maar de tijd bleek hem niet welgezind. In de jaren 1780 zag hij in het land precies de chaos groeien die hij al gevreesd had. Tussen Patriotten en Oranjegezinden liep de spanning op. In 1787 leek het even of de Oranjestadhouder en zijn vrouw verdreven zouden worden, maar met steun uit Pruisen dolven juist de Patriotten het onderspit. In 1793 keerden zij met steun van de Fransen terug en ze stichtten, twee jaar later, een Bataafse Republiek, waarna de regimewisselingen elkaar alleen maar sneller opvolgden, met als enige gemene deler dat de Oranjes, die Van Hogendorp als leider zag, erbuiten bleven en in ballingschap in Duitsland zaten.

Detail uit Reinier Vinkeles naar Hermanus Numan, Lodewijk Napoleon, met steek, op de Waaldijk tijdens de overstromingen van 1809.

Voor Van Hogendorp werd het nog wranger toen de Fransen na de eeuwwisseling hun greep op het land verstevigden. In 1806 stuurde Napoleon zijn jongere broer Lodewijk Napoleon als “koning van Holland”, een positie die juridisch heel anders was ingebouwd dan die van de stadhouder in het model-Van Hogendorp, maar die in de praktijk wel aanzette tot de bestuurlijke daadkracht die Van Hogendorp verlangde. Lodewijk Napoleon begon voortvarend aan de bouw van een centraal bestuur, met bijbehorende bestuursorganen en vernieuwingen in de gewesten, in veel opzichten geheel in Van Hogendorps geest. Maar die bleef zelf aan de zijlijn staan, vanwege zijn loyaliteit aan de Oranjes. Sterker, bleef vanaf die zijlijn koppig roepen dat het land op een Oranje wachtte en op niemand anders.

Jan Willem Pieneman, De aanvaarding van het bewind door het Driemanschap, 1828. Het Driemanschap nam na het vertrek van de Fransen op 13 november 1813 het voorlopige bestuur van Nederland op zich, in afwachting van de aankomst van de prins van Oranje. De drie staatslieden zijn Gijsbert Karel van Hogendorp (zittend aan tafel met uitgestrekte linkerhand), Leopold van Limburg Stirum (staand in het midden met gebarende rechterhand) en Frans Adam van der Duyn van Maasdam (staand tussen hen in). Van Hogendorp en Van Limburg Stirum wijzen naar hoge militaire officieren rechts, de voorlopige legertop. De portretten aan de wand van Willem van Oranje en Maurits benadrukken de in de geschiedenis gewortelde trouw van de mannen in de voorgrond aan het Oranjehuis.

Het moet hem voor velen iets mallotigs hebben gegeven. Hij leek een stem uit het verleden, niet meer serieus te nemen. Maar in 1813 stortte het bewind van de Fransen in en zag Van Hogendorp zijn kans, na dertig jaar in de coulissen. Zonder ooit een grote openbare functie vervuld te hebben, sprong hij in het machtsvacuüm dat de Fransen achterlieten, leidde een overgangsregering en nodigde de zoon van de laatste stadhouder uit om aan het hoofd te komen staan van een hernieuwd Oranjebewind. Daarbij ontging hem niet dat in Europa overal weer koningen werden gekroond, na de tientallen jaren onrust van de Franse Revolutie vroeg de tijd om Restauratie, en hij nodigde Oranje daarom niet uit als stadhouder, maar als “soeverein vorst”. Willem I – in 1815 volgde de plechtige troonsbestijging als koning der Nederlanden.

Zo werd Karel van Hogendorp de “kingmaker” van de monarchie die we nog altijd hebben. Hij werd ook de hoofdauteur van een bijpassende grondwet, die nog steeds de basis van de onze vormt. De tekst was een toonbeeld van evenwichtskunst, die aan de ene kant vrij baan gaf aan een sterk bestuur van de koning, aan de andere kant tegenkrachten wakker riep voor het geval die zijn macht zou misbruiken. Er waren verkiezingen, al mochten nog maar weinig Nederlanders kiezen, en er waren dus Kamerleden en een Kamervoorzitter. Er waren ministers, plus ministers van staat, er was een vice-president van de Raad van State – allemaal functies die nog steeds bestaan.

Al die functies werden in de jaren na 1813 enige tijd vervuld door, jawel, Van Hogendorp. Dat zegt iets over zijn ambities. De tegenkracht tegen de koning, dat was hij. Maar eenmaal aan het werk zou hem dat lelijk tegenvallen. Net als Willem I was hij van aard autoritair en koppig, dus een botsing kon niet uitblijven, en toen was snel bekeken wie de beste papieren had. Na een conflict in 1816 zag Van Hogendorp geen andere keuze dan de ene na de andere functie neer te leggen, waarna Willem demonstreerde dat de Restauratie van die tijd heel ver kon gaan. Een paar jaar later was de grondwet scheurpapier en de koning ongedeeld de baas.

Dat maakte Van Hogendorp een droeve held. Hij zocht een stadhouder en kwam thuis met een koning. Zocht een constitutionele macht en kreeg een absolutistische. De terugkeer van Oranje liep uit op een misverstand, een inschattingsfout, Van Hogendorp zette de poorten open voor een paard van Troje en moest daar nadien de schuld van dragen. Hij is later vaak als een conservatieve kracht gezien, die de belangen diende van de orangistische elite waar hij uit geboren was. Terwijl hij een vernieuwer wilde zijn en achteraf gezien vooral een vroege liberaal was.

Tegenover de Oranjes zou hij zijn gelijk uiteindelijk toch halen. maar pas jaren na zijn dood en die van Willem I. Het was in 1848, toen een nieuwe golf van revoluties door Europa trok en Thorbecke, met steun van Willem II, in Nederland een nieuwe grondwet aangenomen kreeg die de evenwichtskunst van Van Hogendorp herstelde, zelfs verfijnde. Toen pas werd ons land de constitutionele monarchie die hij al in de jaren 1780 voor zich zag. Al had hij daarna het geduld opgebracht om dertig jaar in de coulissen op zijn kans te wachten, met een ontzagwekkende koppigheid en zelfbeheersing, voor het oog van de geschiedenis had hij toch nog te vroeg gepiekt.