Nondeju!

God en geld in de schaduw van het Rijke Roomse Leven

OPGEDRAGEN AAN ONZE BROER AD († 2003)

CHRIS SCHRIKS

Nondeju!

God en geld in de schaduw van het Rijke Roomse Leven

WALBURG PERS

© 1986 Chris Schriks / Uniepers, Amsterdam

© 2004 Chris Schriks / Walburg Pers, Zutphen

© 2010 Chris Schriks / Walburg Pers, Zutphen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm, or any other means, without written permission from the publisher.

ISBN: 978.94.6249.220.2

Inhoud

1 Gieren 

2 Pieren 

3 Kippen 

4 Boekhandel 

5 Schuttingwoord 

6 Boodschappen 

7 Wandelstokken 

8 Oorlog 

9 Buren 

10 Mientje 

11 Treinen 

12 WA’er 

13 Huur 

14 Smokkel 

15 Wonder 

16 Jeugdstorm 

17 Peerd 

18 Kunst 

19 Weerwolf 

20 Bijbel 

21 Wraak 

22 Uitbesteed 

23 Buitenparallelweg 

24 Vroom 

25 Bedevaart 

26 Narigheid 

27 Beemd 

28 Tabak 

29 Gaarkeuken 

30 Nonnen 

31 Inkwartiering 

32 Bevrijdingsfeest 

33 Jeugdbeweging 

34 Sinterklaas 

35 Figuurzagen 

36 Familieraad 

37 Zaadhandel 

38 Glas 

39 Kerk 

40 Fietsenstalling 

41 Verzamelkoorts 

42 Toneel 

43 Engelbewaarder 

44 Fokker 

45 Retraite 

46 Werk 

47 Kwartjesboeken 

48 Schaken 

49 Kerstverhaal 

50 Zussen 

51 Was 

52 Radio 

53 Fietstocht 

54 Revue 

55 Het Rijke Roomse Leven 

Naschrift 

Publicaties 

NB Voor de goede orde wordt voor jonge lezers vermeld dat één gulden gelijk was aan 45 eurocent.

1
Gieren

Vroeg in het voorjaar werden schoppen en batsen aangescherpt. De plee was na de lange winter behoorlijk gevuld; gierton en schepemmer werden tevoorschijn gehaald en het gieren kon beginnen.

De plee bestond uit een doos met een deksel, een klassieke poepdoos met een deur waarin een hartje zat. De deur kon met een haakje worden vastgezet. Het vlondertje voor de doos kon worden verwijderd en dan keek je in de vieze brei. We griezelden van de strontvliegen en de pissebedden en verbaasden ons telkens opnieuw dat de Schepper beesten had geschapen die het plezierig vonden om in zo’n omgeving te leven.

Er gold een streng consigne: alleen bij koel weer mocht gegierd worden. Gieren bij warm weer veroorzaakte onaangename dampen en ziekten en de door vader ingevoerde gewoonte om alleen op koude voorjaarsdagen te gieren was langzamerhand in de hele buurt overgenomen.

Gieren was net zoiets als de jaarlijkse schoonmaak of knikkeren; als er één begon, volgde binnen enkele dagen de hele buurt.

Over de gier werd hoogst ernstig gesproken. Zodra de inhoud van de tonnen over het land werd uitgeschept weerklonk het commentaar. De gier kon te dun zijn of te weinig gemengd. Er kon ook – en dat was het ergste in de ogen van de boerende buren – teveel papier in zitten.

Onze gier stond niet hoog aangeschreven. Wij wisten het, maar leden er niet onder. Wij gebruikten teveel papier, krantenpapier. De stukken waren bovendien te groot.

Wanneer we met vereende krachten de gier op het land hadden gebracht, kwam vader langs om de gedane arbeid te inspecteren. Wij zaten dan verkleumd en bedekt met gier op de burrie van de kruiwagen.

We wisten wat er komen ging.

We haatten de gier, de mensen die het maakten en vooral degenen die hadden uitgevonden dat gier als mest gebruikt kon worden. Het deerde vader niet in het minst. Voor hem was gier verbrandingsstof op welks puinhopen malse sla, sappige bonen en bloemige aardappels groeiden. Fecaliën, noemde hij het. Voor ons bleef het stront.

We haatten ook de inspecties. De fronsende wenkbrauwen toonden dat al die poepbleke stukjes krantenpapier hem niet waren ontgaan. Denk je soms, vroeg hij dan, dat sla of bonen groeien van papier. Wij dachten van niet en kregen opdracht, zodra de gier in de aarde was getrokken, het papier te verzamelen. We baalden van het stinkende werk, we baalden van de kou die door de dunne kleding trok, maar zijn antwoord was steevast hetzelfde. Flink zijn, tanden bijten. Meestal werd eraan toegevoegd: en uit je doppen kijken.

Mij viel de eer te beurt van de prikstok. Met de oudste klompen aan en de grootste tegenzin verzamelde ik de stukjes papier. Een karwei dat elk jaar langer duurde want de verleiding om de nog-net-leesbare-letters te lezen was groot. Doodsberichten, voetbalverslagen, de Nationaal-Socialisten die in Duitsland aan de macht kwamen, de oorlog en de stukken in de Duitse taal, de waarschuwingen, de portretten van de Nazi’s, de Führer, de agressieve adelaar, de advertenties en de veemarkten. Wat kwam je al niet tegen.

Het was met die berichten altijd een merkwaardig weerzien. Ik had ze gelezen op de dag dat de krant uitkwam; ik had ze opnieuw gezien toen ik de w.c.-blaadjes moest scheuren en andermaal las ik de krant op de plee zelf. Leunend op de prikstok spelde ik ze voor de vierde maal alvorens ze werden verzameld. Ik realiseerde me in de oorlogsjaren de betrekkelijkheid der dingen het beste bij het prikken van door de waterige voorjaarszon verbleekte poepblaadjes. Poepvegen in het gezicht van de Führer, maar ook in dat van de paus, recente berichten naast informatie die al bijna een jaar oud was. De snoevende en snorkende taal in de foute krant over de oorlog in Rusland en het volgens plan terugtrekken. De juichtoon in ‘Wir fahren gegen England’ en de terugtocht van Rommel in Noord-Afrika. En met het verstrijken van de tijd ontdekte ik door het steeds opnieuw lezen dat er veel was waaraan Nazi’s een hekel hadden: joden, vrijmetselaars, bolsjewieken en communisten, zigeuners, geallieerden, onderduikers, burgers-die-niet-luisterden, de kerk en de koningin.

Pas na de oorlog werd de plee vervangen door een echte w.c. Toen was het afgelopen met het gieren. De kruiwagen en de haast onhanteerbare ton waarin je naar ons gevoel kon zwemmen, konden weg. De schep, zo groot als een emmer, kon weg – al verdacht ik vader ervan dat het hem speet.

Weg met die troep. Jarenlang hadden we, voorzichtig manoeuvrerend over het pad dat ons erf scheidde van dat van de buurman, de gier van de plee naar het land gebracht. Onze buren hadden het onwijs en afkeurenswaardig gevonden dat zulke snotapen op zo’n grote ton op een kruiwagen werden losgelaten. Dat besef was onze enige troost.

Dikke Jan, onze naaste buur, stond dan immer op de uitkijk. Hij spoog het inktzwarte pruimesap in de zoei en waarschuwde. Dikke Jan waarschuwde altijd, terecht trouwens, want minstens een keer per karwei ging de ton ook om. Meestal omdat we er te vlug vanaf wilden zijn en de ton te ver vulden; soms omdat we àl te moe waren. Vaker omdat we ruzie kregen. Het gieren gaf altijd gedonder. Dikke Jan stoof dan naar ons huis, naar binnen. We konden het sjamfoeteren buiten horen en het slot van het lied was altijd eender. Jan boos, moeder boos, wij boos. Nondeju!

We bezwoeren elkaar dat we later in onze eigen plee een gat zouden graven waardoor de drek zou weglopen in de plee van anderen. Stinkend en vies voelden we ons na zo’n middag gieren en zittend op de rand van de kruiwagen overhoorden we elkaar schamper op catechismusvragen die leerden dat de mens geschapen was naar Gods beeld en gelijkenis.

Onze geest was opstandig en vroeg zich af hoe dikke Jan in een broek waarvan altijd de gulp openstond, geschapen kon zijn naar Gods beeld en gelijkenis. We waren in de verkeerde wereld beland. De wereld van God bestond alleen maar in boeken, kerken en pastorieën. In de jongensboeken die we lazen, kwam je nooit gier tegen. Nog sterker, in al die boeken, we zijn het secuur nagegaan, werd nooit gepoept of gepist.

Natuurlijk niet, hoe vielen gier en drek te rijmen met het hemels erfgoed. Hoe zouden ze het in de hemel opnemen als je daar het zwarte sap van pruimtabak tegen de gevel kitste. Voor ons was in de hemel geen plaats voor dikke Jan.

Ik herinner me onze monologen in de vroege voorjaarsochtenden en op de zaterdagmiddagen – zittend op de rand van de schuilkelder. Wat de pastoor er ook van zei, wij vonden dat er nogal wat mensen niet in de hemel thuis hoorden. Toen het leerstuk van het laatste oordeel onze hersens bereikte, gold onze eerste zorg de vraag aan de kapelaan of er kwispedoors waren, of al die verheerlijkte lichamen zich niet behoefden te wassen. En of je dan nooit meer behoefde te poepen. En hoe het zat met ongedierte, dat toch ook tot de schepselen Gods behoorde.

Bij zulke vragen glimlachte de kapelaan toegevend. Hij stelde ons wel op ons gemak maar we waren er niet gerust op. Werd er dan wel gegeten? Nou ja, misschien wel, maar dat was een mysterie.

Daarmee was het eerste conflict geboren. Als je nou wel kon eten en drinken en niet poepen en plassen, was die hemel dan wel groot genoeg, want dan bleven al die mensen eeuwig groeien. Dat leek ons niet erg aannemelijk.

Daar zat wat in, vond onze kapelaan, maar dat was juist het mysterie. Werden de nieuwe doden niet onder de voet gelopen door de tot reuzen gegroeide ouwe engelen vroegen we. De kapelaan begreep het niet. Neem Abraham bijvoorbeeld of Mozes of Maria, dat moesten toch mensen zijn waar de reus van klein duimpje een babytje bij was. En als mijnheer kapelaan, die 1.70 m mat, in de hemel kwam, werd ie toch vermorzeld.

De kapelaan besliste daarop dat er in de hemel niet gegeten werd. Dat vonden wij weer een saaie bedoening. We vertrouwden het niet want we zagen het dagelijks: lichamen moesten voedsel hebben anders gingen ze dood.

Een week later verklaarde de kapelaan op ons verzoek dat er in de hemel ook niet gezweet werd – zelfs niet na een eeuwigdurende dag van zingen en aanbidden, hetgeen, wij wisten het uit ervaring, nogal eens zweetdruppels op de voorhoofden van de kerkkoorzangers bracht. Na enkele maanden was er niets menselijks meer in de hemel en de kapelaan vond dat hij wat te ver gegaan was en herstelde de mysteries.

Ondertussen vonden we dat dikke Jan en zijn soortgenoten nog steeds niet in de hemel hoorden. Daarom vonden we het vagevuur een uitkomst. In het vagevuur daar hoorden de meeste mensen. Op de schuilkelder gezeten, hebben we ontdekt wat het vagevuur eigenlijk was. Het was een oord dat gelijk was aan de beemd achter ons erf wanneer de ochtendmist er boven hing. Je kon erin ronddolen totdat je elkaar niet meer zag en alleen roepend elkaar niet kwijtraakte. In zo’n vagevuur zouden ze terechtkomen. Het deed geen pijn, je zag ze niet meer en wij waren ze kwijt. Daar ging het om. Alles wat vies en lelijk was en stank veroorzaakte, we wilden het kwijt.

Als we een tocht door de velden en het moerassig veen achter de rug hadden en we vochtig en wasemend daaruit tevoorschijn kwamen, ontdekten we de opkomende zon die in korte tijd de mist absorbeerde. Het gras ging ruiken, de lucht werd weer blauw en de mist week, met dikke Jan en zijn volk, naar de einder.

De hemel had het vagevuur verdreven. Zo was het goed.

2
Pieren

Godallemachtig wat stonden we altijd vroeg op.

Als we ’s ochtends om zeven uur vader door de tuin zagen wandelen, de handen in zijn zakken, was hij een ander mens. Hij sprak dan tot zichzelf. Hij sprak tot zijn planten en vruchten. Hij stond daar een beetje onzelieveheer te wezen. Wij verlieten het huis en slopen voorzichtig aan de andere kant van de heg achter hem aan. Nieuwsgierig om te horen wat hij zei.

Rust was er dan in de tuin, volstrekte rust. De kwetterende mussen, de kraaiende hanen, het gefluit van merels en vinken, het blaffen van honden, maakten deel uit van die rust. Het was een scheppingsuur dat we beleefden van april tot oktober. Vader was Adam, moeder Eva en wij maakten ruzie wie er Abel mocht zijn.

Het erf heeft op onze ontluikende kinderzielen een diepe indruk gemaakt. Het was te groot wanneer we erop moesten werken, te klein wanneer we er konden spelen.

In het voorjaar was het zweten. Het land moest worden omgelegd. Met gebogen rug werd het erf spade voor spade zwoegend omgespit. De gier was in de aarde getrokken. Boer Kuijpers kwam met een kar koeienmest die naar warmte en hooi rook. We vonden het gek dat koeien minder stonken dan mensen.

De boer schoof na elke tien meter een hoop mest van zijn kar en wij mochten de mest met rieken verspreiden. En dan begon het spitten. Aan het eind werd een diepe voor gemaakt. Dat was vakwerk. Recht en diep moest de voor zijn. Sommige buren maakten die langs een gespannen touwtje. Vader keek, nam de schop en maakte een kaarsrechte voor. Knap werk zonder touwtje.

Ons aandeel in de arbeid bestond uit het ‘afschoepen’ van de aarde. Met de bats werd een laagje van vier à vijf centimeter aarde afgeschept en omgekeerd in de diepe voor gelegd. Om dat werk te vergemakkelijken was met de scherpe schop eerst een strook ter breedte van de bats afgestoken.

Dat afscheppen was moeizaam werk. Je moest er diep voor buigen en zo’n bats was minder scherp dan de spitschop. Met de spitschop werd de geschoonde grond een spade diep omgelegd. Dat moest met enige kracht gebeuren want er was geen fraaier gezicht dan een reeks kaarsrechte voren met grote zwarte vettige kluiten aarde. Die kluiten mochten niet te klein zijn. En niet te groot. Het moest eruit zien alsof een ploeg was gebruikt.

Dat spitten had heel wat voeten in aarde. Zwetend en puffend droegen we ons deel bij – en steeds wanneer we zaterdagmiddag weer aan de slag moesten, waren we blij als vader al een flink stuk voor zijn rekening had genomen.

In die tijd verdienden we ons eerste eigen kapitaal. Wat verderop woonde een aantal vissers. Weliswaar visten ze ook voor de sport, maar de vangst werd meestal voor een paar stuiver verkocht. Wat vissers nodig hadden waren pieren. Voor vijfentwintig pieren werd een cent betaald. Tijdens het spitten keken we uit naar elke pier die zich bewoog. Uit de vette aardklompen kwamen er heel wat. De kunst was ze snel te grijpen voordat ze verdwenen.

Er was evenwel een huisregel: geen rotzooi in de kluiten en niet op het omgespitte land lopen. We werden aardig vlug in het vangen en er waren dagen dat we drie à vier cent verdienden. We telden de pieren nauwkeurig. De lange deden we doormidden.

Dat gaf geduvel thuis. De zussen hadden het gezien en zich beklaagd. Ajakkes, de viezerds, vonden ze. Jullie mishandelen die beesten, waarop Piet met grote ogen kon zeggen: ‘We hebben geluisterd of ze kreetjes geven, nee hoor, niet eens een zuchtje.’ Het geld ging in een gezamenlijke gezinsspaarpot, hetgeen wij geen werk vonden. Zeker niet na het gezeur van de zussen. Eens waren we zo nijdig dat we een doos met pieren, goed voor twee cent, in het kippenhok gooiden. En de keer dat we de pieren in de gezinsspaarpot frommelden, bleef ons lang bij.

3
Kippen

Kippen hadden we bij de vleet. In de jaren dertig, die gepaard gingen met een toenemende vermindering van het gezinsinkomen, vond moeder dat ze naast de tuinmanswerkzaamheden van vader een extra aandeel in de huishouding behoorde te leveren.

Ze begon met kippen. Niet tien kippen of vijftien, maar direct vijftig. Het kippenhok moest hoog worden en groot. En het moest vanaf de keuken in de gaten gehouden kunnen worden, want je wist maar nooit.

Toen de lange palen en de rollen gaas arriveerden, was de buurt in rep en roer.

‘Wat gaan ze bij jullie doen?’

‘Een kippenhok bouwen!’

‘Zo, zo. En wie gaat die kippen houden?’

‘Ons moeder.’

‘Zo, zo.’

Dikke Jan keek meewarig naar Gondeke en Nel.

‘Jullie horen het. Zij gaat kippen houden.’

‘Zeker’, zeiden wij, ‘en gij kunt bij ons eieren kopen voor twee centen per stuk.’

De bouw van dat kippenhok duurde ons te lang.

Wij dachten: vier palen in de grond, gaas eromheen en klaar is kees. Maar eerst kwam er een binnenhok. Met leghokken en een strohok. Een rekje voor krabbertjes, een paar kisten voor verschillend voer, een reeks schuifjes om de kippen naar buiten te laten, een deur, ramen in het hok en dakkleppen om te luchten als het te benauwd zou zijn. Het duurde twee maanden voordat het hok er stond. En elke avond, elke zaterdagmiddag, stonden daar de buren en keken.

Wij vonden het wel een spannende tijd. Het gezicht op het land was veranderd. Er was een kippenhok tussengekomen.

We moesten meehelpen met sjouwen, spijkers sorteren, kromme spijkers rechtslaan, het knippen van gaas en vergaren van stro. Toen het binnenhok af was, vroegen wij of we erin mochten slapen. Dat mocht. We hadden het gevoel een eigen villa te bezitten en betreurden het toen de kippen kwamen.

Het buitenhok zag er fors uit.

De palen waren in de teer gezet, het hok was groen geverfd. Eerst geschuurd, dan gegrond en afgelakt. Het zag er prachtig uit.

Toen de kippen eindelijk kwamen, waren er een paar problemen. Het bouwen van het hok had zo lang geduurd dat de kippen niet meer broeds zouden raken. Dat veroorzaakte treurnis. We waren het liefst met kleine kuikentjes begonnen, maar dat bleek een onzinnige gedachte. Het was een heel kabaal toen die vijftig kippen arriveerden. Met de rust was het afgelopen en het duurde zeker een week alvorens de haan de wind eronder had en de vrede terugkeerde.

In het begin legden de hennen onregelmatig. Soms midden in het buitenhok. Allengs kwamen de beesten tot de ontdekking dat er legplaatsen en slaapstokken voor hen bereid waren.

We vochten wie de eieren mocht rapen, we kibbelden wie mocht voeren, maar na drie maanden was het alleen moeder die het nog deed. Wij hadden weer andere dingen aan het hoofd.

Dat voeren moest trouwens met overleg gebeuren. Vader kwam er al gauw achter dat wij te royaal met het voer omsprongen.

‘Hoe weet je dat?’

‘Dat kun je zien. In de eerste plaats is er teveel kippenstront en in de tweede plaats zit er teveel voedsel in.’

Dat konden wij begrijpen. Van stront wisten we alles. Stront moest niet te vet zijn, eerder wat aan de magere kant. Dan bleven de beesten het gezondst, smaakten de eieren niet teveel naar het voer en werden ze ook niet te groot.

Van het voeren kreeg je gortdroge handen. Mais en graan werden door elkaar gemengd en op vaste tijdstippen kregen de kippen een portie, samen met de fijngemalen eierschaal van verorberde eieren.

Er waren dagen met wel veertig eieren, maar wat moet zelfs een groot gezin met veertig eieren. Het merkwaardige echter was dat er geen overschot ontstond. Er was wel gemekker over teveel voer dat wij gaven maar waar bleven die eieren dan?

Wij besloten het bij te houden. Na een week hadden we aardig door hoe het zat.

Oom Wim had een mand met twaalf stuks meegenomen, Oma had er vier in haar tas, Goen van de hoek had zes eieren, Karel tien en naar de onderduik waren er naar schatting twintig.

We confronteerden moeder met de lijst. Geen wonder dat ze geen geld had. Je moet er geld voor vragen, bezwoeren wij haar. Dat doen de boeren ook. En op de markt krijg je ze ook niet gratis.

Zij luisterde en wij luisterden.

‘Moet ik Oma geld vragen?’

‘Nou nee, oma niet natuurlijk.’

‘En Oom Wim die het nu heel moeilijk heeft en zonder werk is?’

‘Nou nee, oom Wim ook niet.’

Oom Wim was trouwens een aardige oom.

‘Maar Goen toch wel?’

‘Ja, maar Goen heeft laatst geholpen toen je zus ziek was. Niet één dag, maar verschillende dagen. En Goen zelf is helemaal niet zo sterk.’

‘Toe dan maar, Goen ook.’

‘Karel dan? Karel kan het best betalen. Bovendien, Karel is een sjagrijn.’

‘Weet je dat Karel’s vrouw heel ziek is. Dat ze misschien niet lang meer zal leven. En dat Karel daar wel eens sjagrijnig van kan zijn?

En die onderduikers, moeten die verhongeren?’

Met gebogen hoofden dropen we af en keken elkaar, gezeten op de schuilkelder, pas aan. Nondeju! Het leven was ingewikkeld. Onze ouders zouden wel altijd arm blijven.

4
Boekhandel

Na enig aandringen mocht ik mee. Er was een grote tentoonstelling ‘Klim op’, die getuigen zou van een nieuw elan en een herrijzenis uit de crisis waardoor het land al jaren geteisterd werd.

De tentoonstellingshallen waren imponerend. Er was van alles te zien. Hoe er geweven werd, gesponnen, getwijnd en gekaard.

Hoe schroefbouten gemaakt werden, hoe kaarsen vervaardigd werden, glas geblazen, klompen gemaakt, ik weet al niet wat.

Vader bleef overal te lang staan. Het programma dat ons bij de ingang in de hand gedrukt was, had verraden dat er ook een boekhandel was. Ik was nog niet eerder in een boekhandel geweest.

Het zou er nu van komen.

Het eerste wat opviel was dat er geen deur was. De boekhandel had een ruimte ingericht met boeken. Ik keek er gretig naar.

Er was een afdeling jongensboeken, een stalletje met kerkboeken en er waren kantoorartikelen. Prachtig gebonden schriften lagen er. Boeken waren er met fraai gelinieerde vellen. Er waren kerkboeken voor de kleintjes met een albastkleurig omslag, met een geëmailleerde afbeelding en een echte sluiting.

Mijnheer Verhagen van de boekhandel zag mijn gretigheid en bespeurde een koper. Al wist ik beter, toch keek ik even schuin naar vader. Je kon nooit weten.

Het moet hem pijn gedaan hebben, hij schudde het hoofd.

We liepen verder, maar al wat er kwam interesseerde me nauwelijks. De ervaring bij meneer Verhagen kon mij niet meer afgenomen worden. Op die avond besloot ik iets te gaan doen met boeken.

Boeken schrijven of drukken, of boeken verkopen. Als het effe kon liefst alles tegelijk en ik zou ze pas verkopen wanneer ik ze gelezen had. Mijnheer Verhagen leek mij iemand die de hemel op aarde had en ik sliep in met het idee, dat iemand die zo’n mooi kerkboek had, met een echte sluiting en prachtige blaadjes waarop de tekst versierd met tekeningen was afgedrukt in rood en zwart, een toegangsbewijs voor de hemel had.

Vanaf dat moment vroeg ik met Sinterklaas en op mijn verjaardag een boek. Het zou nooit meer anders worden, al duurde het even voordat men in de gaten had dat ik geen vliegtuigen, autootjes of ander speelgoed wilde.

Het vliegtuigje dat ik kreeg, ruilde ik, tot verbazing van mijn broers, tegen een boek. Ik kreeg een meccanodoos en maakte met grote inspanning een draaimolen.

Het was geen gezicht. Die draaimolen stond weliswaar afgebeeld op het deksel, maar teleurstelling bleef niet uit. De afbeelding was rijkelijk gekleurd, maar mijn carrousel was groen. Alleen maar groene plaatjes met gaatjes.

Er waren ook te weinig plaatjes, er waren te weinig schroefjes en de popjes die op het deksel stonden, schitterden door afwezigheid.

De andere dag stond ik al vòòr schooltijd in de winkel.

‘Een vergissing’, zei ik. ‘Er ontbreken’, ik had het nauwkeurig genoteerd, ‘twaalf plaatjes, vierentwintig schroefjes, zes boutjes en zes ringetjes. Ook het kabeltje en de popjes zitten er niet in.’

De speelgoedwinkelier keek boos. Er ontbrak niets aan. Ik had te weinig dozen gekocht. Voor zo’n draaimolen had je twee dozen nodig.

‘Nep’, vond ik het. ‘Nep.’

Nog voor ik thuis was, had ik de meccanodoos tegen een boek geruild. De jongen met wie ik ruilde keek er niet van op dat er zoveel ontbrak. De broers waren kwaad, maar ik kon mij niet amuseren met een verzameling metalen plaatjes vol gaatjes, die je moest vastzetten met schroefjes.

Moeder las het boek en keurde de ruil goed. Ik had nu al vier boeken en ik begon mij zorgen te maken hoe ik ze moest opbergen. Ik sprak er met vader over. Die beloofde in een grootmoedige bui dat hij een boekenkast zou maken.

Eén waarin wel honderd boeken konden. Ik kaftte mijn boeken, noteerde mijn naam erin en schreef, al was ik niet van plan ze uit te lenen, mijn eerste boekenvloek op de achterkant: ‘Wie dit boek vuil maakt, komt in het vagevuur.’

‘Waarom niet de hel?’ vroegen de ouders.

‘Da’s te erg.’

De hel was altijd te erg, behalve dan voor Nero, Judas, Hitler en Himmler. Daar was de hel voor. De rest, de grote grijze massa, de viezeriken, de dommeriken, de Jannen en de Nollen, die gingen naar het vagevuur.

En de hemel? Daar piekerde ik vaak over.

Ik ging altijd het rijtje af. Er kwamen niet zoveel mensen in de hemel. Van mijn hele klas maar drie en vanzelfsprekend Mientje.

Moeder natuurlijk ook, maar bij vader begonnen de twijfels.

Die twijfel had hij zelf veroorzaakt.

Aan tafel las hij eens voor over de geur van heiligheid die zweefde rond heilige mannen zoals de bisschop, de deken en de pastoor.

Wij wilden weten wat een geur van heiligheid betekende. Was het alsof je de hele dag in wierook liep? Zoiets moest ’t zijn.

‘Ha’, vond mijn broer, ‘die lui laten wierookwinden onder die zwarte rokken.’

Moeder kwam tussenbeide.

‘Dat past niet jongens.’ En, tot vader, ‘jij zit nog te lachen ook.’

Moeder begon voorzichtig: ‘Het is niet zozeer iets dat je kunt ruiken, het is alsof je al een beetje een stralenkrans om je heen draagt.’

‘Om je hoofd’, vroegen wij.

De zussen vonden het niks. Dan kreeg je een gat in je hoofd en daar zat dat kransje op vast. Het Heilig Hartbeeld in de hoek had er ook een. Vader opperde dat die geur van heiligheid meer te maken had met de geur van een goede sigaar, de reuk van een glas wijn of van een vers gebakken tongetje. ‘Die stralenkrans zit waarschijnlijk meer rond hun achterwerk.’

Moeder werd boos. Zij trok partij voor de clerus.

‘Ach wat’, reageerde vader, ‘ze lezen alleen maar. Ze lezen in boeken. Ze lezen de mis. Ze lezen een ander de les. Ze lopen ijdel rond en houden koffiepraatjes. Op een glimmende fiets zitten ze met een sigaar in het hoofd.’

‘Nu is het wel genoeg’, riep moeder en ze joeg ons van tafel.

Ik verdacht vader ervan dat hij jaloers was en vanaf dat moment twijfelde ik voor hem tussen hemel en vagevuur.

5
Schuttingwoord

‘Zeg’, stootte de Stinkerd mij aan, ‘weet jij wat een kut is?’

We stonden onder het afdak van de speelplaats, vlak voor de bel zou gaan. Het liep tegen negenen en het regende. Alle klassen stonden in de rij. Iedereen stond nat te worden, alleen de vijfde en de zesde niet.

‘Nou’, drong de Stinkerd aan.

Aan de gezichten rondom hem vermoedde ik iets.

‘Nee’, zei ik. ‘Wacht, ik heb het wel eens op een muur gelezen. Moet het een beest zijn?’

De Stinkerd schudde aan alle kanten, waarop kwalijke geuren uit zijn kleding kwamen. Samenzweerderig bespraken de groten iets. Ik hield mij onverschillig en vroeg me af wat een kut was. Ik vroeg het mijn buurman, maar die kon mij niet wijzer maken.

‘Nou’, zei de Mem, ‘wil jij een rol calciumpepermunt?’

Dat wilde ik wel. Het was een probaat middel tegen verkoudheid en een rolletje kostte tien cent.

‘Laat zien.’

Er kwam een aangebroken rol tevoorschijn. Voor ruim de helft gevuld. Zes cent, taxeerde ik. Het eerste pepermuntje was zichtbaar groezelig en had lang in een broekzak gezeten. Dat ging er ook nog af.

‘Wat moet ik daarvoor doen?’

‘Heel hard kut roepen’, zeiden de Stinkerd en de Mem.

‘En dan?’

‘Niks en dan. Dan heb jij die pepermunt.’

Dat ze mesjogge waren, verbaasde mij niet. Vijf cent voor een woord van drie letters. Ze zouden waar voor hun geld krijgen.

Ik greep de rol, borg hem diep onder mijn zakdoek en riep zo hard ik kon: kut.

Er gebeurde niets. Wel had meer dan de helft van de zesde de slappe lach. Een deel van de vijfde deed mee en bij de vierde ontwaarde ik alleen maar verwonderde snuiten.

Nog eens, drong de klas aan.

Ik begreep dat er iets bijzonders met het woord was en vond dat ik er munt uit moest slaan.

De Stinkerd haalde een tolkoord tevoorschijn. Ik nam het tolkoord, borg het bij de calcium en riep ten tweede male, langgerekt en hard: kut.

Nu kwam er reactie. De broeders, aangevuld met een lekenonderwijzer, keken op.

De mannen in habijt keken naar de lekenonderwijzer alsof die er verstand van had, maar niemand zei iets.

Het kon zo negen uur zijn. De regen siepelde door.

Ik kreeg een katapult in mijn handen gedrukt. Compleet met elastiek. Voor de derde maal riep ik: kut.

Daar was de Kraai, de lekenonderwijzer.

‘Wie riep dat?’

Ik stak mijn vinger op.

‘Jij?’ vroeg hij. Er was verbazing in zijn stem. Ik knikte.

‘Dat moet je niet meer doen.’

De bel ging. Klas na klas sjokte naar binnen.

De Pinkerd, afkomstig van de oliemolen maar edelmoediger en genereuzer dan de anderen, was in het bezit van toverballen. Hij stopte mij twee toverballen toe, van het middenformaat, per stuk goed voor een kwartier zuinig sabbelen.

‘Nog één keer en keihard. Als je het verrekt, stamp ik je onder je klote.’

Het was volstrekt duidelijk.

De toverballen verhuisden naar mijn aangelegde verzameling en ik riep bij het passeren van het H. Hartbeeld voor de vierde maal kort en luid: kut.

Onze klassenleraar bleek nu werkelijk boos. De Kraai kwam erbij.

‘Was jij dat weer?’

Ik knikte.

‘Op je knieën voor het beeld.’

Ik schrok. Zo’n straf had ik nog nooit gehad. De klas, althans een groot deel, had duivels plezier.

‘Voor welk beeld moet ik’, vroeg ik. Er stond ook een Mariabeeld.

De eerwaarde raakte in verwarring, de Kraai wees naar het Mariabeeld.

De klas hinnikte bij het betreden van het klaslokaal als een stel paarden. Toen de gang leeg was, ging ik op het bankje zitten, de oren gespitst om zodra een deurklink bewoog de knielende houding aan te nemen. Ik probeerde een toverbal en keek na een aantal sabbels telkens wat voor een kleur hij had. Er kwamen vele kleuren en ik begon pas weer te likken als ik eenzelfde kleur aan het beeld ontdekt had.

De tweede toverbal ging de weg van de eerste en tijdens de speelkwartierpauze hadden 180 leerlingen de gelegenheid mij op de knieën te zien voor het beeld van de H. Maagd.

Ik voelde me als de man op het affiche van Troost tabak. Ik werd binnengeroepen.

Daar stonden twee broeders en de Kraai. ‘Waarom riep jij dat woord?’

‘Op verzoek’, antwoordde ik.

‘Op verzoek?’

‘Ja, voor een halve rol calciumpepermunt, een tolkoord, een katapult en twee toverballen. En als ik het niet zou doen werd ik onder mijn kloten geschopt.’ Aldus trachtend enig begrip voor mijn situatie te kweken.

‘Weet je waarover je praat?’

‘Neen. Weet u wat het is?’

De broeders werden opnieuw boos.

‘Ga naar huis en bid onderweg. Je zult het nodig hebben.’

Nondeju! Ik was nog nooit van school gestuurd en had spijt als haren op mijn hoofd. Het idee dat een woord zoveel opschudding teweeg kon brengen verbaasde me.

Met lood in de klompen kwam ik thuis.

‘Ben je ziek?’

‘Nee, van school gestuurd.’

Moeder was ontsteld.

‘Naar boven!’

Ik ging naar boven en bladerde in mijn boeken, intussen de Pinkerd, de Stinkerd, de Mem en de hele troep verwensend. Tegen drieën zou vader thuiskomen. Ik besloot het gevaar op te zoeken, sloop het huis uit en ging hem tegemoet.

‘Ben je ziek?’ vroeg hij.

‘Nee’, antwoordde ik opnieuw.

‘Wat heb je uitgehaald?’

Ik keek hem aan. Hij zag er moe uit.

‘Ik heb kut geroepen in ruil voor calciumpepermunt, een tolkoord, een katapult en twee toverballen.’

Hij schoot in de lach. ‘Ik wou dat ik mijn loon ook zo kon verdienen.’ Toen, ernstig, stond hij stil en zei: ‘Zoiets moet je niet roepen. Het geeft ergernis en het is een ongepast woord.’

Dat had ik al begrepen.

‘Maar’, zei ik, ‘nou weet ik nog steeds niet wat een kut is.’

Hij fronste de wenkbrauwen en keek ontstemd. ‘Je wilt toch niet beweren dat je dat woord nooit hebt zien staan op muren, pisbakken, bomen en zo?’

‘Wel eens, maar ik weet niet wat het is. Alleen het woord lul heb ik duizend keer gezien.’

Hij keek me strak aan. ‘Lul is ook een onnet woord. Je weet wat een lul is?’, vroeg hij achterdochtig. Ik knikte met overtuiging.

‘Nu wat een lul is bij een man, is een kut bij een vrouw en het zijn allebei vieze woorden. Snap je het?’

Ik keek teleurgesteld en haalde de schouders op.

‘Is dat alles?’

‘Ja dat is alles.’

‘Zit er niet nog wat anders achter?’

‘Hoe kom je erbij?’

‘Wat voor lol is er aan om daarvoor zo’n duur tolkoord weg te geven?’

‘Ze hadden zin in een relletje en wilden natuurlijk zien hoe die broeders zouden reageren. En bedenk, ook al heb je dat koord en die katapult, ze hebben jou gebruikt voor hun spel. Denk daar ook eens over na.’

‘Ik begin me een beetje lullig te voelen’, waagde ik.

‘Terecht’, zei vader, ‘terecht.’

6
Boodschappen

‘Wat gaan jullie doen?’

‘Piet en ik gaan de wijde wereld in.’

‘Als je maar zorgt dat je tegen etenstijd terug bent. Jullie moeten nog in bad.’

‘Dat bad vergeten we niet.’

‘In welke richting gaan jullie?’

‘Dat weten we nog niet.’

‘Dan weet ik het wel. Je gaat in Westelijke richting. Kun je meteen even langs de slager.’

‘Bah.’

‘Je hoort het.’

‘Wat moeten we meebrengen?’

‘Bij de slager drie ons saucijs, een rookworst en een pond gehakt. Bij de kruidenier een pond suiker, een pakje thee, koffie, maizena ….’

Ze noemt nog vier dingen op.’

‘ Kun je het niet even opschrijven?’

‘ Schaam je. Opschrijven. Dat onthoud je. En anders repeteer je het maar. Da’s goed voor je geheugen. En vergeet niks. Anders ga je terug.’

Dat moeten we niet hebben. We krijgen een ‘lapperen’ tas mee, distributiebonnen met drie bankbiljetten van vijf gulden en beginnen vast met repeteren. Piet onthoudt de slager, ik de kruidenier.

Achterdochtig vraagt moeder wat we van plan zijn.

‘Het is marktdag. We gaan geld zoeken. Als de marktkooplui hun tent afbreken vinden we misschien wel een halve cent, of een cent, of een grote cent.’

‘Misschien wel een stuiver,’ zegt Piet. ‘En we nemen dikkoppen mee.’

Piet is altijd optimistisch.

We lopen langs de poel en vangen daar een dozijntje dikkoppen, kikkervisjes. Salamanders zijn ons liever. Die brengen meer op. Maar goed, dikkoppen zijn ook leuke beestjes die ze in de stad niet hebben. Met een jampotje gaan we naar de markt, een klein half uur lopen. Daar zoeken we onze klanten op. Meestal zijn die te vinden bij de kiosk.

‘Wat hebben jullie daar?’

‘Dikkoppen. Ze zijn te koop.’

‘Ik wil er wel twee. Wat kosten ze?’

‘Drie voor een cent.’

‘Wacht hier, we halen flessen.’

De jongens verdwijnen achter de kruidenierswinkel en gappen daar een paar statiegeldflessen.

We verkopen onze voorraad kikkervisjes en zijn vier cent rijker.

‘Mooie handel’, zeggen we tegen elkaar. ‘Jammer dat die dikkoppentijd zo kort is.’

Nu de boodschappen. Boodschappen is klotewerk.

Er staan vijf rijen in de kruidenierswinkel van Piet de Dief: De Gruyter. Tien procent en betere waar. De meeste klanten zijn dikke vrouwen die ons achteruit duwen. Zelf kruipen ze voor. Soms is er ruzie. Dan roept de een: ‘Ik ben al vijf maanden’. Dan mag ze voor. Plotseling zijn er vrouwen die zes, zeven of acht maanden zijn. Die mogen allemaal voor.

Om de zaak te bespoedigen roept Piet: ‘Ik ben al acht jaar’. Er wordt wel gelachen maar we zijn nog steeds niet aan de beurt. Het kost een uur voordat we de winkel uit zijn. Toch benauwd dat we iets zijn vergeten of te weinig wisselgeld hebben teruggekregen.

Op naar de slager. Die zegt: ‘Jullie stinken naar vis’.

‘Nee’, zeggen we, ‘naar dikkoppen’.

We zijn gauw klaar en haasten ons, zeulend met de tas die nu vol is, naar de marktkramen die worden afgebroken. Piet kruipt er langs en onderdoor. Ik pas op de boodschappen.

‘Wat moet dat?’ roept een marktkoopman.

‘Niets, ik zoek een cent’, zegt Piet.

‘Ben je die verloren?’

‘Ja’, zegt Piet. De man zegt: ‘Hier heb je je cent. Wegwezen.’

Piet glundert en zoekt wat verderop. Hij maakt zijn reputatie waar. Vindt een grote cent. Dat is een halve stuiver of tweeënhalve cent.

Tevreden gaan we naar huis. Daar worden de boodschappen uitgepakt en komt de weegschaal voor de dag. Want gekochte waar wordt nagewogen. Meteen bij de saucijs gaat het mis. De weegschaal geeft 280 gram aan. Moeder kwaad. ‘Waar is het briefje?’

‘We hadden toch geen briefje.’

‘Nee, de nota van de slager.’

De nota is zoek.

‘Hoe laat is het?’

‘Waarom?’

‘We gaan terug.’

‘Kun je dat niet alleen?’

‘Neen, jullie gaan mee. Schiet op.’

Ze doet haar schort af, jas aan. We hollen achter haar aan, richting markt, naar de slager. Binnen twintig minuten.

De slager is zijn winkel al aan het schoonmaken.

‘Slager, je hebt je ziel erbij gewogen. Het is maar 280 gram.’

‘Nee vrouw, dat kan niet, want mijn weegschaal is goed.’

De slager gooit het zakje met vlees op de weegschaal, die 300 gram aanwijst.

‘Je ziet het. Het klopt.’

Moeder verontwaardigd: ‘Die weegschaal deugt niet.’

De slager is verongelijkt. ‘De weegschaal is geijkt en dan is ie goed.’

Achter moeder stuiven we naar buiten.

‘Gaan we nu naar huis?’

‘Nee, we gaan naar het postkantoor.’

‘Verwacht je dan een brief?’

‘Neen, daar hebben ze een betere weegschaal.’

Het postkantoor ligt aan de andere kant van de markt.

In het postkantoor zit nog één man achter het loket.

‘We gaan sluiten’, roept die.

‘Even wachten’, roept moeder. ‘Wilt u dit zakje even wegen?’

De postman kijkt verbaasd. ‘Wilt u dit verzenden? Dan moet u het eerst inpakken.’

‘Nee, ik wil weten hoeveel het weegt.’

‘Mevrouw, daar is die weegschaal niet voor. Die is voor postpakketten en brieven.’

‘Doe niet zo moeilijk man, weeg dit zakje even.’

De postman wil weigeren en roept dat het verboden is. Omdat de weegschaal vlak naast hem staat gooit moeder het zakje vleeswaren op de weegschaal.