J.A.A. van Doorn & W.J. Hendrix

Ontsporing van geweld

Het Nederlands-Indonesisch conflict

met een nawoord van Dirk Vlasblom

eBook editie, april 2013

Walburg Pers

Menschen haben Spätzündung:

sie begreifen alles erst in der nächsten Generation

Stanisław Jerzy Lec

Eerste druk, 1970 bij de Universitaire Pers, Rotterdam

Tweede aangevulde druk, 1983 bij De Bataafsche Leeuw, Amsterdam/Dieren

Derde druk, 1985 bij De Bataafsche Leeuw, Amsterdam/Dieren

Vierde herziene druk oktober 2012, Walburg Pers, Zutphen

© 2012 Erven J.A.A. van Doorn, W.J. Hendrix en Dirk Vlasblom (Nawoord),
p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Foto voorplat: spaarnestad photo/Hugo Wilmar, 21 juli 1947, Nederlandse troepen gaan aan land te Pasir Poetih

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

eBoek conversie: ePubPro, Utrecht

ISBN 978.94.6249.221.9

NUR 689

Bij deze uitgave

De eerste uitgave van dit werk verscheen in 1970 bij de Universitaire Pers Rotterdam. Het hoofdstuk ‘Dekolonisatie vergelijkender wijs’, aan het slot van dit boek verscheen als inleiding van de editie die in 1983 door De Bataafsche Leeuw werd uitgegeven.

Het nawoord van Dirk Vlasblom werd op ons verzoek voor deze editie geschreven.

De uitgevers

Voorwoord

Het jaar 1945 was voor Nederland dramatisch. De wereldoorlog die ons volk vijf harde jaren had gekost, ging geleidelijk over in een nationaal-koloniale oorlog die opnieuw vijf jaar zou duren. In het moederland en in Indië stroomden de interneringskampen leeg, de kazernes vol. Vaak werden vrijgekomen krijgsgevangenen van de ene dag op de andere weer ingezet. Hun formaties werden aangevuld met leden van de jonge generatie.

Deze generatie was opgegroeid temidden van excessief geweld. Van 1939 af had hun land in de ban geleefd van mobilisatie, oorlog en bezetting. In plaats van een plotselinge gelukkige beëindiging van de strijd was in Nederland de eindeloze hongerwinter, in Indië het revolutionaire geweld van de bersiap een tijd van voortgezette bedreiging en vernedering. Een genadige overgang van de wereldoorlog naar de vrede was voor moederland noch kolonie gegeven; het was een overgang naar nieuwe offers en nieuwe strijd.

De auteurs van dit boek waren deze tien jaren toeschouwers en deelnemers. In de eerste oorlog werden ze van knapen tot volwassen burgers, in de tweede oorlog van burgers tot soldaten. Slechts een jaar na de bevrijding van hun land kwam de oproep tot dienstneming in het leger ter bevrijding van Indië. Zij waren drieënhalf jaar soldaat. Pas in het voorjaar van 1950 keerden zij terug in Nederland en kwam voor hen het einde van een periode die in 1940 was begonnen.

In een van hun koffers bevond zich een merkwaardig pak papier. Het was een stapel van ongeveer tachtig tamelijk tot zeer nauwkeurig geregistreerde incidenten die men later ‘militaire excessen’ is gaan noemen, alsmede een hoeveelheid notities en knipsels over het optreden van de troepen in Indonesië.

De beschrijvingen waren systematisch opgezet, in de vorm van ‘protocollen’ zoals bij sociaal-wetenschappelijk onderzoek gebruikelijk is. De gegevens hadden hun plaats gevonden op speciale getypte formulieren, met genummerde vragen, betrekking hebbend op relevante kwesties in relatie tot een ‘geval’: aard, algemeen verloop gebeurtenissen, situatie ter plaatse, samenstelling Nederlandse en vijandelijke troepen en beoordeling van het incident door daders en ooggetuigen. Ten slotte volgde de mening van de rapporteur, zowel over de betrouwbaarheid van waarnemer en waarneming als over de mate van noodzakelijkheid voor de Nederlandse troepen om zó en niet anders op te treden. Het formulier had twee modellen; een voor ‘algemene’ en een voor ‘bijzondere’ gevallen.

Men kan zich met reden afvragen wat ons ertoe bewoog een zo koele onderzoekstechniek te gebruiken voor een zo hete materie; wat ons als direct betrokkenen ertoe bracht zozeer afstand te nemen tot het gebeuren. Het moet een combinatie zijn geweest van emotionele gefascineerdheid door het geweld om ons heen en intellectuele geïnteresseerdheid in een zo ongewoon en verborgen verschijnsel als de realiteit van de ‘kleine oorlog’.

Hoe dit zij, na terugkomst in Nederland gingen wij onvervaard aan de slag om het verzamelde materiaal voor publicatie gereed te maken. Weliswaar hadden we, blijkens brieven uit die tijd aan oudere en wijzere mannen, een vaag gevoel dat ons initiatief wellicht niet door eenieder gewaardeerd zou worden, maar ernstige zorg hierover bestond toch eigenlijk niet.

Onze bedoelingen waren immers, zo meenden we, volstrekt eerbaar. Een kattebelletje van een onzer, met de datering ‘Semarang 5/11/49’, laat zien wat wij op het oog hadden: ‘Publiceren van ooi [onze code: Onderzoek Oorlogsmisdadigheid Indonesië] in een enigszins ruim opgezette rustige publicatie, die alleen de zaak zuiver wil stellen, een verklaring wil geven en suggesties aan de hand wil doen. Dus géén oordeel, pleidooi of aanklacht! Het boekje wordt voorafgegaan door een verantwoording.’

Niet tevreden met het op een rij zetten van het nogal krasse materiaal begonnen wij met een omstandige studie van de politieke en militaire ontwikkeling van Nederlands-Indië, in de verwachting zodoende een ‘kader’ te vinden dat onze gegevens ‘contour’ zouden kunnen verlenen. Tevens verdiepten wij ons in de algemene aspecten van militair gedrag en wangedrag.

Van onze werkzaamheid maakten wij geen geheim. Er kwamen contacten tot stand met oud-militairen van andere onderdelen, met een geïnteresseerd journalist, een veldprediker en met enkele collega-sociologen. Een poging om een vooraanstaand lid van een grote politieke partij bij de zaak te interesseren liep op niets uit; er kwam op onze brief een mondelinge mededeling dat de zaak ‘niet opportuun’ werd geacht.

Begin 1952 waren ongeveer 150 bladzijden gereed. Dit alles was nog slechts ‘voorwerk’: een sociale geschiedenis van Nederlands-Indië en van het KNIL, gevolgd door een uitvoerige analyse van wat onder oorlogsmisdadigheid moest worden verstaan en hoe dit verschijnsel in het algemeen was te verklaren. Bij de bewerking van ons veldmateriaal liep het project vast. Na een serie probeersels gaven we het op. Het onvoltooide product ging naar zolder, de protocollen kwamen na verloop van tijd bij een geïnteresseerde in Nederland wonende Indonesische kennis terecht die het materiaal hoofdschuddend bekeek en in de kast legde.

De stagnatie van het project is na het initiatief ertoe het tweede raadsel. Het is ons niet meer duidelijk waardoor de uitvoering mislukte. Was het intellectuele onmacht om na de brede historische omlijning en de geleerde abstracties tot de kern van het onderwerp – geweld van mensen tegen mensen – door te dringen? Hadden we het probleem toch niet echt ‘verwerkt’? Of kregen we het gewoon te druk met andere zaken en raakte onze diensttijd op de achtergrond?

Hoe het zij, de kwestie verloor onze belangstelling. De ene auteur hield er een nevenproduct aan over: een proefschrift betreffende de sociologie van het leger, de andere schreef enkele korte verhalen over zijn Indonesische ervaringen die overigens niet werden gepubliceerd.

Zeventien jaar later, begin 1969, zagen wij de televisie-uitzending over de excessen in Indonesië. Gefascineerd zagen we toe hoe daar een reeks belevenissen werd opgedist die we – hoewel elders voorgevallen – woord voor woord herkenden. De discussie die onmiddellijk daarna losbarstte, bracht dezelfde schok der herkenning. Al de argumenten die we zo lang geleden een voor een hadden gewogen – en vaak te licht bevonden – paradeerden onvermoeibaar door de ontstelde publieke opinie.

Ons besluit stond vrijwel direct vast. Het was ‘nu of nooit’. Het manuscript werd weer tevoorschijn gehaald, het grondmateriaal teruggevraagd. Met verbazing lazen we de stapels enigszins vergeeld papier door. De commentaren vertoonden een mengeling van opgewektheid en naïviteit, waarin we onszelf nauwelijks terugvonden. We waren kennelijk zelf veranderd. We moesten opnieuw beginnen.

Het boek dat hiermee wordt aangeboden, is een sociale geschiedenis van militair geweld. Het beoogt nog altijd te voldoen aan de voorwaarden die we twintig jaar eerder op papier zetten: verklaren, niet beschuldigen; een zakelijke analyse, geen emotionele reactie. Alleen op deze wijze, zo menen wij, kan het ongelooflijke onderwerp van het geweld op geloofwaardige wijze worden overgedragen.

Dit boek is een studie door sociologen, maar leesbaar voor iedereen. Het bestaat uit vijf grote stukken: vier lagen op elkaar en een harde pit. De eerste vier hoofdstukken herhalen als het ware hetzelfde thema, maar telkens dichter naderend tot de kern van het onderwerp: na de nationale en koloniale historie de direct betrokken politieke en economische groepen, dan de militaire middelen, ten slotte hun aanwending. Het laatste hoofdstuk pakt alle niveaus nog eenmaal samen, maar nu binnen het kader van één gebied, één beheersingssysteem, één militair onderdeel.

Twee punten verdienen de aandacht. Het eerste betreft onze betrokkenheid. Streven naar objectiviteit garandeert deze niet, zeker niet bij een onderwerp als dit. Er is de onvermijdelijke invloed van onze ervaringen op onze waarnemingen. Men kan wellicht anders groeperen en accentueren, waardoor andere en ten opzichte van wat wij deden nieuwe meningen zullen ontstaan.

Het tweede punt hangt hiermee direct samen. De periode 1945-1949 is in de Indische politieke en militaire geschiedschrijving nagenoeg een witte plek. De archieven zijn grotendeels nog gesloten, de aandacht is steeds beperkt geweest. Van een sociologisch verantwoorde interpretatie van die periode is nog minder sprake. Daarom is ons boek niet meer dan een eerste schets.

Dat wij de onderneming toch hebben aangedurfd, komt voort uit de overtuiging dat de ongetwijfeld noodzakelijke documentenstudie bij ons onderwerp steeds ontoereikend zal blijven. Oorlogsgeweld speelt zich af aan de ‘binnenzijde’ van de historie, moeilijk zichtbaar voor de buitenstaander, nauwelijks doorzichtig voor de betrokkenen, vaak onvolledig en zelfs opzettelijk vertekend door hen die registreren. Daarom is informatie van degenen die het proces van binnenuit bewust meemaakten onmisbaar, zelfs een eerste voorwaarde. Aan die voorwaarde kunnen wij voldoen.

Het is voor ons tevens een extra reden dankbaar te zijn voor de inlichtingen en steun die we van een aantal direct betrokkenen mochten ontvangen. Er was opmerkelijk weinig aarzeling, eerder grote openheid. De tijd wordt rijp voor het zien van ook deze realiteit.

Van degenen die ons hielpen, noemen wij in alfabetische volgorde graag de volgende personen: dr. J.R. van Blom, lt.kol. W. Epke, drs. F. Grünfeld, dr. Basuki Gunawan, mr. J. Hollander, drs. R. Nieuwenhuys, drs. A. Peper en drs. E.M. Stok. Uiteraard dragen zij geen enkele verantwoordelijkheid voor de wijze waarop van hun informatie is gebruikgemaakt; deze ligt geheel bij de auteurs.

Voorts werd gebruikgemaakt van enkele instellingen: de Sectie Krijgsgeschiedenis van de Koninklijke Landmacht te ’s-Gravenhage, het Koninklijk Instituut voor de Tropen te Amsterdam, het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde te Leiden en het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie te Amsterdam.

Dank komt ook toe aan medewerkers van de bibliotheken van de Koninklijke Militaire Academie en Nederlandse Economische Hogeschool, die als steeds zeer behulpzaam waren. Rest ons te vermelden dat een royaal studieverlof, door curatoren van de Nederlandse Economische Hogeschool aan de als eerste genoemde auteur toegestaan, de voltooiing van het werk buitengewoon heeft bevorderd. Ook aan hen past een woord van erkentelijkheid.

Bij de tweede druk

Dit boek had bij het verschijnen in 1970 een tweeledig karakter. Het vormde tegelijk een historische analyse en een historische reactie: het ontleedde het Nederlandse dekolonisatieproces dat zich een kwarteeuw tevoren had afgespeeld maar het beantwoordde tevens aan de collectieve vraag om opheldering die zich rond 1970 sterk liet horen.

Dertien jaar later, blijkt het historisch exposé nog weinig of niet verouderd. Hoewel de sociaal-wetenschappelijke belangstelling voor ons koloniaal verleden in het afgelopen decennium duidelijk is toegenomen, heeft de ‘ontsporing van geweld’ tijdens de nadagen van Nederlands-Indië weinig interesse gewekt. Een ongewijzigde herdruk lijkt daarom verantwoord.

Maar al hebben de voorbije jaren de waarde van het boek niet aangetast, ze vragen wél om nadere ‘plaatsing’ van de studie, zowel naar de aard van het onderwerp als naar tijd en omstandigheid van verschijnen.

Nu eerst is het goed zichtbaar geworden dat het Nederlands-Indonesisch conflict één geval was uit een reeks van inmiddels beëindigde, gewelddadig afgewikkelde dekolonisatieprocessen, te situeren in de periode van 1945 tot 1975. Ook blijkt eerst thans dat Ontsporing van geweld slechts één poging vormde tot afrekening met een onverwerkt verleden: in de jaren na 1970 was dit streven naar koloniaal-historische vereffening allerwegen waar te nemen.

Dit nieuwe perspectief maakt het aantrekkelijk het boek van 1970 een essay mee te geven waarin het totale recente dekolonisatiegebeuren vergelijkenderwijs wordt geschetst, gevolgd door een poging tot nadere plaatsbepaling van het Nederlandse aandeel hierin. We weten nu meer dan in 1970; begrijpen we het nu ook beter?

JvD/WH november 1983

Enkele belangrijke data

1945

15 augustus Capitulatie van Japan

17 augustus Uitroeping van de Republiek Indonesia

29/30 september Eerste geallieerde troepen te Batavia

14 november Optreden kabinet-Sjahrir: Indonesische partij aanvaardbaar geacht door Nederland

1946

23/24 april Onderhandelingen op de Hoge Veluwe; geen resultaat

3 mei Wijziging grondwet in verband met het zenden van dienstplichtigen overzee

16/22 juli Conferentie van Malino; begin van opbouw van een Federaal Indonesië door Nederland

15 november Ondertekening ontwerpakkoord (Linggadjati)

1947

25 maart Ondertekening akkoord van Linggadjati

25 juli Begin Eerste Politionele Actie

4/5 augustus Eerste actie te middernacht gestaakt

1948

13 januari Installatie voorlopige Federale Regering voor Indonesië te Batavia

17 januari Ondertekening wapenstilstand aan boord van de Renville

22 februari Voltooiing van de evacuatie van ruim 20 000 Indonesische guerrilla’s uit de vooral in West-Java gelegen ‘pockets’

aug./september Sterke herinfiltratie Republikeinse troepen

sept./oktober Communistische opstand in de Republiek (Madiun-affaire)

3 november Van Mook draagt gezag over aan Beel; begin van de ‘harde lijn’

21 december Begin Tweede Politionele Actie; Soekarno en Hatta gevangengenomen en op Banka geïnterneerd

1949

5 januari Beëindiging actie op Java

26 februari Regeringsverklaring: aankondiging van besluit tot vervroegde soevereiniteitsoverdracht en van Ronde-Tafelconferentie

24/30 juni Ontruiming residentie Jogjakarta door de Nederlandse troepen

10 augustus Staakt-het-vuren

23 augustus Opening Ronde-Tafelconferentie te Den Haag

2 november Einde Ronde-Tafelconferentie

9 december Tweede Kamer aanvaardt wetsontwerp soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië

27 december Soevereiniteitsoverdracht

I. Koloniaal conflict

1. Onderdrukte spanning

Het tijdperk der grote ontdekkingsreizen, zoals het in de schoolboeken heet, was het begin van een uitbarsting van Europese energie die enkele eeuwen zou aanhouden. Klaarblijkelijk waren reeds voor de aanvang van de industriële revolutie maatschappelijke, economische en militaire energiepotenties beschikbaar die het mogelijk maakten het Europese machtsevenwicht te doorbreken en de onderlinge strijd tot ‘de overige wereld’ uit te breiden. Daar ging men ertoe over zwakkere staten te onderwerpen en zwakkere volken te exploiteren, zich al dan niet blijvend vestigend als een blanke elite in de nieuwgewonnen gebieden. Men noemt dit de geschiedenis van het moderne kolonialisme en de leidende staten waren zeemogendheden.

Anders dan Spanje en Portugal, die met het inplanten van hun feodaal-militair-kerkelijk complex een culturele missie meenden te vervullen, ging het Holland uitsluitend om handelsactiviteit en economisch gewin. De organisatie van Hollands overzeese ondernemingen in de vorm van particuliere belangengemeenschappen, compagnieën geheten, toont aan waarom het de bewoners van de Lage Landen was begonnen. In plaats van uitgestrekte gebieden te veroveren en in te lijven gaf men verre de voorkeur aan het afsluiten van profijtelijke contracten met inheemse vorsten. Militair geweld werd aanvankelijk slechts incidenteel en overwegend defensief toegepast, in hoofdzaak ter beveiliging van de factorijen en forten in de kuststreken.

Naarmate de handelsbelangen zich uitbreiden, gaat men zich echter keren tegen de concurrerende handelsrijkjes aan de kust, die met kracht worden bedwongen. Door een verbod aan de inheemse kustadel zich nog met de zeehandel bezig te houden, verplaatst het politieke zwaartepunt, met name van Java, zich naar het binnenland. De zee blijft aan de Verenigde Oost-Indische Compagnie.1

In de loop van de 18de eeuw verandert de aard van het Nederlands machtsstreven geleidelijk. Tot dan was de compagnie zeer overwegend een handelsonderneming die voordeel trok uit haar monopolistische positie in de interinsulaire en internationale verscheping van tropische producten. Nadien echter ontwikkelt de voc zich meer en meer tot een territoriale macht, terend op afgedwongen inheemse landbouw. Deze overgang van ‘commercialisme’ in eigenlijk ‘kolonialisme’,2 die de verstarde compagnie steeds minder kon bijhouden, vindt een logische afsluiting in de overneming van het gebied door de Nederlandse staat gedurende de Franse tijd.

De gang van zaken overzee weerspiegelt die in het moederland. Zoals de opheffing van de voc parallel loopt aan de val van de regenten, zo vloeit ook de idee van een nationale kolonie voort uit de conceptie van de nationale staat en het nationale volk.

De uitbouw en consolidatie van deze nationale kolonie neemt de hele negentiende eeuw in beslag. De vroegere militaire beveiliging van de Hollandse kooplieden en landheren wordt afgelost door een actief staand leger, dat in een reeks van oorlogen en expedities de macht van de inheemse adel en de islamitische massa’s breekt en de buitengewesten onder directe controle van het Nederlands gezag brengt, met de pacificator Van Heutz als de voltooier. De vroegere particuliere exploitatie wordt afgelost door een reusachtig overheidsproject, dat als het cultuurstelsel de geschiedenis is ingegaan, en directe baten voor het moederland beoogde te verwerven. De politieke, economische en militaire macht zijn nu in één hand, de harde hand van de koloniserende staat.

De overheidsexploitatie is geen succes gebleken. Als na 1870 het moderne kapitalisme in Nederland doorbreekt, weet de liberale burgerij ook op koloniaal gebied het ‘particulier initiatief’ te doen zegevieren, comfortabel steunend op zowel humanitaire als economische argumenten. Economisch belanghebbenden en humanitair belangstellenden vinden elkaar in een politiek tot ontwikkeling van Indië, een vroege maar ons niet vreemde conceptie van een ontwikkelingsbeleid voor een Aziatisch land.

In de militaire conceptie van ‘pacificatie’ is het niet anders. De discussie over het langdurig en bloedig conflict met Atjeh verloopt niet langs de indeling ethisch-conversatief, omdat men het vrijwel eens was over het doel en slechts van mening verschilde over de methode waarop. Snouck Hurgronje, een van de grondleggers van de ethische koloniale politiek, was de belangrijkste promotor van een ‘doortastend’ optreden in Atjeh!3

Terecht is dan ook gewezen op de verwantschap van het ethische en imperialistische streven rond de vorige eeuwwisseling. ‘Nederlands-Indië moest ontwikkeld worden, de zending bevorderd, de buitengewesten opengelegd voor het westerse bedrijfsleven, de Indonesische bevolking meer welvarend gemaakt. In wiens belang? Daarover dachten beide groepen verschillend, maar eens van zin waren zij op het punt dat deze ontwikkeling (als een ‘plicht’ of een ‘last’) onder Nederlandse leiding moest geschieden.’4

De ethische politiek was niet koloniaal-vijandig, maar koloniaal-corrigerend. Zij steunde de koloniale doeleinden, maar conditioneerde de realisering ervan, uitgaande van de gedachte dat bij de behartiging van het eigenbelang een zedelijke normering niet gemist kon worden, of concreter: dat het profijt van de kolonisator een grens vond in ‘het belang van de inlander’. Voorts uitgaande van een tweede, complementaire gedachte: dat de kosten van een welzijnsbeleid alleen konden worden gedragen bij groeiende welvaart van de kolonie.

In wezen is de discussie over de Indische politiek altijd om dezelfde as blijven wentelen. Het ethische criterium is ouder dan Multatuli en heeft de hele negentiende eeuw verdedigers gevonden.5 Het is officieel bevestigd in de troonrede van 1901, toen christelijke politici de ‘zedelijke roeping’ tegenover de bevolking van Nederlands-Indië proclameerden. De Leidse indologenopleiding werkte de gedachte uit in de opleiding voor Indische bestuurders. De Stuwgroep in de jaren dertig trachtte de opvatting in actueel-politieke termen te vertalen.

Al die jaren, tot in het laatste jaar van het Nederlands bewind, 1949, zal onder de strijd over motieven en methoden van de Nederlandse bemoeienis met de kolonie eensgezindheid bestaan over de noodzaak en de juistheid van bemoeienis. Het gevoel van verantwoordelijkheid voor het lot van Indië én de wetenschap bij dat lot een hard belang te hebben, blijven samen de Nederlandse politiek beheersen. De vervlechting der standpunten zou alleen maar toenemen naarmate het voortbestaan van iedere bemoeienis werd aangevochten.

Indisch nationalisme

Het voornaamste maatschappelijk resultaat van de toegenomen bemoeienis met Indië – bestuurlijk, economisch en humanitair – was het geleidelijk overbrengen naar de kolonie van een complex van Europese instellingen. Of het nu gaat om de vestiging van grote landbouwbedrijven, om gezondheidszorg, om onderwijs, om de codificatie van het adatrecht of het ontwikkelen van een parlementair systeem, de consequentie is onveranderlijk dezelfde: de kolonie wordt meer en meer een kopie van de Europese maatschappij.

Het was onvermijdelijk dat de spanningen van die maatschappij werden meegeleverd. De kapitalistische productiewijze schept het probleem van het proletariaat, het onderwijs creëert een middenklasse met stijgende ambities, de opbouw van een bestuurs- en dienstenapparaat ontketent een concurrentiestrijd om de bezetting der functies, de politieke bewustmaking sluit de kans op controversiële bewustwording in. Eeuwen van Europese maatschappijevolutie moesten in tientallen jaren van koloniale geschiedenis worden samengedrongen. Politiek gezien betekent dit het vrijwel samenvallen van liberale, nationalistische en socialistische stromingen, gecompliceerd door opkomende organisatie van godsdienstige groeperingen, in dit geval van de islam.

Al deze bewegingen hebben echter niet onmiddellijk de autochtone bevolking bereikt. Voordien was het de Europese groep, die politiek het initiatief een ogenblik aan zich wist te trekken, begrijpelijk, gezien zowel de getalsmatige groei van deze groep als het feit van de onvoltooide emancipatie van de Europese basislaag.

De groei was zeer versneld. Tussen 1860 en 1900 was de Europese bevolking al bijna verdubbeld (van 44 000 tot 91 000), en in de daaropvolgende jaren groeide zij tot een aantal van 240 000 in 1930, niet veel minder dan bijvoorbeeld het aantal Engelsen en Anglo-Indians in het veel grotere India. Het percentuele aandeel van de Europeanen in de totale bevolking was in Nederlands-Indië vier maal groter.6

Deze relatief omvangrijke Europese bevolking geeft Indië naast de trekken van een exploitatiekolonie het karakter van een vestigingskolonie. Er ontstaat een maatschappelijk zwaartepunt in het koloniale gebiedsdeel, waardoor de vraag naar de politieke autonomie en identiteit van het land niet allereerst door Indonesiërs wordt opgenomen, maar door ‘Indiërs’.

Alleen, wie waren Indiërs? De eerste decennia van de twintigste eeuw gaven als ietwat onverwacht antwoord: zij die Indië als hun vaderland beschouwen, blank en bruin, eensgezind samenwerkend op basis van wat men het associatie- of assimilatiebeginsel is gaan noemen. Sleutelwoord in dit vroege indocentrisme is de term ‘Indisch’, en het is in verschillende Indische stromingen, vakbonden en partijen dat de politieke bewustwording van de kolonie voor het eerst – en snel voorbijgaand – gestalte krijgt.

De Indische Bond en Insulinde, daterend respectievelijk van 1898 en 1907, en zich in de richting van associatie bewegend, waren slechts een voorspel.7 Veel belangwekkender is de Indische Partij, in 1912 gesticht, en meteen in radicaal vaarwater geloodst.8 Zij was de eerste echte politieke partij in Indië en streefde openlijk naar beëindiging van de koloniaal-staatkundige verhouding.

Opmerkelijk is het accent op ‘Indisch’. Onder de leuze ‘Indië voor de Indiër’ wenste zij als ‘Indiërs’ de gehele bevolking samen te brengen in één grote emancipatiebeweging. Sprekend over het ‘Indisch vaderland’ zocht zij het aankweken van ‘een Indisch nationalisme, gegrond op de solidariteit van de Indische Nederlanders en Indische Chineezen met de Inlanders tegenover het Nederlandsch gezag’.9

De Indische Sociaal Democratische Vereeniging, in 1914 vanuit Nederland gesticht, was overeenkomstig de naam meer socialistisch dan nationalistisch, maar nam eveneens de associatiegedachte als uitgangspunt.10

De als Nationaal-Indische Partij/Sarekat Hindi in 1919 herleefde Indische Partij wenste al evenzeer de samenwerking van alle Indiërs, alsmede de instelling van een staatsrechtelijk Indiërschap en volslagen onafhankelijkheid van Nederland. Het partijblad heette De Indiër.11

Het hoogtepunt van het indocentrisme is meteen het begin van het einde. De staatsrechtelijke hervormingen van 1917-1918 staan nog in het teken van de assimilatiegedachte en de belangrijkste politieke groeperingen onderschrijven deze. De Nederlandsch-Indische Vrijzinnige Bond en de conservatiever Politiek-Economische Bond zonden zowel Europese als inheemse vertegenwoordigers in de Volksraad.12 Maar de bloeitijd van het Indisch nationalisme is voorbij. Men streeft weliswaar naar grotere autonomie ten opzichte van Den Haag, maar de interpretatie van ‘Indisch’ verschuift naar ‘Nederlands-Indisch’, dat wil zeggen naar loyaal aan de in de kolonie heersende orde. En waar deze orde per definitie de blanke bovenlaag bevoordeelt, kon een beperking van de Indische opvatting tot de Indische Nederlanders niet uitblijven.

Een enkele keer slechts, bij uitzondering, zouden deze zich scharen achter een Indonesische stellingname. Zo bij het befaamde petitievoorstel Sutardojo, in 1936 bij de Volksraad ingediend, met het doel zo mogelijk binnen tien jaar Nederlands-Indië zelfstandigheid te geven binnen het koninkrijk. De Europese blijversgroep stelde zich hiermee voor een belangrijk deel achter de nationalistische teneur van het voorstel, zij het – en dat is zeer kenmerkend voor de scheiding der geesten – met een eigen interpretatie van de positie van het Nederlandse element binnen de nieuwe politieke constructie.13

De Volksraad, aan het einde van de Eerste Wereldoorlog tot stand gekomen, was het voornaamste voertuig van het officiële geloof in de mogelijkheid van een Indische politiek. De raad begon echter zijn werk bij het wegebben van de toch al zwakke Indische bindingen, zodat zij niet de samenwerking der diverse groeperingen maar het organiseren der uiteenlopende belangen hielp stimuleren.

Voor de koers van het Indisch belang in de beperkte zin was de stichting van het Indo-Europees Verbond (iev) in 1919 een beslissende daad. In dat jaar verenigden zich de Indo-Europeanen ter verdediging van hun positie als ‘blijvers’, zich richtend zowel tegen de wassende stroom van de Nederlanders-van-buiten (totoks) als tegen de, eveneens van buitenaf gestimuleerde emancipatie van de inheemse bevolking.14 Lid konden worden gemengdbloedige Europeanen, volbloed Europanen mits in Indië geboren, met in Indië geboren kinderen of gehuwd met een ‘blijver’. Het indocentrische karakter van het iev kan niet beter worden uitgedrukt dan in deze lidmaatschapsdefinitie.

Het iev, dat zich principieel loyaal en contrarevolutionair opstelde,15 was van de aanvang af een succes; het telde in 1926 reeds 10 000 leden, over een zestigtal afdelingen gespreid. Het verwierf in 1924 4, in 1927 en daarna 6 zetels in de Volksraad en vormde hier het sterkste blok. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was het Verbond met 12 000 leden en 100 afdelingen de grootste politieke groepering onder de Europese bevolking van Nederlands-Indië; het telde evenveel leden als de andere in Indië bestaande Europese partijen samen.16

Groei en geschiedenis van de Indo-Europese organisaties zijn symptomatisch te noemen voor de latere evolutie van het Indisch nationalisme. Begonnen in een sfeer van radicalisme en associatie bewoog men zich in de jaren twintig naar een strikt gezagsloyaal standpunt en een exclusief Nederlands-Indisch groepscentrisme. Al met al bleef men indocentrisch, echter niet langer in vereniging met de Indonesische bevolking, maar los van deze, volhardend in de overtuiging dat Indië weliswaar juridisch moest ‘dekoloniseren’ maar maatschappelijk geen veranderingen gedoogde.

In deze gedachtegang paste de afwijzing van Indonesische nationalistische ideeën en stromingen, die immers exclusief, in elk geval overwegend, het belang van de inheemse bevolking vooropstelden en de koloniale structuur dus per definitie aantastten. Zelfs waar structurele veranderingen achterwege bleven, maar de geleidelijke ‘indianisatie’ of ‘verinheemsing’ van bestuur en maatschappelijk leven werden nagestreefd, zette men zich schrap, niet ten onrechte de eigen positie bedreigd wetend.

De laatste barrière van dit defensief Indisch nationalisme lag in de defensie zelf. In december 1918 – dagen van wereldwijd onvrijwillig radicalisme – diende de regering bij de Volksraad een voorontwerp in dat moest leiden tot de vorming van een inheemse militie. Het plan behelsde dienstplicht in principe voor iedereen, in de praktijk door middel van loting tot een sterkte op Java van 100 000 man.17

Het ontwerp maakte een storm van protesten los en haalde het niet. Het stuitte op een verenigd front van ‘links’ en ‘rechts’ die om totaal uiteenlopende motieven volksbewapening afwezen. Hoewel positieve geluiden niet ontbraken, gaf generaal Sachse de stemming in het Europese kamp goed weer toen hij in 1921, meer openhartig dan elegant, zijn oordeel neerschreef: ‘Het is zelfbedrog te meenen, dat reeds nu het Staatsgezag in Nederlandsch-Indië berust op moreel overwicht; het zij voor de zooveelste maal gezegd: het Gezag steunt hier nog uitsluitend op de bajonet, maar die bajonet moet niet in handen worden gegeven van de bevolking, wel in die van de staatsdienaar, die de vrijwilliger is.’18

Reeds toen reikten de associatieverlangens niet zover dat men er ook de organisatie van het staatsgeweld onder wenste te begrijpen. In politieke en economische discussies kon men het bestaan van een machtsspanning nog met de mantel der ethische politiek bedekken, maar in militaire zaken trad de ware aard der spanningen aan het licht. De Indische pers schreef onomwonden dat men met het invoeren van de dienstplicht een eventueel ontevreden bevolking de kans zou bieden zich tegen de Europese bovenlaag te keren,19 maar ook – en hier zag het wantrouwen van rechts scherper dan het optimisme van links – dat volksbewapening, gegeven de koloniale verhouding, alleen de maatschappelijke labiliteit zou doen toenemen.

De verwijzing naar een commissie bracht de zaak op de lange baan; het steeds ongemakkelijker worden van de binnenlandse toestand bracht haar in het vergeetboek – tot Japan aanklopte.

Veel meer voor de hand lag de oprichting van een Europese militie, militaire belichaming van de indocentrische zelfstandigheid én van de wens dit indocentrisme beperkt-Europees te definiëren.

De Eerste Wereldoorlog forceerde ook hier een ontwikkeling. In oktober 1917 verscheen het ‘Dienstplichtbesluit voor Nederlandsch-Indië’ en al in juli van het jaar daarop kwam de eerste jaarklasse Europese rekruten onder de wapenen. Daarnaast werd voor bewakings- en politiediensten de Landstorm opgericht, die beide instituten de aloude schutterijen overbodig maakten. Op 32-jarige leeftijd ging de militieplichtige automatisch naar de Landstorm over.20

Zo had de Indische gemeenschap militair-organisatorisch haar vorm gevonden. Tezamen met het beroepsleger, het KNIL, stond zij, vooral naar binnen, gereed ter collectieve zelfverdediging. De militie, als gemilitariseerde bovenlaag van de maatschappij niet geschikt voor een langdurige oorlog, diende primair als symbool van de waakzaamheid van de Indische bevolking.

Rebellie en repressie

Het Indisch nationalisme is, achteraf gezien, het product geweest van een korte, bijna toevallige politieke windstilte tussen de definitieve afronding van de Pax Neerlandica en het opkomend getij van het Indonesisch nationalisme. Dit nationalisme was een westers antwoord op het westers koloniaal stelsel, hoe paradoxaal de stelling ook klinkt. Het kopieerde, naar inhoud en vorm, het maatschappelijk zelfbewustzijn en de collectieve drang naar zelfrealisatie van de westerse politieke stromingen. Het schiep al kort na de liquidatie van het traditionele vorsten- en volksverzet een tweede front: militant nationalisme en sociaal radicalisme.

Vooral naar de keuze der middelen is dit verzet westers: politieke agitatie, massaorganisaties, stakingen, perscampagnes. Vlag en volkslied dienen als symbolen van de verbondenheid der vele volken, door de koloniale administratie met historische toevalligheid onder één dak verenigd.

In deze ‘inlandse beweging’ zijn in grote lijnen drie stadia te onderscheiden. De eerste begint met de Sarekat Islam (1912) als een beweging van de Indonesische middenklasse, waarin islamitische godsdienstleraren, westers geschoolden (onderwijzers!) en handelaren elkaar vinden. Kenmerkend is de aanvankelijk grote politieke gematigdheid en de mengeling van godsdienstige en sociaal-politieke doelstellingen. Heel opvallend is echter het onmiddellijk zichtbare massale succes: Sarekat Islam telt na vijf jaar al 800 000 leden en zou zelfs tot 2 miljoen groeien. Het toont aan dat de massa bereid was, met voorbijgaan van de traditionele hoofden, een nieuw slag politieke leiders te volgen.21

Kwam de Sarekat Islam oorspronkelijk voort uit een verzet tegen de economische machtspositie van de Chinese tussenhandel, de tweede, direct opvolgende fase in de nationale beweging brengt proletarische sentimenten aan het licht. Vanaf 1917 breken links-radicale stromingen, geïnspireerd op de Sovjet-Unie, heftig door en leiden tot de oprichting van revolutionair georiënteerde vakbonden, in 1920 tevens tot oprichting van een communistische partij (pki), die in 1924 reeds 32 afdelingen telt.

De Indonesische beweging, waarin ook de Sarekat Islam meegaat, stuurt in deze jaren aan op de sociale revolutie. Na een periode van stakingen en betogingen loopt de actie in 1926-1927 uit op ernstige onlusten op Java en Sumatra, die in het Bantamse zelfs een ogenblik het karakter van een boerenguerrilla aannemen. Openbare gebouwen en gevangenissen worden bestormd, in Batavia wordt zelfs de telefooncentrale bezet, een klein aantal, overwegend inheemse bestuursambtenaren wordt vermoord, militairen komen bij schermutselingen om het leven.22

Na het neerslaan en door massa-internering ontkrachten van deze beweging komt de weg vrij voor de derde fase, die van het eigenlijke Indonesische nationalisme. In de pni (Perserikatan Nasional Indonesia), in 1927 gesticht, krijgt het onder leiding van ir. Soekarno de zuiverste belichaming. Zijn agitatie wordt in 1929 beëindigd door een breed opgezette politieactie, door vernietiging van de organisatie en verbanning van de voornaamste leiders.

Op een kort interregnum na – bij de terugkeer van Soekarno in 1932 en 1933 – was hiermee de geschiedenis van de politieke antikoloniale bewegingen onder Nederlands bewind definitief afgesloten. De jaren dertig gaven zeer overwegend parlementaire en persacties te zien, met de Volksraad als het voornaamste forum; massale protesten bleven uit.

Hoe kort het overzicht van de eveneens zeer korte geschiedenis ook is, het biedt niettemin een nagenoeg volledig beeld van de diversiteit van motieven en stromingen. Na het communistisch geïnspireerde en zelfs door de Sovjet-Unie gefinancierde23 economisch-revolutionaire verzet is er sprake van enkele lokale opstanden van verbitterde boeren, nauwelijks de betekenis der gebruikte leuzen begrijpend, gevolgd door de bewustwording en actie van westers opgeleide intellectuele en ontwikkelden, gebruikmakend van moderne vergader- en organisatietechnieken.

In internering nadien was men letterlijk ‘bien étonnés de se trouver ensemble’. Bij monde van Sutan Sjahrir: ‘Wat de eerste bannelingen betreft, die in 1927 na de bekende opstand hierheen werden gezonden, het grootste deel van deze mensen, die zich in Indonesia destijds onder commando van de pki hebben geroerd, heeft dat met dezelfde mentaliteit gedaan als wanneer zij een of andere vorst of een zich voor wali (profeet) uitgevenden kwakzalver of krankzinnige zouden hebben gevolgd. Het gros is de onontwikkelde desabewoner, het percentage analphabeten onder hen is niet onaanzienlijk... Onze jongens hier, van de pni, zijn van een enigszins ander gehalte. Zij zijn geen bekrompen fanatici, zij zijn vrijzinniger en daardoor nuchterder, bezadigder, en over een eventuele opstand hebben zij nog nooit zelfs maar gedroomd.’24

Het pluralisme is geen toeval maar maatschappelijk geworteld. Daaruit kan worden verklaard dat de diverse stromingen, sinds 1930 ondergedoken, na 1945 weer springlevend opduiken, vaak nog met dezelfde voormannen aan het roer: Soekarno, Hatta, Sjahrir in het midden, Tan Malaka, Muso en Sjarifuddin ter linkerzijde, en Hadji Agus Salim rechts.

Dit feit alleen al demonstreert de betekenis van de vroege verzetsbeweging. De repressie die in de jaren twintig te zien was en die rond 1930 aan het verzet een einde maakte, was dan ook zowel een afrekening met ‘subversieve elementen’ als – in een en dezelfde beweging – het doden van de kiem van een nationale politieke orde in moderne trant.

Krachtig was de repressie wel. De dreiging in de eerste naoorlogse jaren kon nog met politieoptreden en breken van stakingen worden bestreden, maar de golf van geweld in 1926-1927 leidde tot de inzet van troepen waardoor alleen in het Bantamse ca. 250 rebellen werden gedood. In totaal werden 13 000 personen gearresteerd, waarvan er 4500 tot gevangenisstraffen en 1200 tot internering in Boven-Digoel werden veroordeeld. Er vielen vier doodstraffen.25

Kon hier als argument de menging van politieke en criminele uitwassen nog gelden, bij de vernietiging van de nationalistische organisaties rond 1930 ging dit niet op. De vervolging van de pni werd eind 1929 ingeluid met een grootscheepse politionele razzia. Vrachtauto’s vol paperassen werden ingezameld en door een hiertoe vrijgemaakte politiecommissaris bestudeerd teneinde motieven tot vervolging te vinden.26 Volgens mededelingen van Hatta vonden op eenzelfde tijdstip op 37 plaatsen door heel Indië invallen plaats. In totaal werden ongeveer 480 huiszoekingen verricht, waarvan 400 op Java. Ongeveer 180 leiders van de pni werden gevangengenomen; het overgrote deel kreeg kort daarop de vrijheid weer.27 De voormannen die in 1933 werden gegrepen, zouden pas in 1942 vrijkomen.

Om de consequente hardheid van de repressie te kunnen begrijpen, moet men weet hebben van de paniek die de Europese bovenlaag had aangegrepen. In deze jaren wordt ‘rood’ een vloek, toepasselijk op iedere onwelvallige uiting of geste, zelfs van de meest gematigde figuren van Indonesische zijde.

Als de Javaan Noto Soeroto, die wel kan gelden als de meest volstrekte belichaming van opgewekte onderdanigheid en brave toewijding aan de Nederlandse zaak, de term ‘Indonesiër’ laat vallen, met de haastige toevoeging: ‘Wat mij persoonlijk betreft mag men mij gerust “inlander” blijven noemen’, dan veronderstelt De Vaderlander (18-2-1927), ‘dat Noto Soeroto wel eens een betaalde trawant van Moscou kon zijn’.28 De panische reactie is ongetwijfeld versterkt door de indruk dat ook de laatste gezagswaarborg – het militaire apparaat – onbetrouwbaar was geworden. Dit gold zowel voor het leger als voor de marine.

Reeds tijdens de Eerste Wereldoorlog drong de socialistische invloed in het beroepsleger door. Onder invloed van de sociaal-democratische propaganda waren vele Europese militairen vrijwel onhandelbaar geworden. Sabotage was aan de orde van de dag. De militaire expert Vellenga vermeldt het geval van een bataljon waar het niet meer mogelijk was met de Europese fuseliers uit te rukken. Zij hadden het eenvoudige middel ontdekt hun kleding te verkopen; het verstrekken van nieuwe was nutteloos omdat ook die meteen van de hand ging.29 Communistische infiltratie van de bonden van marinepersoneel leidde begin 1933 tot betogingen en dienstweigering door zowel Europese als inheemse marinemensen.30

De grote klap kwam onmiddellijk daarna met de befaamde muiterij op De Zeven Provinciën in februari 1933, die een storm van woedende verontrusting en een golf van maatregelen tot gevolg had.31 Daar men de muiterij geheel aan inheemse agitatie toeschreef, keerde ook de represaille zich tegen de laatste restanten van het al stevig gemuilkorfde Indonesische verzet. De haviken hadden eindelijk alle argumenten in handen om orde en rust tot elke prijs af te dwingen. In de persoon van gouverneur-generaal De Jonge kreeg dit beleid de goedkeuring van de hoogste chef. ‘Het politieke probleem van het nationalisme,’ aldus een insider, werd ‘hoe langer hoe meer gereduceerd tot een politionele kwestie’.32

Politionele preventie

Het neerslaan van het verzet in de jaren twintig zou een politiek van ‘neopacificatie’ kunnen heten. Opnieuw stond het koloniale regime voor een uitdaging en opnieuw greep het naar geweld als antwoord. Nu echter kwamen troepen en politie niet in actie tegen onwillige vorsten en volken maar tegen rebellerende politieke leiders en partijen. Niet de traditionele vrijheden van de aristocratie – de prijaji – waren in het geding, maar de moderne vrijheden van vereniging, vergadering en pers zoals verdedigd door wat men de ‘nieuwe prijaji’ noemde: de westers gevormde Indonesische elite.

De neopacificatie kon niet slagen zonder aanpassing van de repressietechniek bij de vorm van het verzet. Voor openlijke geweldpleging stond, naast het leger, een gemoderniseerd en ten dele gemilitariseerd politieapparaat gereed.33 Voor de veel gevaarlijker politieke agitatie en organisatie moest de weg der preventie worden ingeslagen.

Het beschikbare middelenarsenaal was niet gering. Bovenaan stond de toepassing der zogeheten exorbitante rechten, die de gouverneur-generaal de bevoegdheid gaven om personen, gevaarlijk voor de openbare orde, te interneren of te verbannen.34 Zo gezien werd het politieke gevangenenkamp Boven-Digoel op Nieuw-Guinee terecht het symbool van de Nederlandse repressiepolitiek.

Voorts kon men onwelgevallige verenigingen dwingen zichzelf te ontbinden, onder meer door de mogelijkheid te vergaderen zeer te beperken, hetgeen met de belangrijkste radicale partijen in de late jaren twintig gebeurde.35 Andere verenigingen werden onder politietoezicht gesteld, zoals na de affaire van De Zeven Provinciën de marinebonden en het links-georiënteerde Nederlandsch-Indisch Onderwijzersgenootschap.

In hetzelfde vlak lag het verbod van overheidspersoneel om lid te zijn van radicaal geachte organisaties. In juni 1933 werd bepaald dat geen landsdienaar lid mocht zijn van een vereniging die zich actief tegen de regering richtte.36 Neiging hiertoe kon men een stap voor blijven door kandidaten politiek te gaan selecteren. Het Departement van Defensie richtte nog in februari 1933 – de maand van de muiterij – een bureau op om de politieke gezindheid van sollicitanten voor marinefuncties vertrouwelijk te onderzoeken.

Verder was er de beperking van het recht van vergadering. Einde 1925 werden hierdoor zo uiteenlopende organisaties getroffen als de verenigingen van havenarbeiders en zeelieden, van werknemers in de suikerindustrie, de vakbond van spoor- en trampersoneel, de koetsiersverenigingen, de Indonesische padvinders in de residentie Pekalongan en de werknemers in het batikbedrijf te Soerakarta.37

Ten slotte kon men, waar de vergadering een feit was, in die vergadering ingrijpen. Du Perron heeft het ingrijpen in een poëzievoordracht ter vergadering van een vrouwenclub met de nodige humor weergegeven,38 maar de werkelijkheid was vaak onvriendelijker, zeker indien vergaderingen door de politie zonder meer werden afgebroken of door kleinzieligheden verhinderd.39

Er is in dit opzicht geen frappanter illustratie te geven dan van het optreden van de politie tegen de propagandatournee van Soekarno en andere nationalistische leiders in februari-maart 1933. Wij nemen het gecondenseerde overzicht van Pluvier letterlijk over. ‘Er werden 17 vergaderingen belegd; hiervan werden uiteengejaagd die te Poerworedjo, toen men over “de greep van het imperialisme” sprak; te Probolinggo, toen iemand zei dat het onderwijsstelsel van sana een werknemersopleiding was; te Tjilatjap, toen Soekarno de partindo een partij noemde “om het volk voor te lichten”; te Keboemen, toen Soekarno het volk tot eenheid opwekte; te Magelang, toen Gatot Mangkoepradja erop wees dat alle krachten op politiek, sociaal en economisch gebied in actie behoorden te worden gebracht; te Ambarawa, toen Soekarno zei: “doet Uw geest opleven, marhaens, opdat wij vrij kunnen zijn”; te Semarang, toen Soekarno de partindo de vijand van kapitalisme en imperialisme noemde; te Batang, toen Soekarno wees op de eensgezindheid der marhaens om Indonesië vrij te maken; te Sidaredja, toen iemand het imperialisme ervan beschuldigde het volk dom te houden; te Karanganjar en Koetoardjo ten slotte voor de vergadering was geopend, daar de politie haar een openluchtbijeenkomst noemde.’40

Een uiterst gematigd Nederlands toeschouwer als C. Lekkerkerker formuleerde de situatie in één zin: ‘Het recht van vereeniging en vergadering werd nu zoodanig beperkt, dat het voor de uiterst linkse partijen feitelijk niet meer bestond.’41

De uitgebreide politioneel-preventieve activiteit was alleen mogelijk doordat men over een gespecialiseerd apparaat en een fonds van gedetailleerde vertrouwelijke informatie beschikte. Het orgaan dat als centrum fungeerde was de pid, de Politieke Inlichtingen Dienst, een apparaat voor politieke recherche. Formeel was de macht van deze geheime politie doelmatig beteugeld.42 De pid was een onderdeel van de algemene recherche, die weer deel uitmaakte van het bureau van de procureur-generaal. Daar de laatste uit de rechtelijke macht en niet uit de politiek-politionele sfeer werd gerekruteerd, was het gevaar van zelfstandigheid en willekeur van de politieke recherche zover mogelijk teruggedrongen.

De pid ontwikkelde zich vooral na de onlusten van 1926 en 1927 tot een zeer efficiënt apparaat, ‘waarin alles werd opgevangen wat in Indonesië gebeurde aan politieke activiteit... Op deze wijze ontstond bij de politie een concentratie van materiaalverzameling, die alles overtrof wat verder in Nederlands-Indië op dit terrein plaatsvond.’43

Kennis is macht, eens te meer vertrouwelijke kennis, en wel in twee opzichten. Enerzijds wordt de herdistributie van de informatie een middel tot beïnvloeding, waarbij de selectiviteit van de gegevens zich noodzakelijkerwijs aan het oog onttrekt; anderzijds kan de omzetting van de informatie in politionele activiteit tot een ongecontroleerd schaduwen worden van het maatschappelijk leven.

Zowel het een als het ander is in Indië gebeurd. De procureur-generaal, hoogste chef van de pid, stelde met materiaal van de dienst maandelijkse en driemaandelijkse rapporten op over de politieke ontwikkeling in de afgelopen periode, voorzien van evaluatie en commentaar. De rapporten gingen niet alleen naar de centrale regering, maar ook naar de hogere bestuursambtenaren en andere instanties over geheel Indië. ‘Op deze wijze ontstond er vanuit het centrum van het regeringsapparaat een politieke voorlichting van met de uitvoering van het regeringsbeleid belaste bestuursambtenaren, die geheel was opgesteld door de politie en uiteraard daarvan het stempel droeg.’44

Als enige regelmatige politieke informatie van regeringswege moest deze voorlichting wel invloed hebben op het beeld van de Nederlandse bestuurders omtrent de inheemse maatschappij. In het algemeen wist men bij het Binnenlands Bestuur trouwens wel dat de stem van de procureur-generaal vaak meer gewicht in de schaal legde dan die van de deskundigen van het Kantoor voor Inlandse Zaken.45

De omzetting van deze informatie in actie werd met bekwaamheid en intensiteit volvoerd. Wat bij kennisneming van het politieoptreden in het oog springt, is de uiterst consequente controle op iedere politieke geste. De nauwkeurige vertrouwelijke kennis omtrent personen, verenigingen en bewegingen werd tegelijkertijd gevoed en gebruikt door een ‘dagelijks toezicht op het gedrag van politiek-actieve personen en organisaties alsmede op de vergaderingen en andere publieke uitingen’.46

Dit alles was eigenlijk alleen zichtbaar voor de Indonesische samenleving, waarvan de leiders onomwonden het zware woord ‘politieterreur’ gebruikten47 en er in de Volksraad herhaaldelijk over klaagden. Als ‘terreur’ veel te zwaar is, dan is er toch wel van een uiterst hinderlijke en vernederende presentie sprake. Het wemelt in de inheemse wereld van politiespionnen, oordeelt de Franse koloniale deskundige Bousquet,48 en de Nederlandse bestuurder Idenburg spreekt in een terugblik niet minder kras: ‘De meeste grotere en kleine actieve Indonesische politici leerden de pid dan ook kennen als een dagelijks begeleider van hun politiek optreden.’49 De Nederlandse islamdeskundige en bestuursambtenaar Van der Meulen typeert de ontwikkeling al even bitter: ‘Ons regeringsstelsel zakte toen af tot dat van een politiestaat.’50 Indien men ervan uitgaat dat een politiestaat over veel politiepersoneel beschikt, is de typering onjuist. Het totale koloniale politieapparaat omvatte niet meer dan 1500 Europese en 25 000 inheemse functionarissen,51 wat weinig is te noemen op een bevolking van 70 miljoen mensen en indicatief voor de randfunctie van de politie bij de instandhouding van het maatschappelijk evenwicht.

Indien ‘terreur’ inderdaad uiterst fors optreden aanduidt, dan blijkt daarvan niets in de klachten der nationalistische voormannen. De bezwaren tegen het politie-optreden die Thamrin in de Volksraad deponeert – en waarop hij een even omstandig als hooghartig antwoord krijgt – doen al even huiselijk aan als veel wat door Mohammad Hatta in zijn befaamde openbare aanklacht tegen het Nederlands gezag wordt opgesomd.52 Een kolonie waar de nationalistische beweging kan worden lamgelegd door het interneren van een groep leiders en waar politieke demonstraties op de simpele aanwijzing van een politieambtenaar rustig uiteengaan, is geen land waar ‘terreur’ heerst, om de eenvoudige reden dat er kennelijk weinig te terroriseren valt.

Er waren streken, op Java en Sumatra met name, waar de verhoudingen hard en gespannen waren, maar over het geheel genomen is er in de jaren dertig nergens sprake van openlijk verzet op enige schaal. Wie deze toestand van ‘rust en orde’ wil verklaren, moet dieper graven dan in het kaartsysteem van het politieapparaat. Hij zal moeten nagaan op welke wijze de koloniale administratie erin geslaagd was een situatie van sociaal evenwicht te scheppen, die zelfs door de catastrofale gevolgen van de economische crisis in de jaren dertig niet zichtbaar ontregeld werd.

2. Rust en orde

Conservering

Het is op grond van militaire, politieke en economische superioriteit dat een koloniaal systeem ontstaat en zich ontwikkelt; het is mede met behulp van andere sociale instituten dat het zich handhaaft en rechtvaardigt. Kolonialisme is, zo gezien, de logische consequentie van een wereld waarin potentiële superioriteit alle kansen krijgt en gebleken superioriteit een rechtstitel verschaft.

In deze formule ligt opgesloten de zichzelf bestendigende hiërarchische verhouding tussen superieure kolonisator en inferieure gekoloniseerde. Niet alleen heeft de koloniserende mogendheid tal van voordelen bij de bestaande toestand, maar bovendien maakt het koloniale systeem naar eigen logica liquidatie ‘van binnenuit’ bijzonder moeilijk. Opheffing is immers slechts realiseerbaar – in termen van machtsdenken – en acceptabel – in het normatieve denken – bij gebleken verschuiving in de verhouding superioriteit-inferioriteit, maar dit blijk te leveren moet plaatsvinden binnen de gecreëerde situatie. De kolonisator is als het ware geneigd de bewijslast bij de ‘tegenstander’ te leggen, maar hij is tevens de enige die in staat is die tegenstander hiertoe de middelen te verschaffen. Het is de heersende macht voorbehouden de voorwaarden te bepalen waaronder het bewijs wordt geleverd.

Uitgaande van deze kleine filosofie van het kolonialisme wordt het mogelijk de sociologie van de koloniale orde te concretiseren. Deze orde bestaat dan in een systeem dat gericht is op het behouden van het initiatief van de koloniale bovenlaag ten opzichte van de onderlaag. Het kan projecten omvatten van grove uitbuiting en politieke overheersing, het kan ook algemeen onderwijs invoeren en de welvaartsbronnen voor de bevolking vergroten – het kan alleen niet toestaan dat het initiatief in dergelijke zaken uit handen wordt genomen. Bedreigend voor dit stelsel, dus antikoloniaal, is daarom ieder serieus collectief initiatief ‘van onderop’, zeker indien het terreinen raakt die de vastgelegde superioriteits-inferioriteitsverhouding onmiddellijk raken.

Waar dit initiatief van onderop met klem en massaal wordt opgeëist, zoals door de Indonesische nationalisten in de jaren twintig, treedt het zelfverdedigingsmechanisme van het koloniale systeem automatisch in werking. Daarbij bestaat tussen conservatieven en ‘ethici’ geen verschil van mening. Zijn zij het oneens over voorwaarden waaronder en tempo waarin de koloniale maatschappij zich dient te ontwikkelen, eens zijn zij het in zoverre zij het initiatief van bovenaf in handen wensen te houden. Ook degenen die de befaamde ‘orde en rust’ niet in strikt statische zin opvatten, houden vast aan het onderscheid tussen ‘loyale’ en ‘revolutionaire’ standpunten, gedefinieerd als de bereidheid het maatschappelijk initiatief over te laten dan wel op te eisen.

Nu is het dilemma van elk koloniaal systeem dat het per definitie ongewild revolutionair is. De penetratie van buitenaf en de politieke, economische en culturele veranderingen die door die penetratie op gang komen, hebben immers als onvermijdelijk gevolg dat de inheemse maatschappij wordt aangetast en zelfs in ontbinding raakt. Bovendien krijgt die maatschappij mét het absorberen van het westers erfgoed de middelen aangereikt om de bestaande positie van inferioriteit in een positie van superioriteit, of in elk geval van gelijkheid, om te zetten, met andere woorden: het maatschappelijk initiatief terug te winnen.

Het antwoord op deze uitdaging kan tweeërlei zijn. Allereerst kan men trachten de bestaande sociale structuur en cultuur zoveel mogelijk te ontzien. De koloniale invloed wordt alleen toegelaten waar zij profijtelijk belooft te zijn en dus onvermijdelijk is; voor het overige wordt zij geweerd. In de tweede plaats kan men, waar dit systeem niet werkt, de koloniale orde op een eigen stabiliteit geven, psychologisch gesproken: een vanzelfsprekendheid in de ogen van de bevolking als totaal.

In Nederlands-Indië is zowel het eerste als het tweede geprobeerd. Had men onder het cultuurstelsel de inheemse sociale structuur ruw in het koloniale exploitatieproject gewrongen, later gaat men in die structuur de stabilisatoren ontdekken en benutten.

Het voornaamste stabiliserend element ligt uiteraard in de bestaande machtsverdeling binnen de autochtone samenleving. Door steun te geven aan het traditionele gezag en door erkenning van de daarmee verbonden voorrechten wordt het onnodig zich rechtstreeks met de beheersing van de bevolking bezig te houden. Eerst wordt de aristocratie als ‘bemiddelaar’ gezien, op contract gebonden, later wordt zij broksgewijs ingesmolten in het koloniale systeem. Terwijl men de bestaande sociale orde relatief gaaf intact houdt, voorkomt men meteen het ‘doorslaan’ van modernismen naar de sferen van status en gezag, van volgzaamheid en loyaliteit. De Indonesische hoofden worden op deze wijze de natuurlijke bondgenoten van de koloniale autocratie én van het koloniaal paternalisme; zij vormen, met een onthullende uitdrukking van gouverneur-generaal De Jonge, ‘de ware inlandsche beweging’.53

Het hiermee geschapen dualisme gaat echter veel verder dan de sfeer van ‘indirect rule’. Het vindt tevens uitdrukking in een politiek van cultuurconservering, mede voortkomend uit oprechte schroom ten aanzien van het inheemse erfgoed. Zelfs dit kan leiden tot het weren van fundamentele westerse waarden zoals ingebracht door missie en zending; de strijd om het behoud van de traditionele Balinese samenleving is hiervan een fraai voorbeeld.54

In hetzelfde verband past het beleid met betrekking tot de adat, de taalpolitiek, ten dele ook de door ethici zo sterk bepleite islampolitiek, en in het algemeen het somtijds dweepzieke bewonderen van de traditionele cultuur.

De koloniale bewindvoerders vonden soms onbedoelde steun in de reactie van Indonesische zijde, waar ‘javanisme’ tot ideaal werd verheven, en het nieuwe gevoel van eigenwaarde vorm zocht te krijgen in een herwaardering van eigen tradities. Zo hechtte de leiding van de succesvolle Taman Siswa-scholenbeweging veel waarde aan het gebruik van de Javaanse taal en aan Javaanse dans, zang en kunst.55

Men kan nog verder gaan en zich afvragen of er ook niet een sociaal-stabiliserende werking uitging van het proces van ‘democratisering’ van de kratoncultuur, waarbij de desa stijlelementen van de artistocratie ging overnemen: de batikkleding – compleet met oude vorstelijke motieven –, slamatan en dansfeest, gamelan en wajang. Een dergelijke acculturatie zou kunnen hebben bijgedragen tot de zelfconservering van de bestaande autochtone structuur.

Hoe dit alles zij, het staat wel vast dat de militante nationalisten het totale conserveringscomplex verwierpen. Als politici waren zij de directe concurrenten van de traditionele hoofden, als modernisten voelden zij zich vervreemd van de eigen cultuur,56 als revolutionairen moesten zij bezwaar hebben tegen ieder zelfstabiliserend element in de koloniale situatie. Betekent dit dat zij méér kansen maakten door aan te haken bij die andere trend in het koloniale systeem: modernisering, rationalisatie en organisatie?

Modernisering

De decennia vóór de eerste wereldoorlog, ook wel tempo doeloe geheten, werden maatschappelijk gekenmerkt door een eigenaardige mengeling van geïnstutionaliseerde statusverschillen en persoonlijke gezagsrealisering. De sociaal-hiërarchische verhoudingen waren weliswaar in rollen vastgelegd, maar vroegen tegelijk om het persoonlijk initiatief van de kolonist en ambtenaar, om het persoonlijk dienstbetoon van de ‘inlander’. Deze tijd van het particulier initiatief in de meest strikte zin is dan ook tevens de tijd van de inheemse dienarenmaatschappij, van ‘Kromo’, van de lijfbediende, de oppasser, de baboe, de ‘kinderen van de kompenie’.

Na de Eerste Wereldoorlog begint deze samenleving ingrijpend te veranderen. Productie en welvaart nemen snel toe, de activiteit van het bestuur en de dienstverlenende organen breidt zich voortdurend uit. Van de geboden kansen maakt in de eerste plaats de Europese bevolking gebruik: de emancipatie van de Indo-Europeaan vordert met rasse schreden. Voorts worden velen uit Nederland aangetrokken die een verblijf in Indië als een tijdelijk iets beschouwen. Meer dan tevoren oriënteert men zich op het moederland; men gaat vaker met verlof.

De steden groeien nu uit tot grote concentraties van Europeanen, met hun eigen gesloten gemeenschapsleven, met eigen clubs en sociëteiten, verenigingen en zwembaden, meestal voor inheemsen gesloten. De verbeterde verkeersverbindingen doen ook de blanke in het binnenland op de stad georiënteerd raken. De kennis van en de contacten met de Indonesische bevolking nemen af, zoals ook de assimilerende kracht van de oud-Indische levensstijl geringer wordt. Naast het Indische levenspatroon ontstaat, per import, een puur Hollandse levensstijl.57

De afstand tussen de Europese en de Indonesische bevolking wordt hierdoor groter, de omgang koeler, de relatie oppervlakkiger. Daarbij komt de werking van een tweede, eveneens belangrijke maatschappelijke verandering, namelijk de groeiende schaal en complexiteit van tal van activiteiten en de hieruit resulterende vermenigvuldiging van organisaties.

Tevoren was eigenlijk alleen het leger een massaal, typisch rationeel-instrumenteel en hiërarchisch ingericht apparaat geweest. Nu worden ook de diverse takken van bestuur, de banken, handelshuizen en ondernemingen meer en meer grote organisaties met een formele interne relatiestructuur. Op een afstand, maar in dezelfde richting tenderend, volgen scholen, ziekenhuizen en dergelijke. Een rechtstreeks en uiterst belangrijk gevolg hiervan is de groeiende werkgelegenheid voor grote aantallen Indonesiërs in deze organisaties, direct volgend op de intocht der Indo’s. In het leger en op de ondernemingen was dit al langer het geval, nu gaan tal van andere organisaties functies aanbieden of, anders geformuleerd, in de inheemse maatschappij penetreren.

Voor wat het bestuur betreft, had deze penetratie een paradoxaal effect. Aan de ene kant werd de Indonesische bevolking op deze wijze tot de sfeer van het koloniaal bestel formeel toegelaten. De ‘inlander’ stond niet meer tegenover of, als bestuurd object, onder het bewind, maar ging mede van het bewinds- en beheersapparaat deel uitmaken. In zoverre was deze ‘indianisatie’ een daad van Nederlands vertrouwen in de bevolking, een verstrekking van status, een aanbieden van betere beloning en kans op hogere ontwikkeling. Het ging hierbij om tienduizenden. In 1938 omvatte het totale ambtenarenapparaat van Nederlands-Indië ruim 73 000 personen, waarvan de Europese groep nog geen 20 procent, de Indonesische categorie bijna 80 procent uitmaakte.58

Hiermee gelijk op gaat de integratie van het traditionele inheemse bestuur in het koloniale staatsbestel. Zo wordt, volgens een officieel rapport, het Javaanse dorpshoofd ‘bijna uitsluitend instrument van de Overheid. Zorg voor de landrente-inning, uitoefening van de politie, medewerking van door het b.b. of de speciale diensten uit te voeren maatregelen vormen het hoofdbestanddeel van zijn werk; behartiging van eigenlijke desabelangen staat geheel op den achtergrond.’59

Deze integratie in ‘het systeem’ betekent formeel een doorbreking van de rasbarrière, nu niet, als vroeger, door persoonlijke, maar door functionele relaties. Zoals vroeger in de krijgsmacht brengt men capabele figuren uit de inheemse maatschappij samen met vertegenwoordigers van de Europese bevolking, daarmee in concreto symboliserend dat ook de Indonesiërs deel hebben ‘aan de uitvoering van de staatstaak’.60

Daar staat dan tegenover dat de inschakeling inderdaad uitvoering in strikte zin beoogde. Zoals traditioneel in het leger, zo is ook in de latere bestuursdienst de percentuele verdeling van de diverse bevolkingsgroepen over de rangen zeer ongelijk: hoe hoger de rang, hoe geringer het aantal Indonesiërs en hoe groter het aantal Europeanen. In 1938 was van het hoger personeel in de ambtelijke dienst ruim 92 procent Europeaan; van het lager personeel was dit 0,6 procent. Bij de inheemse ambtenaren waren de overeenkomstige percentages 6,4 en bijna 99.61 In het particuliere bedrijfsleven was de opbouw nog schever en de huiver groter om Indonesiërs, vaak ook om Indo-Europeanen tot de hogere rangen toe te laten.

Het totaal biedt het beeld van een samenleving die tussen Nederlanders en Indonesiërs overdag hiërarchisch-functionele verhoudingen kent, in de avonduren segregatie. Degenen die hier doorheen braken, in verenigingen en vriendschappen, waren uitzonderingen.62

Uit een oogpunt van koloniale beheersing was de toenemende organisationele integratie zeker succesvol. Uiteraard was de meerderheid der ontwikkelde Indonesiërs bereid tot een ‘coöperatieve’ houding daar non-coöperatie in het eigen vlees sneed. Bovendien mocht men veronderstellen dat de geleidelijke ‘indianisering’ te zijner tijd zou voeren tot een doordringen in de niveaus waar de beslissingen vielen, met andere woorden dat de executieve rol van de Indonesiër op de duur tot een initiërende zou worden. Dat was dan ook het bezwaar van conservatief-koloniale zijde, waar men om garanties vroeg en de sociale opstijging der concurrenten zoveel mogelijk traineerde. De mobiliteit der inheemsen mocht de positie der blanken niet in gevaar brengen.

Hier ligt tevens de wortel van het Indonesisch-nationalistisch verzet. De scherpe afwijzing van ‘coöperatie’ en ‘assimilatie’ – ook bij gematigde politici als Hatta63 – kwam voort uit de verwachting dat déze weg naar de onafhankelijkheid niet alleen vernederend was, maar ook lang en wellicht zonder einde. Zij stelden dat de geleidelijke inkapseling van de nieuwe Indonesische elite in het koloniale systeem de traditionele onderdanigheid slechts zou doen aflossen door een functionele ondergeschiktheid. Wat zij wensten, was het ontwikkelen van een gevoel van zelfrespect en eigenwaarde als basis van de te nemen initiatieven, die de gegeven koloniale superioriteitsverhouding zouden kunnen doorbreken.

De georganiseerde koloniale maatschappij bood hiertoe geen mogelijkheden. Wat men nodig had, was een vrije speelruimte om zelf initiatieven te kunnen ontwikkelen en te bewijzen – ook aan zichzelf – dat men ‘in eigen beheer’ tot evenwaardige prestaties kon komen.

Deze speelruimte was moeilijk te vinden. Non-coöperatoren veroordeelden zichzelf tot een sociaal-marginaal bestaan. Binnen de organisaties van de koloniale structuur bleef hun slechts de keuze tussen loyale medewerking en openlijk verzet. Deze laatste weg – in de jaren na de Eerste Wereldoorlog van linkse zijde gepredikt: opstand, staking, muiterij – was onbegaanbaar gebleken. Het alternatief was de politieke arena: actie, demonstratie, propaganda, agitatie, mobilisatie.

Merkwaardigerwijs kwam men met deze keuze in een vacuüm. Een politiek systeem in de zin van politieke partijen en stromingen kende Indië aanvankelijk in het geheel niet. Eerst door zichzelf politiek te organiseren dwongen de Indonesiërs de andere bevolkingsgroepen hetzelfde te doen. De instelling van de Volksraad in 1917 was niet het resultaat, maar de voornaamste impuls van een georganiseerd politiek leven.64 Voor de meest bewuste nationalisten was echter ook de Volksraad een inkapselingsapparaat, in modern jargon: een instrument van repressieve tolerantie. Zij achtten de quasi-parlementaire institutionalisering van het koloniaal conflict slechts een belemmering voor de mobilisatie van het Indonesisch zelfbewustzijn en volhardden daarom in hun ‘directe actie’.

Het lot van deze actie is al bekend. De leiders werden geïnterneerd, de organisaties vernietigd, nieuwe aanlopen door scherp preventief toezicht verhinderd. Het koloniaal systeem kon heel wat activiteit invoegen, maar niet de bewuste poging om buiten de koloniale orde om maatschappelijke initiatieven te ontplooien.

Dit was immers wat geschiedde: politieke mobilisatie, zoals door de nationalistische leiders nagestreefd, betekende niet anders dan het nemen en massaal aanmoedigen van initiatieven in de sfeer van de machtsverdeling. Met omzeiling van de in het koloniale systeem vastgelegde voorsprong in economie en bestuur, justitie en politie, trachtte men nieuwe organen op te bouwen, geheel onder controle van degenen die de Europese superioriteit ontkenden. Hiermee stelden zij zich op tussen overheid en bevolking. Anders dan de ‘ingebouwde’ aristocratie en hoofden boden de nationalisten een onafhankelijk leiderschap aan. Dit zou pas effectief kunnen zijn in zoverre een massale mobilisatie van de bevolking slaagde. Alleen op deze wijze, zo meende men, kon het koloniale sleutelargument – de inheemse bevolking is maatschappelijk en politiek nog niet rijp – worden ontkracht. Binnen het koloniale systeem was het tegenbewijs immers niet te leveren.

‘Rijpheid’ voor zelfbestuur is binnen een situatie van afhankelijkheid inderdaad moeilijk aan te tonen. Zij is zelfs niet op overtuigende wijze te prepareren omdat, alle voorbereiding ten spijt, pas de onafhankelijkheid het definitieve bewijs kan leveren dat men onafhankelijkheid kán zijn. Het koloniale stelsel, als zodanig vastlegging van eenmaal, in het verleden bewezen superioriteit, is daarom beter geschikt om zich tegen af te zetten dan om zich, met het oog op morgen, te laten invoegen. De koloniale instellingen zijn per definitie meer maatschappelijk stabiliserend en conserverend dan mobiliserend en dynamiserend.

‘Broei’

Nederlands-Indië was echter maar voor de helft een politiek-bestuurlijk systeem; voor de andere helft was het een economisch exploitatieproject van formidabele omvang. In dezelfde jaren – tussen de wereldoorlogen – dat de bestuurlijke bovenbouw uitdijt en bureaucratiseert, voltrekt zich in de Europese landbouw een proces van organisationele schaalvergroting en integratie. Zoals de patriarchale bestuursambtenaar uit tempo doeloe, zo verdwijnt ook de zelfstandige planter van weleer om plaats te maken voor de administrateur die samen met zijn employés zijn maatschappij ter plaatse vertegenwoordigt. Het Sumatraanse cultuurgebied Deli was in deze economische modernisering voorgegaan, de oudere cultures op Java zouden volgen.

Deze ondernemingslandbouw, de suikerindustrie met zijn 180 fabrieken voorop, bood de inheemse bevolking werk en inkomen. Alleen op Java vond in 1930 bijna een miljoen Indonesiërs het hoofdinkomen in de Europese landbouw (6,6 procent van de totale inheemse beroepsbevolking); de meerderheid werkte in de suiker. Honderdduizenden anderen waren direct of indirect bij de overige takken van Europese bedrijvigheid betrokken.65

Tegelijk echter interpenetreren in deze bedrijfsvormen de inheemse boerengemeenschappen en de moderne ondernemingen. De suikerindustrie laat de vervlechting het duidelijkst zien; met een beeld van Geertz: er ontstaan sociale formaties die op centauren lijken, met de fabriek als kop en de boerenmassa als lijf, noch louter grootonderneming, noch boerengemeenschap, maar een tussenvorm.66 De afhankelijkheid van de agrarische bevolking bestaat niet alleen organisatorisch maar ook geografisch. De grondhonger van de inheemse boer, gevolg van de overbevolking, is het grootst in de suikerdistricten waar de Europese onderneming als ‘grondslokker’ de expansie van het inheemse grondbezit de weg verspert.

Ligt het niet voor de hand bij het zoeken naar antikoloniaal verzet vooral de bewegingen onder deze massa te volgen, die immers de duidelijkste consequentie vormt van de modern-kapitalistische productiewijze in de kolonie? Zal het agrarisch kapitalisme hier niet overeenkomstige sociale bewegingen uitlokken als het industrieel kapitalisme in een vroegere periode in Europa?

In de depressie van de jaren dertig leken de voorwaarden hiertoe wel bij uitstek aanwezig. De crisis in de grote landbouw had catastrofale gevolgen. De wereldgrondstoffenprijzen stortten in, de Indische economie dientengevolge ook. De suikerproductie – de belangrijkste werkgever – viel in enkele jaren tot een vijfde terug; 140 van de 180 ondernemingen werden gesloten. Het loonbedrag door deze bedrijfstak aan de bevolking direct betaald verminderde van ruim 100 miljoen gulden in 1929 tot 6 miljoen in 1934, terwijl honderdduizenden zonder werk kwamen.67

Vooral op het overbevolkte Java was de toestand rampzalig. Op de ondernemingen en in de fabrieken vielen de lonen op de helft terug, terwijl ook de grondhuren zeer sterk daalden, en dat bij een inkomen per ziel van de bevolking, dat reeds een achttiende was van dat in Nederland.68 In sommige streken balanceerde de bevolking op de rand van de hongersnood. Uit een onderzoek in de residentie Bagelen bleek dat de voeding per hoofd van de bevolking beneden de 3 cent per dag bleef, en voor ongeveer de helft van de bevolking niet of slechts weinig boven de 2½ cent per dag uitkwam.69 Rijst en zoute vis begonnen in zekere zin weeldeartikelen te worden. De handel in tweedehands kleren nam toe daar men geen geld had om zich nieuwe kleding aan te schaffen.

De bevolking zocht zich een uitweg uit de nood door het spaargeld aan te spreken en de veestapel af te slachten, maar ook – en dat was veel ernstiger – door het sawahbezit te verkopen dan wel te verpanden. Naast een verpauperde massa ontstond een nieuwe klasse van machtige geldschieters en gegoeden, soms ook stedelingen, die de verkregen gronden aan de boeren verpachtten. De band tussen boer en grond werd aangetast.

Ondanks dit alles was er geen massaal verzet, laat staan een revolutiepoging, zelfs geen lokaal oproer van enige betekenis. Om in gouvernementele termen te spreken: de algemeen heersende rust en orde werden nergens ernstig verstoord, het koloniale systeem leek volledig intact gebleven, een gereedliggend apparaat voor betere tijden die inderdaad aan het eind van de jaren dertig aanbraken. Als het waar is dat de suikergebieden in Zuidoost-Azië het klassieke toneel plegen te zijn van maatschappelijke onrust,70 dan bleek dat op Java in de crisistijd niet.

De gebruikelijke verklaring pleegt steevast te verwijzen naar het opnemingsvermogen van de dorpsgemeenschap; de desa en de familie, zo meent men, was voldoende in staat de terugstromende werklozen op te vangen en te onderhouden. Deze verklaring is in zoverre juist dat de last van de werkloos geworden agrariërs niet door de overheid werd gedragen, maar, met kennelijk succes, op de traditionele gemeenschapsvormen kon worden afgewenteld. Maar ze is onjuist waar ze redeneert vanuit een mechanisch elasticiteitsprincipe. De terugkeer van velen, vooral van de halfgeschoolden, was immers niet alleen een terugvallen op de inkomsten van anderen, maar tevens een zeer aanzienlijke statusverlaging zo al geen volledig statusverlies. Tienduizenden die jarenlang méér waren geweest dan hun dorpsgenoten en familieleden, werden met één slag hun minderen; voorheen gewend geraakt aan enige sociale en economische zekerheid, vielen zij thans terug in volstrekte afhankelijkheid. Hun land was vaak al verdeeld, zodat zij niet meer in de desagemeenschap konden worden opgenomen maar tot de periferie ervan gingen behoren, variërend van miniondernemers tot asociale elementen.

Zo gezien was de plattelandse rust schijn, want een uiting van apathie en van wrok zonder uitingsmogelijkheid. De onthoofde zo niet verboden sociale en politieke bewegingen, toch al uiterst zwak, misten de potentie om de individuele rancune in collectieve rebellie om te zetten.

Deze apathie van de Aziatische agrarische massa vertoont overeenkomst met de machteloosheid van de arbeidende klasse in de ontwikkelde landen in diezelfde tijd. Ook daar een reusachtig revolutionair potentieel, ook daar een ongekende politieke malaise. Alleen een schok lijkt in staat de potentie in actie te veranderen. Dergelijke schokken waren echter in de koloniale maatschappij uitgesloten. Het bleef bij sociale broei, het ontbrak aan politiek vuur.

Samenvattend was de situatie in Indië voor de Tweede Wereldoorlog over de hele linie te karakteriseren als uitzichtloos voor degenen die een sociale en politieke mobilisatie tegen de koloniale orde begeerden te ondernemen. De leiders zaten gevangen of werden politioneel scherp in het oog gehouden, de nieuwe categorie der westers gevormden vonden posities in de lagere rangen van het groeiend bestuurs- en dienstenapparaat en evolueerden tot ‘co-operatoren’, het agrarische halfproletariaat miste iedere organisatie en ideologie en bleef gevangen in het plattelandse isolement. Voor een nationale én voor een sociale revolutie ontbraken de noodzakelijke voorwaarden.

Hulp van buitenaf was onwaarschijnlijk. De Sovjet-Unie, in haar vroege periode een bron van antikoloniale agitatie, was verwikkeld in interne problemen en ging de kant op van een nationale bureaucratische staat; zij was bovendien ver weg en geen deel van de Aziatische wereld.

Alleen Japan leek nog een kans te bieden. Al in het begin van de eeuw had dit land, door de gewonnen oorlog tegen Rusland, een vleug Aziatisch zelfrespect opgewekt. In de jaren dertig nam de sympathie voor Japan onder de Indonesische elite snel toe.71 In 1942 zou het de volle kans krijgen deze sympathie politiek te kapitaliseren.

3. Nationale mobilisatie

Japans intermezzo

De Japanse tijd is voor de bevolking van Indonesië een barre ellende geweest. Het land werd door de bezetting totaal verarmd en ontwricht, vele tienduizenden Indonesiërs verloren als dwangarbeiders het leven, de Nederlanders werden vrijwel allen in kampen opgesloten, mannen gescheiden van hun gezinnen, velen aan honger en ziekte bezwijkend. In de interneringskampen kwamen 20 000 mensen om het leven, in de krijgsgevangenkampen 7000. De Japanse geheime politie arresteerde in de bezettingsjaren 15 000 personen – Europeanen, Chinezen en Indonesiërs – van wie niet minder dan 5000 werden geëxecuteerd en 7000 in gevangenissen stierven, velen ten gevolge van onmenselijke mishandelingen.72

Deze cijfers krijgen hun betekenis pas in vergelijking met het totaal aantal personen om wie het ging: enkele honderdduizenden. De offers, van de Nederlanders in de Japanse bezettingstijd gevraagd, zijn naar verhouding vele malen zwaarder geweest dan de toch ook zeer zware offers in het moederland onder de Duitse terreur.

Ook wie aan het ergste ontkwam, had het vele malen harder. Hij miste, als in Nederland, de ruggesteun van een sympathiserende bevolking; hij stond tegenover de bezetter niet als burger van een onderdrukt volk maar als lid van een weggevaagde maatschappelijke elite; hij werd openlijk vernederd ten aanschouwen van een bevolking die hij had bevolen, en hij werd uitgebannen als een ongewenst element in een maatschappij die hij als zíjn schepping beschouwde: Nederlands-Indië.

Het is gebruikelijk bij het schatten van de politieke schade door de Japanse bezetting de volle nadruk te leggen op het onherstelbaar grote gezags- en gezichtsverlies van de Europese bovenlaag. Niet alleen werd in die luttele maanden van begin 1942 de archipel veroverd, ook lokaal werd zelden langer dan enkele dagen of zelfs uren weerstand geboden, voor zover men zich al niet zonder slag of stoot overgaf. ‘Ineens werden alle vroegere waarden gedevalueerd en alle vroegere verhoudingen ondersteboven gegooid. Een gezag, waarvan de meesten de onaantastbaarheid zelfs nimmer in twijfel hadden getrokken, verdween van vandaag op morgen.’73

Men kan zelfs spreken van een maatschappelijke revolutie. Terwijl de Nederlandse elite tot paria werd gemaakt en uit de samenleving verbannen, stegen de voorheen verbannen nationalistische leiders naar de top. De Indo-Europeaan, in de blanke waardenschaal tweederangs, werd juist daarom van Japanse zijde van de zuiver blanke Nederlander onderscheiden in een poging zijn steun te winnen. De Chinese bevolkingsgroep, economisch trait-d’union in de koloniale samenleving, werd precies om die bemiddelingspositie door de bezetter gediscrimineerd.

En toch, het is allemaal te veel Nederland-centrisch bekeken. Natuurlijk is een belangrijk gevolg van de Japanse interventie geweest dat de Europese groep werd uitgeschakeld, maar veel belangrijker bleek uiteindelijk wat zich tijdens hun uitschakeling tussen Japanners en Indonesiërs voltrok. Terwijl voor de Nederlanders in de kampen de geschiedenis stilstond, terwijl zij letterlijk ‘buiten de geschiedenis’ werden geplaatst, begon voor de Indonesiërs voor het eerst sinds eeuwen hun eigen geschiedenis, nog vaag en brokkelig, vorm te krijgen. Terwijl zij, tevoren deel van de historieloze kampong, politiek gingen maken, waren hun vroegere heersers in de even historieloze kampen verdwenen.

Het heeft lang geduurd alvorens men dit van Nederlandse zijde kon zien, om van waarderen maar te zwijgen. Men was te zeer direct betrokken en bedreigd; te zeer was men geconfronteerd met een hoogst verfoeilijk politiek systeem om maar een ogenblik de historische functie van de Japanse bezetting te kunnen onderscheiden. Men wachtte af om de relatie met de Indonesische bevolking weer op te nemen, en hoe men ook politiek stond, van enige Japanse betekenis voor het toekomstige proces wilde men eenvoudig niet weten.

Zeer waarschijnlijk heeft Japan de uiteindelijke functie van zijn optreden evenmin kunnen zien. Waar men duidelijk naar streefde, was naar een Aziatisch imperium onder Japanse leiding, getuige de intensieve japanisering van het gehele openbare leven tijdens de enkele bezettingsjaren. Japan volstond niet met het uitwissen van het westerse en vooral van het Nederlandse merk, maar trachtte de Japanse maatschappijvorm en levensstijl ingang te doen vinden, vanaf geld en taal en militaire training tot en met tijdrekening, omgangsvormen en fysieke cultuur. In 1942 reisde geheel Zuidoost-Azië per tijdmachine naar het Japanse jaar 2602, een maatregel die symbolisch kan worden genoemd voor de arrogantie van de bezetter.74

Maar ook dit is niet de betekenis van de Japanse tijd geweest. Al kan men in de jonge Republik Indonesia een aantal uiterlijke kenmerken van Japanse invloed opmerken, vooral in het leger, mét de nederlaag in 1945 verdween het Japanse ‘bod’ uit de Indonesische politieke markt. De historische bijdrage van Japan valt niet te zoeken in een succesvolle inplanting van Japans erfgoed, maar in de uitlokking van Indonesisch initiatief. In zoverre sloot het Japanse bewind direct aan bij het Nederlandse: het droeg, al koloniserend, bij tot het postkoloniale, Indonesische verzet.

Maatschappelijke mobilisatie

Als dit de voornaamste overeenkomst mag heten, de verschillen in aanpak waren minstens zo groot. Het Nederlandse koloniale systeem stond in het teken van ‘rust en orde’. Uiteindelijk ging het erom een maatschappelijk stelsel in stand te houden dat enerzijds een efficiënte economische exploitatie mogelijk zou maken, anderzijds de inheemse bevolking onder Nederlandse leiding de gelegenheid zou geven zich te ontwikkelen tot wat in de verre toekomst een zelfstandig, tropisch deel van het koninkrijk zou worden.

In deze beleidslijn paste het vermijden van risico’s op ieder gebied. Noch het economisch stelsel, noch de gezagsuitoefening mocht door wilde experimenten of schoksgewijze veranderingen in gevaar worden gebracht. Logischerwijze betekende dit tegelijkertijd een ontzien en een conserveren van het bestaande: van de bestaande culturele tradities en van de gevestigde feodale orde. Tegenover de volgzaamheid en maatschappelijke passiviteit die men van ‘de inlander’ verwachtte, stond de schroom van het koloniaal bestuur zich met handel en wandel van die inlander al te nadrukkelijk in te laten.

Japan kende die schroom niet. Het was meer politiek dan bestuurlijk ingesteld, meer ideologisch dan economisch, meer dynamiserend dan ordehandhavend. Kortom, Japan trachtte de Indonesische bevolking, voor eigen belangen, te mobiliseren. Kenmerkend voor een dergelijke sociale mobilisatie75 is het krachtdadig opwekken van sociale energie met het doel de aldus verkregen collectieve actiebereidheid ten behoeve van ambitieuze doeleinden zo volledig mogelijk te exploiteren. Daarbij wordt uitgegaan van het geloof in de aanwezigheid van nog onontgonnen en zelfs onontdekte potenties. Een doelgerichte en systematische activering van deze potenties zal een enorme collectieve energie opwekken, die de stootkracht van het totale systeem zal worden.

De merkwaardige combinatie van militantisme, collectivisme en utopisme die mobilisatiesystemen in de politiek vertonen, komt wel heel duidelijk tot uiting in jonge totalitaire bewegingen, zowel van rechts (het vroege fascisme, nationaal-socialisme en peronisme) als van links (de jonge Sovjet-Unie, Cuba en communistisch China). Hoe groot de verschillen naar ideologie ook zijn, de overeenkomsten naar strategie zijn te duidelijk om niet eenzelfde conceptie te kunnen onderkennen.76 Tot op grote hoogte heeft ook Japan tijdens de bezetting van Indonesië met dit mobilisatieconcept gewerkt, concreet te onderscheiden in aspecten als activisme, militantisme, utopisme, populisme en politisering.77