Hans Stevens

Ridders van Malta

900 jaar monniken en militairen

ebook editie, november 2011

Walburg Pers

Voor Anne-Marie om haar geduld

Beeld omslag voorzijde:
De gang door de eeuwen heen heeft zich niet voltrokken zonder enige smetten achter te laten op het blazoen van de Sint Jansridders, maar het Maltezer kruis vormt nog altijd het fiere symbool van hun volgelingen. (Schilderij Diederik Stevens)

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2008

Omslagontwerp: Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen
Opmaak ePub: Walburg Pers

www.walburgpers.nl

ISBN 978.94.6249.224.0
NUR 680

© 2008 Hans Stevens, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2011 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Woord vooraf

‘Traditiegetrouw eigentijds’ is het officieuze motto van de Soevereine Militaire Hospitaal Orde van Sint Jan van Jeruzalem, van Rhodos en van Malta  –  kortweg de Orde van Malta genoemd. De kerndoelstelling is vandaag nog dezelfde als bij de oprichting, bijna 1000 jaar geleden : het christelijk geloof uitdragen door zorg te verlenen aan de zieke medemens. De invulling van dat doel is met haar tijd meegegaan.

De eerste ridders verzorgden tijdens de kruistochten zieke en door – islamitische – Turken gewonde pelgrims. Nu runt de Orde van Malta in Bethlehem het grootste kraamziekenhuis in het – islamitische – Palestijnse gebied. De pelgrimages zijn gebleven, maar nu jaarlijks naar Lourdes met vele duizenden zieken, leden en vrijwilligers van de Orde.

De Orde van Malta heeft vanaf het ontstaan een multinationaal karakter gehad. Thans is de orde in alle werelddelen, in meer dan 100 landen, actief. Variërend van noodhulp bij natuurrampen tot structurele medische zorg. In de derde wereld, maar ook in Nederland.

De Reformatie heeft een scheiding in de Orde van Sint Jan aangebracht. Gelukkig werkt de Orde van Malta nu nauw samen met zijn protestantse evenknie, de Johanniter Orde.

De Orde wordt gevoed door zijn wortels. Die liggen deels in de bijbel en deels in een lange geschiedenis. Hans Stevens heeft na intensieve studie die wortels in dit boek bloot gelegd.  Ik hoop dat veel lezers geboeid zullen raken door deze geschiedenis en daardoor ook belangstelling krijgen voor de hedendaagse activiteiten van de Orde van Malta.

Mr. Berend-Jan baron van Voorst tot Voorst

Voorzitter van de Nederlandse Associatie van de Orde van Malta

Voorwoord van de auteur

Hoewel allerminst schrijver van historische verhandelingen raakte ik, naarmate ik mij verdiepte in de lotgevallen van de middeleeuwse ridderlijke gemeenschappen in het Heilige Land en daarbuiten, steeds meer geboeid door hun rijke en bewogen geschiedenis. Een geschiedenis die soms grenst aan ongeloofwaardigheid en die een sterk beroep doet op onze verbeeldingskracht, omdat wij ons de vaak rauwe werkelijkheid van dat wisselvallige leven als lid van een dergelijke orde bijna niet meer kunnen voorstellen. In recente jaren zijn er vooral over de Tempeliers tal van studies verschenen, waarbij het niet ontbrak aan allerlei fantastische theorieën. Maar over die andere ridderorde, de hospitaalridders van Sint Jan, die, in tegenstelling tot de tempelridders, na een heroïsch bestaan van negen eeuwen nog altijd tastbaar in de wereld aanwezig is, bestaan in ons taalgebied maar weinig publicaties. En dus heb ik aan de verleiding om in die leemte te voorzien niet kunnen weerstaan.

Het is een zeer boeiend onderzoek geweest. En naarmate de nevel over de beginjaren zich verdichtte, werd de prikkel sterker om door die mist heen te dringen. Want in het algemeen geldt: hoe minder we weten, hoe heviger de nieuwsgierigheid. Over de ridderorden is door allerlei kroniekschrijvers veel opgetekend, ook over die beginjaren, en toch blijven er nog veel raadsels. Om die op te lossen kunnen we soms onze fantasie gebruiken, soms gewoon ons gezonde verstand, maar meestal zullen we ons bij ons gebrek aan kennis moeten neerleggen. Geschiedschrijvers hebben bovendien nogal eens moeten vaststellen, dat de overgeleverde gegevens lang niet altijd even betrouwbaar zijn.

Toch is er voldoende materiaal bewaard gebleven om het mogelijk te maken een min of meer volledig overzicht samen te stellen van de belevenissen die de hospitaalbroeders van Sint Jan, alsmede de daaruit voortgekomen Maltezer orde en de Johannieter broeders, in negenhonderd jaar hebben doorstaan. De ridders van het Hospitaal zijn begonnen als monniken en als nederige dienaren van gewonden en van pelgrims. Later aanvaardden ze militaire taken in het kader van de strijd om het behoud van het Heilige Land. En sinds het begin van de 19de eeuw ligt het accent opnieuw op humanitaire werkzaamheden. Maar zoals het dergelijke organisaties betaamt timmeren zij niet aan de weg. Daarom weten maar weinig mensen, dat de Ridders van Malta en de Johannieters over de hele wereld vele duizenden leden tellen die zonder ophef steun bieden aan wie dat nodig hebben en daarbij worden geholpen door vele tienduizenden vrijwilligers. Weinig mensen weten ook, hoe de idealen van de broederschap soms bijna in bloed waren gesmoord, of ten prooi waren gevallen aan corruptie en tuchteloosheid. De oorsprong van het instituut der Maltezer ridders is omgeven door wonderverhalen. Maar het grootste mirakel is dat de orde negen eeuwen van opperste glorie en dramatisch verval heeft weten te overleven.

Wie meer wil weten over de Orde van Malta en de Johannieters vindt achterin een lijst van publicaties, waaruit ook ik in ruime mate heb geplukt. De lijst is overigens beperkt, aangezien dit boek geen wetenschappelijke pretentie heeft. Wel heb ik er naar gestreefd uit de soms elkaar tegensprekende gegevens die de geschiedschrijving ons door de tijd heen heeft aangereikt, de mijns inziens meest waarschijnlijke te kiezen. Natuurlijk ben je bij het bij elkaar sprokkelen van dat materiaal afhankelijk van anderen, wier taak het is de betrouwbaarheid van de bronnen te onderzoeken. Voor dat soort fundamenteel onderzoek ben ik niet toegerust. Gelukkig zijn er inmiddels in ruime mate vergelijkende studies opgezet en als de experts hun werk goed hebben gedaan mogen we aannemen, dat momenteel het kaf voldoende van het koren is gescheiden.

Het raadplegen van literatuur alleen kan niet volstaan om een stuk geschiedenis in een publicatie verantwoord vast te leggen. Daarom heb ik diverse personen bereid gevonden mij te adviseren, de juiste weg te wijzen, aan gegevens te helpen etc. Ik noem allereerst drs. Cas de Quay, secretaris van de Orde van Malta en zijn collega van de Johanniter Orde, mr. Fernand Pahud de Mortanges. Zonder hun medewerking zou dit boek niet tot stand zijn gekomen. Dit geldt eveneens voor mr. B. J. baron van Voorst tot Voorst, voorzitter van de afdeling Nederland van de Orde van Malta, en voor jhr. mr. J. P. de Savornin Lohman, coadjutor van de Johanniter Orde in Nederland. Waardevolle adviezen zijn mij verder verstrekt door jkvr. prof. dr. J.M. van Winter en door drs. Casper Staal, conservator van het Catharijneconvent in Utrecht. Tenslotte noem ik mr. Eduard G.H.M. baron van Hövell van Wezeveld en Westerflier, oud-coadjutor van de Orde van Malta, voor zijn belangrijk correctiewerk. Aan hen allen mijn welgemeende dank voor hun vriendelijke bijdragen.

Inleiding

Vrijwel iedereen die zich heeft voorgenomen een bepaalde periode uit het verre verleden van wat stof te ontdoen, ondervindt, na enig overdenken, al spoedig de noodzaak om aan die periode een fundament te geven, een plaats in het geheel. Want pas uit de samenhang van de historische situatie kunnen bepaalde ontwikkelingen beter begrepen worden. Wanneer we dan willen proberen om de 900-jarige geschiedenis van de Maltezer Orde in grote lijnen te beschrijven, met inbegrip van de wederwaardigheden van de orde in onze gewesten, dan lijkt het bijna onontkoombaar om in het kort even in te gaan op de politieke omstandigheden van omstreeks 1100. Dat is één jaar nadat de kruisvaarders op barbaarse wijze Jeruzalem hadden ‘bevrijd’ en daar het pelgrimsverblijf van de hospitaalbroeders hadden aangetroffen, de bakermat van de Orde van Malta.

Voor drie religieuze groeperingen vormde de stad Jeruzalem een heel bijzonder sacraal centrum: christenen, Joden en Arabieren. Van die drie kunnen de Joden zich op de oudste rechten beroepen. Hun grote betrokkenheid is verklaarbaar als men zich realiseert, dat koning David al tweeduizend jaar eerder het Kanaänitische volk der Jebusieten, vermoedelijk de oorspronkelijke stichters van Jeruzalem, versloeg en de stad onder zijn heerschappij bracht. Maar in het jaar 1100 kunnen de Joden slechts terugzien op een zeer rampzalig verlopen bewoning van hun heilige plaats. Urusalim, zoals de vroegere benaming luidde, is feitelijk nauwelijks in Joodse handen gebleven sinds David’s verovering. De periode waarin de Israëlieten heer en meester van Jeruzalem waren, beslaat slechts ongeveer zeventig jaar. Assyriërs, Babyloniërs, Romeinen, Perzen, Byzantijnen, Franken, Arabieren en Turken zijn de voornaamste volkeren, wier vaandels voor kortere of langere tijd van de stedelijke tinnen en transen hebben gewapperd. In de drieduizend jaar geschiedenis die we van de stad kennen is ze ruim twintig keer door telkens andere volkeren bezet geweest.

Van de vele, en vaak fraaie, gebouwen die de Joodse gemeenschap in Jeruzalem tot stand had gebracht, zoals de tempel van Salomon, en het nog veel grotere en imponerende bedehuis van Herodes, en de paleizen van achtereenvolgende heersers, is niets overgebleven. Iedere volgende verovering ging gepaard met de vernietiging van culturele manifestaties uit het voorgaande tijdperk, tot wanhoop van de archeologen. Wat voor een bepaald volk een gewijde plaats vertegenwoordigde, vormde voor de vijand van dat moment een bron van irritatie en diende dus te verdwijnen.

Zo was intussen op de plaats van de vroegere Joodse tempel – die al door de Romeinse bezettende macht in het jaar 70 was verwoest – de zogenaamde koepel van de rots opgetrokken, het oudste islamitische gebedshuis, dat met zijn schitterende gouden bekroning reizigers al van grote afstand het mohammedaanse karakter van de stad inprentte. Waarom de muzelmannen daarvoor juist deze plek hadden uitgekozen had behalve met de prominente ligging ook te maken met zijn bijzondere betekenis, aangezien volgens de moslimtraditie zich hier het laatste oordeel zal voltrekken. In de Joodse opvatting heeft op diezelfde plaats het altaar gestaan, waarop Abraham zijn zoon moest offeren. Het gaat dus inderdaad om een bijzonder gewijd oord, en het is begrijpelijk dat de Joden het verlies van hun heiligdom tot op de dag van vandaag massaal betreuren, en wel bij de klaagmuur, het enige restant van de vroegere tempel en sinds het begin van de achtste eeuw deel uitmakend van de al Aksa-moskee, een bouwwerk dat qua grandeur de koepel van de rots naar de kroon steekt.

De christelijke herinneringen

Van de talrijke stenen getuigen die nog eeuwenlang de herinnering levend hadden gehouden aan de christelijke invloeden, zijn er omstreeks het jaar 1100 nog maar weinig in hun oorspronkelijke vorm overgebleven. Dat is vooral toe te schrijven aan de Perzische verwoestingen tussen 614 en 629. Wel is later door de Byzantijnse keizers de kerk van het Heilig Graf hersteld, maar van de vroegere luister is toch veel verloren gegaan.

Opmerkelijk is wel, dat bij de Arabische verovering van Jeruzalem in 638 de christelijke gebouwen voor zover nog aanwezig werden gespaard krachtens een plechtige belofte van kalief Omar, de opvolger van Mohammed en de stichter van het grote islamrijk. Hij bracht zelfs een officieel bezoek aan de Heilige Grafkerk, die blijkbaar nog overeind was gebleven en waar hij aan de uitnodiging van de patriarch om op zijn gebedskleedje neer te knielen geen gevolg gaf, ‘omdat’, zoals hij hoffelijk zei, ‘anders de islamieten deze kerk als hun heiligdom zullen beschouwen tot nadeel van uw gelovigen’. Jeruzalem is tot 1099, met een onderbreking tussen 1071 en 1098, in handen van de Arabieren gebleven.

Van het uitgestrekte grondgebied waarover het Byzantijnse keizerrijk op het hoogtepunt van zijn glorie beschikte, was weinig overgebleven. Zowel in het westen, vooral dan Italië, als in het oosten zagen de achtereenvolgende keizers zich geconfronteerd met zeer agressief gedrag van stammen en volksgroepen die worden aangelokt door de rijkdom waarmee Byzantium zich in de wijde omtrek faam had verworven. In oostelijk Europa waren het de Bulgaren, de Hongaren en de Serven die zich opstandig toonden, in Italië hadden de keizer en de paus af te rekenen met het zo mogelijk nog driestere volk der Langobarden, later nog aangevuld door de Vikingen uit Normandië. De Noorman Robert Guiscard wist de paus, Leo IX, zelfs gevangen te nemen en ontrukte vervolgens Apulië en Calabrië aan de macht van Byzantium. En verder overschreden van tijd tot tijd stammen uit het Midden- en Verre Oosten de grenzen van het keizerrijk. Daaronder vormden de Seltsjoeken veruit de grootste bedreiging.

Het westen van Europa had bij het aanbreken van het jaar 1100 buitengewoon verwarde eeuwen achter de rug, maar er was toch een begin te ontdekken van een zekere bestuurlijke structuur, waarvan de basis was gelegd door keizer Karel de Grote. Tussen 500 en 800 was daarvan nog geen sprake, mede als gevolg van de onophoudelijke invasies van Noormannen en ook van volkeren uit de meer oostelijke gebiedsdelen van het avondland, de Magyaren bijvoorbeeld. Alles wat bij hen onbegrip ontmoette zoals kloosters en kerken – die toen al in ruime mate waren gebouwd – werd zonder pardon verwoest. Daarbij is onnoemelijk veel historisch materiaal verloren gegaan, maar het is desondanks nog gelukt om een groot aantal voortbrengselen uit de scriptoria van die kloosters te redden. Het waren immers vooral de monniken die het gedachtegoed van tientallen christelijke en Arabische geleerden voor het nageslacht hebben veiliggesteld door hun vlijtig kopieerwerk. De Kerk, zich bewust van de waarde van die arbeid, stimuleerde de monniken daarbij zoveel mogelijk, vooral natuurlijk waar het traktaten en bespiegelingen van kerkvaders en theologen betrof. ‘Met elk woord dat ge schrijft, brengt ge de duivel een slag toe’ zou Bernardus van Clairvaux later beweren, sprekend over dat monnikenwerk.

Zuidelijk Europa had dan weer te lijden van invallen en plunderingen van de geïslamiseerde Arabieren en Turken. Ondanks hun nederlagen in 732 bij Poitiers en in 785 bij Barcelona was het grootste deel van Spanje was nog altijd in hun bezit gebleven en de dreiging van een verder doorstoten in noordelijke richting was heel reëel.Tegelijkertijd was in dit deel van het continent sprake van een enorme culturele opbloei onder begunstiging van het mohammedaanse bewind. Intussen begonnen zich geleidelijk de contouren af te tekenen van de belangrijkste staten die in westelijk Europa de macht zouden gaan delen. Via tal van tussenfasen namen uit het rijk van Charlemagne het Romaanse Frank(en)rijk, met aan het hoofd een koning, en het Germaanse Duitsland (het heilige Roomse rijk), met aan het hoofd een keizer, vorm aan in een verder nog uitermate verbrokkeld Europa. Het waren landen met een zelfde christelijke signatuur, namelijk rooms-katholiek, in tegenstelling tot het Griekse katholicisme van het Byzantijnse keizerrijk. Een halve eeuw eerder was het tot een definitieve scheiding gekomen tussen de twee christelijke belevingsvormen.

Kenmerkend voor het westen was de ontwikkeling van het feodale stelsel, waarbij de koningen en keizers grote delen van hun grondgebieden in leen gaven aan vrienden en verwanten om die sterker aan zich te binden of als beloning voor hun diensten, met een groot verlies aan samenhang als gevolg. Via erfelijke overdracht bleven de bezittingen dan in familiehanden, en naarmate dit algemene praktijk werd, verzwakte het centrale gezag dienovereenkomstig. De Italiaanse gebieden die nog behoorden tot het oosterse keizerrijk, hadden dan weer vaak te lijden onder de plundertochten van de Arabieren die tot de Alpen wisten door te dringen. Kortom, in een groot deel van Europa en de Levant waren stabiliteit en gevestigde verhoudingen ver te zoeken, tot groot nadeel van de naar veiligheid en vrede snakkende bewoners in deze gebieden.

Bovenstaande zeer korte en uiteraard allesbehalve volledige samenvatting van enkele belangrijke tendensen en krachtlijnen moge volstaan om de situatie te schetsen aan het einde van de elfde eeuw in de landstreken waarmee we ons in de komende hoofdstukken vooral bezighouden.

HOOFDSTUK 1

Handelscontacten ten grondslag aan oprichting van Hospitaalorde van Sint Jan

Handeldrijven zit de kustbewoners rond de Middellandse Zee van oudsher in het bloed. Ongeacht het regiem dat toevallig aan de macht is, ongeacht het land waar ze thuishoren, proberen zij sinds ’smensen heugenis zoveel mogelijk economisch voordeel te trekken uit hun geografische situatie. Ze kennen uit ervaring de behoeften van de diverse bevolkingsgroepen en komen daaraan maar al te graag tegemoet, aanvankelijk door ruilverkeer tussen goederen onderling, later gevolgd door handel op basis van betaling in goud of muntgeld. Ook Italiaanse havensteden, belust op macht en rijkdom, pikken hun graantje mee in die stroom van economische acties. Daarbij denken we natuurlijk meteen aan de twee aartsrivalen Venetië en Genua, maar Amalfi, gelegen op een gunstige locatie aan de Golf van Salerno, had zijn kansen al eerder gegrepen.

Inwoners van deze welvarende Apulische stadsrepubliek hebben een belangrijke rol gespeeld bij het ontstaan van de Hospitaalorde van Sint Johannes de Doper, de broederschap waaruit later de Orde van Malta zou voortkomen. Daarom staan we wat langer bij die oorsprong stil om een min of meer afgerond beeld te kunnen schetsen van de omstandigheden rond de eerste ontwikkelingen van deze ridderlijke organisatie.

Het binnenland van westelijk Europa heeft in de handelsbewegingen eeuwenlang nauwelijks een rol van betekenis gespeeld bij gebrek aan een interessant exportpakket, en vooral ook bij gebrek aan geldmiddelen. Op kleine schaal vond wel uitwisseling plaats tussen bepaalde producten en grondstoffen, en hier en daar treffen we in de zesde eeuw al vestigingen aan van buitenlandse zakenmensen, zoals in Parijs, waar een Syrische koopman het in 591 zelfs tot bisschop schopte. Maar pas vanaf de negende eeuw zien we in ruimere mate kooplui en marktkramers door Europa trekken om hun waren, vaak van oosterse oorsprong, aan de man te brengen. Het duurde dan ook niet lang of de meer welvarende bewoners van Europa wensten geen afstand meer te doen van al die geurige en kostelijke voortbrengselen van de nijverheid in Noord-Afrika en het Midden-Oosten.Veel handelaren en afnemers troffen elkaar op de jaarmarkten in Champagne, die in de middeleeuwen tot de eerste en grootste uitstalplaatsen behoorden van producten uit de toenmalig bekende wereld.

Rijke clientèle

Vooral de vorstenhoven en de abdijen schaarden zich onder de nieuwe clientèle. Zij konden zich de aanschaf van al die luxe goederen gemakkelijk veroorloven uit de opbrengst van hun landgoederen, die vaak een enorme oppervlakte besloegen. Sinds de Karolingische tijd, toen de koningen hun staat nog als privé eigendom beschouwden, was er weliswaar heel wat land aan vazallen toebedeeld, maar de vorsten hadden nog voldoende overgehouden om er zelf goed van te kunnen leven. En wat de abdijen betreft, de meeste hadden zich, na de confiscatie van veel van hun goederen onder Karel Martel, van die aderlating kunnen herstellen door de vele schenkingen die gelovigen later weer aan de Kerk hadden gedaan.

Dat er ook voordien wel degelijk sprake was van handelscontacten tussen westelijk Europa en het oosten valt af te leiden uit een bewaard gebleven oorkonde uit 716 van de Merovingische koning Childerik II. Daaruit blijkt, dat de abdij Corbie, gelegen in de buurt van Amiens, een grote variatie aan oosterse producten placht in te slaan, zoals allerlei specerijen, wijnen uit Italië, vijgen en rijst. De monniken hadden voor de invoer van deze uitheemse waren zelfs vrijdom van belastingen weten te verkrijgen. Daarmee behoort Corbie zeer zeker tot de eerste religieuze gemeenschappen in Noord-Frankrijk die wisten te profiteren van de pas ontdekte nieuwe markten. Het is dus niet juist te veronderstellen, dat de Europese kennismaking met die zuidelijke producten het resultaat was van de kruistochten. Al veel eerder was men op de hoogte van het bestaan daarvan, maar de daadwerkelijke aanschaf was slechts voor weinigen weggelegd.

Overal thuis

Vandaag is Amalfi eerder bekend als populaire badplaats, vooral voor Italianen, maar de stad heeft al een lange historie die begon in de zesde eeuw, toen de eerste commerciële contacten met het noorden van Afrika tot ontwikkeling kwamen. In de loop van de negende eeuw, wellicht zelfs al eerder, vestigden zich Arabische kooplieden in Amalfi en stichtten er goederendepots en een consulaat. Omstreeks die tijd werd de basis gelegd van de handelsrelaties. Dat proces nam in de volgende jaren een hoge vlucht, zozeer zelfs, dat Amalfi tegen het einde van die eeuw was opgeklommen tot de grootste Europese invoerhaven van goederen uit Noord-Afrika. Toen Venetië en Genua nog maar aan het begin van hun bloei stonden hadden de Amalfitaanse neringdoenden al overal in de Levant hun vertegenwoordigers aangesteld. Amalfi had zich terzelfdertijd ontwikkeld tot een van de belangrijkste havens voor bedevaartgangers naar Jeruzalem.

Dat grote delen van het Byzantijnse rijk in die tussentijd waren geïslamiseerd bleek weinig of geen nadeel te berokkenen aan de handelsbelangen, want de Amalfitanen waren vertrouwd geraakt met de taal van de Arabieren en met de moslimse zeden en gewoonten. Ze breidden hun verkeer nog uit tot Tunesië en Egypte, daarbij ondersteund door een omvangrijke koopvaardijvloot. Een tijdlang wisten de ondernemende Amalfitanen de relaties met Syrië en met noordelijk Afrika vrijwel te monopoliseren.Vooral op Alexandrië werd een drukke scheepvaartverbinding onderhouden. En omdat Amalfi tot het jaar 1127 toen het door de Noormannen werd veroverd, tot Byzantium behoorde, voelden de handeldrijvende inwoners van de stad zich ook thuis op de vele marktplaatsen van het oosterse keizerrijk. Ze konden daar vaak profiteren van bepaalde voorrechten, zoals vrijstelling van overslag- of douanerechten.

De bloei van Amalfi liet overigens niet na de afgunst op te wekken van hun rivalen zoals Venetië, Commachio, Pisa en later ook Genua die uiteindelijk besloten hiervoor met Amalfi radicaal af te rekenen, namelijk door de stad eenvoudig plat te branden. Venetië had dit anderhalve eeuw eerder al eens met Commachio gedaan. Nee, die handelssteden hielden toentertijd niet van halve maatregelen tegen hun concurrenten.

Gouden bul

De positie van Venetië in het internationale handelsverkeer was in het jaar 992 aanzienlijk versterkt doordat de oosterse keizer de belastingen op de scheepvaart verlaagd had in ruil voor de hulp die de stad moest bieden tegen de moslimse piraterijen aan de Adriatische kust. Inplaats van de 30 gouden munten, bezanten, die de handelaren telkens verplicht waren te betalen bij het doorvaren van de zee-engte, was dit bedrag voor Venetiaanse schepen verlaagd tot 17 stuks, 2 bij aankomst en 15 bij vertrek.[1]

Voor Amalfi was dit privilege, gezien zijn ligging aan de andere kant van Italië, vermoedelijk geen al te groot bezwaar. Meer last ondervonden de Amalfitaanse kooplieden van de zogenaamde gouden bul die keizer Alexius in 1085 aan Venetië toekende, waarbij deze stad toestemming kreeg om in het gehele Griekse rijk vrij handel te kunnen drijven. Ook mochten de Venetianen eigen opslagplaatsen en kantoren inrichten in Constantinopel. Maar de ondernemers uit Amalfi hadden zich intussen al zo stevig genesteld in grote delen van dit imperium dat ze nog lange tijd daarna hun activiteiten ongestoord konden voortzetten. Ze beschikten trouwens zelf ook over werkplaatsen en vemen in de Byzantijnse hoofdstad. In sommige steden, zoals bijvoorbeeld in Antiochië, waren zelfs een hele straten in hun bezit waar ze hun producten aan de man konden brengen. Vertrouwd als deze initiatiefrijke gelukzoekers waren met de zee hadden ze een groot aandeel in de ontwikkeling van nieuwe zeevaarttechnieken. Het was bijvoorbeeld een Amalfitaan die het magnetische kompas, vermoedelijk een uitvinding van de Arabieren, wist te verbeteren, zodat de bruikbaarheid van dit instrument voor de koersbepaling op zee er sterk op vooruit ging.

Pas na de verovering van Amalfi door de Noormannen ging het duidelijk bergafwaarts met de welvaart van de stadsstaat. Aartsvijand Venetië wist te bedingen, dat de Amalfitanen jaarlijks drie solidi per hoofd der bevolking moesten betalen aan de basiliek van San Marco voor iedere opslagplaats of andere vestiging die zij in Byzantium bezaten of oprichtten.

In- en uitvoer

Een belangrijk deel van de oosterse artikelen waarmee Europa in de middeleeuwen werd bevoorraad, zoals tapijten, zijde, katoen, ijzer, koper, papyrus, hennep, huiden, glaswerk, graan, olie, specerijen, rijst, asperges, abrikozen, suiker, honing, wijn, dadels en vijgen, verspreidde zich via Amalfi verder het achterland in. Het pauselijk hof in Rome kon in het bijzonder van de zo onmisbare wierookproducten worden voorzien. Maar ook de levenswijze van de gewone man werd door al die nieuwe artikelen beïnvloed. ‘Rechtstreeks betekende het, dat het doordringende aroma van peper, kaneel en gember een menigte van tekortkomingen in de keuken kon bedekken; het betekende ook, dat voorname lieden bij hun dood met specerijen konden worden gebalsemd inplaats van te worden bewaard in pekel. Een stroom van weeldeproducten baande zich een weg naar de huizen’, aldus de Engelse auteur Robert Southern.[2]

Op de heenreis naar de Levant vervoerden de Italiaanse kooplui veelal wapens (Germaanse smeden waren in Klein-Azië en het Midden-Oosten befaamd), timmerhout (waaraan in de Levant en Egypte een grote behoefte bestond voor de bouw van schepen) laken en wol, maar ook menselijke koopwaar in de vorm van slaven. Die werden meestal geronseld in Dalmatië en de Balkanlanden.

Uit welbegrepen eigenbelang onderhielden de opeenvolgende Arabische en Turkse heersers in Afrika en het oosten redelijk goede betrekkingen met hun westerse handelsrelaties, in weerwil van de godsdienstige verschillen en van allerlei politieke problemen. Zo valt ook te verklaren waarom de Amalfitanen, inmiddels gewend aan de omgang met moslims, voet aan de grond kregen in Jeruzalem. Dat gebeurde vermoedelijk al halverwege de tiende eeuw toen Palestina in handen was van Egypte. Met het bestuur van dit land, gebaseerd op de islam, en meer bepaald op de sjiietische versie daarvan, (Bagdad, de andere pool van het mohammedanisme, hing de soennietische ofwel orthodoxe versie aan) wist Amalfi tot beider voordeel jarenlang tamelijk vriendschappelijke betrekkingen te onderhouden. Dat was zeer uitzonderlijk, want dit regiem, in handen van de kaliefen, de opvolgers van de profeet Mohammed, kenmerkte zich van tijd tot tijd door een onverzoenlijke houding ten opzichte van andersdenkenden, en christenen in het bijzonder. Maar de Amalfitanen bleven buiten schot; ze waren veel te belangrijk als leveranciers van de westerse, en als afnemers van oosterse producten. De Italianen richtten in de heilige stad een handelspost in en bouwden er zeer waarschijnlijk ook een kapel, misschien zelfs een bescheiden klooster, ten dienste van hun landgenoten. En in deze historische omgeving zou ruim een eeuw later het moedercomplex tot stand komen, dat de bakermat zou vormen van de ridderlijke orde van Sint Jan, vandaag beter bekend onder de namen Orde van Malta (rooms-katholiek) en Johannieter Orde (protestant).

Schrikbewind

Ondanks de voortdurende dreigingen en onzekerheid ontkiemden er ook krachten die voor korte duur tot een zekere versoepeling leidden in de relatie tussen moslims en christenen. Perioden waarin de christelijke bewoners van Palestina – merendeels naar de oosterse riten levend – gruwelijk te lijden hadden, werden afgewisseld met, soms lange, intervallen van tolerantie. Zo konden onder de islamitische overheersing van het Heilige Land, die al begonnen was in het jaar 638, de bedevaartstochten vanuit het westen van tijd tot tijd, zij het met onderbrekingen en nooit zonder ernstige risico’s, toch voortgang vinden. Hoewel pelgrimages naar Jeruzalem al dateren van de tweede eeuw na Christus vormde de zogenaamde vondst van het heilige kruis in het jaar 325 een grote stimulans voor de gelovigen om in groten getale naar het Morgenland te reizen. Ze kwamen trouwens niet alleen uit het westen, maar evenzeer uit Armenië, Syrië, Perzië, Ethiopië, ja tot India aan toe. Er zijn tientallen beschrijvingen bekend van pelgrims die de gevaarlijke expeditie aandurfden. De Arabische heersers over Palestina zagen al die stoeten reizigers aan één kant niet ongaarne komen, omdat ze behoorlijk wat geld in het laatje brachten. Iedere bedevaartganger diende bij de Jaffapoort, de westelijke toegang tot de stad waarachter de christelijke heiligdommen waren gelegen, een gouden munt als tolgeld te betalen, en daarnaast had de economie van Jeruzalem natuurlijk baat bij de bestedingen van de pelgrims tijdens hun verblijf. Relatief was de situatie voor de christelijke onderdanen van het mohammedaanse bewind niet zo ondraaglijk als wel eens wordt afgeschilderd. Als ze zich maar rustig hielden en geen ambtelijke functies begeerden konden Joden en christenen tamelijk ongestoord hun geloof belijden.

Maar begin elfde eeuw kwam in die situatie een abrupt einde met het aantreden van kalief al-Hakim in Egypte. De nieuwe machthebber, voortkomende uit een dynastie van streng-sjiïetische kaliefen, Fatimieden genaamd, was nog slechts een knaap van 11 jaar toen hij, na de plotselinge dood van zijn vader, de troon besteeg, maar al na enkele jaren ontpopte deze jongeman zich tot een fanatiek en meedogenloos personage, die zichzelf zag als de ‘mahdi’, de rechtstreekse uitvoerder van Allah’s bevelen. Die hielden volgens zijn uitleg in om in het hele land zoveel mogelijk Joden en christenen over de kling te jagen tenzij ze zich tot de islam zouden bekeren. Ook de aanhangers van de soennietische versie van de islam behoorden tot de slachtoffers.

Kerk van de mesthoop

Duizenden inwoners van Jeruzalem en andere steden in Palestina kwamen in de gevangenis terecht of vonden door marteling de dood. Wie het ‘geluk’ had in leven te blijven mocht tot zijn dood rondlopen met een koperen kruis aan zijn hals met een gewicht van enkele kilo’s. Alle gebouwen die in voorgaande eeuwen door christenen tot stand waren gebracht werden met de grond gelijk gemaakt, met inbegrip van de basiliek van het Heilig Graf. Spottend herdoopte de verlichte moslimdespoot – hij was toen 15 jaar – de ruïne van de Grafkerk tot ‘kerk van de mesthoop’. Een vernederender kwalificatie voor dat sacrale bouwwerk, al eeuwen hét religieuze centrum voor alle christenen, was nauwelijks denkbaar, al ging het hier niet om de oorspronkelijke basiliek van keizer Constantijn uit het eerste kwart van de vierde eeuw. Want dat schitterende gebouw met zijn koepel, portalen en portieken, aanvankelijk genoemd naar de Anastasis, de opstanding van Jezus, was al eens eerder verwoest, en wel in het begin van de zevende eeuw door de Perzen. De pracht van de basiliek laat zich nog aflezen uit een zeldzaam ontwerp uit de vierde eeuw, dat bewaard wordt in de nationale bibliotheek van Oostenrijk. In eenvoudiger vorm is het godshuis later hersteld en overleefde het tal van troebelen tot aan al-Hakim’s vernietigingsactie die zich voltrok in het jaar 1009 of 1010.

Hervatting der pelgrimages

De nachtmerrie duurde tot al-Hakim’s dood in 1021. Een van zijn opvolgers, al-Moestansir, een kleinzoon van de tiran, was uit ander hout gesneden en verleende de keizer van Byzantium toestemming om de kerk van het Heilig Graf weer op te bouwen. De versoepeling in de betrekkingen paste in het kader van een afspraak tussen keizer Michael IV van Byzantium en de kalief in het jaar 1037, waarbij 5000 moslimgevangenen in Constantinopel werden vrijgelaten in ruil voor een grotere godsdienstvrijheid in Jeruzalem, en wellicht ook elders in het moslimrijk.

De eerste zorg van de ‘basileus’, de Griekse naam voor de keizer, was om zo snel mogelijk een begin te maken met de wederopbouw van de basiliek van het Heilig Graf, zodat geleidelijk de bedevaarten naar het graf van Christus weer op gang konden komen. Een dergelijke tocht vormde immers een garantie voor vergeving van zonden, voor de verlossing van de ziel en een plaats in het paradijs, herhaaldelijk plechtig verzekerd door het kerkelijke gezag. Maar door geldgebrek moest de keizer zich beperken tot het herstel van de rotonde boven de grafkapel. Vermoedelijk is pas rond het jaar 1042 met het karwei begonnen onder het bestuur van keizer Constantijn IX. Het moment van de voltooiing is al evenmin precies bekend. De meeste berichten spreken van het jaar 1048.

Het oudste zegel van het Hospitaal van Sint Jan met de koepel van het Heilig Graf en onderaan een zieke, voor wie het wierookvat wordt gezwaaid.

HOOFDSTUK 2

Kloosterherberg voor pelgrims bakermat van de orde

Hoe het de Amalfitanen is vergaan onder het wrede bewind van al-Hakim blijft bij gebrek aan berichten duister. Waarschijnlijk hebben zij op een of andere manier toch hun aanwezigheid in Jeruzalem kunnen continueren. In elk geval kregen ze zeer snel na het aantreden van al-Hakim’s opvolger toestemming voor de heropbouw van een eigen religieus complex en van een gastenverblijf (xenodochium’ in het Grieks, ofwel onderkomen voor vreemdelingen) in Jeruzalem. Daartoe was hun een terrein toegewezen in de directe omgeving van de kerk van het Heilig Graf. Kalief al-Moestansir had de stad in vier districten verdeeld om problemen tussen de verschillende bevolkingsgroepen (christenen, Joden, Armeniërs en islamieten) te voorkomen en deze kwartieren ook laten ommuren. Die verdeling bestaat tot op de dag van vandaag. Het westelijke gedeelte waar de kerk stond was door hem aangeduid als het christelijke district.

Onveilige omgeving

Jeruzalem was naast een belangrijke handelspost voor deze zeer gelovige christenen natuurlijk tegelijk een heilige stad, de plaats ook waar naar christelijke overlevering het laatste oordeel zou plaatsvinden.Traditioneel dus het pelgrimsoord bij uitstek en nu, na jaren van afgeslotenheid, eindelijk weer bereikbaar voor niet-islamieten. Toch was de situatie in de omgeving van de stad nog verre van veilig. Als voorbeeld moge de grote pelgrimstocht uit 1065 dienen, waaraan niet minder dan vier bisschoppen deelnamen: die van Mainz, Bamberg, Regensburg en Utrecht. Zij waren volgens de kronieken vergezeld van meer dan 12.000 man, in werkelijkheid waarschijnlijk iets meer dan de helft hiervan. Ondanks hun grote aantal werden de tochtgenoten op twee dagreizen afstand van Jeruzalem op goede vrijdag overvallen door een bende bereden oosterlingen die een enorme slachting aanrichtten onder de christenen. Ze zouden zelfs een bejaarde abdis hebben aangerand alvorens haar te doden.

De Amalfitaanse ondernemers zullen tijdens hun verblijf in Jeruzalem ook zelf meermalen hebben meegemaakt, hoe de christelijke bewoners van de stad – voornamelijk Grieken en Syriërs – en de zeldzame pelgrims die nog werden toegelaten, door de mohammedanen werden vernederd en mishandeld, soms tot de dood er op volgde. Daaruit is het idee ontstaan om voor die slachtoffers in het christelijke kwartier een apart onderkomen te bouwen, nu de nieuwe stadsindeling dat mogelijk maakte. De zorg was in beginsel wel vooral gericht op pelgrims uit de eigen regio. Volgens de kroniek van de hospitaalridder Willem van Saint Estène, commandeur van de orde op Cyprus, beschikten de Armeniërs en de Grieken al eerder over dergelijke pelgrimsverblijven in Jeruzalem voor hun eigen landgenoten.

Aan geld voor de bouw van de nieuwe huisvesting was geen gebrek. Tot de begunstigers van de christelijke kerk behoorde de vooraanstaande en zeer vermogende familie Maurus uit Amalfi van wie vooral de oudste zoon Pantaleone zich onderscheidde door een grote vrijgevigheid ten bate van allerlei goede doelen. De meeste historici nemen aan, dat het deze genereuze Amalfitaanse zakenman is geweest die, samen met een aantal stadgenoten, de middelen heeft verschaft om in Jeruzalem het nieuwe religieuze centrum te stichten. Een opvangtehuis voor al dan niet berooide pelgrims maakte daar deel van uit, en het was dit xenodochium dat de oorsprong zou worden van de instelling, waaraan later de Hospitaalorde van Sint Jan zou worden verbonden. Wat begon als een kloosterherberg voor pelgrims, bediend door monniken van de Benedictijner orde, groeide spoedig na de verovering van Jeruzalem uit tot een verpleeginrichting, vooral door de noodzaak om de honderden, wellicht duizenden gewonde kruisvaarders adequaat te kunnen verzorgen. Daarnaast bleef de opvang van bedevaartgangers en van behoeftige medemensen tot de opdracht van de hospitaalbroeders behoren.

In de grote rechthoekige ruimte die hen door de kalief was toegewezen bouwden de Amalfitaanse immigranten eerst twee kloosters, een voor mannen en een voor vrouwen. Ze werden respectievelijk toegewijd aan Sancta Maria Latina (dit ter onderscheiding van de religieuze gebouwen die gebruikt werden voor de Grieks-katholieke, Syrisch- en Armeens-christelijke eredienst), en aan Sancta Maria Magdalena. Het geheel werd gecompleteerd door een kerk, met als patroon Johannes de Doper.

Nadat aanvankelijk deze conventen mede gebruikt werden voor de opvang van bedevaartgangers, zieken en armen bleek het al na een paar jaar noodzakelijk om voor dat doel aparte centra te ontwikkelen, en zo kwamen dan nog twee hospitia tot stand voor beide seksen. Ze kregen elk hun eigen beschermheilige. Naar sommige onderzoekers aannemen werd dat voor het mannenhospitium Sint Johannes Eleeymon. Dat was een zaligverklaarde weldoener uit de zevende eeuw, die, geboren op Cyprus, zich als patriarch van Alexandrië vooral onderscheiden had door zijn zorg voor de armen. Vandaar zijn naam Eleeymon, Grieks voor aalmoezenier of de barmhartige, immers de opvang van pelgrims gold in de christelijke traditie bij uitstek als een werk van barmhartigheid. Daarnaast zal de keuze van de naam zijn ingegeven door de overweging dat de christelijke inwoners van Jeruzalem in meerderheid de oosterse ritus waren toegedaan en zich beschouwden als te behoren tot de kerk van Byzantium, niet die van Rome. Een groot deel van Italië viel toen trouwens nog onder het Griekse keizerrijk, waaronder ook Amalfi.

Het vrouwenhospitium bleef onder patronage van Maria Magdalena.

De twee kloosters en de hospitia werden toevertrouwd aan de hoede van de orde der Benedictijnen, resp. zusters Benedictinessen. Zeer waarschijnlijk zijn de monniken gerekruteerd vanuit het beroemde moederklooster van Sint Benedictus, de abdij Monte Cassino. Dat zou in elk geval verklaren waarom het klooster naar Maria Latina werd genoemd. De opvang en verpleging van de reizigers die bij de hospitia aanklopten zal wel vooral de taak zijn geweest van lekenbroeders en -zusters. Jaarlijks schonken de inwoners van Amalfi grote sommen geld voor de instandhouding van de complexen en de verzorging van de pelgrims.

De stichtingsdatum van de complexen der Italianen in Jeruzalem is niet meer nauwkeurig na te gaan, maar ligt zeker vóór het jaar 1071, aangezien in dat jaar de stad werd overrompeld door de Seltsjoeken, een krijgshaftig en woest volk van Mongools-Turkse oorsprong, dat vrij plotseling in die streek was opgedoken. En passant had deze stam de islamitische godsdienst aanvaard en de bouw van een christelijk complex in Jeruzalem zou zeker niet zijn getolereerd. Het Seltsjoekse bewind heeft zich in Jeruzalem maar enkele decennia kunnen handhaven. De Egyptenaren slaagden er in de stad in 1098, slechts één jaar voordat de Frankische troepen daar arriveerden, te heroveren, en over deze kortstondige bezettingsperiode is weinig met zekerheid bekend. Wel weten we, dat het graaf Robrecht I de Fries uit Vlaanderen op zijn pelgrimsreis in 1086 nog gelukt was Jeruzalem te bereiken, zodat de stad voor christenen blijkbaar toch min of meer toegankelijk is gebleven. Het optreden van die Turkse troepen heeft niettemin wel mede geleid tot de oproep van paus Urbanus II in 1095 tot een gewapende pelgrimage naar het oosten. Hun gewelddadigheden schilderde hij in dermate schrille kleuren af, dat zich in korte tijd een massale volksbeweging ontwikkelde met onbedoelde gevolgen. Het resultaat van zijn appèl is de paus feitelijk volkomen uit de hand gelopen.

Nieuwe schutspatroon

Al heel spoedig na de verovering van Jeruzalem door de kruisvaarders werd bisschop Eleeymon als schutspatroon van het mannenhospitium, met dank voor bewezen diensten, vervangen door Johannes de Doper. Schoot Eleeymon misschien tekort als patroon? Een duidelijke verklaring voor die naamsverandering ontbreekt eigenlijk. Er is ooit aangevoerd, dat aan de vader van Johannes de Doper, de Joodse priester Zacharias, op de plek waar later het hospitaal zou worden gebouwd, de engel zou zijn verschenen met de boodschap dat zijn vrouw Elisabeth hem een zoon zou schenken. De nieuwe patronage zou aan deze gebeurtenis de herinnering levendig moeten houden. Ook is wel betoogd, dat Johannes Eleeymon een ‘oosterse’ heilige was, waarmee de ‘westerse’ hospitaalorde weinig affiniteit had. Wellicht is van alle theorieën hieromtrent déze nog het meest voor de hand liggend: er was een nieuw instituut opgericht, los van het vroegere bewind, en de initiatiefnemers hadden dus behoefte aan een andere beschermheilige. Er is in elk geval geen twijfel aan, dat het Johannes de Doper is, onder wiens bescherming de orde van het hospitaal zich heeft geplaatst, maar dat is heel waarschijnlijk pas gebeurd nadat de bedienaren van het hospitium zich hadden losgemaakt van de jurisdictie der Benedictijnen in het begin van de twaalfde eeuw, toen Jeruzalem nog maar net in handen was van de Frankische legers. In dit verband is nog te vermelden, dat rond diezelfde tijd ook het nonnenklooster zijn beschermheilige Maria Magdalena inruilde voor de Heilige Maagd onder de titel Maria de Grote, vermoedelijk niet zonder overleg tussen Agnes, abdis van het klooster, en Gerardus, hoofd van het (mannen)hospitium, over wie later meer.

Broeder Gerard, de oprichter van de orde van het Hospitaal van Sint Johannes, geeft een aantal bezoekers uitleg over de bouw van het nieuwe ziekenhuis in Jeruzalem. Uit Caoursin’s Stabilimenta Rhodiorum Militum, Ulm 1496.

Tijdens het bewind van de islamieten na de al-Hakim-periode konden de Benedictijner monniken en zusters in hun kerken en verpleeghuizen klaarblijkelijk ongehinderd hun gang gaan, mede omdat ze binnen hun eigen stadsdeel opereerden. Wellicht hebben ze na de bevrijding van de stad ook pelgrims uit andere landen dan Italië, en wellicht zelfs de niet-christelijke inwoners van Jeruzalem van hun kennis en kunde laten profiteren. De orde der Benedictijnen heeft zich immers van zijn ontstaan in het jaar 528 af mede onderscheiden door specialisatie op het gebied van medicijnen en geneeskundige verzorging.

Op de medische ontwikkelingen in oost en west komen we nog nader terug.

Oblaten en conversen

Het merendeel van de mannen die vóór de herovering van Jeruzalem in het hospitium werkten, bestond hoogstwaarschijnlijk uit leken en uit broeders en oblaten die gedeeltelijk de leefregel van Sint Benedictus volgden. De voornaamste taak van deze personeelsleden bestond er in om pelgrims en patiënten op te vangen. Oblaten waren kloosterlingen die soms als kind al aan de congregatie werden toevertrouwd, niet verplicht waren geloften af te leggen maar zich voor het overige wel zoveel mogelijk aan de regels hielden zoals die binnen de gemeenschap golden. Ze werden ook wel donaten genoemd. Hiermee verwant waren de conversen, meestal volwassenen die op latere leeftijd deel wensten uit te maken van een kloosterlijke gemeenschap zonder de wijdingen te ontvangen.

Van de omstandigheden waaronder het xenodochium heeft moeten functioneren tijdens het bewind van de Seltsjoeken, ontbreken gegevens. Misschien waren in die jaren alle activiteiten wel opgeschort en de Benedictijnen het land uitgejaagd. Hebben de bezetters de gebouwen voor hun eigen mensen gebruikt? Het complex lijkt in elk geval het Turkse bezetting tamelijk ongeschonden te hebben overleefd, aangezien er nergens gerept wordt van restauratiewerken.

Onze veronderstelling, dat de paters en broeders voor zover de situatie dat toeliet, de opvang van pelgrims en de verzorging van zieken voor een groot deel aan hun ‘personeel’ hebben moeten overlaten, hangt samen met het behoorlijk zware programma dat ze dagelijks hadden af te werken. De nadruk daarbij lag op de liturgische diensten die per dag (en gedeeltelijk ook ’snachts) ongeveer zes uren in beslag namen. Daarnaast moesten ze tijd besteden aan het persoonlijke gebed, het lezen van de bijbel en van de teksten der kerkvaders, dit alles in overeenstemming met de richtlijnen van de heilige Benedictus van Nursia, de grondlegger van het westerse geordende monastieke leven, en van zijn naamgenoot, Benedictus van Aniane.

Kenmerkend voor de ‘Regula’ van Sint Benedictus, zoals die gold vanaf halverwege de zesde eeuw en die sindsdien door tal van andere kloostergemeenschappen werd overgenomen, waren, naast de klassieke geloften van zuiverheid en armoede (geen eigen bezit), het gemeenschapsleven van de monniken, absolute gehoorzaamheid aan hun oversten, en de menselijke maat. Zo’n gemeenschap vertoonde de trekken van een bataljon en Benedictus zelf hanteerde termen als wapen, strijd en banier om het karakter van een dergelijke communiteit te omschrijven. De monniken waren geestelijke soldaten van Christus, met als wapens discipline, meditatie, gebed en werkzaamheid. Ora et labora, bid en werk, was het devies, maar deze opdracht mocht niet ontaarden in een extreme plichtsbetrachting; er moest een gezonde balans worden nagestreefd tussen gebed en arbeid. Ook al oogt zo’n Benedictijnse dagindeling in onze tijd nog redelijk zwaar, vergeleken met de vroegere monastieke tradities waarbij vaak overdreven tucht, versterving en zelfkastijding aan te pas kwamen, hielden de nieuwe regels wel degelijk een versoepeling in. Het ‘labora’ bestond voornamelijk uit het onderhoud van de landerijen waarover veel kloosters beschikten. De kloosteroversten werd aanbevolen genade voor recht te laten gelden wanneer er sancties aan de orde kwamen voor bepaalde overtredingen of tekortkomingen: ‘laat de abt bij het straffen voorzichtig zijn, opdat hij bij het verwijderen van het vuil het vat niet breke’.

De aandacht voor de zieke medemens stond bij Benedictus bovenaan. ‘Voor alles is de zorg voor de zieken van belang, zodat hun de dienst worde bewezen die in feite aan Christus wordt bewezen die immers zei: ik was ziek en gij hebt mij bezocht’. De patiënten mochten ook zoveel als nodig was in bad, maar Benedictus vond het beter, dat gezonde mensen zich hiervan onthielden. Alleen met Pasen en Kerstmis mochten die een bad nemen, voor het overige was het volgens hem voldoende om eenmaal per dag handen en gezicht te wassen, en de voeten eens per week. Naar bijbels voorbeeld waste vader abt bij bepaalde gelegenheden zelf de voeten van zijn medebroeders. Een belangrijk element in de Benedictijnse regel is ook de stabilitas loci, de levenslange verbondenheid aan een en hetzelfde klooster.

De broeders van het hospitaal beperkten hun zorg niet tot zieken en gebrekkigen, maar vingen ook mensen op die van hun geld en goederen waren beroofd of op andere wijze zonder middelen waren geraakt. In de vele documenten die ons over de opvolgers van deze weldoeners zijn overgeleverd, de hospitaalridders, zijn het vaak de armen, op wie vooral de zorg gericht is. Ook een arme is volgens de bijbel immers identiek aan Christus zelf. Wie de arme te eten of te drinken geeft, onderdak verschaft etc. doet dat aan de Heer, zo was in die tijd de overtuiging van de werkelijk vrome christenen. Vandaar ook dat in veel contemporaine documenten sprake is van ‘onze heilige armen’.

Karel de Grote

Het pelgrims-‘hospitaal’ (ook deze term betekende aanvankelijk eenvoudig opvanggelegenheid voor gasten, later verbreed tot ziekenhuis) van de Amalfitanen is overigens niet het eerste toevluchtsoord van deze aard dat in Jeruzalem werd gebouwd. Hierboven kwamen even de vestigingen ter sprake van de Amalfitanen uit de tiende eeuw, maar al tegen het einde van de zesde eeuw stuurde paus Gregorius de Grote de Benedictijner abt Probus naar Jeruzalem om daar een hospitium te bouwen voor de bedevaartgangers, die in steeds grotere aantallen de heilige plaatsen kwamen bezoeken. Het lijkt al te avontuurlijk om, zoals wel gedaan is, deze vestiging te beschouwen als het oerhospitaal van de latere ridderorde. De zes eeuwen die er tussen liggen, waren zo vol van beroeringen dat van een rechtstreeks verband geen sprake kan zijn. Maar wel kan een dergelijke relatie bestaan met de plaats waar de gebouwen tot stand zijn gekomen.

Door de Perzische invallen van omstreeks 614, weinige jaren later gevolgd door die der Arabieren (636), kwam een einde aan hun bestaan. De draad werd pas weer opgevat onder het protectoraat van keizer Karel de Grote over de heilige plaatsen en de christelijke instellingen, dank zij de goede relatie die deze ondernemende vorst wist op te bouwen met de Egyptische kalief Haroen al-Rasjied. Die contacten resulteerden in wederzijdse schenkingen (Karel de Grote kreeg volgens de overlevering zelfs een olifant cadeau die in gezelschap van een Joodse tolk de tocht over de Alpen volbracht en in Aken wel groot opzien moet hebben gebaard). Krachtens overeenkomsten lukte het om in Jeruzalem enige christelijke vestigingen te stichten, zoals kloosters, kerken en een onderkomen voor bedevaartgangers. Het geld moest voor een deel worden opgebracht door de boeren die de kroondomeinen van het westerse keizerrijk bewerkten.

Voor de bediening van het Karolingische pelgrimsverblijf en de bijbehorende kerk werden ook toen al broeders en priesters van de orde der Benedictijnen aangetrokken, die hun eigen klooster bouwden op de Olijfberg, dus buiten de stad. Ze deden dat om niet voortdurend in al te nauw contact met de islamitische bewoners te hoeven staan. De Karolingische stichtingen worden in de kronieken ‘Latinies’ genoemd ter onderscheiding van de Grieks-orthodoxe heiligdommen in Palestina, en die aanduiding is klaarblijkelijk door de Amalfitanen overgenomen (Maria Latina) De heilige maagd was de patrones van zowel de kerk als het pelgrimsverblijf. Een zekere Bernard de Monnik maakt bij zijn bezoek aan Jeruzalem omstreeks het jaar 870 melding van het Benedictijnse hospitium. Het lag, ook toen al, op een steenworp afstand van de Heilige Grafkerk. Dat de Amalfitanen dit oude opvanghuis wellicht als basis voor hun eigen initiatieven hebben benut lijkt geen al te gedurfde hypothese.

HOOFDSTUK 3

Mirakelen omgeven oorsprong van de kloostergemeenschap

Toen de kruisvaarders, na een barre tocht te voet en te paard van ruim 4000 kilometer in drie jaar (zowat twee op elke drie deelnemers waren onderweg bezweken), op 15 juli 1099 de stad Jeruzalem binnendrongen, troffen ze daar als ‘directeur’ van het hospitium een man aan die ons, uit de aantekeningen van enige kroniekschrijvers, slechts bekend is onder de naam Gerard (Geraldus noemt de kroniekschrijver bisschop Willem van Tyrus hem). Hij verkeerde in beklagenswaardige staat, aangezien hij door de Egyptische soldaten ernstig was mishandeld.

Droeg hij het zwarte habijt van de Benedictijnen? In de beschrijvingen die we van hem hebben is daarover niets terug te vinden. Er staat wel, dat hij zijn werk, het opvangen en verplegen van pelgrims en zieken, uitvoerde in opdracht van de abt van het klooster der Latijnen en de overige monniken. Als hij priester was geweest, was dat zonder twijfel ergens vermeld. Daarom wordt algemeen aangenomen, dat Gerard, toen Godfried van Bouillon hem in het hospitaal voor de eerste maal begroette, ofwel oblaat was, ofwel convers. Het gaat in beide gevallen om kloosterlingen met de status van leek. Dat hij bij de bevrijding van Jeruzalem niet zelf tot de Benedictijner gemeenschap behoorde maar alleen diensten in opdracht verrichtte valt af te leiden uit het verslag van de kroniekschrijver Fulco van Chartres, kapelaan in dienst van graaf Etienne van Blois tijdens de eerste kruistocht. Niet lang na de bevrijding van Jeruzalem ging Gerard over tot het afleggen van de traditionele kloostergeloften in handen van de patriarch van Jeruzalem en kon hij dus beschouwd worden als monnik. Of hij nadien ooit priester is gewijd, valt in de overlevering nergens terug te vinden.

Wat wel vast staat is, dat deze ietwat mysterieuze weldoener ten tijde van de verovering van Jeruzalem de facto als eindverantwoordelijke de rector was van het pelgrimshuis der Amalfitanen. Enige tijd nadat de heilige stad in handen was gevallen van de kruisvaarders stichtten Gerard en zijn medewerkers een groter hospitium, noodzakelijk geworden door de toestroom van vreemdelingen en van gewonde kruisvaarders. Ook kwam een onderkomen voor vrouwen gereed. Men situeert de nieuwe complexen zo tussen 1102 en 1110. Het is volgens sommige geschiedschrijvers heel waarschijnlijk, dat in de beginjaren van het hospitium ook een aantal ridders van het Heilig Graf een verblijf in het huis van Gerard kreeg toegewezen. Deze ridders, gesproken wordt van een dertigtal, zouden door de patriarch van Jeruzalem in dienst zijn genomen om de kerkelijke bezittingen te beschermen en zij hadden zich verbonden om te leven naar de richtlijnen van de twintig reguliere kanunniken die aan de Heilige Grafkerk waren verbonden en die onder leiding van de patriarch van Jeruzalem als priesters belast waren met de geestelijke verzorging van de pelgrims. Zou dit waar zijn dan vallen de beginstadia van de ridders van het Heilig Graf en van de broeders van het hospitaal dus met elkaar samen. Het is zelfs niet onmogelijk, dat ook de tempelridders hun ontstaan kunnen terugvoeren tot de kring van beschermers van het Heilig Graf. In elk geval lijkt het voor de hand te liggen om te veronderstellen, dat de initiatiefnemers van de religieuze bewegingen die rond de kapel van het graf van Jezus tot ontwikkeling kwamen, elkaar goed kenden en op de hoogte waren van elkaars aspiraties. In de kleine kring van kruisvaarders die besloten hadden in het Heilige Land achter te blijven kan het immers niet anders dan dat er sprake was van regelmatige contacten tussen de hoofdrolspelers in de stromingen waaruit later de diverse orden zouden voortkomen.

Zoektocht naar zijn wieg

Omdat Gerard beschouwd wordt als de grondlegger van de hospitaalorde van Sint Jan is hij het voorwerp geworden van intensieve naspeuringen naar zijn afkomst en nationaliteit. Franse auteurs deden alle mogelijke moeite om zijn wieg in Frankrijk te plaatsen, maar overtuigende bewijzen ontbreken. Hoewel voor de theorie dat Gerard heel gewoon geboren is in, of in de naaste omgeving van, Amalfi, ook geen onweerlegbare aanwijzingen bestaan, lijkt deze veronderstelling meer overeen te stemmen met de logica.

Toen duidelijk werd, dat de kruistochten niet het gewenste resultaat zouden oogstten, zou het stoffelijk overschot van Gerard naar Frankrijk zijn overgebracht, en wel naar Manosque aan de rivier de Durance, zo willen althans sommige geschiedschrijvers ons doen geloven. Het verhaal komt ons niet erg waarschijnlijk voor, gezien het tijdsverloop tussen zijn overlijden en de veronderstelde overbrenging van Gerard’s resten naar veiliger oorden. Daar moet dan minstens een halve eeuw tussen gelegen hebben. Wat hier ook van zij, tijdens de Franse revolutie, aldus gaat de overlevering voort, zouden de resten verloren zijn gegaan, op wat botjes na, die later aan de kerk van Martigues, een schiereiland bij Marseille, werden overgedragen. Jhr.C.Flugi van Aspermont schrijft in zijn boek over de Johannieter Orde, dat de aanwezigheid van deze resten diverse malen in gemeentelijke registers is vastgesteld.[3]

Vandaar dat de stichter van de orde der Hospitaalbroeders ook wel bekend staat onder de naam Gerard van Martigues, maar dit toch op zeer twijfelachtige gronden.

Over de werkelijke herkomst van de oprichter van de congregatie der hospitaalbroeders zal wel nooit volledige klaarheid ontstaan. Het is ook niet te verwachten, dat er ooit nog nieuw materiaal over het beginstadium van de hospitaalbroederschap boven water zal komen, want bij het overhaaste vertrek van de orde uit Palestina zijn de meeste originele documenten en archiefstukken die ons zouden kunnen inlichten over alle wederwaardigheden van de Sint Jansgezellen in het Heilige Land, verloren gegaan. Geschiedvorsers moeten zich voornamelijk behelpen met (kopieën van) wat anderen ons over hen hebben overgeleverd, zoals de al genoemde Willem, bisschop van Tyrus, Jacques van Vitry, de hospitaalridder Willem van St. Estène, de geestelijken Ernoul, Fulco van Chartres en Guibert van Nogent, om de meest bekende te noemen.

De bisschop van Tyrus, later kanselier van het koninkrijk Jeruzalem, is een van de belangrijkste geschiedschrijvers uit de periode van de eerste kruistocht en van hem is gelukkig het meeste werk, in de vorm van kopieën althans, bewaard gebleven. De betrouwbaarheid van zijn kroniek is wel eens in twijfel getrokken, maar de bisschop schrijft, dat hij veel van de gebeurtenissen die hij verhaalt zelf heeft meegemaakt (hij leefde tussen ongeveer 1138 en 1193) en dat hij er steeds naar streefde de exacte waarheid over te dragen aan het nageslacht. De meeste historici hechten dan ook geloof aan zijn getuigenissen.

Ook enkele grootmeesters van de Maltezer Orde hebben later nog wel eens het een en ander op schrift gesteld, maar die zagen zich vaak voor hetzelfde vacuüm aan gegevens gesteld. Men valt toch weer terug op de klassieke chroniqueurs.

In het gemeentehuis van Manosque bevindt zich overigens nog wel een in zilver uitgevoerd hoofd van de ordestichter Gerard, vervaardigd door de kunstenaar Pierre Puget uit de zeventiende eeuw. Ondanks de gerede twijfel over de historische juistheid van de rol die deze Franse plaats zou hebben gespeeld in het leven en na de dood van Gerard, vond de orde van Malta in elk geval aanleiding genoeg om daar, in Manosque, in 1999 zijn negenhonderdjarige bestaan te vieren.

Dienaar der armen

Rector Gerard moet van eenvoudige afkomst zijn geweest. Ware het anders geweest dan zou Willem van Tyrus dat zonder twijfel vermeld hebben, zoals hij dat ook heeft gedaan over de abdis Agnes van het vrouwenklooster. Van deze dame vertelt de eerwaarde chroniqueur namelijk, dat ze toegewijd was aan God, Romeinse van geboorte en van adellijken bloede (‘noble selon la chair, mais plus noble selon l’esprit’ in de Franse vertaling uit het Latijn). Ze heeft de bevrijding van Jeruzalem nog enkele jaren overleefd.

Over Geraldus meldt de bisschop, dat ‘het christelijke volk en de in de ogen van God welgevallige prinsen in het hospitium een zekere Gerard aantroffen, een man van beproefde deugdzaamheid, die, toen de stad nog in de macht van de vijand was, lange tijd en zeer toegewijd arme christenen had gediend, in opdracht van de abt en de monniken van het klooster’. Gerard wordt dus nog niet als rector of directeur omschreven. Die functie zal hem, mogen we concluderen, pas later worden toevertrouwd, en uit deze promotie weet Gerard profijt te trekken, zoals we nog zullen zien.

De Egyptenaren hadden hem tijdens de belegering van Jeruzalem in de boeien geslagen omdat ze bang waren dat hij op een of andere manier de Franken te hulp zou komen. Hij had dit namelijk al eerder geprobeerd. Enige dagen voor de val van de stad was Gerard betrapt op het werpen van broden naar de christelijke belegeraars, die bijna omkwamen van de honger. Maar, aldus het verhaal, toen hij voor de sultan verantwoording moest afleggen over dit verraad, bleken de broden plotseling in stenen veranderd te zijn, en door dit wonder leek de beschuldiging afdoende ontkracht. Maar de mohammedanen vertrouwden het zaakje nog niet helemaal, en Gerard bleef gevangen en zelfs dusdanig geboeid, dat hij, eenmaal bevrijd, veel moeite had om het gebruik van zijn ledematen te herwinnen.

Een noviet wordt plechtig aangenomen als lid van de Hospitaalorde. Uit Caoursin’s Stabilimenta Rhodiorum Militum, Ulm 1496.

Mirakelen

Niet alleen de stichter van de hospitaalorde is tot middelpunt van mirakelen gemaakt, ook de plaats waar zieken en armen in Jeruzalem door de kruisridders werden verzorgd, kreeg in de latere berichtgeving over het begin van het liefdadigheidswerk een verheven status. Het was niet voldoende meer om de oorsprong van het hospitaal te kunnen terugvoeren tot de hemelse boodschap aan Zacharias over de geboorte van zijn zoon Johannes, nee, zonder blikken of blozen werd verkondigd, dat het complex ook de plaats was geweest waar Jezus na zijn verrijzenis aan de apostelen was verschenen. Voorts zou Maria hier een tijdlang onderdak hebben gevonden na de hemelvaart van haar zoon. Zo werd de goegemeente het wonderbaarlijke begin van de orde op de mouw gespeld, uitsluitend met de bedoeling om de vrijgevigheid van de mensen te vergroten. En om dat geheel van imponerende fabels te bekronen bevestigde een paus, Celestinus III, in 1191 de authenticiteit van deze gebeurtenissen in zijn bul Quot et Quantum, wat op zich al een wonder mag heten. Zo konden de hospitaalridders de ‘miracula’ met des te meer (financieel) effect als officieel erkende waarheid verkondigen.

Dat ook paus Innocentius IV zich in 1254 heeft laten verleiden tot het opnieuw bevestigen van het eerbiedwaardige begin van het liefdadigheidswerk zal de hospitaalorde evenmin windeieren hebben gelegd. Wellicht is de nieuwe pauselijke bevestiging een reactie op de visie van chroniqueurs als Willem van Tyrus en vooral van Jacques van Vitry, bisschop van Akko (St. Jean d’Acre in de vocabulaire van de hospitaalorde), die al die fantastische verhalen in twijfel trokken en wezen op het eerder bescheiden begin van het illustere genootschap. Er wordt verondersteld, dat de miracula voor het eerst te boek zijn gesteld onder het bewind, en op aandringen, van grootmeester Gilbert d’Assailly omstreeks 1165. Algemeen wordt Willem van Saint Estène als de auteur beschouwd.

Wonderverhalen vonden in de vroege middeleeuwen een gretig gehoor. De mensen waren blijkbaar zeer goedgelovig, want bisschop Gregorius van Tours die wel de vader van de Franse, of liever de Frankische, geschiedenis wordt genoemd, schreef in de zesde eeuw niet minder dan acht boeken over mirakelen, waarvan alleen al vier over de wonderdoener Sint Martinus. Zo vond bijvoorbeeld de legende geloof, dat de beroemde abdij van Saint Denis in Parijs gesticht zou zijn door de Dionysius uit het bijbelboek Handelingen der Apostelen. In werkelijkheid ging het om een gelijknamige stichter uit de negende eeuw, maar het was natuurlijk veel interessanter om aan te nemen, dat het bestaan van deze abdij was terug te voeren tot de tijd van de apostelen. Al dergelijke mythen moesten blijkbaar dienen om het christelijke geloof steviger te verankeren in het gemoed van de nieuwbakken bekeerlingen, en, in het geval van de hospitaalridders, om de beurzen van de (bij)gelovigen wat wijder te openen. En verder moet je niet vergeten, dat het in de gedachten van veel tijdgenoten van de kruistochten het wel degelijk God zelf was, in wiens naam alle acties zich voltrokken. ‘Dieu le vult’, God wil het, was de strijdkreet. Vandaar ook dat abt Guibert van Nogent zijn verslag van de eerste kruistocht ‘Gesta Dei per Francos’ noemde, de daden van God door middel van de Franken.

Het officiële begin

Gerard moet een tamelijk onopvallende verschijning zijn geweest (‘vilis in aspectu’ stond er in zijn grafschrift, ofwel onbeduidend in aanblik), maar in tegenstelling tot zijn uiterlijk heeft deze bescheiden maar bevlogen hospitaalbroeder enorme golven van edelmoedigheid teweeg weten te brengen in een groot deel van de christelijke wereld. In de epitaaf wordt hij omschreven als iemand die altijd klaar stond voor de armen en gastvrij was voor vreemdelingen en pelgrims. Zijn weinig imponerende uiterlijk werd gecompenseerd door zijn edele inborst. Broeder Gerard is blijkens een verwijzing in het grafschrift naar sterrenbeelden op 3 september 1120 overleden. Zijn dood viel vrijwel samen met de triomfantelijke terugkeer van koning Boudewijn II in Jeruzalem na een gewonnen veldslag tegen de Turken bij Antiochië, zo meldt ons Fulco van Chartres. Dat de chroniqueur deze bijzonderheid speciaal vermeldt heeft te maken met de grote bezorgdheid van de christenen in Jeruzalem over het lot van het heilige kruis. Want de koning had, na lang aarzelen, besloten om dit symbool van Christus’ lijden, althans wat daar nog van over was, mee te voeren naar het slagveld als een soort garantie dat hem de zege zou toevallen. Maar de gelovigen waren doodsbang dat het kruis in handen van de vijand zou raken. Je kunt je dus de vreugde van de bewoners voorstellen toen dit voor christenen zo belangrijke relikwie weer veilig en wel binnen de muren van Jeruzalem terugkeerde. Over de verdere wederwaardigheden van het kruis bieden de kronieken uit latere tijd weinig duidelijkheid. Het is nooit opgehelderd, hoe dit, al dan niet ware, kruis aan zijn eind is gekomen. De meest aannemelijke verklaring is, dat het hout een prooi is geworden van souvenirjagers die dit heilige relikwie letterlijk hebben versplinterd en tegen forse betaling over tal van kerken en kloosters hebben verspreid. Voor zover mij bekend dateert de laatste maal dat het kruis in een kroniek wordt vermeld, van het jaar 1249 bij de kortstondige verovering van de Egyptische stad Damiate door koning Lodewijk IX van Frankrijk.

Zalig volgens traditie