Jacob Slavenburg

Het verguisde christendom

Oorsprong en teloorgang van de vroegste ‘kerk’

eBook-editie 2016

Herziene uitgave van Opus Posthuum (Deventer 2001).

Deze eBook-editie is gebaseerd op de eerste druk uit 2016.

© 2016 Jacob Slavenburg, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag: de catacombe van Priscilla in Rome.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Omslagontwerp: Erwin Bomans, Leucq!BNO, Goor

Tekstcorrectie: Han Strijk, Alphen aan den Rijn

ISBN 9789462492288

NUR 700

Proloog

Een broer van Jezus bidt in de tempel van Jeruzalem tot hij eelt op zijn knieën krijgt. Hij is de charismatische leider van een groep joden die in Christus geloven. Broeders uit zijn gemeente worden door Paulus, die ooit zo prachtig over de liefde had geschreven, vervloekt. En Petrus, die zich in zijn ogen schijnheilig gedraagt, wordt de mantel uitgeveegd. Zelf krijgt de ‘apostel der heidenen’ tot vijf keer toe stokslagen van de joden. In Rome rollen christenen vechtend over straat. Velen van hen vinden een decennium later onder Nero een afschuwelijk einde. In Palestina, maar ook daarbuiten, komen veel mannen en vrouwen in hun visioenen oog in oog te staan met Christus. Profetessen, zoals de dochters van Filippus, geven de jonge gemeenten gezicht. En leraren leggen de woorden van hun ‘Heer’ uit.

Het zijn maar enkele feitjes uit de ongemeen boeiende geschiedenis van de vroegste christelijk joodse gemeente. Een geschiedenis die zich afspeelt in het tijdvak tussen de dood van Jezus, waarschijnlijk in het jaar 30 na Chr., en de dramatische verwoesting van Jeruzalem in het jaar 70. Een geschiedenis van veertig jaar die vaak nogal karikaturaal wordt weergegeven. Niet vreemd als we bedenken dat er maar bitter weinig bronnen zijn waaruit we kunnen putten.

We kunnen er geen bronnen bijmaken. Het blijft altijd hopen op nieuwe handschriftenvondsten. De afgelopen eeuw was daar niet zuinig mee. Bij Nag Hammadi in Egypte en bij Qumran in Palestina werden uitgebreide verzamelingen teksten gevonden uit de eeuwen net voor en net na het begin van onze jaartelling. Ze leveren ons interessante aanvullende informatie. Te weinig echter om een afgerond beeld te krijgen van de eerste veertig jaren van het christendom.

Wel kunnen we een ander gebruik maken van de bestaande bronnen. Ze opnieuw leren lezen zonder het filter van de latere traditie. We kunnen ook geschriften in ons onderzoek betrekken die slechts weinig gebruikt worden omdat ze ogenschijnlijk minder met de geschiedenis van het vroegste christendom te maken hebben. Dit levert soms verrassende resultaten op.

Zo heb ik zeer uiteenlopend bronnenmateriaal geraadpleegd. Verslagen van de Romeinse geschiedschrijvers Suetonius en Tacitus en de joodse historicus in Romeinse dienst, Flavius Josephus; van christelijke zijde allereerst het Corpus Paulinum alsmede de deutero-Paulinische brieven en vanzelfsprekend ook Handelingen. Uiteraard heb ik gebruik gemaakt van de bijbelse evangeliën, maar ook van Didache en brieven van Clemens van Rome en Jacobus van Jeruzalem. Tevens nam ik kennis van de oudste lagen van de joods-christelijke evangeliën en van het Evangelie van Thomas, alsmede van een aantal vroeg-christelijke papyri.

Er was interessant materiaal te vinden in de Kerkgeschiedenis van Eusebius, maar ook de pseudo-Clementijnen en andere joods-christelijke geschriften. Het ligt voor de hand dat ik de eveneens zeer uitgebreide patristische literatuur heb geraadpleegd. Ook apocriefe geschriften en enkele teksten uit de vondst van Nag Hammadi bleken waardevolle informatie te bevatten en dat gold, in mindere mate, ook voor de Dode Zee-rollen.

Ik wilde al deze bronnen zo onbevooroordeeld mogelijk op me in laten werken. Daarbij was telkens de vraag: wat staat er nu eigenlijk? En niet: wat lezen anderen? Deze manier van lezen bleek een groot voordeel in te houden. Er ontrolden zich inzichten en doorkijkjes die ik nooit vermoed had. Ik besefte wel dat deze werkwijze ook een nadeel heeft. ‘Oplossingen’ kunnen als origineel worden aangedragen, terwijl ze door andere onderzoekers reeds als hypothese zijn neergelegd. Om dat gevaar zo goed als mogelijk is te voorkomen heb ik, wel pas na afloop van mijn onderzoek, de (volgens kenners) voornaamste literatuur geraadpleegd om te vergelijken, te verifiëren en soms ook aan te vullen.

In het eerste hoofdstuk bekijken we de bronnen die algemeen gebruikt worden voor de weergave van de vroegste geschiedenis van het christendom. Naast de bijbelse Handelingen en brieven van Paulus zijn dat onder meer ook gegevens uit de Kerkgeschiedenis van Eusebius. Maar eveneens citaten uit het werk van Flavius Josephus, een jood in Romeinse dienst. Verder enige voor dit onderwerp relevante Nag Hammadi-traktaten. En ook enkele opmerkelijke brieven die bijna nooit voor het onderzoek naar de jongste gemeente worden gebruikt.

Toch zeggen al deze bronnen lang niet alles over de inhoud van het vroegchristelijk geloof, zeg maar de ‘theologie’. Om in die lacune te voorzien wordt dan meestal teruggegrepen op Paulus. Paulus als grondlegger van de christelijke theologie. Daarbij bekijkt men Paulus bijna altijd door de bril van de evangelisten, die bijna een halve eeuw later schreven. Dat wil zeggen: na de cruciale periode van de joodse opstand en de verwoesting van Jeruzalem. In de tijd dus dat christendom en jodendom gescheiden wegen gingen. Het is verleidelijk om latere geloofsopvattingen terug te projecteren op vroegchristelijke voorstellingen.

Als historicus heb ik een andere weg bewandeld. Ik heb getracht in de huid te kruipen van de eerste christenen. Om ze te bezien in hun eigen tijd. In hun zoeken en tasten, reilen, zeilen en ook feilen, maar tevens in hun bijna onwerkelijk aandoend enthousiasme.

Handboeken over de vroegste tijd van het christendom negeren stelselmatig het joodse christendom. Dat is niet echt verwonderlijk. Contemporaine bronnen hebben we niet. Want het joodse christendom, waar het ooit allemaal mee begonnen is, werd in de latere orthodoxie gezien als een afwijking, een ketterij. Toch gaat er een andere wereld open als je van de literatuur hierover kennisneemt. Deze is evenwel niet bijster toegankelijk. Kerkvaders spreken elkaar op vele punten tegen en op hun conclusies is vaak ook wel het een en ander aan te merken. Maar wie de moeite neemt een weg in deze chaos te vinden wordt rijkelijk beloond.

In mijn jeugd was ik verzot op detective-literatuur. Nu voelde ik mezelf ook een beetje zo’n speurder. Na veel wikken en afwegen, deduceren en reduceren, kwam er iets bloot te liggen waar ik mee verder kon. Ik begon enig inzicht te krijgen in de gedachtewereld van de eerste, nog zeer joodse, christenen.

Toen deze joods-christelijke ‘theologie’, zoveel mogelijk ontdaan van latere aanklijfsels, boven water was gekomen, kwam de weg vrij om een vergelijking te maken met de geloofsopvattingen van Paulus. Opnieuw werden zijn brieven tegen het licht gehouden.

Bij Paulus vond ik summiere gegevens ten aanzien van de opbouw van de vroegste gemeenten, hun inrichting en hun liturgie. Waren deze algemeen geldend of verschilden die van plaats tot plaats? En hoe zat het dan met de joodse christenen die gewoon in tempel en synagoge bleven komen? En nog veel prangender was de vraag: wat geloofden die vroegste christenen? Wat was hun motivatie? Hoe kon zo’n kleine gemeenschap uitgroeien tot een wereldkerk?

Op al deze vragen heb ik antwoord proberen te geven in het laatste, afsluitende hoofdstuk. Maar eerst moest er nog iets anders gebeuren. Hoe divers het vroegste christendom in haar uitingen ook was, hoe verschillend de joods-christelijke gemeenten geweest mogen zijn van de Paulinische, ze gingen toch terug op een gemeenschappelijke bron. Jezus. Christus. Het werd nu bijster interessant om eens te gaan bezien wat er van Jezus’ leringen overgebleven was in de vroegste gemeenten. Hoe werkte dat door?

Hiermee had ik nooit verder kunnen komen als ik me niet al vele jaren verdiept had in alles wat met Jezus te maken heeft. Mijn boek, De ‘logische’ Jezus is daar een beetje de weerslag van. Met de jaren ben ik de fijne kneepjes van het onderzoek naar de ‘historische Jezus’ gaan leren kennen. De resultaten van mijn bevindingen leverden, naast kritiek, tevens veel bijval op. Ook bij gerenommeerde theologen.

We hebben de evangelisten en Paulus nodig om tot een reconstructie te komen van Jezus’ leringen. Maar we hoeven er niet meer op hun manier tegenaan te kijken. De moderne bijbelwetenschap krijgt, mede door belangrijke handschriftenvondsten, steeds meer oog voor de bronnen waar de evangelisten uit geput moeten hebben. Zij brengen ons dichter bij Jezus. Dus ook bij het vroegste christendom.

Ik kon nu eindelijk verder. De vergelijking tussen de erfenis van Jezus met de eerder boven water gebrachte gegevens uit het joodse christendom, tezamen met de brieven van Paulus, wierp zijn vruchten af. Daartoe moest ik ook kijken naar de joodse setting en de Grieks-Romeinse omgeving waarin zich dat allemaal afspeelde. De uitkomsten waren niet vermoed en ronduit fascinerend. En vooral veel boeiender dan ik zelf had verwacht.

In de tijd van Jezus waren er vele rabbi’s en filosofen. Niet iedereen zag gelijk de waarde in van Jezus’ uitspraken. Zelf heeft hij ze ook nooit in geschreven vorm onder ogen gehad. Toch vormden ze mede de basis voor het vroegste geloof. Samen met de Christusgeest. Tussen die twee fenomenen is er een nauwe samenhang. Jezus vatte ze zelf samen in het begrip ‘Koninkrijk’.

Daarmee gingen vroege joodse christenen op weg. Ze werden in hun tijd ook letterlijk mensen van de Weg genoemd. De weg naar het Koninkrijk was voor hen geplaveid met de leringen van Jezus. De erfenis werd door hen niet alleen beheerd, doch ook uitgedragen.

Die erfenis acht ik zo belangrijk voor de geschiedenis van het christendom dat ik in mijn boek een appendix opgenomen heb met een selectie uit de vele Jezus-woorden¹. Leringen van Jezus moeten gebruikt zijn in de jonge gemeenten. Deze traditie is deels bewaard door de evangelisten. In hoeverre is hun overdracht oorspronkelijk? Vergelijkingen met andere bronnen helpen ons hier verder. Die andere bronnen kunnen vroege verzamelingen Jezuswoorden zijn, maar ook uitspraken van hem die weergegeven zijn in de uitgebreide literatuur van de vroege kerkvaders. Of te vinden zijn in apocriefe evangeliën en zelden gebruikte bijbelhandschriften. Naar volledigheid heb ik met de weergave van Jezus-woorden niet gestreefd, dat zou een apart boek vullen. Ik heb gekozen voor een zo representatief mogelijke selectie.

Traditioneel behoort in Nederland het vak Geschiedenis tot de Faculteit der Letteren. Dat is niet voor niets. Historici worden getraind om hun onderzoek op een zo plezierig en vooral toegankelijk mogelijke wijze aan het papier toe te vertrouwen. Leesbaarheid staat daarbij hoog in het vaandel. Ik heb ernstig getracht aan deze opdracht te voldoen en u, ondanks de moeilijke stof, een zo leesbaar mogelijk boek aan te bieden. Ik hoop daarin geslaagd te zijn en u die vreugde bij het lezen te bieden welke ik ervaren heb bij het schrijven.

1 Een omstreden geschiedenis

Vier naamloze boodschappers

Eeuwenlang koesterden christenen een beeld van een harmonische wereldkerk die ontstaan zou zijn na de dood van Jezus. Zijn apostelen hadden immers het geloof tot ‘aan de uiteinden der aarde’² gebracht. Hoewel de meeste handboeken van de geschiedenis van het christendom wel de nodige nuances aanbrengen, volgen ze doorgaans sterk de lijn zoals die aan de hand van Handelingen en de brieven van Paulus kan worden uitgezet. Over het joodse christendom, waar ons volgende hoofdstuk aan gewijd is, zijn ze doorgaans zeer summier.³

In dit hoofdstuk zullen we ons vooral richten op de overgeleverde feiten. We zullen proberen enig inzicht te krijgen in de geschiedenis van de jonge christelijke gemeente. Vanaf de dood van Jezus tot aan de verwoesting van Jeruzalem. In jaartallen uitgedrukt: tussen 30 en 70 van de eerste eeuw. We zullen de spaarzame bronnen die ons ten dienste staan met elkaar vergelijken om zo te trachten tot een waarheidsvinding te komen. We zullen dit gedeelte afsluiten met een historische tussenbalans. Als in de daaropvolgende hoofdstukken het hele veld in kaart is gebracht, zullen we tot verdergaande conclusies kunnen komen. En bezien of het beeld van een harmonische wereldkerk in de eerste eeuw van onze jaartelling nog overeind kan blijven staan.

Het Nieuwe Testament van de christelijke bijbel begint met vier evangelieverhalen, vier ‘blijde boodschappen’.⁴ Deze boodschappen werden opgetekend door mensen wiens naam we niet meer kennen.⁵ De evangelisten vertelden allemaal hetzelfde verhaal, en toch weer anders. Ze hadden gemeen dat ze schreven in een tijd dat de situatie in hun omgeving drastisch anders was dan in de periode die ze beschreven.⁶ Want het waren geen tijdgenoten van Jezus. Hun ‘getuigenissen’ stammen uit de tweede helft van de eerste eeuw.⁷

Hoe afwijkend de evangeliën echter onderling ook mogen zijn, in ieder verhaal is er overduidelijk sprake van een bijzonder mens, Jezus van Nazareth. Deze Jezus was op aarde gekomen met de blijde boodschap van een Koninkrijk. Een Koninkrijk waarin de mens (weer) in een soort paradijselijke toestand zou gaan verkeren. Deze wonderbaarlijke man, aan wie vele wonderen werden toegeschreven, zou volgens overgeleverde verhalen gekruisigd en begraven zijn. De kern van de blijde boodschap was echter dat het daarmee niet gedaan zou zijn. Nee, na zijn dood zou Jezus nog zijn verschenen aan zijn trouwe metgezellen en aan vele anderen.

Zoals gezegd schreven de vier naamlozen een soort levensverhaal. En in dat verhaal namen ze uiteraard ook de tragische dood op. En sommige, niet allen⁸, repten ook over een wonderbaarlijke opstanding. Daar houden de verhalen, die wij als de bijbelse evangeliën kennen, op.

Een van de evangelisten echter, die men rond het jaar 130 na Christus ‘Lucas’ is gaan noemen, ging door met zijn ‘verslaggeving’. Hij componeerde aan het eind van de eerste eeuw een pakkend verhaal over wat er na de opstanding gebeurde. Deze vroegchristelijke roman nu is in het Nieuwe Testament opgenomen als Handelingen van de Apostelen. Ik noem het een roman. Een roman die gebaseerd is op historische feiten. Maar daarnaast op legenden, pseudo-historische overleveringen en verdichtsels. Een boeiend verhaal vol dramatische gebeurtenissen, maar met een happy end. Zo ging dat vroeger. De wankele taak van de historicus is om Wahrheit und Dichtung trachten te ontleden. Dat is in beperkte mate mogelijk door het materiaal met andere bronnen te vergelijken. Beperkt, omdat er in dit geval weinig andere bronnen zijn. Laten we toch een manmoedige poging ondernemen.

Vreemde talen

Ons eerste verhaal, dat we kortweg Handelingen zullen noemen, vangt ongeveer aan op het punt waar Lucas in zijn eerste ‘boek’ (het Evangelie volgens Lucas) de pen neerlegde.⁹ We zullen dit verhaal op de voet volgen en er op cruciale punten uit citeren. Deze uitgebreide aandacht lijkt gerechtvaardigd door de importantie van deze bron. Juist omdat we, zoals we zullen zien, zo weinig ander materiaal hebben, is een beknopt overzicht van Handelingen en een kritisch historische benadering gewenst.

We lezen in de roman dat Jezus, voor hij ten hemel vaart, de leerlingen belooft dat ze binnen enkele dagen gedoopt zullen worden met de Heilige Geest. In afwachting daarvan wordt, op aandrang van Petrus, een opvolger voor Judas gekozen. Het is een zekere Mattias. Er zijn nu weer twaalf apostelen. Ze zijn bijeen in Jeruzalem als het Pinksteren aanbreekt. Lucas beschrijft de daarna volgende gebeurtenissen zo:

Plotseling kwam uit de hemel een gedruis alsof er een hevige wind opstak en heel het huis waar zij gezeten waren, was er vol van. Er verscheen hun iets dat op vuur geleek en dat zich, in tongen verdeeld, op ieder van hen neerzette. Zij werden allen vervuld van de Heilige Geest en begonnen in vreemde talen te spreken, naargelang de Geest hun te vertolken gaf.

Nu woonden er in Jeruzalem Joden, vrome mannen, die afkomstig waren uit alle volkeren onder de hemel. Toen dat geluid ontstond, liep het volk te hoop en tot zijn verbazing hoorde iedereen hen spreken in zijn eigen taal. Zij waren buiten zichzelf en zeiden vol verwondering: ‘Maar zijn al die daar spreken dan geen Galileeërs? Hoe komt het dan dat ieder van ons hen hoort spreken in zijn eigen moedertaal? Parten, Meden en Elamieten, bewoners van Mesopotamië, van Judea en Kappadocië, van Pontus en Asia, van Frygië en Pamfylië, Egypte en het gebied van Libië bij Cyrene, de Romeinen die hier verblijven, Joden zowel als proselieten, Kretenzen en Arabieren, wij horen hen in onze eigen taal spreken van Gods grote daden.’

Allen waren buiten zichzelf, wisten niet wat ervan te denken en zeiden tot elkaar: ‘Wat zou dit betekenen?’ Maar anderen zeiden spottend: ‘Ze zijn zich aan zoete wijn te buiten gegaan.’ 10

Na de hier beschreven gebeurtenissen neemt Petrus, een eenvoudige visserman, met verve het woord en spreekt het volk meeslepend toe. Hier is ‘Lucas’ duidelijk aan het romantiseren geslagen. De jood Petrus rukt in zijn rede oud-testamentische Psalmen uit hun verband en gebruikt een niet al te beste Griekse vertaling van het Hebreeuwse Oude Testament. De Britse historicus Robin Lane Fox vraagt zich dan ook af of er iemand van de toehoorders ook maar iets van begrepen zal hebben.¹¹

Volgens Lucas’ beschrijving echter laten drieduizend mensen zich terstond dopen. De eerste christelijke gemeente lijkt een feit. De auteur vervolgt zijn verhaal over die eerste ‘kerk’ met de beschrijving:

Zij legden zich ernstig toe op de leer der apostelen, bleven trouw aan het gemeenschappelijk leven en ijverig in het breken van het brood en in het gebed... Allen die het geloof hadden aangenomen, waren eensgezind en bezaten alles gemeenschappelijk; ze waren gewoon hun bezittingen en goederen te verkopen en die onder allen te verdelen naar ieders behoefte.

Dagelijks bezochten ze trouw en eensgezind de tempel, braken het brood in een of ander huis, genoten hun voedsel in blijdschap en eenvoud van het hart, loofden God en stonden bij het hele volk in de gunst. En elke dag bracht de Heer er meer bijeen, die gered zouden worden.¹²

Dat moet aardig dringen zijn geweest met drieduizend man in één huis.¹³

Wonderverhalen

De christelijke roman vervolgt met een van de vele wonderverhalen: Petrus en Johannes genezen bij de tempelpoort een lamme. Petrus, goed op dreef, knoopt daar gelijk een openbare preek aan vast en wordt vervolgens, samen met Johannes, gearresteerd door de tempelwachters. Maar de hogepriesters laten hen weer vrij.

Inmiddels krijgt, volgens de auteur, de jonge gemeente steeds meer giften. Volgelingen verkopen hun land en leggen de opbrengst aan de voeten van de apostelen. Een ontroerend tafereel. Een zekere Ananias houdt echter, samen met zijn vrouw Saffira, een deel van de opbrengst voor zichzelf achter als een appeltje voor de dorst. Het echtpaar wordt zeer bestraffend door Petrus toegesproken en valt daarop dood neer. Dat maakt wel even indruk...

In de zuilengang van Salomo (van de tempel) prediken de apostelen lustig verder en verrichten er het ene wonder na het andere. Een (nieuwe) arrestatie deert hen niet. Een engel zet ’s nachts de deur van de gevangenis open en het gezelschap hervat het onderricht in de tempel. Opnieuw worden de apostelen gearresteerd maar door toedoen van de wetsleraar Gamaliël weer vrijgelaten:

Deze (Gamaliël) liet de mannen een ogenblik naar buiten brengen. Daarop zei hij: ‘Mannen van Israel, bedenkt wel wat gij met deze mannen gaat doen. Voor onze tijd immers trad Teudas op, die beweerde dat hij heel wat was en bij wie zich een groep aansloot van ongeveer vierhonderd man. Hij werd gedood en allen die op hem vertrouwden, werden uiteengejaagd.

Na hem, in de dagen van de volkstelling, trad Judas de Galileeër op en sleepte veel volk mee. Ook hij ging te gronde en allen die op hem vertrouwden, werden verstrooid.

Wat ons geval betreft, zeg ik u: Bemoeit u niet met deze mensen, maar laat ze hun gang gaan. Gaat deze opzet of dit werk van mensen uit, dan zal het op niets uitlopen. Gaat het echter van God uit, dan zult gij hen niet uiteen kunnen slaan; anders zou misschien blijken dat gij tegen God in verzet zijt’.

Zij lieten zich door hem overreden. Zij riepen de apostelen, lieten hen geselen, verboden hun te spreken in de naam van Jezus en stelden hen in vrijheid.

Zij verlieten het Sanhedrin, verheugd dat ze waardig bevonden waren smaad te lijden omwille van de Naam. Zij gingen door met dagelijks in de tempel en in de huizen onderricht te geven en de blijde Boodschap te verkondigen, dat Jezus de Messias is.¹⁴

Lucas refereert hier, wat betreft de volkstelling, aan het historisch aanvechtbare geboorteverhaal in ‘zijn’ eerste werk. De geboorteverhalen bij Mattheus en Lucas zijn namelijk zo uiteenlopend dat we hier meer van fictie dan van geschiedschrijving moeten spreken.¹⁵ De opvoering van Teudas in het verhaal lijkt al even weinig historisch. Volgens Flavius Josephus trad Teudas op in het jaar 44 na Christus, ruim tien jaar na de hier beschreven gebeurtenissen.¹⁶

Een eerste conflict

In het zesde hoofdstuk van zijn roman beschrijft de auteur een eerste conflict binnen de jonge gemeente; een controverse tussen Grieks-sprekende en Aramees-sprekende joodse christenen, ‘Hellenisten’ en ‘Hebreeën’.¹⁷ De eerstgenoemden voelen zich achtergesteld bij de financiële ondersteuning van hun weduwen. Daarop worden er door de twaalf apostelen zeven (Grieks-sprekende) mannen aangesteld die toe moeten zien op een eerlijke verdeling van de ingebrachte gaven.

Het is een van deze zeven, Stefanus, die de eerste martelaar van de jonge gemeente van Jeruzalem wordt. De schrijver van Handelingen weet te vertellen dat hij buiten de stad gestenigd wordt. Een van de toeschouwers, die daar met volle instemming toekijkt, is een zekere Saulus. Hem komen we verderop nog tegen. Het is het begin van een razzia:

Op die dag brak een hevige vervolging los tegen de gemeente in Jeruzalem. Allen verspreidden zich over het platteland van Judea en Samaria, uitgezonderd de apostelen.

Vrome mannen begroeven Stefanus en hielden een grote rouwklacht over hem. Saulus echter woedde tegen de gemeente, waarbij hij het ene huis na het andere binnendrong, mannen en vrouwen wegsleepte en overleverde om gevangen gezet te worden.¹⁸

We hebben hier te maken met een cruciaal hoofdstuk uit de vroegste christelijke geschiedenis. Omdat ook Paulus herhaalde malen refereert aan zijn aanvankelijke vijandigheid tegenover het vroegste christendom¹⁹, kunnen we het verhaal van Lucas op dit punt serieus nemen.

Met uitzondering van de apostelen, lezen we, verspreidde de gemeente zich over Judea en Samaria.²⁰ En vandaar uit naar Fenicië, Cyprus en Antiochië.²¹ In Samaria verkondigt de ‘hellenistische’ jood Filippus²² het evangelie. De door hem verstrekte doop wordt nog eens dunnetjes overgedaan door de apostelen Petrus en Johannes. Zij waren namelijk bij machte om ook met de Heilige Geest te dopen.²³

Inmiddels is Paulus naar Damascus vertrokken. Daar vindt zijn ‘bekering’ plaats. We komen daar zo dadelijk uitgebreider op terug. Van belang zijn twee opmerkingen die Lucas maakt. Direct na het verhaal van Paulus’ bekering vermeldt hij dat de gemeente in Judea, Galilea en Samaria zich in vrede kan ontplooien.²⁴ En na weer een ander verhaal, een over Petrus bij de onbesnedenen – waar ik ook zo dadelijk op terug kom -, vermeldt de auteur van Handelingen dat ‘de gelovigen’ in Jeruzalem ‘die besneden waren’ Petrus daarover verwijten maakten.²⁵

Dat laatste duidt erop dat er buiten de apostelen ook weer gewone ‘gelovigen’ in Jeruzalem waren. Dat strookt met de opmerking dat Judea weer rustig is. De vermelding van het feit dat die gelovigen besneden waren moet iets te betekenen hebben. Alle christenen waren namelijk besneden, gewoon omdat ze joods waren. Petrus ging, volgens Lucas, echter ook naar de onbesnedenen. Vandaar waarschijnlijk de nadruk op de besneden gelovigen. Maar wellicht ook om aan te duiden dat we hier met Aramees-sprekende ‘Hebreeën’ te doen hebben. Want elders ontstaan gemeenten die door ‘Hellenisten’ zijn gesticht, zoals die in Samaria door Filippus.²⁶ De nadruk lijkt dan te liggen op het feit dat in Jeruzalem de ‘Hebreeën’ zijn (teruggekeerd).

Ook in Fenicië, Cyprus en Antiochië ontstaan gemeenten.²⁷ In laatstgenoemde gemeente waren ook mensen uit Cyprus en Cyrene actief.²⁸ Zij gingen zo ver om het evangelie ook te verkondigen aan niet-joden! Het is overduidelijk dat we hier te maken hebben met diaspora-joden. Die moeten wat vrijer tegenover de Wet²⁹ hebben gestaan dan de Aramese Jeruzalemse joden. Dat zagen we al eerder aan de beweging rond de gelynchte Stefanus. In Jeruzalem verblijven na deze dramatische gebeurtenissen de ‘Hebreeuwse’ joden. Elders ontstaan ook gemeenten die door ‘Hellenistische’ diaspora-joden worden gesticht. Van deze gemeenten wordt Antiochië verreweg het belangrijkste. Het was de derde stad van het Romeinse Rijk in die dagen. Daar, in die plaats, zouden de volgelingen voor het eerst als ‘christenen’ betiteld worden.³⁰ Voor die tijd, en op sommige plaatsen nog vrij lang nadien, werden ze Nazorenen genoemd.

Overigens, voor alle duidelijkheid, ook vanuit Jeruzalem wordt zending bedreven en worden nieuwe gemeenten gesticht. De auteur van Handelingen, zelf hoogstwaarschijnlijk een diaspora-jood, is daar helaas uiterst zwijgzaam over. We weten echter dat in bijvoorbeeld Alexandrië, Edessa en Rome ‘Hebreeuwse’ christelijke gemeenten ontstonden.³¹

Van drijver tot gedrevene

Nog twee verhalen was ik u schuldig. Een over de ‘bekering’ van Paulus en een over het bezoek van Petrus aan de onbesnedenen. In beide gevallen zal ik de bronnen zoveel als mogelijk is voor zichzelf laten spreken.

Intussen ging Saulus, wiens ziedende woede nog steeds de leerlingen van de Heer met de dood bedreigde, naar de hogepriester aan wie hij brieven vroeg voor de synagogen in Damascus, om alle aanhangers van de Weg die hij zou vinden, mannen zowel als vrouwen, gevangen naar Jeruzalem te mogen voeren.

Toen hij op zijn tocht Damascus naderde, omstraalde hem plotseling een licht uit de hemel. Hij viel ter aarde en hoorde een stem die hem zei: ‘Saul, Saul, waarom vervolgt gij Mij?’

Hij sprak: ‘Wie zijt gij, Heer?’

Hij antwoordde: ‘Ik ben Jezus, die gij vervolgt. Maar sta op en ga de stad in; daar zal iemand u zeggen wat ge doen moet.’

Zijn reisgezellen stonden sprakeloos, want zij hoorden wel de stem, maar zagen niemand.

Saulus stond van de grond op, maar hoewel zijn ogen open waren, zag hij niets. Zij namen hem dus bij de hand en brachten hem Damascus binnen. Drie dagen lang kon hij niet zien en at of dronk hij niet.

Nu woonde er in Damascus een leerling die Ananias heette, en tot hem sprak de Heer in een visioen: ‘Ananias.’ Hij antwoordde: ‘Hier ben ik, Heer.’ De Heer vervolgde: ‘Begeef u naar de Rechte Straat en vraag in het huis van Judas naar Saulus van Tarsus; hij is juist in gebed. – Deze zag reeds in een visioen een man, Ananias, binnenkomen en hem de handen opleggen, opdat hij weer zou zien. -

Maar Ananias wierp tegen: ‘Heer, ik heb van velen gehoord hoeveel kwaad die man uw heiligen in Jeruzalem heeft aangedaan. Ook hier heeft hij van de hogepriester volmacht om allen die uw Naam aanroepen in de boeien te slaan.’

De Heer beval hem: ‘Ga, want die man is mijn uitverkoren werktuig om mijn Naam uit te dragen onder heidenen en koningen en onder de zonen van Israël. Ik zal hem laten zien, hoeveel hij om mijn Naam moet lijden.’

Toen begaf Ananias zich naar het huis, trad binnen en legde hem de handen op met de woorden: ‘Saul, broeder, de Heer heeft mij gezonden, Jezus die u op de weg hierheen verschenen is, opdat ge weer zien moogt en vervuld worden van de Heilige Geest.’

Op hetzelfde ogenblik vielen hem als het ware de schellen van de ogen. Hij zag weer en terstond liet hij zich dopen. Hij nam voedsel tot zich en kwam weer op krachten.

Enige tijd bleef hij bij de leerlingen in Damascus. Terstond begon hij in de synagoge Jezus te prediken en zei: ‘Deze is de Zoon Gods.’

Alle toehoorders stonden verbaasd en zeiden: ‘Is dat niet de man, die in Jeruzalem de belijders van deze Naam uitroeide, en is hij niet hier gekomen om hen geboeid naar de hogepriesters te voeren?’

Maar Saulus werd met steeds groter kracht bezield en bracht de Joden die in Damascus woonden in verwarring door te bewijzen: Deze is de Messias.³²

Tot zover de auteur van Handelingen. In zijn brieven refereert Paulus soms ook aan deze visionaire ontmoeting met Christus.³³ De chronologie van de periode hierna verschilt echter. Lucas vertelt in zijn roman dat Paulus, na enige tijd in Damascus te hebben doorgebracht, in Jeruzalem arriveert. Dat is een opmerkelijke mededeling want in de Brief aan de Galaten spreekt Paulus zelf over een ander tijdschema.

Lucas’ verhaal:

In Jeruzalem aangekomen deed hij pogingen zich bij de leerlingen aan te sluiten, maar allen waren bang van hem, omdat zij niet konden geloven, dat hij een leerling was. Barnabas trok zich zijn lot aan, bracht hem bij de apostelen en verhaalde hun, hoe hij onderweg de Heer gezien had en dat Deze tot hem had gesproken en hoe hij in Damascus vrijmoedig opgetreden was in de naam van Jezus. Voortaan ging hij in Jeruzalem geregeld met hen om, terwijl hij onverschrokken optrad in de naam van de Heer. Hij sprak en disputeerde met de Hellenisten. Deze probeerden hem te vermoorden. Toen de broeders dit te weten kwamen, brachten zij hem weg naar Caesarea en lieten hem naar Tarsus vertrekken.³⁴

Paulus’ lezing:

... zonder naar Jeruzalem te gaan, naar hen die eerder apostel waren dan ik, (ben ik) vertrokken naar Arabië en vandaar weer teruggekeerd naar Damascus. Pas drie jaar later ging ik naar Jeruzalem om met Kefas kennis te maken en ik ben maar veertien dagen bij hem gebleven. Van de andere apostelen heb ik niemand gezien, behalve Jacobus, de broeder des Heren. Wat ik u schrijf is de zuivere waarheid. God is mijn getuige. Daarna ging ik naar het gebied van Syrië en Cilicië; maar ik was persoonlijk onbekend bij de christengemeenten van Judea.³⁵

Het tafellaken van Petrus

Het zal een vijftal jaren duren voordat Paulus in Jeruzalem weerkeert. De samensteller van Handelingen neemt ons in de tussentijd mee naar Lydda waar Petrus een vrouw uit de dood opwekt, voordat hij doorreist naar Joppe. Daar verblijft hij bij de leerlooier Simon, die een huisje aan zee heeft. Dan krijgt hij een vreemd visioen. Een groot laken, met daarin alle dieren ter aarde, wordt aan vier punten neergelaten en een stem wordt hoorbaar: Vooruit, Petrus, slacht en eet!³⁶ En hoewel Petrus best wel trek heeft, schrikt hij terug: Geen sprake van, Heer, nog nooit heb ik iets gegeten dat onrein of niet zuiver is. Maar de stem antwoordt: wat God gezuiverd heeft, moet jij niet onrein maken. Deze dialoog speelt zich driemaal af, want de schrijver van het verhaal was goed op de hoogte dat Petrus ooit Jezus drie keer verloochend had.

Direct daarop wordt Petrus uitgenodigd bij de Romeinse centurio Cornelius in Caesarea. Ondanks het feit dat de joodse wet verbiedt met onbesnedenen aan tafel te gaan, betreedt Petrus, indachtig zijn visioen, het huis. En zelfs de Heilige Geest verschijnt nu ook aan de ‘heidenen’. Petrus heeft dus nogal wat uit te leggen als hij weer in Jeruzalem is teruggekeerd.

Het is bijster opvallend dat in Handelingen zowel Petrus (bovenstaand verhaal) als gemeenteleden van Antiochië het ‘geloof’ naar de heidenen brengen. Opvallend om twee redenen. De eerste reden is gelegen in het feit dat er een grote kloof bestond tussen joden, dus ook christelijke joden, en ‘heidenen’. Laten we niet vergeten dat de zogenaamde eerste christenen joden waren. ‘Hebreeuwse’ joden en ‘Hellenistische’ joden. Zelfs voor deze laatsten was de stap naar de onbesnedenen een heel grote. De tweede reden ligt in het feit dat Paulus zelf herhaalde malen claimt de ‘apostel voor de heidenen’ te zijn.³⁷

Het lijkt dat hij de beste papieren heeft. Hoewel zijn brieven vaak doortrokken zijn van een sterke persoonlijke rechtvaardiging, lijkt het zeker aannemelijk dat Paulus en Barnabas de eerste waren die daadwerkelijk de ‘heidenen’ voor het nieuwe geloof wonnen. Daarbij speelt het argument mee dat, zoals we straks zullen zien, er veel weerstand tegen Paulus’ werkwijze was van bepaalde groepen ‘behoudende’ christelijke joden. Van die begrijpelijke weerstand merken we in Handelingen niet veel ten opzichte van Petrus en de Antiochese broeders als zij hetzelfde werk doen.

Als Petrus aan de verontruste gemeente uitleg geeft van zijn omstreden daad wordt dit braaf geslikt:

Toen zij dit gehoord hadden, waren zij gerustgesteld en verheerlijkten God met de woorden: ‘Blijkbaar heeft God ook aan de heidenen de bekering ten leven gegeven.’³⁸

Deze lijn trekt de auteur van Handelingen door naar de zendelingen in Antiochië:

Berichten over hen kwamen de gemeente in Jeruzalem ter ore en men stuurde Barnabas naar Antiochië. Toen hij daar zag hoezeer God hen begunstigde, verheugde hij zich en spoorde iedereen aan om met hart en ziel trouw te blijven aan de Heer...³⁹

Het lijkt er sterk op dat Lucas werkte met een verborgen agenda. In zijn tijd was de definitieve splitsing tussen joden en christenen een feit. De tempel was verwoest. De Jeruzalemse christenen waren naar het Oosten weggetrokken. Er restte niet veel anders meer dan prediking aan de ‘heidenen’. Het zou het gezicht van het christendom gaan bepalen. Die omslag verklaart de auteur van onze roman vanuit een soort common sense. Hoe breder de basis, des te gemakkelijker was het om de continuïteit van Gods gemeente voor te stellen. Zo geruisloos mogelijk dienden in het ‘nieuwe verbond’ heidenchristenen de plaats in te nemen van de joden. Door de herkomst van het heidenchristendom bij Petrus en de Antiochese broeders neer te leggen en de daaropvolgende reactie van ‘Jeruzalem’ af te schilderen als mild, ja bijna enthousiast, maakte Lucas de schoksgewijze overgang vloeiender.⁴⁰ Hij blijft een verkondiger van de Blijde Boodschap. Dat is wat anders dan een historicus.

Zoals gesteld moet het nieuws over ‘christelijke heidenen’ in Antiochië de gemeente in Jeruzalem aanvankelijk enigszins verontrust hebben. Zij stuurt Barnabas om eens poolshoogte te gaan nemen. Maar die ziet dat het goed is en gaat Paulus ophalen in Tarsus. Daarna blijven beiden een jaar in Antiochië. In die gemeente wordt ook gecollecteerd voor de christenen in Judea. Het zijn Paulus en Barnabas zelf die de opbrengst naar Jeruzalem brengen.

Het is volstrekt duidelijk dat de gemeente van Jeruzalem zichzelf als de absolute moedergemeente beschouwt. Voor haar wordt een collecte gehouden, zij vaardigt ‘opzieners’ af en probeert verder in alles de leiding van de ekklesia, de totale gemeente, te behouden.

Volgens de schrijver van Handelingen komt de Jeruzalemse gemeente echter in zwaar weer. Want koning Herodes Agrippa I was begonnen de Jeruzalemse gemeente te vervolgen. Jacobus de Apostel, de broer van Johannes, wordt met het zwaard omgebracht en Petrus wordt gevangengenomen. Deze laatste ontsnapt echter op wonderbaarlijke wijze. De onrust blijkt van korte duur te zijn. Kort na deze gebeurtenissen sterft Herodes. We schrijven dan het jaar onzes Heren 44.

Inmiddels zijn Barnabas en Paulus van hun missie, de collecte-afdracht, weer teruggekeerd uit Jeruzalem. In de gemeente Antiochië worden ze via de Heilige Geest opgeroepen door te gaan met hun zendingswerk. Ze vertrekken naar Cyprus. Na Cyprus volgen vele steden en dorpen en na een lange zendingsreis keert het tweetal uiteindelijk weer terug in Antiochië. Het is dan ruim veertien jaar later.

Een Herenakkoord

Het is duidelijk dat er spanningen waren tussen joodse christenen en heidense christenen. Lucas probeert dat zoveel mogelijk weg te masseren. Misschien dat daarom zijn beschrijving van het ‘apostelconcilie’ in Jeruzalem in het jaar 49 afwijkt van het verhaal van een ooggetuige, Paulus.

Lucas vertelt het zo:

Enige mensen die van Judea (naar Antiochië) waren gekomen, verkondigden aan de broeders de leer: ‘Indien ge u niet naar Mozaïsch gebruik laat besnijden, kunt ge niet gered worden.’

Toen hierover strijd ontstond en Paulus en Barnabas in een felle woordenwisseling met hen raakten, droeg men Paulus en Barnabas en enkele andere leden van de gemeente op met deze strijdvraag naar de apostelen en oudsten in Jeruzalem te gaan...

Bij hun aankomst te Jeruzalem werden zij ontvangen door de gemeente, de apostelen en de oudsten en zij verhaalden alles wat God met hun medewerking tot stand had gebracht.

Maar enige gelovigen, afkomstig uit de partij der Farizeeën, stonden op en verklaarden, dat men hen moest besnijden en hun opleggen de Wet van Mozes te onderhouden.

De apostelen en de oudsten kwamen dus bijeen om deze zaak te bezien. Na veel heen en weer gepraat nam Petrus het woord en sprak tot hen: ‘Mannenbroeders, gij weet dat God reeds lang geleden mij onder u heeft uitgekozen, opdat de heidenen door mijn mond het evangeliewoord zouden horen en het geloof aannemen. Welnu, God die de harten kent, heeft zich voor hen uitgesproken door hun de Heilige Geest mee te delen, juist als aan ons en Hij heeft in geen enkel opzicht onderscheid gemaakt tussen ons en hen, maar hun harten door het geloof gereinigd. Waarom wilt gij God dan nu tarten door de leerlingen een juk op de hals te leggen, dat noch onze vaderen noch wij in staat geweest zijn te dragen? Integendeel, juist zoals zij, geloven ook wij door de genade van de Heer Jezus gered te worden.’

De hele vergadering zweeg en men luisterde naar Barnabas en Paulus, die van grote wondertekenen verhaalden die God door hen onder de heidenen gedaan had. Toen zij waren uitgesproken, nam Jacobus het woord en sprak: ‘Mannenbroeders, luistert naar mij. Simeon heeft ons uiteengezet, hoe God eertijds genadig heeft neergezien en uit de heidenen zich een volk heeft gekozen. Hiermee stemmen de woorden der profeten overeen... Daarom ben ik voor mij van oordeel, dat men hun die zich uit het heidendom tot God bekeren, geen onnodige lasten moet opleggen, maar hun wel voorschrijven zich te onthouden van wat door de afgoden besmet is⁴¹, van ontucht en van bloed...’⁴²

Paulus spreekt over deze bijeenkomst in zijn Brief aan de Galaten het volgende:

Daarna, na verloop van veertien jaar, ben ik weer naar Jeruzalem gegaan, samen met Barnabas, en ik nam ook Titus mee. Ik ging op grond van een openbaring. En ik legde hun het evangelie voor dat ik aan de heidenvolken verkondig, hun, dat wil zeggen, de mannen van aanzien afzonderlijk; ik wilde er zeker van zijn dat ik niet voor niets had gewerkt of zou werken. Maar zelfs mijn metgezel Titus, hoewel een Griek, werd niet gedwongen zich te laten besnijden. Dit wegens de binnengedrongen valse broeders, die waren binnengeslopen om onze vrijheid te bespieden die wij hebben in Christus Jezus, met het doel ons in slavernij te brengen. Maar wij zijn geen moment voor hun druk geweken, opdat de waarheid van het evangelie voor u behouden zou blijven. Maar de mannen van aanzien – hoe belangrijk zij precies waren interesseert mij niet, voor God telt menselijk aanzien niet – hoe dan ook, mij hebben de mannen van aanzien niets opgelegd. – Integendeel, daar zij hadden ingezien dat aan mij het evangelie voor de onbesnedenen was toevertrouwd, juist zoals aan Petrus dat voor de besnedenen want Hij die Petrus kracht had gegeven voor het apostelschap onder de besnedenen had mij kracht gegeven voor de heidenvolken en daar zij de mij gegeven genade hadden erkend, hebben zij, Jacobus en Kefas en Johannes, die voor steunpilaren golden, mij en Barnabas de hand der gemeenschap gereikt: wij zouden naar de heidenen gaan en zij naar de besnedenen. Alleen moesten wij hun armen gedenken, wat ik dan ook juist van harte gedaan heb. Maar toen Kefas in Antiochië gekomen was, heb ik hem in zijn gezicht weerstaan, want hij stond onder het oordeel. Immers, voordat sommige mensen van Jacobus gekomen waren, at hij gewoon met de heidenen mee, maar toen zij gekomen waren, begon hij zich terug te trekken en afzijdig te houden uit vrees voor de mannen van de besnijdenis. En de overige Joden veinsden met hen mee, zodat zelfs Barnabas zich door hun veinzerij liet meeslepen. Maar toen ik zag dat hun gedrag niet strookte met de waarheid van het evangelie, zei ik tegen Kefas waar allen bij waren: ‘Als jij, een geboren Jood, leeft als een heiden en niet als een Jood, hoe kun je dan de heidenen dwingen om te leven als Joden?’⁴³

Paulus schrijft dat hij de gemeente van Jeruzalem voor de tweede maal heeft bezocht. In Handelingen wordt dit zijn derde bezoek genoemd. Paulus pleit daar voor zijn zaak: de christenen uit de heidenen hoeven niet in alles de Wet te volgen en zich niet te laten besnijden. Hij stuit op tegenstand. Zelf noemt hij deze opponenten ‘valse broeders’. Zijn dat die uit de ‘partij der Farizeeën’ waar de auteur van Handelingen gewag van maakt? Paulus vermeldt verder dat hij daar met Jacobus, Kefas en Johannes gesproken heeft. Vreemd dat hij hier de naam Kefas gebruikt, waar hij eerder over Petrus spreekt. Weliswaar betekent het Aramese Kefas hetzelfde als het Griekse Petrus, namelijk rots. Ook Jezus zelf zou Simon Petrus min of meer liefkozend zo hebben genoemd.⁴⁴ Eigenlijk was Kefas dus een koosnaam voor Petrus, zoiets als Rocky.⁴⁵ Mocht het hier om twee verschillende personen gaan, dan had de een, Kefas, dus een duidelijke functie binnen de Jeruzalemse gemeente en was de ander, Simon Petrus, een rondtrekkend prediker. En deze Petrus zou, volgens Handelingen, ten aanzien van Wet en besnijdenis eenzelfde standpunt innemen als Paulus. Als deze Petrus dezelfde is als Kefas wordt hij door Paulus behoorlijk de mantel uitgeveegd.

De scherpe toon van Paulus is begrijpelijk. Achter zijn rug om waren joodse christenen, waarschijnlijk uit Jeruzalem, naar Galatië gekomen. Ze moeten de heidenchristenen aldaar hebben voorgehouden dat het door Paulus beloofde heil in gevaar kwam als ze zich niet als joden zouden gedragen, compleet met besnijdenis. Wie waren die joodse christenen? En wie was Jacobus, de man van aanzien die zowel door Lucas als door Paulus positief wordt beoordeeld? Paulus noemt hem eerder in zijn Brief aan de Galaten ‘de broer van de Heer’. Een broer van Jezus dus.⁴⁶ Hij was de leidende kracht achter het ‘Herenakkoord’.

Mondelinge en schriftelijke overleveringen

Lucas schreef aan het eind van de eerste eeuw over gebeurtenissen die zich veelal meer dan een halve eeuw eerder hadden afgespeeld. We kennen de bron van Lucas niet. Het is aan te nemen dat het er meerdere zijn geweest. Zo weten we welhaast zeker dat het ook door hem samengestelde Evangelie volgens Lucas gestoeld is op meerdere bronnen. Voor dit evangelie werden onder meer als bronnen het Evangelie volgens Marcus en de uitsprakenverzameling q gebruikt.⁴⁷ Maar er is ook materiaal in dit evangelie waarvan we de herkomst nog niet kennen.

Onderzoek naar de herkomst van vroegchristelijke geschriften is buitengewoon moeilijk. In bovenstaand geval bijvoorbeeld kennen we wel enkele bronnen, maar dat roept gelijk weer nieuwe vragen op. Waar ontleende ‘Marcus’ zijn materiaal aan? Zelf was hij geen ooggetuige, dus ook hij moet geput hebben uit oudere overleveringen. En de hypothetische q roept ook meer vragen op dan het antwoorden geeft.

Bronnen kunnen we ruwweg onderscheiden in schriftelijke en mondelinge. Ten aanzien van het laatste: de oudste traditie moet welhaast zeker een puur mondelinge zijn geweest. Maar orale bronnen zijn zelden betrouwbaar. De ervaring leert dat gebeurtenissen mondeling zelden ongeschonden worden doorgegeven. Allereerst neemt eenieder op eigen wijze waar. Wat de een opvalt, verwaarloost de ander. Bij het doorvertellen wordt een aantal persoonlijk gekleurde waarnemingen en indrukken toegevoegd. Die waarnemingen en indrukken nemen in de gedachten een bepaalde vorm aan en worden, vaak op een associatieve wijze, in het geheugen opgeslagen. Bij latere reproductie is dan vaak sprake van een, meestal onbewust, overdrijven en weglaten.

Gunstiger lijken de kaarten te liggen voor mondelinge overleveringen van woorden en uitspraken. Deze werden vaak ‘gaver’ bewaard dan losse wonderverhalen. Uitspraken werden in een bepaalde volgorde gezet, vaak volgens een bepaald ritme.⁴⁸ De associatie is dan minder gericht op beelden maar meer op bepaalde steekwoorden en begrippen. Maar ook hier kunnen we, leert de praktijk⁴⁹