Bonnie Okkema

Trees krijgt een Canadees

Bevrijdingskinderen in Nederland

eBook editie, april 2013

Walburg Pers

© 2012 Bonnie Okkema, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Foto voorplat: De bevolking van de Domstad verwelkomt de Canadese en Britse soldaten. Fotograaf F.F. v.d. Werf. (Beeldnummer: 74529, Collectie NIOD - Beeldbank wo2, Amsterdam)

Foto achterplat:

De communiefoto van Ton G., die is opgegroeid in onder andere het Tilburgse jongenshuis Huize Nazareth. Tot haar trouwen komt zijn moeder daar nog wel eens op bezoek. Daarna niet meer. Wel krijgt Ton dan een nieuwe achternaam en wordt hem verteld dat hij voorgoed naar huis mag. “Maar ze zijn me nooit komen ophalen. Met twee kinderen kwamen ze in aanmerking voor een woning, heb ik later begrepen.” Door de brief van de notaris na het overlijden van moeders echtgenoot die hem op papier ‘geëcht’ heeft, ontdekt ook Ton’s halfbroer dat hij géén enig kind is. Tot nu toe is Ton’s moeder er nog niet aan toe om Ton te ontmoeten, heeft ze laten weten toen haar kleindochter recent een nieuwe contactpoging ondernam. (p. 106-109, 200-201)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen

eBoek conversie: ePub Pro, Utrecht

isbn 978.94.6249.229.5

nur 689

Inleiding

Of ik in de publiciteit voor de bevrijdingskinderen reünie van 2010 iets zou kunnen betekenen, vroeg Anneke Hölsgens eind april 2009. De bijeenkomst van dat jaar was net geweest en de volgende moest extra feestelijk worden, want dan was de bevrijding 65 jaar. En wist ik wat een bevrijdingskind was? Jazeker! Bevrijdingskinderen zijn soms op televisie bij Spoorloos of Vermist als ze met hun verloren vader herenigd worden. Prachtige taferelen. En tegelijk sneu voor de mensen die hun vader nog niet gevonden hebben. Maar nog altijd beter dan een bezetter als vader, toch? Waar, maar meteen ook zo ontzettend niet waar!

Want ook een bevrijder als vader blijkt een groot probleem. Die pijn zit niet alleen in het gemis van de biologische vader, maar misschien nog wel meer in de soms bijna permanente staat van oorlog tussen Trees en haar kind, haar Canadeesje. Moeder wil en kan niet of nauwelijks praten over de bevrijding en haar bevrijder. “Het was een schande, natuurlijk”, zeggen hun bevrijdingskinderen. Maar hoe kon die schande zo groot zijn, dat zelfs na meer dan een halve eeuw – met de bijstand, de dolle mina’s, de pil en de bom-moeders – het boek nog steeds gesloten blijft en moet blijven? Niet alleen worden de bevrijdingskinderen daardoor op achterstand gezet in de zoektocht naar hun vader. Maar blijkbaar is hun bestaan voor hun moeder de verpersoonlijking van haar verdriet en pijn, van haar trauma. Dat wordt meerdere bevrijdingskinderen zelfs expliciet nagedragen: “Door jou ben ik ongelukkig geworden.” Is het vanwege het in de steek gelaten zijn? Liefdesverdriet? Schaamte? Tegenover familie en de buurt? Tegenover zichzelf? Tegenover het bevrijdingskind? Waarom moet gezwegen worden over die dolle dwaze zomer van 1945 en daarna? Hoe is dat zo gekomen?

Onder andere het NIOD, de Koninklijke Bibliotheek en www.krantvantoen.nl vormden een grote bron van informatie om een antwoord te vinden op die vraag. Hét antwoord zal waarschijnlijk voor alle moeders anders zijn.

Het persbericht voor de onthulling van de bevrijdingstulp 17 april 2010 kwam er. En nog meer. Samen met Van Osch Film Produkties een documentaire voor Omroep Max, een tentoonstelling in samenwerking met Museum Bevrijdende Vleugels en dit boek over deze schaduwzijde van de bevrijding die zo lang duurde.

Ruim veertig moedige bevrijdingskinderen vertellen in de komende pagina’s over hoe het hen is vergaan en hoe ze overeind gebleven zijn. Een aantal moeders verhaalt openhartig over de gevoelige tijd van toen. Voor andere bevrijdingskinderen gold dat zij het niet aandurfden hun moeder hiervoor medewerking te vragen. Daarnaast heeft in een aantal families het verlangen van het kind naar zijn of haar vader geleid tot een definitieve breuk.

Dat er zelfs nu nog 65-plussers verrast worden met een geallieerde vader, verhaalt het eerste hoofdstuk. In het tweede vertellen bevrijdingskinderen die al in hun jeugd via pesterijen ontdekten dat hun vader een bevrijder was, ofwel dat zij een ‘onecht’ kind zijn, een bastaard. Hoe dat zo gekomen is, beschrijft hoofdstuk 3, waarin de ontmoetingen van vader en moeder centraal staan. Hoe gastvrij de bevrijders onthaald werden en moesten worden, en tot welke problemen dat leidde, verhalen de hoofdstukken 4, 5 en 6. Daarna wordt in hoofdstuk 7 ingezoomd op de onverwachte zwangerschappen. Dat een ongehuwde moeder kansloos was, en in de aanloop naar de jaren vijftig en de adoptiewet nog meer, beschrijft hoofdstuk 8. Wat de voortdurende oorlog tussen moeder en kind emotioneel, psychisch en in de familie heeft gekost, daarover gaat hoofdstuk 9. Hoofdstuk 10 vertelt over het lotgenotencontact binnen de Vereniging Bevrijdingskinderen en het belang daarvan voor de bevrijdingskinderen én de maatschappij. Verloren zonen en dochters die door hun vader met open armen verwelkomd worden, verhalen hierover in hoofdstuk 11. Afgewezen bevrijdingskinderen doen hun verhaal in hoofdstuk 12. In hoofdstuk 13 wordt verteld over de ontvangst bij familie als vader al overleden blijkt. Over de niet aflatende zoektocht én onzekerheid van de bevrijdingskinderen die over slechts weinig of te weinig gegevens beschikken, gaat hoofdstuk 14. Het laatste hoofdstuk verhaalt over de afwezige, maar door het ‘doodzwijgen’ toch altijd aanwezige bevrijder in het leven en sterven van Trees zonder Canadees, en van haar Canadeesje.

De verhalen van bevrijdingskinderen en hun moeders gaan niet alleen over verlies en verdriet. Het is het relaas van de kinderen van de rekening en de rekening van de bevrijding die door de Canadellen werd betaald. Maar het zijn ook verhalen over liefde. Liefde van Nederlandse meisjes voor hun bevrijders, de liefde van grootouders die zich ontfermen over de bevrijdingsbaby’s, de liefde van moeders die zich een slag in de rondte werken of trouwen om hun liefdesbaby bij zich te houden, de liefde van sommige stiefvaders met een gouden hart en van Trees die haar Canadees nooit meer vergeet.

1
Verhoogd risico op een geallieerde vader

Bedrogen babyboomers: vader blijkt een bevrijder

Totaal onverwacht kan de oorlog ineens een hoofdrol krijgen in het leven van recent gepensioneerden. Soms is de ‘levensavond’ van hun moeder aanleiding voor opening van zaken: “Ik heb nog tijd gekregen om het goed te maken”, zegt Leny, moeder van Anke.

Het geheim over de liefde in de bevrijdingstijd meenemen tot in het graf is geen waterdichte garantie. Want de waarheid blijkt ook dan soms toch aan het licht te kunnen komen. Babyboomers lopen een verhoogd risico op een geallieerde vader.

Had ze de Dela-man maar niet gevraagd om het trouwboekje, denkt Lia nu wel eens: “Want ik kan nooit meer terugkijken op m’n jeugd zoals ik het me herinnerde. Dat was de waarheid dus niet. Het blijkt van leugens aan elkaar gehangen te hebben.”

Zo ontdekt ook Katja: “Te vroeg geboren, dat heeft mijn moeder altijd over mij gezegd. Maar vanwege de nacontrole van de borstkanker was ik voorjaar 2011 weer in het ziekenhuis. M’n bloedgroepbriefje was kwijt. Zodoende kwam ter sprake dat mijn bloedgroep niet matcht met die van mijn vader. Daarmee ben ik bij mijn moeder – zogezegd – met de deur in huis gevallen. Ze schrok verschrikkelijk, maar – wat ik helemaal niet verwachtte – ze noemde meteen een Poolse voornaam.

Ze heeft gehoopt en blijkbaar ook geloofd dat ik toch een kind zou kunnen zijn van mijn vader, de man waarmee ze getrouwd is. Hij heeft er waarschijnlijk niet van geweten, want ik ben genoemd naar zijn moeder. Nu wil mijn moeder niks meer zeggen. Dus ik zeg ook niks over onze zoektocht. We hebben inmiddels een foto van mijn vermoedelijke biologische vader. Die kreeg ik van een volle neef en volle nicht die zelf op internet zochten vanwege een stamboom.

Deze vader lijkt op m’n zoon, maar we moeten een slag om de arm houden. Alleen een dna-test kan zekerheid geven, maar het is onduidelijk of dat tot de mogelijkheden behoort. Het gaat mij inmiddels niet alleen meer om mijn biologische vader, maar ook om de erfelijkheid. Want de moeder van die volle neef en nicht – de zus van mijn mogelijke vader – is aan borstkanker overleden.

Voor mij wordt het steeds belangijker en zeker niet minder. Dat had ik nooit verwacht. Maar m’n moeder weigert te praten! Ze weet altijd alles best, maar nu ineens weet ze het niet zo goed meer. ‘Omdat het al zo lang geleden is’, zegt ze. Ze begrijpt niet dat ik afstand houd en weinig contact met haar heb. Dan zeg ik: ‘Denk je dan niet aan mij, hoe ik me nu voel?’ Maar ze heeft alleen maar spijt dat ik het ontdekt heb.

Daarom ben ik naar een paragnost gegaan. De foto heb ik laten zien en niks gezegd. Maar die zei meteen: ‘Zoek je je vader?’ Zij zei dat hij wist dat ik er was. En over m’n moeder bevestigde ze dat die zei: ‘Ga weg’. Tja, je hoopt dat ze zeggen wat je wilt horen. Maar verder heb je er niks aan.”

Rotjeugd

Ook Wilma is een zevenmaands kindje, maar wel zó fors uitgevallen, dat haar vader – die zeven maanden daarvoor thuiskwam vanuit het werkkamp in het voormalige Tsjecho-Slowakije – meteen de verloskundige om opheldering vraagt over maten, gewichten en vooral draagtijd van deze dochter na drie zoons. “M’n oma vond dat ze mij moesten afstaan. Mijn moeder had daarop geantwoord: ‘Dat zal ik nooit van m’n levensdagen doen’. Daar was ik wel blij mee toen ik dat onlangs hoorde. Aan de andere kant heb je dan wel een rotjeugd. Ik moest altijd de plaat poetsen als m’n vader thuiskwam. ‘Irriteer hem maar niet.’ Als ik aan de oorlog denk, voel ik het weer. Dat gaat nooit over. De eerste veertien jaar van m’n leven heeft hij niet tegen me gesproken. Ik werd genegeerd. Er is geen ene babyfoto! Ook een verjaarscadeau zat er voor mij niet in.

Van m’n tante heb ik het gehoord toen ik vroeg waarom op school gezegd werd dat ik van een Canadees was. ‘Geen Canadees, maar een Engelsman.’ Ontzettend beledigd was ik. Zij weet alles en ik niks. Mijn moeder ontkende altijd; wat de kinderen uit m’n klas, of anderen die ervan wisten, ook zeiden. ‘Het zijn allemaal leugens. Dat moet je niet geloven.’ Als ik onenigheid had met de vriendin met wie ik werkte, kreeg ik ook voor m’n voeten geworpen dat ik van een militair was. En daarmee ging ik dan naar m’n moeder. Maar die zei dat het niet waar was. Toen mijn kinderen geboren werden, heb ik het weer gevraagd. ‘Vraag je vader maar’, zei ze. Nou, bedankt. Die was nogal eens agressief als hij wat op had.

Ik was zo boos dat ze het nooit toegaf. Maar met een list heb ik de waarheid losgepeuterd. Na het overlijden van mijn man zei m’n zwager: ‘Als je nog iets wilt, dan moet je dat nu doen. Straks kan het misschien niet meer.’ In het stadsarchief in Nijmegen wilde ik uitzoeken wanneer mijn stiefvader was teruggekomen uit de oorlog. Dan kon ik m’n moeder daarmee confronteren. Van alles moesten we daar invullen en vooral waarom we inzage wilden. Voor een stamboom hebben we gezegd. Dat hij was overleden, was een geluk, want anders mag je er niet eens inkijken. Het was net of zijn hete adem me in m’n nek bleef achtervolgen, terwijl ik in de kaartenbak keek. Alles stond erin: geboorte, schooltijd, maar niet wanneer hij thuiskwam. Ik begon zelfs te denken dat m’n moeder opdracht had gegeven om die regel die we zochten te schrappen.

Toch heb ik op een zondagmorgen gezorgd, dat ik alleen was met haar en heb gezegd, dat ze niet meer hoefde te ontkennen. Want ik had het bewijs. Zogenaamd, maar dat zei ik natuurlijk niet. M’n vader was toch immers in mei pas teruggekomen, bij de bevrijding, dus ik kon helemaal niet van hem zijn! Of had hij het soms over de post gestuurd! Toen viel ze door de mand. Goed zo Wil, dacht ik. Maar zij reageerde dat ze na haar dood wel een brief achterliet. ‘Nee, ik wil het nu weten. Je hebt me m’n hele leven al voorgelogen. Ik weet het nu toch! Het bewijs ligt er’, zo blufte ik verder. En toen kwam het er als een waterval uit. Ze liep helemaal leeg. Alsof een last van haar afviel.

‘Donkere krullen’, zei ze. Ook m’n oudste broer kon het zich herinneren toen ik vroeg naar een soldaat met zulk haar. Toen ineens wel. M’n broer was destijds negen. ‘Oh ja! Een Schot, een Yank en Frank! Die Schot tikte steeds met z’n geweerkolf op de grond en dan zei Frank: ‘Hou d’r eens mee op, of ga dat buiten doen.’ Zes weken voor z’n dood heeft m’n broer dat gezegd. Zo ging het iedere keer. Als iemand wat vertelde, waren ze even later overleden.

Of mijn biologische vader wist van de zwangerschap is me nooit duidelijk geworden. Eerst waren ze maar een paar weken samen. Later drie maanden. Toen ik vroeg wanneer hij vertrok, zei ze april 1945. Waarschijnlijk is hij in Normandië begonnen. Tachtig procent van zijn kameraden dreef in het water heeft hij m’n moeder verteld. In september 1944 heeft ze hem leren kennen. Hun relatie duurde dus ruim een half jaar. Zij woonde in de Bronsgeeststraat bij de oude Waalhaven en hij was mogelijk gelegerd verderop in de St Jozefschool in de Waterstraat. Met z’n vrienden bracht hij van alles, zoals chocolade en kaas. Maar ineens werden ze opgeroepen om via Groesbeek naar Duitsland op te trekken. Een kameraad kwam nog de huissleutel terugbrengen. Kun je nagaan: hij had een sleutel van ons huis! ‘Heb je niet gevraagd waarom hij dat zelf niet deed?’ Daar heeft ze niet aan gedacht. Waarschijnlijk is mijn vader in het Reichswald op een mijn gelopen. Op 1 mei. Behalve z’n portemonnee en z’n legerplaatje is er niks teruggevonden. Maar dat heeft ze nooit geweten.”

Stamboom

Ook de moeder van Willem is opgelucht, als ze moet praten: “Die avond viel er een enorme last van haar schouders, toen ze eindelijk openheid kon geven over de moeilijke periode tijdens haar zwangerschap en de korte tijd dat ze mijn biologische vader had gekend.

Het gesprek begon heel onschuldig. Eind 2000 was ik opa geworden en mijn oudste zoon wilde voor mijn eerste kleinkind Tom een stamboom maken. Maar toen ik gegevens wilde van mijn vader die in 1981 overleed, gedroeg ze zich heel vreemd. Misschien wist ze niet veel meer, dacht ik eerst. Maar na enige aarzeling vertelde ze dat mijn vader niet mijn echte vader was maar dat het een Canadees was! Daar zit je dan als man van 54 met je moeder van 78! Je wordt overdonderd door iets waar je totaal geen weet van had. Ik moest daarna voor mezelf alles eens op een rijtje zetten. En dat heeft wel even geduurd.”

Dat zijn ouders ruim een half jaar na zijn geboorte trouwden, is Willem bekend. “November 1946, terwijl ik 22 maart ben geboren. Dat ik door mijn vader erkend was, zoals in het trouwboekje staat, wist ik ook en was geen reden voor twijfel, want mijn ouders kenden elkaar al tijdens de oorlog. Hij had ook mijn vader kunnen zijn, gaf mijn moeder toe. Maar mijn vader wilde niet dat ik zou ontdekken dat het niet zo was, want hij was bang dat ik hem dan niet meer als vader zou erkennen. En daar heeft mijn moeder zich zeer stringent aan gehouden.”

Ook de vader van Ank vraagt haar moeder te wachten tot na zijn overlijden. Zodat Ank nog een teleurstelling te verwerken krijgt: Ze is niet zijn kind. “Een maand na zijn dood in 2004 kwam ze hiermee. Omdat ze moed verzameld had en nu mocht praten. Dat had m’n Nederlandse vader gevraagd: ‘Vertel het als ik er niet meer ben.’ We hadden een goede band en hij was bang dat ik me van hem af zou keren. Na zijn dood moest ze wel. Ook voor zichzelf. ‘Want ik wil met een schoon geweten mijn graf in.’ Egoïstisch vond ik dat: ‘Heb je er ooit bij stil gestaan wat het bij mij aan zou richten?’ Ze zei heel simpel: ‘Ik niet, ik moest het gewoon kwijt’.

Het was een dag na mijn 58ste verjaardag. M’n eerste verjaardag zonder vader. Vanwege een conflict over een erfenis was er geen contact meer met zijn familie. Dus die was ik al kwijt. Toen mijn moeder kwam met dít verhaal, voelde ik me door de andere familie zo ontzettend in de steek gelaten! Zij hebben het allemaal geweten. Achteraf gezien mochten ze niks zeggen. Later had ik er ook wel bewondering voor. Van de neven en nichten, allemaal jonger dan ik, vond ik het knap dat ze nooit wat verklikt hadden.”

Trouwring

Ook de neven en nichten van Lia zwijgen. Niet verplicht, maar omdat Lia’s Poolse vader wordt beschouwd als een privékwestie. “Ze vonden het sneu en dachten dat het te pijnlijk was om over te praten, hoorde ik onlangs op een familiereünie. M’n ouders vierden ieder huwelijksjubileum drie jaar eerder vanwege mij. Vijfentwintig jaar getrouwd, terwijl het nog niet eens tweeëntwintig jaren waren. Veertig, omdat ik veertig was, terwijl ze nog niet aan de zevenendertig toe waren. De hele familie speelde het spelletje mee!”

Lia weet van niks tot ze na het overlijden van haar moeder het trouwboekje in handen krijgt. “Mijn naam stond erin, geboren 27 april 1946, en hun trouwdatum, maar dat was 1949. Net na de oorlog duurde het even voor ze een woning kregen, dacht ik nog. Maar in haar trouwring stond hetzelfde jaartal. M’n broers hadden eerst zoiets van: ‘Ja hoor, ons Lieke heeft ook weer wat.’ Maar later die dag kwamen onze ooms, dus daar zouden ze navraag doen.

De dag daarna moest de kamer in het verzorgingshuis leeggeruimd worden. Zodra ik binnenkwam, drukte m’n broer me op een stoel neer en gaf me een glas water. ‘Onze vader is je vader niet. Jouw vader was een Poolse militair’. Najaar 1944 tot augustus 1945 was deze soldaat bij opa en oma ingekwartierd op de Verlaatstraat in Breda. Dat had oom Jan, broer van m’n moeder, verteld. Het was alsof m’n wereld in elkaar stortte, want ik had juist een hele goede band met mijn vader. Met m’n moeder niet, ondanks dat ik veel voor haar zorgde. Ze was nooit lief voor mij. Nu kan ik begrijpen waarom. Misschien herinnerde ik haar altijd aan die Pool. Volgens m’n oom waren ze hevig verliefd en was ik een liefdesbaby. Maar eenmaal geboren was ik dat litteken van het verleden.

Moeder was voortdurend bang dat iemand iets van haar zou zeggen. Getraumatiseerd, denk ik nu. Een triest leven. Op het laatst kwam ze helemaal niet meer buiten. De boodschappen deed m’n vader. Ooit heeft ze haar hart uitgestort bij een vriendin. Die wist dat ik van een Pool was. Verder mocht die vriendin niks meer vragen en heeft m’n moeder er nooit meer over gesproken. Ze heeft altijd in angst geleefd. Vaak sprak ze over een neef, waar ze zo’n hekel aan had. Achteraf heb ik begrepen dat hij het mij wilde vertellen. Veertig jaar had ik hem niet gezien toen hij ineens wilde komen. Uiteindelijk heeft hij afgebeld en heb ik nooit meer van hem gehoord. Twee dagen voor haar dood begon ze er weer over dat het zo’n vervelende vent was.

Het is wel heel toevallig geweest allemaal. Waarom vroeg ik nu naar het trouwboekje? Toen mijn vader overleed, zat ik naast de kist. Het trouwboekje was kwijt, zei moeder. Weer een leugen. Ja, nu snap ik waarom. M’n broers zijn heel boos geweest. Ik niet, want wat schiet ik daar mee op? Toen ze op sterven lag, heeft ze lang liggen murmelen. ‘Hmm. Ik heb altijd veel van je gehouden mmhmm.’ Misschien heeft ze het toen wel gezegd. Veertien dagen daarvoor heeft haar zusje nog aangedrongen: ‘Vertel het Lia!’ Bij mijn trouwen heeft oma hetzelfde gezegd. Maar toen wilde ze het niet meer. Dat heb ik nu van horen zeggen. Misschien was ze bang dat ze me zou kwijtraken of dat ik m’n biologische vader ging zoeken.”

Moetje

De moeder van Olga probeert te praten: “Maar mijn vader zat altijd wel ergens te gebaren met z’n vinger op de mond, hoorde ik naderhand. Onverwacht stierven ze heel kort na elkaar. M’n vader lag terminaal. Moeder kreeg plastische chirurgie voor doorligwonden vanwege een heupoperatie. Daar is een bacterie bijgekomen. Het gekke was dat ze toen niet bij mijn vader op dezelfde kamer wilde liggen. Misschien is ze kwaad geweest, dat ze geen kans kreeg om mij te zeggen waar ze haar hele leven mee gezeten heeft? Aan de andere kant heeft ze ons ook wel eens bij zich geroepen maar dan zei ze toch weer niks. Samen hadden ze natuurlijk een afspraak gemaakt. En ik kan het me ook wel voorstellen, want wat maak je allemaal kapot? Volgens m’n zusje zijn ze bang geweest voor mijn reactie. Want je wordt niet alleen boos, maar vooral ook heel erg verdrietig.

Dat laatste bezoek wilde ze wat zeggen, maar ik zou eerst even een advocaatje bij m’n vader brengen. Toen ik terugkwam lag m’n moeder er raar bij. Voor ik het wist was het voorbij. Drie weken later overleed m’n vader. Bij het opruimen van hun huis vonden we het trouwboekje met huwelijksdatum in 1948. Dat is verkeerd, dacht ik, want in de slaapkamer hing hun trouwboeket met sjerp met huwelijksdatum van 3 augustus 1945. Precies negen maanden voor mijn verjaardag. Toen ik veertien was en ziek in hun bed mocht liggen, heb ik dat precies uitgerekend!

Bij mijn zusje gingen wel meteen de alarmbellen rinkelen, maar ik kon niet geloven dat ze gelogen hadden. In het ergste geval was ik een moetje. Maar ja, dat klopte ook niet met het trouwboekje. Verder kon ik het me niet indenken. Tot ik een brief kreeg uit Deventer. ‘Hier gaat het verhaal dat je van een Canadees bent.’ Maar de tante die dat had geschreven, was nogal eens overspannen, dus ik wist niet wat ik er mee aan moest. Ik schoot vreselijk in de lach en stopte het daarna voor mezelf ver weg, want ik kon het niet aan. Jaren is dat zo gebleven. Tot we op 21 april 2000 bij een andere tante kwamen. Vanwege die eerdere brief moest ze wel praten, maar ze was van plan geweest om het er nooit over te hebben. Met de beste bedoelingen hebben mijn ouders gezwegen. Ik had het niet aangekund als ze gezegd hadden dat ik een kind van een andere, onbekende vader was. Daar was ik veel te gevoelig voor. Je zou in ieder geval kunnen zeggen dat ze me een gelukkige jeugd hebben bezorgd.”

Geen aanstellerij

Tijdens een ruzie komt het hoge woord eruit bij de moeder van Elly G.: “Misschien had ze me het ooit wel willen zeggen, ook al had ze mijn stiefvader beloofd dat ze er nooit over zou praten. Maar nu versprak ze zich, ongewild. ‘Je had je vader beloofd goed voor me te zorgen!’, zo op die manier ging de discussie. Mijn stiefvader, naar wat ik nu weet dan, was net overleden. Ik had een nieuwe naaimachine en een nieuwe keuken, die ik nog heel graag had laten zien. Als je veel geld uitgeeft, hebben we hier zo’n uitdrukking van: ‘Weet je wel waar je vandaan komt?’ Dat riep ze. Toen kwam bij mij ineens een herinnering boven uit m’n jeugd. Mijn stiefvader had voor mij en mijn nichtjes iets getekend. Door de meisjes werd hij de hemel in geprezen, maar ééntje zei: ‘Hij is je vader niet’. Destijds ging m’n moeder er niet op in, maar nu viel ze plots door de mand.”

In de familie is nog een bevrijdingskind, een donker neefje. “In het gezin van haar broer waren al kinderen en er zijn nog een paar gekomen toen hij terugkwam uit Duitsland. Hoe kan dat, heb ik moeder wel eens gevraagd: Witte kindjes, dan een zwart kindje, en dan weer witte kindjes. ‘Oh, die tante had met een neger gevrijd’, zei ze dan. Daar kwamen we weinig. De afstand Kerkrade-Echt is lang met het openbaar vervoer en kost veel. Ik denk niet dat ze toen geprobeerd heeft het onderwerp te ontwijken door die familie te ontlopen.

De eerste tijd na die ruzie was ik helemaal de kluts kwijt. En m’n kinderen ook. Want die hielden eigenlijk meer van opa dan van oma. Ik heb gezegd: ‘Het blijft jullie opa.’ Zelf heb ik het ook goed gehad. ‘Zorg dat ze het mooiste communiejurkje krijgt’, weet ik nog. Toch had ik niet zo’n band met hem als m’n zusjes. Ik was in m’n eigen wereldje met Amerikaanse films, daarin kon ik me helemaal inleven. Wel ben ik een periode van slag geweest. Het was een soort gemis. Heel erg nerveus was ik en tegelijk vond ik mezelf ontzettend ondankbaar. Want ik had het toch goed? Geen geldgebrek, man en kinderen, en van twee kanten familie waar we het ontzettend goed mee kunnen vinden. Dus wat zeur je, zei ik dan tegen mezelf. Nu weet ik: het was geen aanstellerij. Maar dat kun je niet uitleggen aan iemand die dat zelf niet heeft ervaren.”

Vrijer

Ank is al twee jaar als haar moeder trouwt: “Volgens m’n moeder was dat omdat mijn vaders familie haar eerst niet accepteerde. Ze was te min. Misschien was het ook wel waar, want ik was natuurlijk dat buitenechtelijke kind.

Die ene keer heeft ze alleen gezegd: ‘Ik had een vriend na de oorlog en dat was een Canadees.’ Toen ik na paar weken moed had verzameld om terug te gaan, zei ze dat hij Ornis mek Doekel heette. Daarna heeft ze heel lelijk tegen me gedaan. Misschien om zich te verdedigen? Ook een tijd lang was het telkens: ‘Hou er nou eens over op, het is al zo lang geleden’. Dan zei ik: ‘Je vergist je. Voor jou is het lang geleden. Voor mij begint het pas!’ En dan was het weer van: ‘Wat moet je nou met die vent?’ Vaak is het tot dat soort uitspraken gekomen en dat heeft me behoorlijk gekwetst.

Nu kan ik haar niet meer vragen. Ze weet ook bijna niet meer dat ze een Canadese vriend had. Als ik vertel dat ik naar bijeenkomsten van bevrijdingskinderen ga, is het enige dat ze zegt: ‘Als je m’n naam maar niet noemt.’ Als ik dan zeg: ‘Je weet toch wel dat ik familie gevonden heb?’ Dan zegt ze: ‘Van wie dan?’ ‘Nou van Ernest MacDougall, Ornis mek Doekel!’ ‘Oh, dat was die vrijer van toen hè?’”

2
Opgegroeid met een leugen

Van jongs af aan een buitenstaander

Terwijl ze zelf nog geen enkel idee hebben van hun geallieerde vader, wordt het zo zorgvuldig bewaarde geheim door de omgeving te pas en te onpas ingepeperd. Het is reden voor pesterijen en plagerijen waarbij de bevrijdingskinderen zelf vaak veel te jong zijn om de lading van de scheldpartijen te duiden. Bij officiële gelegenheden als diploma-uitreiking, huwelijk, inenting of militaire dienst worden de leugens soms ontmaskerd. Toch wordt zelfs dan nog door moeder en of familie een loopje genomen met de waarheid. Of gewoonweg voortgezwegen.

Woedend is Leo als hij begin 1968 met zijn Coby van Alblasserdam terugrijdt naar Nijmegen. Doel van de reis is toestemming vragen voor hun huwelijk aan zijn biologische vader, die van zijn moeder is gescheiden toen Leo nog een kleuter was. “Hij nam me apart, gaf vijfentwintig gulden als huwelijkscadeau, maar zei erbij dat hij eigenlijk niks te zeggen had over mij. Want hij was m’n vader niet!”

Coby: “De zweetdruppels zag ik op Leo’s voorhoofd staan, toen hij weer bij mij kwam zitten. Maar hij zei niks. Leo was helemaal verbouwereerd dat die man z’n vader niet was, begrijp ik achteraf. Het was een aardige man. Precies Kees, de broer van Leo. Dat zei ik toen we terugreden. Leo snauwde: ‘Kan mij die vent schelen! En die vijfentwintig gulden, dat is mooi voor de benzine!’ Bij hem thuis liep z’n moeder zenuwachtig rond de tafel. Tja, die vermoedde wel iets, snap ik nu. Maar dat wist ik toen niet.”

Leo: “Zo ontzettend kwaad was ik! Ik kon m’n moeder wel vermoorden! Van wie ben ik er één? Als die man niks had gezegd, had ik het nooit geweten! Tegen Coby durfde ik niks te zeggen. Het was een mooi meidje en ik was hartstikke verliefd. Als ik hier mee aankom, dacht ik, dan zegt ze misschien wel: ‘Bekijk het maar mooi!’ Nee, het was helemaal geen goede start, want ik leefde altijd met angst. Later kwamen die andere gedachten: Ik kon ook wel van incest zijn. Daarna kwam die Amerikaan, de Canadees, de Duitser tot de pastoor aan toe. Zestien jaar heb ik er mee geworsteld, tot ik een burn-out kreeg en alles eruit kwam.”

Coby: “Sonja Barend was op televisie met de bevrijdingskinderen toen Leo in huilen uitbarstte. ‘Ik ben er ook zo één.’ Daar heb ik heel erg mee gezeten, dat hij hier pas zestien jaar later mee komt en mij dus niet vertrouwde. Voor onze kinderen had ik een geboorteboek met stamboom en Douwe ingevuld bij opa, de vader van Leo. ‘Waarom heb je dat erin gezet?’, vroeg hij dan boos. Ook bij die televisieprogramma’s over ‘bom-moeders’, daar ging hij vol op in. Op het agressieve af. Dan dacht ik wel eens: Waar ben ik aan begonnen? Na die uitzending van Sonja ben ik met z’n moeder gaan praten. Maar er kwamen alleen maar leugens. Iedere keer een ander verhaal. Als ik vertelde wat z’n moeder zei en Leo kwam er bij haar op terug, dan was het weer dat ze het zo niet gezegd had. Dan zat ik te koken! Alsof ik aan het liegen zou zijn! Ik werd gewoon voor het karretje gespannen, terwijl Leo toch z’n moeder geloofde.”

Leo: “Tussen mij en m’n moeder liep het elke keer uit op ruzie. Als ik kwam, werd ze vreselijk zenuwachtig, bijna doodsbenauwd. Of ze begon over ziektes, of andere koetjes en kalfjes. Ze draaide er altijd omheen. Eerst had ze drie maanden verkering gehad. Dan was ik weer van een Canadees. En dan toch weer niet. Als we met een foto kwamen dan was het de ene keer: Ja, dat is ’m misschien. En de volgende keer weer niet. Via een maatschappelijk werker is nog geprobeerd haar aan het praten te krijgen. Maar ook dat werd niks.”

Maatschappelijk werk

Marian M. komt bij het maatschappelijk werk terecht als ze hulp voor haar ouders wil inschakelen: “Voor mijn stiefvader, zoals ik daardoor ontdekte en voor mijn baarmoeder. Zo noem ik haar sindsdien omdat mij op de wereld zetten het enige is wat zij voor mij gedaan heeft. Als mijn man me thuisbracht, toen we nog verkering hadden, gaf ze me een klap in m’n gezicht. Zo zonder aanleiding. Als ik na m’n trouwen op visite wilde komen, moest ik een afspraak maken. Dan dacht ik altijd al: Waarom doet ze zo? Op gegeven moment zit ik daar met m’n twee kinderen en begint ze te schreeuwen: ‘Je hebt een verhouding met mijn man en krijgt allemaal cadeautjes van hem!’ Toen sloegen bij mij de stoppen door. Hier kappen we mee. Het is genoeg!

Hulp moeten ze hebben, dacht ik. Maar de maatschappelijk werkster zei: ‘Ga je geboorteakte eens halen.’ Die kende mijn geschiedenis natuurlijk al vanuit die kindertehuizen en uithuisplaatsing. Maar ik dacht: Wat is dit? Bij het gemeentehuis had ik nog niks door. Tot ik thuis het papier bekeek. Zij waren in 1947 getrouwd en ik ben geboren in 1945. Toen pas daagde bij mij zoiets van: ‘Zie je wel!’ Ik had altijd al gevoeld dat ik er niet tussen paste. Ik was donkerder, had een ander karakter en leek ook verder helemaal niet op hen. Alles viel zo’n beetje op z’n plek. Het misbruik. Hoe er met mij omgegaan werd en met mijn kinderen. Die van m’n zuster mochten alles. Die van mij werden in een hoek gezet. Ik ben gaan vragen: ‘Hoe zit dat?’ Dat mocht niet. Links en rechts werd ik de hoek ingeslagen, want het was allemaal niet waar.”

Nonkel

Waarom het zo lang had geduurd voordat hij geboren werd, wil Kees weten: “Elf jaar waren ze al getrouwd en ik ben enig kind gebleven. Als m’n ouders niet gemakkelijk kinderen konden krijgen, moest ik m’n verkering op de hoogte brengen, vond ik. Onverwacht kwam ze met dit verhaal op voorwaarde dat ik haar niets zou verwijten en er nooit meer over zou praten. Wel snapte ik pas toen waarom Bevrijdingsdag genoteerd werd op iedere kalender: de dag dat ze hem had ontmoet! Haar man, mijn stiefvader, was als beroepsmilitair naar het oosten afgevoerd en kwam na de bevrijding terug. Het was een verstandshuwelijk. Hoewel ze niet verlegen was, was vertellen heel moeilijk, omdat ze doodsbang was voor kritiek. Anderen zag ik moeilijk kijken als ik daarvoor over m’n vader, moeder, oorlog en bevrijding vertelde. Maar ik heb zelf nooit iets vermoed. Er was ook geen enkele aanleiding. Mijn stiefvader had groene ogen, net als ik.”

Jan heeft wel in de gaten dat ergens iets niet klopt: “Alle kinderen waar ik mee speelde, hadden een papa. Ik niet. Later toen m’n moeder trouwde met Jean Jacobs – nonkel Jacobs voor mij – wist ik dat ik geen kind van hem was. M’n moeder durfde ik niet te vragen naar mijn vader. Die slaat me kapot, dacht ik. Ik was bang voor haar. Vanuit Venray waar ik later in de opvang zat, ging ik naar moeders zus. Achttien jaar was ik toen. ‘Wie is mine pa?’ Ze zei: ‘Sergeant James Ertel.’ Volgens haar kwam hij uit Syracuse, maar het was veel verder: in Florida, daar zat hij in Rochester bij de luchtmacht.”

De drie oudere broers van Henk zijn al in dienst geweest, dus Henk is vrijgesteld, verwacht hij: “Ik beriep me op broederdienst. Maar toch werd ik opgeroepen voor de keuring. Noodgedwongen vertelde mijn ‘zus’ uit Groningen me onder vier ogen dat ze mijn moeder was en mijn vader een Canadese militair. Ik had nooit iets vermoed, ook al ging ik in de zomervakanties regelmatig met hun gezin mee op vakantie en kreeg ik met Sinterklaas cadeautjes uit Groningen. Terwijl de jongens thuis, die ik als mijn broers zag, dus mijn ooms waren.

Ik was niet eens boos, maar mijn grootmoeder, waarvan ik dacht het m’n moeder was, hamerde later dikwijls op het feit dat ik blij mocht zijn dat ik bij haar in Apeldoorn was gebleven. In haar ogen kwam mijn moeder er slecht vanaf. Ook voor mijn moeders man had ze geen goed woord over omdat hij in de oorlog vrijwillig voor de Duitsers werkte. Jaren later ontdekte ik dat ook mijn moeder in Duitsland had gewerkt: op de tram in Neurenberg.”

Aangenomen kind

Hoe bizar de dwaalsporen zijn – die gewild en ongewild zijn uitgezet door de levensgeschiedenis van zijn moeder die tot drie maal toe haar partner kwijtraakt – schetst de geschiedenis van Klaus Volkmann, die opgroeit als Klaus Mol, maar een bevrijder als vader blijkt te hebben: “Wie is toch die Volkmann, die mij lijkt te achtervolgen? De vragen kwelden mij als kind en lang daarna. Bij de verplichte vaccinaties kwam ik nooit aan de beurt. Wel werd daar steeds een andere jongen opgeroepen met dezelfde voornaam, maar met een andere achternaam. Misschien een vergissing smoesden de verpleegsters en omdat de gegevens overeenkwamen, kon er wel worden ingeënt, vond de dokter. Ook thuis werden er geen woorden aan vuil gemaakt. Ik moest maar blij zijn dat ik m’n prikje had gehad. Nu kon ik niet meer ziek worden.

Zo kwamen er meer vreemde gebeurtenissen. Klaus Mol stond op mijn rapport en dat tekenden mijn ouders ook met Mol. Wat doe ik dan toch fout? Later kwam er een voetbalclub in Scheerwolde waar we naar toe verhuisd waren. Voor keuring en clubpasje moesten we naar Steenwijk. Daar riepen ze weer die andere naam. Het leek op Volkswagen. Maar thuis werd ik naar boven gestuurd om mijn ‘gezanik en gezeur’ en m’n moeder was opnieuw zo van streek dat de dokter erbij moest komen.

Het ergste was m’n diploma voor de Technische School dat ik op de kamer van de directeur moest tekenen. Ik kreeg een enorme uitbrander. Hoewel ik uitgebreid had verteld, dat ik nu eenmaal Klaus Mol was, namen ze het me zeer kwalijk dat ik m’n diploma verpest had. Thuis vonden ze ook dat ik maar eens beter had moeten ‘kieken’. Maar de dag daarop was de directeur ineens poeslief en de boekhouder fluisterde besmuikt: ‘Misschien ben je een aangenomen kind. Dan mot je mar bliede wezen met je vader en moeder.’ In blokletters schreef ik: Klaus Volkmann. Oké, dacht ik. Als het dan zo zit, dan doen we het zo. Maar ik vond het verrekte vervelend en voelde me geen familie meer.

Daarbovenop kwam de zomervakantie. M’n halfbroer Dieter kwam uit Duitsland over. Mijn moeder en zijn vader, Theo Pohl, zouden trouwen, maar Pohl werd naar Noord-Afrika overgeplaatst, waar hij april 1943 sneuvelde. Toen moeder later terugging naar Giethoorn bleef Dieter bij opa Mol die kapitein was op het Zwischenahner Meer. Zomers kwam Dieter bij ons. Samen gingen we naar oma, de moeder van onze stiefvader Berend Mol, een neef van moeder waarmee ze inmiddels getrouwd was. Onderweg nam ik Dieter in vertrouwen. Want hij had ook Mol als achternaam. Net als ons kleine halfbroertje Gerrit. Waarom ik dan niet? ‘Du bist keiner von uns’, zei hij. ‘Dein Vater war ein Tischler.’ Een meubelmaker. Ik vond het vreselijk en begreep er nóg minder van. Ik hoorde er echt niet bij.”

Zwijgplicht

Door de kinderen waarmee ze naar school fietst, wordt Anke uitgejouwd: “‘Jouw vader is jouw vader niet.’ Totaal overstuur kwam ik thuis en ze hebben het geprobeerd het uit te leggen. Maar ik begreep het niet goed. Want voor mij was opa m’n vader. Tot m’n moeder ging trouwen, ik was zeven, had ik immers bij opa en oma gewoond. Veel later drong het door dat er nog een ándere echte vader was: een Engelse piloot die tijdens een inspectievlucht boven Duitsland was neergeschoten, zo werd gezegd. Met dat verhaal ben ik opgegroeid. Moeder vertelde en m’n stiefvader bevestigde. Het moest een goedlopende geschiedenis zijn, die ik kon begrijpen. Moeder was dus eigenlijk weduwe, dat was heel zielig en daar had ze heel verdriet van gehad. Dus had ik ook verdriet voor m’n moeder. Vaak moest ik erom huilen.”

Het buurmeisje van Annie plaagt: “‘Weet je wel dat dat jouw vader niet is?’ Ik natuurlijk meteen naar m’n moeder. Die in alle staten! ‘Dat is niet waar. En wie zegt dat dan? Dan ga ik er nu naar toe!’ Nou, ze moet nog gaan. Zolang ze getrouwd was, kon ze er ook niet over praten. Maar na het overlijden van m’n stiefvader gaf ze meer toe.”

De stiefvader van Pieternella noemt regelmatig hetzelfde woord als de kinderen uit haar klas: ‘Bastaard’. “In de bibliotheek zocht ik het op in het woordenboek. Geen haar op m’n hoofd die erover dacht om daar thuis opheldering over te vragen. M’n stiefvader had nogal eens losse handjes.”

Mies durft wel: “Als ik m’n moeder vroeg naar dat woord, zei ze: ‘Ach, die zijn gewoon jaloers.’ Maar ik had wel door dat er iets was. Iedere zondag kwam een tante die vijf repen meebracht voor de zes kinderen. ‘Ben ik jou vergeten.’ Altijd. M’n moeder brak de chocola door en stopte het in een trommeltje zodat iedereen wat had. Later was het trouwboekje nodig bij m’n eerste baan, want ik was nog geen achttien. Een heel andere verjaardagsdatum stond daarin genoteerd. Niet één, maar twee november. En de geboorteplaats was niet Nijmegen, maar Breda. ‘Papa lag daar in dienst’, zei m’n moeder toen ik verhaal haalde. Op kantoor heeft zij mijn baas ingelicht. Ik mocht er niet bij zijn.”

Ook bij Mieke komen er vragen op school: “Of mijn vader een Canadees of een Engelsman was, waarop ik dan heel verbaasd reageerde: ‘natuurlijk niet!’ Als ik er thuis al iets over durfde te zeggen, gaf mijn moeder altijd een ontwijkend antwoord of werd heel boos. Achterop hun trouwfoto stond het jaartal 1947. Maar toen ik zei dat het niet klopte – want ik ben in 1945 geboren – beet ze me toe dat ik niet altijd moest rondsnuffelen. Op de vraag waarom ik in Breda ben geboren en de andere kinderen niet: ‘Daar heb je niks mee te maken’. Als ze handig was geweest had ze kunnen zeggen dat ze daar toevallig op dat moment was. Al was ze in China geweest! Maar dat gaf al allemaal al aan dat vragen over vroeger moeilijk was. Ze voelde dat altijd als een bedreiging.”

Dat ervaart ook Anke: “Ik kon er niets over vragen, want dan was ze weer helemaal van slag. Door het dolle heen. Eens was ik zo fijn aan het helpen bedden opmaken, dat ik dacht dat het een geschikt moment was waarop ik weer eens de vraag naar voren kon brengen wie dan toch mijn vader was. Nou, ik kreeg meteen een snauw en het was voorbij met het vertrouwde samenzijn. Mama was weggerend en ik wist niet wat ik gedaan had. Zij reageerde zó ontzettend boos en huilerig, dat ik het wel uit m’n hoofd liet er nog eens over te beginnen. ’s Avonds kreeg ik nogmaals op m’n kop van m’n stiefvader, omdat ik m’n moeder overstuur had gemaakt.”

Mieke wordt geïnformeerd door haar stiefvader: “Rond mijn zestiende – mijn moeder was een weekend weg – vertelde m’n stiefvader dat ik wel het kind van mijn moeder was, maar niet zijn dochter. Mijn moeder mocht ik er niet mee lastigvallen, want ze had al genoeg geleden door mij te krijgen, waarschuwde hij. Ik was heel erg van slag en voelde me schuldig dat ik mijn moeder ongelukkig had gemaakt. Zondagavond, toen ze weer thuis was, probeerde ik haar duidelijk te maken dat ik het wist. Niet met woorden, want ik mocht er niet over praten. Dat heb ik altijd het ergste gevonden, dat je het er met niemand over mocht hebben. Het maalde altijd in mijn hoofd wie dan wel mijn vader was, maar er was niemand met wie ik mijn geheim kon delen. Ook niet met mijn vrienden, want dan voelde ik me schuldig dat ik mijn moeder zou verraden.

Ik had de indruk dat moeder mensen meed. Als kinderen van school met me wilden spelen had ze vaak wat op de ouders aan te merken zodat ik er niet naar toe ging. Misschien zouden ze hun mond voorbij kunnen praten? Zelf had m’n moeder nauwelijks vriendinnen, ze had letterlijk gekapt met haar verleden. Met mijn tantes – die niet zoveel ouder waren als ik – mocht ik het er ook niet over hebben. Ook zij hadden zwijgplicht, dat was door opa afgedwongen. Later toen ik mijn vader gevonden had, vertelden vroegere klasgenoten, dat ze het altijd geweten hadden. Het was in het dorp algemeen bekend.”

Vader onbekend

In het Drentse dorp Elim doet de achtjarige Marijke boodschappen. Haar één na oudste ‘zus’ is een paar maanden eerder met man en twee zoons geëmigreerd. “Het viel ineens stil toen ik het winkeltje binnenkwam, daarna hoorde ik twee vrouwen zachtjes verder ‘klepperen’. Over mij! Waarom ik toch niet meegenomen was naar Australië? Want ik was toch best een ‘nuver wichtje’, een mooi meisje. Ik heb betaald en ben huilend naar huis gerend. Daar heeft oma uitgelegd dat zij en mijn vader mijn grootouders zijn en mijn broers en zussen mijn ooms en tantes. Sindsdien ben ik een huis zonder fundering.

Ook als het jaarlijkse inwonersboekje werd verspreid, werd ik gepest. Daarin stond precies wie op welk adres woonde. Dus mevrouw Van V., meneer Van V. en dan alleen mijn naam. De andere kinderen hoorden bij het gezin. ‘Haha, het zijn lekker je ouders niet’, ging het dan op school. Maar dat was wel de eerste klap voor mij! Ik liet duidelijk merken als iets me niet aanstond en was echt geen somber kind. Vanaf het moment dat ze mij begonnen na te schelden, heb ik de houding gehad: Dankzij de Canadezen leven wij hier wel mooi in vrijheid!”

Het klasgenootje van Kappie krijgt een draai om de oren thuis: “Omdat ze me had nageroepen: Polander. ‘Die jongen heeft het al zo moeilijk’, was het verwijt van haar moeder. Maar zij wist niet wat het betekende en ik ook niet, al hoorde ik het vaker. Pas toen ik m’n werkvergunning ging aanvragen, augustus 1960, heb ik het goed begrepen. Veertien was ik en net van de Technische School. Zo’n geel briefje, formaat ansichtkaart, kreeg ik mee: Moeder Geertje V., vader onbekend. Geertje, dat is mijn zus Gré. Dat snapte ik wel. En dat er íets was, dat had ik ook ergens altijd wel geweten. Maar ik wilde daar geen aandacht aan schenken, want ik had het goed bij m’n vader en moeder, ofwel m’n opa en oma, die ik kende als ‘voa’ en ‘moetje’. Maar als je zo’n ontnuchterend papiertje onder ogen krijgt, kun je er niet meer omheen en was het even heel hard vloeken.

Die tien kilometer die ik naar huis trapte – van het gemeentehuis in Sellingen naar Zandberg waar we inmiddels woonden – heb ik stevig gejankt. En thuis gingen de dakpannen eraf: ‘Waarom is mij dat nooit verteld!’ Maar er werd wat lacherig over gedaan en ik moest me stil houden. Toevallig was m’n andere zus, m’n tante Roelie, er ook. In de bevrijdingstijd ging zij mee naar de dansavonden in Ter Apel, waar mijn moeder mijn vader heeft ontmoet. Roelie nam me apart en heeft kort één en ander uitgelegd. Dat was het. De volgende dag ging het leven gewoon verder. Er werd niet meer over gesproken. Punt uit.”

Vreemde mannen

Als ze groot is, moet ze maar naar Canada gaan. Want daar is haar echte vader, vertrouwt oma Tiny toe: “Gelukkig is die vent niet m’n vader, dacht ik. Na het zoveelste pak rammel was ik ’s nachts weggevlucht naar oma. Oma’s verhaal klopte ook met de papieren die ik kort daarvoor had gevonden, over mijn nieuwe achternaam, de naam van mijn stiefvader. En zo schreef ik als twaalfjarige al m’n eerste briefje. Eerst naar het Rode Kruis en later naar Veteran Affairs. Een naam had ik niet. Via m’n oma wist ik alleen dat hij Smitty heette. M’n moeder wilde nooit wat zeggen. En kon dat eigenlijk ook niet vanwege m’n stiefvader.”

Ook de oma van Jan de V. wijst hem op zijn andere vader: “Oma zei: ‘Als hij je weer slaat, dan hoef je dat niet te nemen, want hij is je vader niet’. Het vreemde was dat ik wel wist dát er iets was, maar niet wát. Zo werd er een heel groot verschil gemaakt tussen mij en de andere kinderen. Als er een vertegenwoordiger langskwam, mochten m’n broers – de tweeling die twaalf jaar na mij kwam – en m’n vier jaar jongere zus gewoon beneden spelen. Maar ik moest altijd naar boven.

Angst heeft niet alleen in mijn jeugd geregeerd. Ook daarna. Op gegeven moment kom ik thuis na een reis – ik heb altijd gewerkt als internationaal vrachtwagenchauffeur – heeft m’n vrouw de foto’s van m’n vader weggegooid, die ik na m’n trouwen van oma had gekregen! Vroeger kon je met een loper bij elkaar binnenkomen en zij was als de dood dat m’n ouders die envelop in de la zouden ontdekken. De angst die ik voor mijn stiefvader had, heb ik doorgegeven aan mijn vrouw. En dat terwijl ik altijd ja en amen gezegd heb tegen mijn ouders. Tegen allebei.”

Lydia wordt door haar moeder uitgescholden voor ‘rotkind’: “Als ze met mij alleen was, riep ze vaak: ‘Je had niet geboren mogen worden, je moet dankbaar zijn dat ik je niet heb weggegeven.’ Ik voelde me net een postpakketje, retour afzender, adres onbekend. Bij het gemeentehuis kon ik eens meekijken in de papieren en zag dat ze later getrouwd zijn. Ik ben van februari 1946, hun huwelijksdatum was in augustus. Maar ik had het hart niet in m’n lijf dat ik daarnaar dorstte te vragen. Ook durfde ik niks te zeggen over de foto’s in de kast, die ik gevonden had. Die militairen die daarop stonden, waren geen Duitsers. Dat kon je aan de helm zien, maar dat heb ik me pas later gerealiseerd. Dat m’n vader een Duitser kon zijn, daar heb ik lang mee gezeten. ‘Je moeder had allemaal vreemde mannen over de vloer’, werd gezegd. Maar op m’n achttiende verjaardag vond ze het kennelijk haar plicht om te vertellen wie het was. ‘Het is een Franse Canadees, getrouwd en drie kinderen. Hij droeg een rode baret en was parachutist.’ De naam vroeg ik, maar haar mond zat alweer op slot. Op een pagina uit een tijdschrift met een afbeelding van een klein meisje, die ik thuis vond, stond met blokletters een naam geschreven. Maar ik durfde er niks over te vragen.

Nadat ik het huis uit moest, heb ik m’n moeder nooit meer gesproken. Het liep van geen kanten tussen ons. Toen ik twintig was, is ze voor de derde keer getrouwd met een man die drie kinderen meebracht en zo zijn wij eigenlijk allemaal de deur uitgewerkt. De foto’s en het papier met de naam zijn ook na haar overlijden, tien jaar terug, niet meer tevoorschijn gekomen.”

Na een ongeluk besluit Tiny er wel over te beginnen: “In 1975 ben ik om een jongen te redden rechtstandig een sloot in gesprongen. Het kind heeft het overleefd, maar mijn heupen waren verbrijzeld. Heel lang moest ik op bed liggen. Dan ga je nadenken, je ziet eens wat op televisie en zodoende ben ik eens wat gaan opschrijven. Terug in Sneek ben ik naar m’n moeder gegaan en heb haar gepolst met een list! ‘Ik word de hele tijd gebeld door een Engels sprekende man’, zei ik, ‘die zegt dat hij Smitty heet.’ Oh ja, die kende ze wel. ‘Hoe was z’n voornaam ook alweer’, probeerde ik. Vincent. Toen wist ik genoeg. Vincent Smith. Maar eigenlijk weet je dan nog niks.”

Ware identiteit

De buurvrouw sist ‘stomme Canadees’ als Peter S. vlak voor zijn eindexamen in de snoepwinkel per ongeluk tegen haar oploopt. Maar pas tien jaar later volgt concrete informatie bij zijn verloving: “Van mijn tante, de oudste zus van m’n moeder, heb ik toen z’n plaatje met naam en het legernummer gekregen. En een foto. Dat heeft ze voor mij bewaard met waarschijnlijk het besef: dat heeft die jongen nodig, mocht hij achter zijn ware identiteit komen. Daar was ik zeer content over, kan ik wel zeggen! Sinds m’n buurvrouw me uitschold, wist ik niets dan D’n Hanny, op z’n Brabants. Er was natuurlijk niemand in die tijd de Engelse taal meester. Het bleek Lorne Honey te zijn. En door die foto wist ik hoe hij eruit zag.”

Volgens de moeder van Marjo heet haar vader net als de wijn: “Edgar Pinot, zei ze en meer niet. Maar destijds was de wijn helemaal nog niet zo gewoon als nu in Nederland. Het bleek Pineault te zijn.

M’n nicht heeft haar mond voorbij gepraat. Bewust en daar ben ik heel dankbaar voor. ‘Ik weet iets van jou dat jij zelf niet weet en dat vind ik niet zuiver.’ Het was in de tijd van de ncrv-serie De Zomer van ’45. Al veel eerder had zij het van haar vader gehoord: ‘Dat kun je toch wel zien dat oom Bert niet de echte vader is!’ ‘Moet Marjo dat niet weten?’ had zij gevraagd. Maar bij haar thuis vonden ze dat mijn moeder dat moest doen. En dat vond de rest van de familie blijkbaar ook. Maar ze zeiden het niet tegen m’n moeder. En m’n moeder deed zelf ook niks, die wilde het meenemen in haar graf.

‘Zie je nu wel’, is het enige dat ik zei. Meteen heb ik m’n broer gebeld. Maar dat werd een teleurstelling. ‘Dat je van een Canadees was, wisten we niet. Maar wel allang dat je geen kind was van Bert!’ Zo’n domper! Terwijl ik dacht dat ik met iets nieuws kwam, iets heel bijzonders, hoefden we er helemaal niet over te praten. Het was in zijn ogen helemaal niet zo speciaal. Zo is het in de hele familie. Mensen staan er niet bij stil dat het voor jou héél belangrijk is. Niemand realiseert zich wat zoiets met je doet.”

De oudste zus van Mies is wel op de hoogte: “Zij was de dochter van m’n stiefvader, een weduwnaar. Een prima vader. Maar mijn jongere broers en zusters wisten van niks. Dat ik op zoek ging, vonden ze eerst prima. Maar wat gebeurt: ik vind hem! En toen zeiden ze allemaal: ‘Dat ga je mama toch niet aandoen?’ Ik heb gezegd: ‘Ik laat mama erbuiten, daar heb ik respect genoeg voor.’ De foto heb ik niet laten zien aan m’n moeder, maar wel gevraagd naar de naam. Gaf ze me heel andere naam op: Emiel, de ex-vriend van zusje van mij! Dus ik zei: ‘Het kan niet, want hij heet Stanley.’ Dat stond achterop de foto, die ik van m’n neef kreeg, de zoon van de tante waar moeder met mij logeerde nadat ze door haar vader was verstoten. Even ben ik toen heel boos op haar geweest en gezegd dat ik ook naar hem toe zou gaan. ‘Wat heb je eraan, die man is allang dood’, reageerde ze. En dat heeft ze altijd gezegd.

Vanuit Canada heb ik haar elke dag een brief geschreven. Maar ze heeft er nooit over gesproken. En ik durfde het ook niet, want ik wist dat ik haar pijn deed.”

Grootste fout

Ook Marga heeft een fijne vader. “Voor mij is haar huwelijk met mijn stiefvader alleen maar goed geweest, maar niet voor m’n moeder. M’n vader werd overspannen en deed gekke dingen. Ik was zestien en vreselijk bang dat ik later ook zo zou zijn. M’n oma wilde me troosten; hij was niet m’n echte vader, zei ze. Verder daarover vragen kwam niet in me op. Ze hadden genoeg aan zichzelf.”

Om zijn vader niet te kwetsen gaat Rob niet in op het verhaal van een tante over een andere vader. Maar het is zijn vader die vlak voor zijn dood zelf opening van zaken geeft: “Onverwacht belde hij op een avond dat hij alleen thuis was. Hij moest wat kwijt, wat hem duidelijk moeite kostte. Over een militair en mijn moeder stamelde hij wat en dat hij dat nooit had mogen vertellen. Ik was onthutst. Op dat moment had ik in de auto moeten stappen. Maar ik deed het niet. De grootste fout van mijn leven. Thea was niet thuis, geen oppas, het was lastig. En het overviel me zo, ik kon er niks op zeggen. ‘Pap, als mijn kinderen later zo over mij denken als ik over jou, dan ben ik als vader voor honderd procent geslaagd.’ Meer kon ik niet uitbrengen. De volgende morgen reed ik wel die 65 kilometer, na het telefoontje dat mijn vader er slecht voor stond. Hij was inmiddels niet meer aanspreekbaar.”