Dagboek uit Kamp Amersfoort, 1942

Dirk Willem Folmer

Bezorgd door Jard Folmer

en Mariska Heijmans-van Bruggen

eBook editie, 2016

Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort

© 2005 Erven van Dirk Willem Folmer, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Deze eBook-editie is gebaseerd op de 2e druk, 2016

Eerste druk, 2005

Tweede druk, 2016

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Binnenwerk: Walburg Pers

Omslag: Erwin Bomans bno leucq!, Hof van Twente

ISBN 9789462491557

NUR 680/689

Voorwoord

Tweeënzestig jaar nadat ik samen met Dirk Willem Folmer in het kamp Amersfoort zat, hoorde ik van zijn dochter, mevrouw Jard Folmer, dat hij toen gedetailleerde aantekeningen had gemaakt over zijn ervaringen daar. Zij gaf mij inzage in bepaalde delen en ik wist niet wat ik las: minutieuze beschrijvingen, bijvoorbeeld van zijn eerste nacht in het kamp, zó herkenbaar en zó raak. De kou, de vuiligheid, het voortdurende lawaai en de tocht van de zaaldeuren als steeds meer gevangenen in hun voddige ondergoed met hongeroedeem dringend naar de enige wc in het portaal moesten schuifelen.

Zulke aantekeningen maken was daar toen al een wonder, want papier – ook wc-papier – was er voor ons niet. Folmer kwam daar aan, doordat hij het geluk had als stoker (Heizer) in het ss-kamp van onze bewakers tewerkgesteld te worden (in onze eigen barakken was geen verwarming), dus aan de ‘goede’ kant van de dubbele prikkeldraadomheining met de wachttorens. Daardoor had hij ook toegang tot het ‘zwijnenkommando’, een elite onder de gevangenen, die voor de varkens keukenafval uit de ss-keuken kregen, dat ook voor mensen heel voedzaam was. Die werkplek maakte later ook zijn (unieke) ontsnapping uit het kamp mogelijk.

Folmer was een sterke, energieke, onbevreesde man. Ik herinner mij zijn gestalte, maar contact hebben we nauwelijks gehad: wij lagen wel in dezelfde barak 2, maar niet op dezelfde zaal. Ik was, acht dagen vóór hem, uit het Oranjehotel in Scheveningen in Amersfoort beland, tezamen met de onvergetelijke pater Titus Brandsma, die ook op Folmer een onuitwisbare indruk maakte. Zijn aantekeningen over de contacten met Brandsma doen mij de zes decennia die intussen verstreken zijn, geheel vergeten. Dat is eigenlijk zo voor zijn hele verhaal, al die precieze observaties over feitelijkheden, maar ook over de reacties van allerlei verschillende mensen daarop, zijn adembenemend voor wie het heeft meegemaakt: alsof het gisteren was...

In de wereld van nu nauwelijks meer voor te stellen, maar juist daarom is het zo goed (en wonderbaarlijk!) dat dit verslag, soms van uur tot uur, bewaard is gebleven en nu in heldere druk het licht gaat zien. Opdat wij niet vergeten, en ons realiseren hoe het leven kan zijn als de krachten van het kwade de vrije hand krijgen – en dat er dan tòch mensen zijn die daar ‘neen’ tegen zeggen, met alle consequenties van dien.

E.P. Wellenstein

Inleiding en verantwoording

Meer dan 60 jaar geleden werkte Dirk Willem Folmer de aantekeningen die hij tijdens zijn verblijf in kamp Amersfoort had gemaakt, uit tot een ‘dagboek’. Het bevat een zeer indringende beschrijving van het leven van alledag in het Polizeilicher Durchgangslager Amersfoort (pda), gedurende de twee maanden dat Folmer er verbleef. De aantekeningen geven onmiskenbaar de persoonlijke ervaringen van Folmer en zijn beeld van gebeurtenissen weer, maar vormen tegelijkertijd een zeer gedetailleerde bron over het dagelijks leven in gevangenschap. Daarnaast geeft Folmer inzicht in zijn ideeën over hoe de wereld er na de oorlog uit zou moeten gaan zien. Met de publicatie ervan wordt een indrukwekkend verhaal over het leven in Duitse gevangenschap voor een breed publiek toegankelijk, een wens die Folmer zelf in zijn verhaal tot uiting brengt.

Dirk Willem Folmer wordt op 3 februari 1909 geboren te Pontianak, gelegen op het eiland Borneo in het voormalig Nederlands-Indië. Rond 1923 komt hij naar Nederland voor een hbs-studie. Hij blijft in Nederland en in 1935 trouwt hij met Theodora Frederica van Nes. Het echtpaar gaat in Zeist wonen waar ze de inrichting voor Physische Therapie Zeist, een centrum voor heilgymnastiek en massage met ook interne, vooral reumatische patiënten beheren. In de daaropvolgende jaren worden twee dochters geboren; in 1937 Frederica Catharina en in 1941 Gerarda Eveline. Wanneer de Duitsers binnenvallen en Nederland capituleert, wil Dirk Folmer niet bij de pakken gaan neerzitten. Hij stelt een plan op voor een geheime burgerwacht, die in actie moet komen zodra de Duitsers het land weer uitgejaagd zijn. Via deze plannen komt hij in contact met een soortgelijke organisatie in Arnhem, de Oranjewacht, waarmee Folmers groep gaat samenwerken. Door onvoorzichtigheid wordt de Oranjewacht in het laatste kwartaal van 1940 opgerold door de Duitsers.¹ Ook Folmer wordt opgepakt en in het Oranjehotel in Scheveningen opgesloten. Hij ondergaat hier zware verhoren. Via een loodgieter die op het dak werkt, wat hem de bijnaam ‘Engel’ oplevert, vindt briefcontact plaats met zijn vrouw.² Van eind oktober tot medio november 1941 vindt het proces tegen 45 leden van de Oranjewacht plaats. Folmer krijgt levenslange tuchthuisstraf. De vonnissen blijken echter in vele gevallen niet naar de zin van de Wehrmacht-autoriteiten.³ Een revisie van zijn vonnis blijft Folmer dus steeds boven het hoofd hangen, een constante onzekerheid betreffende zijn lot. Op 20 maart 1942 wordt hij overgebracht naar kamp Amersfoort. Hij heeft het geluk dat hij in redelijk gunstige baantjes terechtkomt, dat wil zeggen baantjes die geen zware lichamelijke arbeid vergen en waar wat te ‘organiseren’ valt; het illegaal verkrijgen van met name eten en tabak. Hij wordt Heizer (stoker) en gaat in de garage werken. Hoewel Folmer de dans redelijk ontspringt, geldt dat voor vele medegevangenen, met name de Joden, niet. De beschrijvingen in het dagboek van ziekelijke pesterijen en beestachtige afranselingen gaan door merg en been. Vanaf de aankomst is Folmer bezig met plannen voor ontvluchting. Diverse strategieën passeren de revue, die uiteindelijk toch niet haalbaar blijken. Dan komt Herman Verheijen in zijn leven, een kampbewaker die zijn positie gebruikt om gevangenen te helpen. In eerste instantie maakt deze Herman het mogelijk dat het (brief)contact met zijn vrouw wordt hervat, maar hij zal ook een belangrijke rol spelen in zijn uiteindelijke ontsnapping. Die vindt plaats op 29 mei 1942. Verheijen leidt de aandacht van de wacht af, terwijl Folmer met kruiwagen het kamp uitloopt, zijn vrijheid tegemoet.

Na zijn ontsnapping moet niet alleen Folmer, maar ook zijn gezin onderduiken, gescheiden van elkaar. Ontmoetingen met zijn vrouw vinden plaats in Amsterdam en bij zijn schoonouders in Apeldoorn. Na verloop van tijd wordt Folmer weer actief in het verzet. De laatste actie waar hij aan deelneemt, is de overval op het Huis van Bewaring aan de Weteringschans in Amsterdam in de nacht van 14 op 15 juli 1944. Door verraad mislukt de overval. Folmer raakt gewond, maar ontsnapt. Hij duikt onder in Aerdenhout, maar keert begin augustus toch weer terug naar Amsterdam. Kort daarna wordt hij opgepakt. Tijdens een transport eind augustus 1944 doet Folmer een ontvluchtingspoging, maar wordt neergeschoten. Zwaar gewond aan buik en heup wordt hij op de ziekenzaal van het Huis van Bewaring dat hij enige maanden terug probeerde te overvallen, opgenomen. Rond september 1944 is hij op transport gesteld, vermoedelijk naar Duitsland. Sindsdien is er niets meer van hem vernomen tot op de dag van vandaag.

Tijdens zijn verblijf in Amersfoort heeft Folmer aantekeningen gemaakt van zijn wederwaardigheden. Direct na zijn ontsnapping begint hij op zijn onderduikadres met de uitwerking van de aantekeningen. Helaas zijn de originele aantekeningen niet bewaard gebleven, wel de vellen met de door Folmer uitgewerkte aantekeningen. Die vellen vormen dit boek. Hoewel die indruk wel wordt gewekt, zijn de beschrijvingen van dag tot dag dus niet heet van de naald opgetekend. Dat de gebeurtenissen naderhand zijn opgetekend, kan kleine feitelijke incorrectheden tot gevolg hebben gehad. Daar staat tegenover dat de gebeurtenissen nu heel helder en duidelijk beschreven zijn. Het manuscript is een boeiend en aangrijpend verhaal dat uitnodigt tot lezen.

Het door Folmer met de hand geschreven manuscript is, vermoedelijk nog in of in de eerste jaren na de oorlog, uitgetypt door zijn vrouw. In juni 2003 besloot zijn dochter Jard het boekwerk van ruim 300 pagina’s getypte tekst in de computer in te gaan voeren. Tijdens het invoeren is de spelling gemoderniseerd. Zowel in zinsopbouw als in woordkeuze zijn er op diverse punten kleine verschillen met het typoscript. Deze doen echter in geen geval de inhoud geweld aan. Het digitale manuscript zoals Jard dat met enorme inzet heeft vervaardigd, is de basis voor dit boek. Mijn bijdrage bestaat eruit dat ik de tekst op taalfouten ben nagelopen en, voor een deel opnieuw, interpunctie heb aangebracht. Daarnaast zijn persoonsnamen, geografische aanduidingen en Duitse termen zoveel mogelijk gestandaardiseerd. Foutieve spelling in het Duits, met name in zinnen, is in de meeste gevallen niet verbeterd. Sporadisch zijn verder verklarende noten toegevoegd.

Dirk Willem Folmer hoopte dat zijn overdenkingen ‘straks door de lezers [niet] alleen maar uit behoefte tot sensatie gelezen [zullen] worden, [maar dat] het een prikkel zou kunnen zijn om het goede te willen en om te leren begrijpen dat, ondanks druk en ellende, het Goddelijke, de liefde voor het goede toch blijft. Dat al dit leed slechts een golfslag is naar een betere toekomst.’ Een helderder motto kan ik dit boek niet meegeven.

Veel dank ben ik verschuldigd aan Jard Folmer, niet alleen voor haar noeste arbeid aan het manuscript, maar ook voor haar steun, hulp en welwillendheid bij de beantwoording van mijn vele vragen. Daarnaast wil ik Cees Biezeveld, directeur a.i. van de Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort, bedanken voor zijn onmisbare hulp bij het oplossen van raadsels rond de juiste spelling van diverse persoonsnamen. Ten slotte een woord van dank aan Jeroen Kemperman van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, die me met raad en daad bijstond.

Mariska Heijmans-van Bruggen

Plattegrond van kamp Amersfoort, getekend door Dirk Willem Folmer.

Legenda

1 Lager-1 Hollandsch Kamp Appelplaats

2 “Am Tor” later “Rozentuin”

3 Het revier

4 Kapperswinkel

5 Hollandsche Schreibstube

6 Verkleedlokaal

7 Douchelokaal

8 Spreekkamer Kampdokter

9 Spreekkamer rd.Roorda en Banning

10 Ziekenzaal

11 T.B. zaaltje

12 Nieuwbouw in het Lager

13 Block 2

14 Aardappel en sok commando

15 Barak 2a

16 Barak 2b

17 Smederij

18 Block-3

19 Gereedschapsmagazijn

20 Keuken

21 Wagenpark en wals

22 Block-3

23 Meubelmakerij

24 Timmerlieden

25 Russenbarak

26 dysenteriebarak

27 Kleermakers

28 Vuile waslokaal

29 Badlokalen en w.c.’s

30 Blockhut

31 De bel

32 Deutsche Schreibstube

33 Arbeitstor

34 Arrestantenlokaal

35 Kelder kleine kachel

36 Benzinebunker

37 Garage

38 Kamer van Tito plus telefoon

39 Kelder grote kachel

40 Kampingang

41 Hoofdwacht

42 Wapenkamer

43 Deutsche Kapper

44 Schweinencommando

45 Munitiehut voor “alarm”

46 Open garage voor de benzine auto’s van de SS

47 Benzine bunker buiten het Lager

48 Magazijnen

49 Sigarenmakers

50 Kamers van Heinrich

51 S.S.revier

52 Tuin met warenhuis

53 Weg naar Lager3. Ned. SS. soldaten

54 Lager-2 plein waar sintelstorters werken

55 Betonweg om het plein

56 S.S. Schreibstube

57 Kamers van “Der Storch”

58 kolen voorraden

59 Bekleidungszimmer

60 Lokaal van Rozier de N.S.B.er

61 S.S.keuken

62 Kelder van Piet, mijn collega Heitzer

63 Douchelokaal S.S.

64 Kantine en rechtszaal van het Kriegsgerecht

65 Kieschgrube

66 Schiesstand

67 Weg langs het kamp naar Laan 1914

68 Wachtpost plus Tolboom

69 Laan 1914

70 Nieuwbouw

71 Endekeuken(niet goed leesbaar, sorry)

72 Eenvoudige draadversperring

73 Heldenkeller

74 Rijwielpad naar Soesterberg

Eerste deel: 20 maart – 24 april 1942

Amersfoort, 20 maart 1942

Gisteravond tikte mijn vriend en lotgenoot tegen de muur van de cel – we waren namelijk gasten van het beroemde of beruchte Oranjehotel in Scheveningen – door, dat hij op transport zou gaan en wel de volgende dag al. Ik schrok hiervan, wat vreemd dat ik daar nog niets van gehoord had! Een revisie van het vonnis dat vier maanden geleden over mij geveld was – namelijk levenslange tuchthuisstraf – stond me nog steeds voor de geest. Ik vermoedde het ergste; dat ik achter zou blijven om nogmaals berecht te worden samen met de andere zware gevallen. ’s Ochtends om negen uur begon het op de gang druk te worden. Ik hoorde verschillende celdeuren open en dichtslaan. Na enige tijd werd mijn celdeur geopend en daar klonk na al die maanden – het waren er ruim 15! – eindelijk het: ‘Fertig machen zum Transport!’ Ik maakte me reisvaardig en kreeg ondertussen alles terug wat ze me hadden afgenomen. Wat is het prettig om al die bekende voorwerpen weer bij me te hebben! Ik nam vast afscheid van mijn celgenoot Dost. We hebben het samen goed kunnen vinden. Daar gingen de deuren open. We moesten allen voor de cel blijven staan. Nog even keek ik naar binnen om Dost een afscheid toe te roepen. Toen ik door het kijkglaasje keek, zag ik hem net mijn portie melk opdrinken. Dat is hem gegund! Ik zal de heerlijke krankenkost missen die hij altijd broederlijk met mij deelde. Ik merkte dat dit transport buitengewoon groot zou worden. Wat mij het meest verwonderde, was dat ik mensen zag van verschillende organisaties, onder andere mensen van de affaire Mekel¹, van de Ordedienst² en van de bekende distributiediefstal uit Amsterdam. Bij het aantreden hoorde ik dat de stoet 180 man sterk was; het grootste transport dat ooit uit Scheveningen vertrokken is!

We stapten in overvalwagens beschermd door de Grüne Polizei en daar tuften we Scheveningen uit. Een eigenaardig gevoel om dit oord te verlaten. Hoe vreemd het ook mag klinken, de cel was voor velen van ons in de zwaarste beproevingen een beschermend plekje. Hoe veilig is het om na een zwaar verhoor weer in je cel te mogen zitten. Ik zal je nooit vergeten cel 644. We reden richting Den Haag. Onder de mannen was het een gissen waar we heengebracht zouden worden. Eindelijk kwamen wij met omwegen op het emplacement van Hollands Staatsspoor. Onder zware bewaking werden wij in een oude D-trein overgeladen. Acht man in één coupé. We waren in een eigenaardig opgewonden stemming. Voor ons was deze tocht een uitje, zo weinig waren we immers gewend. Ik deelde mijn coupé met Meinema, Voges, Heinekamp, Coenradi, Geerling, Hoefsloot en Van der Lee. We hadden geen brood meegekregen en dat betekent: géén reis over de ‘Rode streep’, waarmee we de Duitse grens bedoelen. Door de richting Utrecht en door het grote transport werd door ons de diagnose ‘Amersfoort’ gesteld. Dus naar dat beruchte concentratiekamp, waar we al zoveel gruwelverhalen van gehoord hebben! Maar wat moeten wij daar doen? Wij zijn toch veroordeeld tot tuchthuisstraffen? Allemaal vragen waar nog geen antwoord op gegeven kon worden.

Al spoedig kwamen de verhalen los over het proces en over de zogenaamde verraadkwestie. Het werd een over en weer beschuldigen, waarbij de een zich achter de ander probeerde te verschuilen. Omdat er ook zo over mij geroddeld was, wilde ik deze zaak afdoen. Maar omdat de mensen die hiervan afwisten vrij rondliepen, stelde ik voor om de zaak naderhand te bespreken. Dan zouden we bovendien wat meer tot rust zijn gekomen. Als het enigszins kan zullen we na de oorlog weleens bij elkaar komen om deze zaak grondig te bespreken. Op het ogenblik leek het mij zinloos om erover te praten; daarvoor was de stemming veel te opgewonden.

Wat een sensatie om na al die maanden in een trein te zitten. Hoe vaak heb ik dit traject niet voor de organisatie afgelegd! De mensen die sigaretten bij zich hadden, verdeelden dit onder ons allen. Wat was dat een genot! Hard en diep werd er aan de sigaret getrokken. De meesten voelden zich duizelig worden na al die maanden van onthouding. Het roken werd in Scheveningen plotseling verboden. Dan maar op illegale wijze, dat waren we toch al gewend. Even voor Utrecht moest de trein op de zo bekende plaats stoppen. Zou ik nu niet kunnen proberen om weg te komen? Maar stel je eens voor dat ze iemand van mijn familie pakken? Hoe vaak heeft deze overweging in Scheveningen ons niet weerhouden van een poging om weg te komen. Nee, laat ik maar liever afwachten. Misschien... misschien gaat het nog goed... In Utrecht was het perron afgezet! We zijn toch wel erg gevaarlijk! Sommigen proberen nog iets bij een buffetboy te organiseren. Vooral via het wc-raampje begon een veelbelovende handel te ontluiken. Maar al snel kwam er een Mof tussenbeide.

De tocht naar Amersfoort viel me wel moeilijk omdat we langs al die bekende plekjes reden. Toen we daar aangekomen waren, werden wij en masse op het emplacement bij de heuvel in kleine vrachtwagens overgeladen. Het was belachelijk zoals wij in die wagens gestuwd werden. We zaten zo op elkaar gepropt dat we voorin in het absoluut duister zaten. Niemand kon zich bewegen. De wagen was overladen zodat bij de bochten de banden tegen de spatborden schuurden. De weg zag ik niet, maar ik hoorde de Laan 1914 noemen. Zou het kamp op de Leusderheide liggen? Na een laatste draai stopten wij en we werden zo snel mogelijk uitgeladen. Eerst werden er twee rijen gevormd, maar na het opnoemen van onze namen kregen we een nummer. Mijn nummer was 310.

De eerste indruk was ontzettend! Een troosteloos grauw plein waar smerige barakken op staan. We stonden met onze ruggen naar het revier. De ziekenafdeling zoals ik al gauw hoorde. Voor het raam stond een wezenloze kerel met een rode baard. Het enige wat hij kon stamelen was het gebedel om sigaretten. Toen hij er een gekregen had, verschenen er dadelijk andere uitgemergelde wezens om hem heen. Een ellendig gezicht zoals die mensen er uitzagen. Volkomen verslapt en vermagerd. Het waren net een stel aasgieren zoals ze om onze groep heen draaiden, steeds schooierend om sigaretten. Ze werden af en toe door een Mof met een stok verjaagd. Maar steeds kwamen ze weer terug, als vliegen bij een paardenhoop. Bah, wat zagen ze eruit! Een aanlokkelijk idee om daarmee onder één dak te leven! Een van de kerels kreeg een half doosje sigaretten onder voorwaarde dat hij die met zijn maten zou delen, maar daar kwam niets van terecht. Hij ontkende waar wij bijstonden dat hij iets gekregen had, toen zijn vrienden om hun deel vroegen. Kameraadschap zal hier wel niet zo makkelijk te vinden zijn, dit staaltje wijst er tenminste niet op. Wat zien die lui er hopeloos uit in die smerige oude Nederlandse uniformen! Zullen wij er straks ook zo uitzien? Ik begreep niet hoe het kwam dat ik zo weinig gevangenen in het kamp zag. Zouden er op dit ogenblik hier niet méér zijn. Aan een van die mannen vroeg ik of dit al de gevangenen waren. ‘Nee’, zei hij, ‘maar de anderen zijn nog aan het werk.’ Wij waren wat stil geworden door deze eerste indruk. We hadden allemaal een lichte shock te pakken. Het is ook een beroerd idee om in zo’n kamp opgesloten te zitten! Maar enfin, kop op. ‘Waar de weg mij brengen moge, mij geleidt des Heren hand.’

Toen we allemaal van een nummer voorzien waren, werden we naar een lokaal gestuurd om onze kleren in te leveren. Daarvoor in de plaats kregen we dan een uniform. Eerst moesten we in een douchelokaal onze waardepapieren afgeven. Ik kon nauwelijks van mijn foto’s, brieven, bijbeltje en gezangenboek afscheid nemen. Hoeveel moed en kracht heb ik daar niet uit geput! Het zijn mijn intiemste vrienden. Maar enfin, ik moet hier met een schone lei beginnen. Mijn Scheveningse strafrapport was wel wat al te vol beschreven. Vervolgens gingen we naar de zogenaamde ‘Bekleidungszimmer’. In de kou moesten we ons helemaal uitkleden en toen we naakt stonden, kreeg elk van ons een papier in zijn handen gedrukt. Op mijn beurt ging ik naar binnen terwijl iemand mij nariep: ‘Kees³, daarbinnen is damesbediening!’ Aan de Unterscharführer liet ik mijn papier zien en plotseling kreeg ik van achteren een aanval met een hondenzweep. Deze eerste slag verdoofde mij gelukkig meteen, maar deze verrassing kostte mij een tand en een kies. Mijn onmiddellijke reactie was; meteen naar buiten hollen. Daar kreeg ik nog een andere kaart, want ze hadden mij per ongeluk één in plaats van twéé kaarten gegeven. Nu weer naar binnen en na een paar minuten stond ik buiten in ons erekleed! Ik had een oud sergeantsuniform aan (radiotelegrafist). Nu moesten we naar de kapper. Overal waar wij kwamen was het een geweldige bedel- en steelpartij. Ze hadden Beckman bij het omkleden al een pakje sigaretten gerold. Iedereen wilde je wel een goede raad geven voor wat sigaretten, en de meesten van ons vlogen daarin. Vooral bij de kapper en zijn handlangers! Later hoorden wij dat dat een gebruikelijke vorm van ‘organiseren’, dit is stelen, was. In ieder geval hadden we al snel in de gaten dat het eerlijkheidspeil hier ver onder nul is. Hierna werden we over de diverse barakken verdeeld. Zo kwam ik met de meesten van ons in barak 2a te liggen. Ondertussen was het al vier uur geworden en we hadden nog steeds geen eten gezien. Zo langzamerhand gingen de meesten van ons een slaapplaats zoeken, dat moest je maar zelf doen. De kribben zijn hier driehoog opgebouwd. Je kon aan diverse opschriften zien dat dit alles ons leger had toebehoord. De timmerlui waren nog niet eens klaar met het aftimmeren van de kribben. Een timmerman verstapte zich door de drukte en viel van driehoog achterover op de grond. Hersenschudding! We schrokken. Iemand zei tegen ons: ‘Op dit gebied zullen jullie nog wel andere dingen beleven!’ Hij bedoelde hiermee: het zien liggen van een gewond lichaam. Alle plaatsen waren haast bezet. Beckman en ik vonden bij de ingang driehoog nog een krib vrij. We luisterden hier naar de nummers 3a en 5a. We inspecteerden onze slaapplaats maar de eerste indruk viel niet mee. Mijn bed, een kogelronde strozak zonder kussen, was erg stoffig en mijn kast was intens vervuild. Maar ja, dat kan nog wel veranderd worden.

Karel J.C. Beckman, getekend door medegevange John Dons, 1942.

Om vijf uur moesten alle Scheveningers aantreden en hierbij maakten we kennis met collega Häftling Jan Hurkmans, een communist die de Mof had aangesteld als ‘Blockälteste’, een soort opzichter. Een man die te erg in de gratie van de Mof wil komen, weinig psychologisch inzicht heeft en heel hard vloekt en schreeuwt. Aan dit stom gedrag hebben de gevangenen al heel wat ‘ringelpiesen’ te danken. Ringelpiesen is een vorm van exerceren.⁴ Ringelpiesen mit Handfassen is hiervan een zwaardere vorm, de tijdsduur wordt hierbij niet opgegeven. Je kunt de tijd dan als het ware niet aftellen, waardoor het zo eindeloos lang duurt. Dit moet een vreselijke straf zijn. Nu maakten we kennis met de regels van het appèl en leerden wij hoe onze houding moest zijn tegenover de Moffen. De Moffen worden hierin aangeduid als ‘Witte Muizen’. Wij leerden nu: ‘Stillstand’; ‘Die Augen links’; ‘Augen rechts’; ‘Mützen auf’; ‘Mützen ab’; ‘Rührt euch’; ‘In die Barakken weggetreten, marsch, marsch!’; ‘Auf die befohlene Arbeitsplatze’. Dit zijn allemaal onderdelen van het appèl. Ook werd ons uitgelegd wat ‘am Tor’ betekent. Dit is een straf waarbij de gevangene aan de poort komt te staan, meestal zonder eten. Deze straf kan voor een bepaalde tijd gegeven worden, maar het kan ook eindeloos duren. Bij dit oefenen wordt hevig door de Moffen gebulderd, maar verder viel het nogal mee. Om zes uur mochten wij met het appèl mee doen. Men had blijkbaar consideratie met ons, het ging nogal vlot en het heerlijke bevel: ‘In die Barakken, marsch, marsch’ klonk spoedig. Op dit sein is het iedereen geraden om in tempo de barakken in te stormen, anders begint de parade opnieuw. Nu kregen we eindelijk koffie en brood, wat ook wel nodig was, want we rammelden van de honger. Jammer genoeg was voor ons nog geen kaas ingekocht. Nu zagen we ook hoe de honger van mensen beesten maakt, ze gunden elkaar niets! Zelfs de kruimels werden van elkaar weggegrist. De broden werden verdeeld met een meetlat, onder een steeds heftiger ruzietoon waarbij vooral een paar man de boventoon voerden. Het gehalte van de gevangenen is slecht, en dat zal de stemming ook niet ten goede komen, want die is hier buitengewoon beroerd. Ik miste Scheveningen nu al, want daar was het geestelijk leven veel sterker. Vooral de onontwikkelde communisten hebben hier geen hoogstaande houding; zelfs onder elkaar zijn ze verre van vriendschappelijk. Deze mensen zijn door het geestelijk lage peil waarop ze staan zeer materialistisch ingesteld, en hun gedragingen zijn ook veel meer ongeremd. Veel erger is het als de mensen uit de intellectuele klasse zich niet kunnen beheersen. Ik weet dat het heel moeilijk is wanneer de honger knaagt om dan jezelf te blijven, maar door onderlinge steun moet toch een weg te vinden zijn om geen beesten te worden! Na het eten hebben we poolshoogte genomen van de algehele situatie in het kamp. Zo kwamen de kampverhalen los, en we merkten dat we hier in een hel terechtgekomen zijn. Vooral de Joden en de Russen hebben het hier heel zwaar. Ook de winter heeft tot dat alles het zijne bijgedragen. Veel mensen zijn door mishandeling en ondervoeding kapotgemaakt. Het schijnt hier allemaal beulswerk te zijn. Zo werd ik door de mensen ook gewaarschuwd om niet te vertellen waarvoor ik hier zat, want aan organisaties hebben ze een broertje dood en dan nog wel ‘levenslang’!

Vanavond hoorde ik dat mijn vriend uit Scheveningen, dominee Van den Bosch, die hier al enige maanden zat, vandaag overleden is. Toen het al te laat was, hebben zelfs de Moffen er alles aan gedaan om dit leven te redden, omdat zijn dood antipropaganda zou betekenen. Zijn nagedachtenis zal in mijn hart steeds levend blijven. Het gezang 300a heeft altijd zoveel kracht gegeven. Wat hebben wij in Scheveningen niet veel met elkaar over dit thema gesproken! Het was toen al net of hij voorvoelde dat hij het eind van de oorlog niet zou halen. Toen we samen in een luchtcel stonden vertelde hij mij dit: ‘Je geest Kees, blijft bij je, voor altijd!’ Om halfnegen werd het tijd om ons klaar te maken voor het slapen gaan, want om negen uur gaat de bel en dan moet alles onder de dekens liggen. Ondertussen maakten Beckman en ik kennis met onze buren. Tegenover ons liggen: Eras, Jan Edens, Eras sr., Van Mierlo, Zeestraten, Van de Mortel, Geert de Jong en een zekere Joop. Onder en naast ons liggen: Jan Hurkmans, Joop Voorhelm, W. Smeets, G. van Mourik, Tritt, Pech, Willem van Buuren en Dick Gerritsen. De Stubeälteste Oldekamp ligt ook onder ons. De leden van onze organisatie, de Oranjewacht, liggen verspreid, al liggen de meesten in déze barak. Door Eras worden we gewaarschuwd dat we de eerste nacht wel niet zullen slapen, doordat de deur om de minuut open en dichtgesmeten wordt. Dit is de zogenaamde piesparade, de voortdurende optocht naar de wc’s. We zijn doodop en denken na de bel heerlijk te kunnen slapen. Maar de kou zorgt ervoor dat dit niet gebeurt. De wind waait ons letterlijk om het hoofd. Handdoeken, mutsen, alles wordt gebruikt om wat warmte te scheppen. Wat moet dat in de winter vreselijk geweest zijn toen het werkelijk koud was! We boffen toch nog dat we nu pas naar dit oord getransporteerd zijn. Naast het open en dichtslaan van die vervloekte deur krijgen we er nog een ander hinderlijk geluid bij, namelijk dat vreselijke hoesten! Het is haast niet te geloven dat mensen zo benauwd kunnen blaffen en halen, ik werd er zelf benauwd van! Een hopeloze en eindeloze nacht, deze eerste nacht. Het naar de wc gaan in het halfduister is ook zo’n pretje. Je moet dan slaperig eerst iets warms zoeken, want in de wc’s is het tochtig en koud. En dan die afdaling en beklimming van die stellages langs de slapenden! Het is ook meestal vol voor de wc’s, want voor de 300 man zijn ’s nachts maar twee hokjes.

21 maart 1942

Het is vannacht ontzettend koud geweest en ik kon moeilijk in slaap komen, vooral door dat voortdurende lawaai. ‘Jullie wennen daar wel aan!’, riep Eras. We hebben daar maar geen antwoord op gegeven. Om vijf uur werd ik wakker door de kou. Mijn dekens waren weggegleden. En dan dat liggen zonder hoofdkussen! Een rampzalig gevoel. Beck⁵ was ook klaarwakker van de kou. Ik kon daarna ook niet meer warm worden en was blij toen de bel om halfzeven eindelijk klonk. Wassen en de helft van het brood wegwerken met een kroes hete koffie.

Na het appèl moesten wij met 180 man het plein schoonmaken. Een stom werk zonder enige leiding, waarbij iedereen zich druk maakte. Ik voelde me fit en ben met Beck vuil gaan wegdragen over een afstand van ongeveer 300 meter. Dat dragen gebeurt met een berucht foltermiddel: een soort draagbaar waarop zand, betonblokken, hout, en dergelijke geladen wordt, en door zijn voortdurende loodzware gewicht tenslotte niet meer te houden is. Ongeveer 40 man moesten nu dat vuil in de ‘Kieschgrube’, een grote kuil, storten.

Daar kwamen de Witte Muizen hun belangstelling tonen. In het begin was dit werkje prachtig gegaan, maar toen de Mof er zich mee ging bemoeien werd het moeilijker. We moesten op de terugweg zware stobben op de draagbaar laden. Na enige tijd begonnen we onze ruggen te voelen. Toch vonden we de behandeling nog wel meevallen, ik veronderstelde daarom ook dat de gruwelverhalen wel wat overdreven waren. Ik vroeg de voorman of wij van werk mochten wisselen met de opschepploeg, want onze ruggen deden pijn. Nu dat mocht. Zo kwam ik terecht bij een stel lijntrekkers; zij aaiden de aarde wat bij. Na een poos kwam er een Mof op ons afgestoven waarvan ik later hoorde dat dat de beruchte Berg was. Er volgde een lange reeks scheldwoorden. Ik stond het dichtst bij hem en ik moest mee. Achter de barak kreeg ik er flink van langs met een stok. Ondertussen probeerde ik hem te vertellen dat ik blij was dat ik buiten mocht werken, maar dat ik door het langdurige celleven niet meer voldoende kracht over had voor dit zware karwei, en ook dat de president van het Kriegsgerecht gezegd heeft, dat wij als heren en niet als Verbrecher behandeld zouden worden. Hij kalmeerde. Hoogentoorn werd nu geroepen. Hoogentoorn komt uit Den Haag en hij zit in de Mekel-affaire. Samen moesten we nu een zware hor halen. Ik moest met mijn handen de hor ophouden en schudden, terwijl Hoogentoorn het vuil erop gooide. Het ellendige gaas was aan alle kanten gescheurd, dus in een mum van tijd waren mijn handen kapot, maar die sadist vond het zo prachtig gaan. Hoogentoorn en ik wisselden elkaar af en we hebben het volgehouden. Het viel op het laatst niet mee, we waren doodmoe en jammer genoeg eindigt het werk ’s zaterdags pas om twee uur. Ik heb nu de tweede dag ook al een pak slaag gekregen. Het is te hopen dat dat geen gewoonte wordt!

Ik was tot nu toe de enige van onze groep die kennisgemaakt had met de stok. Ons was verteld dat we na tweeën vrij zouden zijn; was het maar vast zo ver! Het werktempo bleef hetzelfde. Ik werd gewoon misselijk van de honger, maar we konden ons niet drukken omdat Berg steeds bij ons bleef staan. Die ellendige hor bleef het middelpunt van het werk. Hoe dan ook, ik moest erdoor. Ik voelde dat Berg mij opnam en ik wilde de eerste indruk goed maken, want ik heb gehoord dat er een groot verschil in behandeling is en vrijheid van bewegen, als je in de smaak valt. Eindelijk twee uur! Tjonge, wat heeft dat lang geduurd! Het appèl was vrij langdurig omdat de mutsen niet gelijk opgingen. Na het appèl kregen we erwtensoep. Wat smaakte dat heerlijk! Ik maakte nu kennis met de beroemde overschep; een schep extra als er nog wat over is. Ik bezat nog een paar sigaretten die we toen maar meteen opgerookt hebben. Het roken onder al die begerige blikken is geen genot, tabak is hier de gouden standaard en voor één sigaret wordt ƒ 1,– tot ƒ 2,50 betaald.

Daar ging de bel, het was weer drie uur en we moesten aantreden. Nu maakten we onze eerste exercities; het was niet zwaar, maar het duurde zo lang. Je kon zien dat iedereen nog fit was, al voelde ik na die ochtend mijn body toch wel. Om zes uur appèl, en nu maakten we het beruchte ‘am Tor’ mee; na het appèl werden diverse nummers afgeroepen en met schoppen en trappen werden die mannen naar de poort gedreven. Vooral voor de zwakkeren is dit een vreselijke straf, zonder eten te moeten staan na zo’n zware lange dag. Eindelijk klonk weer het reddende: ‘In die Barakken marsch, marsch’.

Het brood uitdelen is weer een dagelijks terugkerende ruzie. Het is een walgelijk gezicht en toch zo begrijpelijk. We werden gewaarschuwd voor brooddieven. Het is beter geen brood te bewaren, want 50% van de gevangenen doet aan deze sport, als ze er de kans toe krijgen. Het instinct tot zelfbehoud trekt hier de mens tot het dierlijke neer. Vanavond kregen we boter bij het brood. Dit rantsoen is groter dan in Scheveningen. Ik ben best tevreden met de menage, al is het dan wat weinig.

Hierna ben ik weer in het kamp gaan rondslenteren. Eerst heb ik de Russen een bezoek gebracht. Hun Stube ziet er vrij behoorlijk uit, maar de mensen zelf zijn in een deplorabele toestand. Ze zijn lichamelijk te zwak om iets te doen; hoogstens vijf man kunnen nog iets uitvoeren. Ze werken ook niet meer, en dat wil wat zeggen als zelfs de Mof inziet dat deze mensen niet meer in staat zijn om iets te doen. Van de 120 man zijn nu nog maar 64 over: ‘Kultursache’...! Wat heb ik verder een kennissen ontmoet uit het gewone leven en uit Scheveningen. Natuurlijk werden er direct oude en Scheveningse herinneringen opgehaald. Degenen die een week eerder uit de gevangenis vertrokken zijn, hebben nu al een belabberde indruk over dit kamp. Ze vertelden mij, dat ze sterk de indruk hebben dat de Mof alles in het werk stelt om de stemming in het kamp volledig te verpesten. Niets mag, niets is mogelijk, en als er dan eens gunsten toegestaan zijn, worden ze nog ongelijk verdeeld. Dit doel hebben ze voor 100% bereikt. Er lopen hier zelfs gevangenen rond die alles aan de Mof doorgeven; een volledig spionagesysteem is het geworden. Zo wordt van die slechte stemming door de Duitsers gebruikgemaakt!

Op het plein zag ik Adri Pakvis terug. Een man van de OD, maar wat zag hij eruit! Ik herkende hem nauwelijks, zo vermagerd was hij! Hij voelde zich dan ook doorlopend vermoeid. Hij vertelde me nu enkele dingen, onder andere hoe zij urenlang in de hevige kou ‘Mützen auf und Mützen ab’ hadden moeten oefenen. En dan het staan ‘am Tor’ in die felle kou. Nee, de winter is ontzettend geweest.

Daarna heb ik Blokhuis, prof. Schoemaker, Westerveld, Duchateau, en enkele an-deren gesproken en met Schoemaker en Westerveld een heel gesprek gehad over onze affaires. Ik had met beiden in verbinding gestaan, al was deze verbinding gelukkig niet direct. Met Westerveld zouden daartoe in januari 1941 besprekingen plaatsgehad hebben. Al pratende viel mij bij sommige gevangenen iets bijzonders op. Er liepen namelijk enkele mensen rond met dikke koppen en gevulde wangen. Ze zagen er werkelijk patent uit! Dit waren onder anderen Gerritsma (od) en Theo van der Stap (od), de verplegers uit het revier, en enkelen met een baan als Hurkmans zagen er ook abnormaal goed uit. Ik trok hieruit de conclusie dat deze mensen op een of andere manier aan extra voeding kwamen. Deze mensen moest ik in de gaten houden, en daarom informeerde ik waar zij werkten. En zo weet ik nu dat Gerritsma in de Bekleidungszimmer en Van der Stap in het Duitse magazijn werkt. Ook kreeg ik te horen dat het Schweinenkommando buitengewone perspectieven biedt, en dat de stokers ook aan hun portie komen.

Vannacht zal het wel weer koud worden. Iedereen scharrelt met zakken en overjassen om het maar zo warm mogelijk te maken. Ik heb toch zo’n last van mijn gemillimeterde hoofd. De deur blijft geen minuut dicht en ook dat hoesten is niet van de lucht. Het liggen is ook geen genoegen, want door de harde onderlaag van planken krijg je hier zo’n punt in je heupen. De kribben aan de andere kant zijn van ijzer, die schijnen veel beter te liggen. Ik begin nu ook last van mijn mond te krijgen, ook dat nog! Gelukkig heb ik nog wat aspirine bij me, dat helpt wat. Die slagen zijn wel goed raak geweest! Ik realiseer me buitengewoon goed dat je hier ongelukkig bent als je met je lichaam begint te sukkelen, al is het dan maar met je gebit. Gelukkig, ik voel dat ik weer indommel.

22 maart 1942

Zondagmorgen. Officieus is zondag een vrije dag. We hoopten dan ook met rust gelaten te worden, want ik voel mijn body wel. Al had ik nog niet zoveel gedaan in verhouding tot het normale werk dat hier onder druk gepresteerd moet worden. Maar de overgang is wel wat groot.

Na het appèl werd ons opnieuw gecommandeerd om stenen te sjouwen. Met die massa viel dat werk wel mee. Nu begreep ik ook, dat men hier zo blij is met ieder nieuw transport. Hoe groter, hoe liever! Een groot transport geeft de Mof handen vol werk, waardoor de aandacht van de oude Häftlingen wordt afgeleid. Ook worden door de grote massa de slagen wat meer verdeeld. In een lange rij gingen de stenen van hand tot hand. Veel toezicht was er niet, waardoor alles even sloom ging. De familie Drukmans werd langzamerhand hoe langer, hoe groter. De meesten gingen stiekem de barak in of zaten achter de wc’s. Maar door eigen schuld konden we na het eten weer aan het werk om de stenenhoop af te maken. Het is ook zo dom, want natuurlijk heeft de Blockführer gerapporteerd dat wij ‘faul’ geweest waren! Na het eten stelde de sliert zich weer op en daar gingen de stenen van hand tot hand. Het was niet eens zo’n ongezellig werkje. Je kon er staande bij slapen of er een gezellig praatje bij maken. Wat hebben wij in Scheveningen niet gesnakt naar werk! En nu er gewerkt moet worden, drukt iedereen zich. Een raar wezen is een mens!

Vanavond hadden we vrij. We zochten elkaar weer op en zo langzamerhand kwamen de verhalen los over de beestachtige behandeling van de gevangenen. Waar blijft de zogenaamde ‘Duitse militaire eer’, als ze twee weken geleden een Russische soldaat samen met een dood varken in hetzelfde graf hebben begraven? Veel mensen zijn hier door ondervoeding, slaag en kou overleden. De verhalen over de Joden en de Russen zijn ontzettend! Voor ons zijn deze verhalen haast niet aan te nemen, want bij ons was op mijn ondervinding na nog niets gebeurd. De Russen zijn in hoofdzaak afkomstig uit de gevangenis van Kiev, waaronder ook, naar men zegt, acht soldaten. De mensen die in de gevangenis van Kiev zaten, zagen in de Moffen nota bene hun bevrijders!

Al slenterend kwamen we bij de barak van de Russen en we knoopten een gesprek met hen aan. Dat viel niet mee. Het beste kon ik nog met de Russische voorman praten, een machinist van de Kaukasische Spoorwegen, waarmee ik heel eenvoudig Duits sprak. Het zijn allemaal heel jonge jongens met een gemiddelde leeftijd van 20 jaar. Na een reis van 14 dagen zijn ze hier in Amersfoort aangekomen. Voedsel hebben ze haast niet gehad en hun kleding was, op hun schoenen na, in een deplorabele staat. Na hun aankomst moesten ze als propaganda door Amersfoort lopen. Hun aanwezigheid hier was bedoeld als voorbeeld hoe smerig en slecht de Russen nu wel zijn. Zo werd mij verteld dat alle bezette gebieden zo’n portie Russen gekregen hebben. Jammer genoeg voor de Moffen is deze reclame volkomen mislukt. Deze propaganda heeft zich juist tégen de Moffen gekeerd. Toen dit dan ook werd ingezien, werden de Russen als oud vuil behandeld. Behalve bij het werk werd verder haast niet naar hen omgekeken. ‘Beesten zijn die Russen!’, moest de propagandaleuze zijn. In het kamp was voor hen een cirkel afgeschoten met prikkeldraad eromheen. De inventaris bestaat uit een soort wc en strozakken. Dekens hebben de Russen niet nodig, dat zijn ze in hun achterlijk land toch niet gewend, vinden de Moffen! Bij hun aankomst was de zogenaamde propagandacompagnie aanwezig om deze Russische cultuur op film vast te leggen. Om wat ‘Bewegung’ te verkrijgen, smeten onze cultuurbrengers een stuk of 15 broden tussen de Russen, in de hoop dat hierdoor een geweldige vechtpartij zou ontstaan. Maar... niets daarvan! De ‘Herren’ stonden verstomd! Hoewel ze volkomen uitgehongerd waren, verdeelden de Russen de broden heel kalm onder elkaar. Drie dagen lang hebben deze mensen in de buitenlucht gebivakkeerd! Dit zou uitstekend zijn om het ongedierte te doden. Na drie dagen moesten ze gewassen worden en ontluisd. Dat was natuurlijk weer een prachtige taak voor de Joden.

Er was voor de Russen een tolk aanwezig, een lange lugubere vent, een Wit-Rus, een bééstmens. Hij en de beul van het kamp, dokter van Nieuwenhuysen, die gelukkig naar het Oostfront vertrokken is, hebben alleen al wat de Russen betreft een ondraaglijk leed op hun geweten. Op een gegeven moment bijvoorbeeld werden de Russen, als zij zich gemeld hadden in de spreekkamer, door deze heldhaftige beulen afgeranseld. Wat moeten dergelijke typen een haat in zich dragen of zijn ze psychisch volkomen vergiftigd? Of bezitten ze een abnormale aanleg en hebben ze zich, om hun sadistische neigingen te kunnen bevredigen, speciaal voor dit werk aangemeld?

Het werk dat de Russen hier moeten presteren staat gelijk aan dat van het beruchte strafcommando; dus het langzaam laten uitmoorden. Zo moeten ze bijvoorbeeld in looppas over een afstand van 400 meter zware boomstammen dragen. Om de 50 meter staat een beschermer met een stok om hen, hoe ze ook lopen, af te ranselen. Het eigenaardige van dit Aziatische volk is het flegmatische in hun bewegingen. Of ze afgeranseld worden of niet, hun tred blijft hetzelfde, waar de Mof zich dood aan ergert. Hun houding is volkomen gelaten, er zit geen greintje levensmoed meer in. Alles bij elkaar, ook het beruchte ‘am Tor’ staan in de hevige kou, heeft hun gelederen sterk uitgedund. Russen zijn het eigenlijk niet, tenminste de meesten van hen voelen zich niet als zodanig. Ze komen uit een gebied ten oosten van de Kaspische zee. Sommigen hopen zelfs dat Moskou en Leningrad zullen vallen, want dan kunnen ze weer naar huis is hun gezegd. Mijn zegsman is echter een gevangene uit Kiev en geen soldaat, die zullen wel anders praten. Een van de soldaten vertelde mij, dat ze en masse waren ingezet om de Duitse stootkracht te verzwakken. Maar de grote broers, die in depots achter Moskou en in de Oeral zitten, moeten nog beginnen. Het mensenmateriaal schijnt onuitputtelijk te zijn! Deze Russen zijn typische kerels met sterk Mongoolse inslag. Sommigen doen ook sterk aan Turken denken. Ze hebben prachtig verzorgde gebitten, die zijn blinkend wit en als extra versiering zijn ze bezaaid met stukjes goud. Ze vinden het prettig dat door ons gebeden wordt, maar hoe hun eigen geloof is, kan ik nog niet begrijpen. Ze doen mij sterk aan Inlanders denken door hun houding en hun gang en ook door hun spreken. Evenals de Inlanders willen ze je uit beleefdheid steeds gelijk geven, en alles voor je zo prettig mogelijk voorstellen. In het begin werden ze tussen de andere gevangenen ondergebracht. Hier bleken het ware organisatoren en bietsers te zijn (een bietser is een snuffelaar in vuilnisbakken). Naderhand zijn ze allemaal verhuisd naar barak 4.

In de avond, zoals ook nu, komen ze naar het revier voor behandeling. Dit wordt in stilte door de gevangenen, verplegers en doktoren, gedaan; ze mogen namelijk niet meer behandeld worden en daarom is hen de toegang tot het revier ontzegd. Ze zien eruit als levende skeletten. Hoe deprimerend is het zicht op die avondtocht naar barak 1 in die langzame slepende tred... Ik ben vanavond ontzettend somber, al die ellende moet eerst nog verwerkt worden. En we hadden nog wel gedacht dat we door Scheveningen gehard waren! Ook de slechte stemming onder de gevangenen werkt zo drukkend. Niets, totaal niets mag hier gedaan worden voor de geest, en er wordt ook niets gedaan. Ja, onder elkaar worden lezingen gehouden, wat buitengewoon goed is, maar alles gaat in stilte. Ik kan er nog niet toe komen om naar zo’n lezing te gaan, ik moet eerst maar eens op de hoogte zijn van de kamp- en werksituatie. Ook heerst hier zo-waar nog een klassenstrijd! Het geloof in de mensheid zou je hier wel verliezen, al mag je hier niet volgens de oude norm oordelen omdat alles gebaseerd is op de honger. Het gevangen zijn drukt hier veel zwaarder dan in Scheveningen. Vooral door deze voor mij zo bekende omgeving en het zo dicht bij huis zijn. Ook het ontzettende verlangen om mijn vrouw te zien drukt me zwaar. Maar enfin, we moeten ons harden en onszelf blijven. Ik weet dat ieder zo zijn eigen problemen heeft. Hoe vaak ben ik hier niet geweest in mijn diensttijd. Ik heb op dit terrein met de padvinders geoefend, met de rijvereniging deze streek doorkruist. O, dat ellendige gevoel zo dichtbij en toch zo ver van vrouw en kinderen te zijn. Ik heb het gevoel het niet te zullen halen, en ik begrijp niet hoe de mensen het zo lang volhouden. Ik voel mij, ondanks mijn vrienden, zo hopeloos eenzaam! Ook het idee die stakkers hier niet te kunnen helpen is iets vreselijks. Het is zelfs gevaarlijk om iemand te helpen die in elkaar gezakt is, vooral als het een Jood is. Wij werden hier speciaal voor gewaarschuwd, maar gelukkig heb ik het nog niet mee hoeven maken.

Met Beck heb ik al deze problemen behandeld, ook hij voelt dit alles zo aan. Ik zie erg tegen de nacht op en tegen morgen, want Berg heeft ons beloofd dat hij ons op frisse wijze zal aanpakken. Hij zou ons eens flink opvoeden, want dat hadden wij, ‘die verdammte Holländische Saboteure’, nodig. Ik stelde me maar weer in op psalm 42: ‘O, mijn ziel, wat buigt ge u neder. Waartoe zijt gij in mij verontrust?’ Dit is ook de enige weg, om alles over te geven aan Gods leiding. Geen fatalistisch overlaten, maar een actief streven naar het goede.

Morgen zullen we in de diverse Arbeitskommando’s ingedeeld worden. Men heeft mij wel gewaarschuwd om te trachten uit de gevaarlijke commando’s weg te blijven. In ieder geval ben ik goed ingelicht en zo’n buitencommando lijkt me toch niet zo onaangenaam. Ik ben dan heerlijk buiten en ik ben toch jong en sterk? Tjonge, wat zal het vannacht weer koud zijn! Ha, wat zijn die Engelsen weer vroeg! Eras zingt al: ‘Zoem zoem zoem zoem – ha die ho, zoem zoem zoem zoem – there they go!’ Onze Vader die...

23 maart 1942

Ik ben erg benieuwd wat deze dag ons brengen zal! Dit is een dag van buitengewoon veel betekenis, want het ligt in hoofdzaak aan het commando of je het kunt volhouden of niet. Na het appèl moeten de nieuwelingen blijven staan. De Arbeitsführer riep nu de verschillende beroepen af, en je kon je dan voor een of ander beroep bij hem melden. Degenen die nog overbleven, werden dan door hem bij een of ander commando ingedeeld. De vakmensen hadden dus geluk! De Arbeitsführer is een zeer ongunstig type. Hij lijkt sprekend op Hermann Göring. Het is een sadist die doorlopend aan de drank is, en zichzelf steeds bij zijn vrienden in de garage drukt. Hij is het type van de Edelgermaan. Allereerst worden de timmerlieden opgeroepen. Hoefsloot en Vleeschhouwer meldden zich. Ik wist niet of ze ooit iets met timmeren te maken hadden gehad, maar het is in ieder geval verstandig om een vakbaantje te krijgen. De behandeling is dan veel beter. Toen werden de tuiniers opgeroepen. Nou, daar waren zeer veel liefhebbers voor! Ik wist niet dat we zoveel tuinarchitecten in ons midden hadden. Ik had me de vorige avond voorgesteld dat ik me voor het tuinwerk op zou geven, maar nu zou ik dolgraag als Sanitäter in het revier tewerkgesteld willen worden. Daarom bleef ik maar staan. Voor de tuin meldden zich van de Oranjewacht (de organisatie waarin we gezeten hadden): Van de Burgt, Van Buuren en Gerritsen.

De kappers werden nu afgeroepen. Dick Boerrigter meldde zich. Hij is scheikundig ingenieur, maar in Scheveningen heeft hij ook geknipt en geschoren. Vol trots vertelde hij mij dat hij toen het hoofd van generaal Hasselman geknipt heeft. Dankzij het in bezit hebben van een tondeuse is Dick nu als kapper aangenomen.

Zo werden diverse beroepen aangekondigd, maar voor mij was er niets bij. Nu, dan maar in zo’n buitencommando. Ik ben toch sterk en gezond, het zal heus wel meevallen. Ik werd nu met 120 man ingedeeld bij het Schiesstandkommando. Onze voorman is een beste vent, een kapelaan luisterende naar de naam Kees. Hij zit voor de Bisschoppelijke brief. Ik hoop hem later nog eens te zullen ontmoeten.

Ondertussen probeerde ik nog wat te bereiken door naar de Arbeitsführer te gaan en mij bij hem op te geven als Sanitäter. Het enige wat ik hiermee bereikte, was het noteren van mijn nummer. Wij kregen nu onze Arbeitskommandoplaats aangewezen. Elke morgen moeten wij ons tegenover de Blockhut opstellen. Nadat we aan alle kanten waren geteld en opgeschreven, moesten we gereedschappen gaan halen. Na dit gedaan te hebben ging het in ‘Gleichschritt vorwährts’. Onze voorman meldde ons bij de Blockhut af en daar gingen we naar de schietbaan, omringd door posten bestaande uit landverraders, namelijk de Nederlandse ss. Onderweg kwamen we langs een diepe kuil waarin het Jodencommando al aan het werk was. Zo nu zijn we op de schietbaan! Wat is het toch een prachtige omgeving en wat is het heerlijk weer! We kregen eerst instructie wat we moesten doen. Met een zware bijl moesten repen in de hei gehakt worden, en deze repen daarna met een schop uitgestoken. De uitgestoken plaggen moesten we nu aan de rand van het kreupelhout optasten. In dit commando zitten wel de meeste mensen van de Oranjewacht. Ik zag hier onder andere: De Brauw, Voges, Meinema, Van der Lee, Van der Wal en Coenradi. Beckman was vanwege zijn leeftijd in het aardappelcommando geplaatst. Daar boft hij bij! Witte Muizen komen daar haast niet voor. Het is natuurlijk wel enorm eentonig, dat hele dagen schillen, maar toch moet het daar wel genoeglijk zijn. In dit commando schijnen diverse mensen te zitten waar je goed mee kunt praten.

Ik ben nu eerst gaan hakken en heb ter afwisseling plaggen weggedragen. Wat heerlijk is het om weer in de natuur te zijn! Ik voelde mij sportief opgelucht. Ik heb geweldige zin om eens flink aan te pakken. Heerlijk, om weer in de aarde te wroeten. De heidegrond is voor mij, door het dorp Wiessel waar ik indertijd gewoond heb, zo overbekend! Aan de eikenstobben komen alweer de jonge twijgen uit. Deze zijn heerlijk om het honger en dorstgevoel te stillen. Daar zie ik een hagedisje lopen. Tjonge, wat houd ik van dit land en deze liefde is door de aanwezigheid van de Duitsers zo oneindig veel groter geworden.

Vlakbij mij werkt een zekere Schepers uit Den Haag, een berucht type. Ik kende hem al uit de gevangenis. Het is een zwendelaar en een gevaarlijke fantast, die zeer zeker na de oorlog opgepakt moet worden, al was het maar om zijn Scheveningse daden. Hij trachtte nu met mij aan te pappen. Hij zou mij wel helpen, want hij kon invloed uitoefenen bij de Moffen. Het was dan ook verwonderlijk, in hoe’n korte tijd hij een soort voormanbenoeming kreeg. Een van de mannen schold hem uit dat hij geen poot verzette en hij antwoordde dat hij niet hoefde te werken. Heel vreemd, terwijl de Scharführer erbij stond, wandelde hij rustig rond. Ik ben maar wat uit zijn buurt gegaan. Nu sloot ik mij bij een Arnhemmer aan, een bijbelvorser, van beroep violist bij de Arnhemse Orkest Vereniging. Ik vond het prettig om met hem te praten, vooral omdat hij net gepakt was, een prachtige nieuwe bron dus! Onder het werk vertelde hij me het opbeurende nieuws.

Zo langzamerhand begon ik mijn rug te voelen en last van blaren aan mijn handen te krijgen. Het is ook zo vervelend dat ik nog geen klompsokken heb, waardoor mijn rechterwreef begint open te gaan. Daarom ging ik maar een kalmer werkje zoeken en onder protest van een van de optassers stelde ik mij naast hem op. Dit was een prachtplaats! Je kon hier alles overzien en als je de dragers vroeg om de plaggen op bepaalde plaatsen neer te gooien, dan had je niets anders te doen dan te vragen en aanwijzingen te geven en hoefde je verder geen hand uit te steken. Door het grote aantal gevangenen en door de lange rij die we vormden, kon het toezicht nooit 100% zijn. Er waren maar twee Muizen voor deze lange rij. Dat lijntrekken valt niet mee en je wordt er dan ook behoorlijk moe van. Bovendien voel je daardoor de honger veel meer. Toch is dat Moffenbaantje, om toezicht op ons te houden, minstens even zwaar. Maar ja, zij zijn beter gevoed. Wij hebben uiteindelijk twee man in de gaten te houden en zij 120. Het is toch zo’n komisch gezicht: als de Moffen naar links gaan, draaien alle achterwerken naar rechts en omgekeerd!

Eindelijk twaalf uur. Het eten smaakt weer heerlijk! Hierna ben ik wat gaan liggen. Ik voelde me zo gloeierig; mijn hele lichaam straalde warmte uit, terwijl ik toch niet eens zo heel hard gewerkt heb. Om één uur moeten we weer beginnen. Dit is een nare tijd, de tijd van een tot zes uur; het duurt zo ontzettend lang, en als het daarna nu maar afgelopen was. Het appèl van zes uur geeft maar al te vaak onaangename verrassingen! Ik merk nu wel, dat je hier zuinig met je lichaamskracht moet omgaan! Gelukkig dat het weer zo mooi is en dat het overdag niet regent.

Onder het optasten kon ik de omgeving zo’n beetje verkennen. Het zag er zo verleidelijk uit om een ontsnappingspoging te wagen. De schietbaan is ongeveer 80 meter en loopt met een lange helling van het kamp af. Deze hele baan moet vanaf het begin afgegraven worden. Het niveauverschil is ongeveer 8 meter en dat moet genivelleerd worden. Een prettig vooruitzicht is dat! De baan ligt tegenover het kamp. Het is te hopen dat de Moffen raak zullen schieten als ze oefenen, anders krijgen wij de kogels in het Lager. Maar het is te hopen dat ze zullen ophoepelen voor de baan klaar is! Wat is hier anders het natuurschoon nodeloos verknoeid; er wordt maar raak gekapt.Maar we zullen hen naderhand de rekening wel presenteren!

Aan de kant van het Lager ligt een rand kreupelhout; aan de linkerzijde grenst een vrij groot dennenbos. Rechts ligt een prachtig kreupelbos en daarachter weer een dennenbos. Daar moet Laan 1914 zijn! In de verte op de heuvel staat het uitgebrande huis van Jhr. Wrangel, een Duits vliegtuig is er indertijd tegenaan gebotst. De posten staan hier ongeveer 50 meter uit elkaar. Ontsnappen is mogelijk maar de kans om weg te blijven is klein, want de ss houdt van drijfjachten en ze sluiten je zo in. In ons commando zag ik een paar mannen met een rood lapje op hun rug lopen. Dit zijn de zogenaamde vogelvrijen. Zodra ze een verdachte beweging maken, mag er op hen geschoten worden. Alsof de Mof niet op ons zou schieten, als we een verdachte beweging zouden maken! In ieder geval wordt er bij de minste beweging zonder waarschuwing op de roodlappen geschoten. Ik zal eens informeren, hoe ze geprobeerd hebben te ontsnappen.

Oh, wat schoot die tijd langzaam op! De Moffen probeerden ons nog op te jagen maar het tempo bleef hetzelfde. Het wachten op de bel leek nog vermoeiender dan het werken, maar dit kwam door de honger. Ginds bij de Kieschgrube werkte het Jodencommando, ze droegen die beruchte bakken met zand. Ik hoorde de Moffen wel vreselijk tegen ze tekeergaan, maar zag niet dat er geslagen werd. Het slome tempo bij het dragen van de bakken is een vreselijk gezicht. Je kon zien dat die mensen uitgeput waren. Ik begon mijn rug ook te voelen en toen ik de anderen vroeg hoe zij zich voelden, bleken ze ook niet meer fit te zijn. De lange Polman voelde zich hopeloos, hij had een geweldige diarree en moest telkens even weg. Hij is zo lang dat niets hem past. Zelfs zijn schop is te kort, maar hij zal wel te lang zijn voor elk normaal gereedschap. Hij stond steeds met zijn handen in zijn lendenen. Het zou voor hem een zegen zijn om in een ander commando geplaatst te worden! Elk ogenblik verdween hij in de bosjes waar hij een forse fanfare blies! Hij werd nog door een post gewaarschuwd niet te ver in het kreupelhout te verdwijnen. Polman is een fijne vent, ik ben blij hem te hebben leren kennen. Hij zit in de zaak Mekel, een spionageaffaire. Ik had medelijden met hem, want buikloop zwakt zo af en dat is hier een te grote luxe. Er heerst in het Lager een voortdurende en niet te onderdrukken dysenterie, voorzichtig zijn is dus geraden!

Eindelijk liep het tegen zessen. Stiekem deden we vast onze overjassen aan en maakten het gereedschap schoon. Daar ging eindelijk die ellendige bel. Wat laat dat ding toch altijd lang op zich wachten. Als extraatje mochten we ieder twee stobben mee naar het kamp nemen. Ik had dadelijk twee lichte exemplaren te pakken. Gauw hadden we vier rijen gevormd, en daar ging het ‘Met blijdschap voorwaarts’, een verbastering van ‘Im gleichschritt vorwährts’. Zo snel mogelijk meldde Kees, de voorman van de Schiesstand, ons bij de Blockhut aan. In looppas werden de stobben neergegooid en zo snel mogelijk het gereedschap ingeleverd. Daarna zochten we haastje-repje onze appèlplaats op. Ik ging maar steeds in het midden staan in de hoop daar wat minder op te vallen. Hurkmans was weer aan het brullen; het is toch zo’n kolder dat geschreeuw elke dag bij het appèl, dat gevloek en getier is zo nodeloos. Als het dan nog maar hielp, maar hij maakt het voor de gevangenen steeds moeilijker. De mensen zijn toch al slap en dodelijk vermoeid door de honger en dan deze dagelijkse kwelling er nog bij! Nooit is het goed!

Het voor- en zijwaarts richten van de massa viel niet mee, maar eindelijk stonden we goed. Na het appèl moesten we blijven staan en daar kwam Berg met een briefje in zijn hand. Nu werden er nummers afgeroepen. De afgeroepene moest ‘Hier!’ antwoorden, en dan was het zaak om in looppas naar de poort te rennen. Enkele zwakke broeders konden niet meer hard lopen; zij werden toen naar de poort geschopt, waarbij natuurlijk telkens enigen tegen de grond kwakten door al te slappe benen.

Enfin, na dit opwekkende gezicht mochten we inrukken, een stuk of 20 gevangenen ‘am Tor’ achterlatend. Het brood smaakte best en we kregen er vandaag nog een stuk worst bij. Bovendien nog een halve liter rauwkost, een beste avond dus! Het valt niet mee om je halve broodje te laten staan voor de volgende ochtend, maar dat moet wel, anders houd je het dan niet uit! Na het eten ga ik mij helemaal wassen. Ik heb de gewoonte aangenomen om dat iedere avond te doen, het helpt om dat vervelende koortsachtige gevoel weg te nemen.

Zo, het is avond, het meest prettige gedeelte van de dag. Ik ben eigenlijk wel heel erg moe, maar het lijkt me beter om nu rustig te gaan wandelen. Ik heb niet te veel last van mijn gebit en ik hoop dat dat zo blijft totdat ik behandeld word. Het is anders wel prettig, dat ik dankzij dat pak slaag nu naar huis mag schrijven om geld voor de tandarts te vragen! Zo kan mijn vrouw tenminste te weten komen dat ik hier zit. De tandarts behandelt hier niet voordat hij het geld ontvangen heeft.

Vanavond wil ik géén gruwelverhalen aanhoren. Ik wil nu tot mezelf komen en al die ellende even uit mijn gedachten bannen. Beckman loopt met mij op en ons gesprek gaat over de internationale politiek. Ook vertelt hij mij over zijn ervaringen uit zijn Indische officiersloopbaan. Nu kom ik langzamerhand wat tot rust.

In de barak ondervinden we veel steun van onze slaapgenoten, in het bijzonder van Groothelm en Smeets. Die jongens zijn ons steeds met alles behulpzaam. Vanavond kan ik haast niet van mijn brood afblijven, het ligt zo verleidelijk in mijn kast. Ik heb een geweldige honger en ook mijn dorst is niet te lessen, ik drink de hele avond door. Hoe zal nu de nacht zijn? Ik hoop dat we beter kunnen slapen. Ik heb het raam bij mijn hoofd zo goed mogelijk met een handdoek dichtgestopt. Welterusten allemaal! We krijgen nog de waarschuwing geen overjassen als dekens te gebruiken, want de ‘Rooie’ komt controleren en die is allang blij als hij er iemand bij kan lappen! De Rooie is een Duitser die jarenlang onze gastvrijheid in Rotterdam genoten heeft.

24 maart 1942

Het slapen ging vannacht iets beter. We hebben ook weer het overvliegen van de Tommy’s gehoord. Iedereen is vol van een eventuele invasie. Het lijkt mij ook de enige mogelijkheid om bevrijd te worden. Ik heb nog steeds geen vertrouwen in de Engelsen, ik reken liever op Rusland, daar wordt tenminste niet zoveel gepraat! Ik heb een grote bewondering voor dat land.

We werden na een rustig appèl weer naar de schietbaan gebracht. Ik ben maar direct gaan optassen, dat baantje beviel me nog het beste. Vlak bij mij stond een van de posten. Ik probeerde met hem een gesprek te beginnen, maar daar durfde hij niet op in te gaan. Er zijn vrij geschikte mensen onder deze soldaten, maar over het algemeen is het schorriemorrie en we weten dat de stemming onder deze ‘Nederlanders’ vrij beroerd is. Maar ik heb nog geen ondervinding op dat gebied.

Na een paar uur vroegen anderen of ze in mijn plaats mochten opstapelen. Ik ben toen stronken gaan rooien; heel kleine stronken, want ik voelde wel dat ik veel te hard van stapel gelopen was. Het meest vermoeiende van dit werk is het in de gaten houden waar de Moffen uithangen. Daar verderop werkten mannen die een mooie baan hadden, ze moesten namelijk het terrein opmeten. Dat zou ook wat voor mij zijn! Ik heb er wel helemaal geen verstand van, maar het was duidelijk dat die mannen dat ook niet hadden. Geen wonder, de leider van het groepje bleek kapelaan te zijn. Daar mijn schoonvader landschapsarchitect is, vond ik dat voldoende reden me hier als landschapsarchitect uit te geven. De Mof die dit werk moest uitvoeren, had ook niet veel inzicht in de zaak. Ik ging eens met de man praten en probeerde hem duidelijk te maken dat er eigenlijk niets van deugde. Hij legde me uit wat hem was opgedragen en met een air van kenner vertelde ik hem enkele technische fantasieën die hij blijkbaar voor waar aannam. Hij zag door mijn verhalen een expert in mij! Natuurlijk had ik hem eerst wel gevraagd welk beroep hij thuis uitoefende. Nu, dat beroep had iets met koeienverkoop te maken, dat kwam dus goed uit. Vervelend genoeg kreeg ik concurrentie. Er bleken meer liefhebbers voor dit mooie baantje te zijn, ook anderen konden liegen en fantaseren! Onder elkaar ontstond een geweldige ruzie! Ja, wie had het meeste recht op dit inspecteurschap van fortificatie. Iemand vroeg mij welk beroep ik had. Ik keek hem dom aan en zei: ‘Landschapsarchitect’. ‘Hoe is het mogelijk’, zei hij, ‘gisteren heb je je opgegeven als Sanitäter’. ‘Is die combinatie dan niet mogelijk?’, vroeg ik hem. In ieder geval werd mijn nummer ook opgeschreven als landschapsarchitect!

Daar ging de bel gelukkig weer. Het eten was heerlijk: gortenpap. Jammer, dat het zo weinig was. Ik had me er al over verwonderd dat het eten hier zo smakelijk was toebereid, maar dat bleek niet zo verwonderlijk. We hebben als kok Frans van den Berg, een vroegere kok van ‘Royal’ uit Den Haag!

’s Middags gingen we in groepjes naar de ‘levensloop’. Op de Schreibstube moesten we onze persoonlijke levensloop vertellen. Een prettige bezigheid was dat, en het duurde zo heerlijk lang. Natúúrlijk was ik niet anti-Duits! Jammer genoeg kon ik hier niet opgeven dat ik voor ‘koper en tin’ zit. Wanneer een Mof je vraagt waarvoor je zit, zeg je anders altijd: ‘Voor koper en tin’, dit is het clandestien verhandelen van koper en tin. Zoiets doen ze zelf, daar kunnen ze inkomen, maar een organisatie... O wee, dat is ‘Staatsgefährlich’! De behandeling is dan veel slechter.

Onder de ‘levensloop’ vroeg ik de beide roodlappen die in ons commando zitten, hoe ze geprobeerd hadden om weg te komen. Nou, dat hadden ze wel heel eenvoudig gedaan! Onder het motief hun behoefte te moeten doen onder het werk, zijn ze in het kreupelhout gaan zitten. Toen er even niet opgelet werd, hebben ze de benen genomen. Dit is wel de eenvoudigste manier, maar het is dan ook wel heel weinig doeltreffend! De Moffen liepen vanmiddag met vervaarlijke stokken rond waarmee ze enkele klappen uitdeelden. Ze werden veel scherper in hun optreden. Na enige tijd kregen we bezoek van Berg, waardoor het werktempo aanzienlijk verhoogd werd. Hij scheen ons van verre geobserveerd te hebben, want hij liep regelrecht op een van de roodlappen af. Een afranseling volgde en het ging net zo lang door tot de man tegen de grond sloeg. Ik stond te trillen van woede. Moet een weerloze zo behandeld worden? Is dat nou de eervolle Duitse houding waar ze zo prat op gaan? De roodlap lag daar op de grond en wij moesten gewoon doorwerken. Er werd zelfs om hem heen gewerkt maar niemand mocht hem aanraken. Hij bleef wel heel lang liggen, bewusteloos na die afranseling. Of zou hij, na weer bijgekomen te zijn, bewusteloosheid simuleren? Dat simuleren is anders levensgevaarlijk, want de Mof geeft ter controle een schop tegen de geslachtsdelen. Ik moet daarbij denken aan een boekje van de ehbo. In het hoofdstuk ‘Hoe merk ik of iemand bewusteloos is?’ zou deze Moffenmethode bij een nieuwe uitgave opgenomen kunnen worden. Het was gewoon een beestachtig toneel!

Deze middag ging gelukkig wat sneller voorbij. Ik mocht nog een boodschap doen in het Lager. Nu, dat breekt weer een stuk van de tijd. Toen ik terugkwam, ging meteen de bel voor het appèl, dat was mooi uitgemikt! Bij het appèl maakte ik kennis met ‘Mal Herunter’, een van onze beschermers. Een loeder! Tot in het oneindige moesten de

mutsen af- en opgezet worden. Dit gebeurt alleen als er een hogere bij staat. Hij moet toch kunnen laten zien dat hij een goede opvoeder is! Vandaar zijn benaming Mal Herunter. Ha, eindelijk was het goed. Na het appèl moesten we blijven staan en daar ging het weer ‘am Tor’. Deze voorstelling was erger dan gisteren. Nu werden twee Joden niet alleen geschopt, maar volledig afgeranseld. Een bloedde uit zijn oor. Hij werd bewusteloos ‘am Tor’ gelegd. De vangst was vandaag 36 man. Arme kerels, geen eten na zo’n dag van opgejaagd zijn! O, daar gebeurt weer iets! Een Limburger heeft een paar aardappels in zijn zak, en dat is door een Arbeitsführer ontdekt. De piepers kunnen niet anders dan gestolen zijn, georganiseerd heet dat hier. Hij moet zich in de kou naakt uitkleden en daar krijgt hij ervan langs. Tjonge, wat gaat dat hard! Als een slang kronkelt dat naakte lichaam onder de slagen, steeds maar gaat het door. Eindelijk zakt hij door zijn knieën. De Mof houdt niet op met slaan. Half versuft kruipt de stumper op handen en knieën naar de poort. Dit is een automatische beweging, want deze Limburger staat praktisch elke avond ‘am Tor’. Halverwege de poort zakt hij eindelijk door polsen en knieën. Daar ligt hij uitgestrekt. Uitstekend gedaan Mal Herunter! Daar waren mooie slagen bij man! Zijn collega’s staan erbij te lachen. Deutsche Erziehung!

Vanavond ben ik met Beck naar een voordracht gegaan over het mijnwezen, een heel interessant onderwerp. De spreker was een zekere Hermans, een mijnwerker van de Maurits die een heel aardige voordracht hield. Na de lezing gingen we nog een stukje omlopen. Het valt mij op dat de Russen zo weinig buiten komen, ik zie ze alleen maar op hun avondlijke wandeling naar het revier. We wandelen niet zo lang, want ik voel me niet zo heel erg lekker. Ik houd nog steeds dat gloeierige gevoel, het zal wel overspanning zijn. Ik geloof ook dat ik dat drinken overdrijf, maar ik heb ook zo’n reusachtige dorst. In de barak maak ik kennis met Jan Edens, een boer uit Almelo, een communist. Hij was me al eerder opgevallen door zijn typische houding en zijn aapjesgezicht. Het is ook net een aap zoals hij naar zijn krib klimt en er zich weer af laat zakken. Hij lijkt mij een prettige vent toe.

Ik ga nu naar huis schrijven om ƒ 11,- voor de tandarts op te sturen. Mijn vrouw weet dan tenminste dat ik hier zit! Met mijn mond gaat het vrij goed, de pijn is in ieder geval niet erger geworden. Daar verderop in de barak is een geweldige ruzie ontstaan. Er wordt zelfs gevochten! Hoe langer, hoe meer mensen bemoeien zich ermee. O, ze hebben een brooddief gepakt! In triomf gaat het naar de Blockoudste. Als hij dit doorgeeft, is de man nog niet gelukkig!

Het geval wordt niet doorgegeven, de Blockoudste straft hem met onthouding van toespijs. Hij krijgt dan 14 dagen geen kaas, worst of jam bij zijn brood. Na een paar dagen organiseert de Stubeoudste wel weer de toespijs voor hem, want hoevelen zullen geen brood stelen als ze de kans krijgen! De honger is machtig. Daar gaat de bel voor de laatste ronde. Het is weer erg tochtig. Wat vervelend dat de kachel elke avond om acht uur uit moet zijn! Mijn humeur is beneden peil! Ik ben nog lang mijzelf niet. Ik bid om kracht en vertrouwen. Maf ze allemaal.

25 maart 1942

Voor het appèl nog probeerde ik enige steun te krijgen voor mijn benoeming als Sanitäter. Daarom heb ik met de beide Banninks gepraat. Dirk Bannink is de dictator van het revier, de andere Bannink is zijn vader. Beiden zijn communist. Dirk beloofde dat hij me met deze benoeming zou helpen. Dat is tenminste al wat. Nu nam ik een paar doktoren in de arm. Deze zitten hier voor een of andere actie van de Vereniging van Geneeskundigen, maar ik merkte wel dat ze in het revier niets te vertellen hebben. Ze moeten voor Sanitäter spelen, dat is in Den Haag gedecreteerd. Ik zag al gauw dat de doktoren niet in een gunstig blaadje staan, dus alleen Bannink zou iets voor mij kunnen doen.

Op de schietbaan merkte ik iets vervelends op: ons commando was kleiner geworden, verschillende mensen hadden kennelijk een ander baantje gekregen. Dat betekent een verscherpte controle op ons door het verminderde aantal. Ik ben met hulp van voorman Kees weer bezig geweest om landschapsarchitect te worden. Maar uiteindelijk moest ik toch aan het werk. Ik had niet veel werklust en loerde steeds naar een gelegenheid om aan dat baantje te komen.

Schepers, die schoft, liep te commanderen. Hoe heeft hij dat voor elkaar gekregen? In Scheveningen heb ik eens hooglopende ruzie met hem gehad, waarbij ik hem bijna ben aangevlogen. Ik moet voor dat heerschap oppassen! Vooral, omdat hij met mij in dezelfde barak ligt. Plotseling moesten degenen die nog geen nummer op hun tuniek hadden naar de kleermaker. Ik trok mijn nummers er maar gauw weer af, dan heeft de kleermaker wat te doen en ik kan er een uurtje tussenuit. Bij de kleermaker besprak ik met Kees de weg om de benoeming op een of andere manier te forceren, want het duurde veel te lang. Ik kon toch niet eeuwig met die Mof aan het praten blijven? Toen we terugkeerden, liepen we tegen de opmeetploeg op en ze vielen mij meteen aan: ik viste in troebel water, zeiden ze. Voor mij was het als landschapsarchitect een klein kunstje om hen uit hun baantje te wippen, terwijl zij juist zo blij waren met dat werk. Ze vonden het buitengewoon onsportief van mij om zo te handelen. Ik kon me hun redenatie best voorstellen en ik wilde absoluut geen ruzie. Daarom bood ik ook direct mijn verontschuldigingen aan... Baantje weg, geen Sanitäter, geen landschapsarchitect! Ik voelde me zwaar tekort gedaan.

Ondanks het lijntrekken schoten we toch veel te hard op, want ons voorland is nou niet zo heel prettig. Immers, dat is het sjouwen van zandbakken over een lange afstand. Wat zal dat een marteling worden! Als ik me nou nog fit voelde, maar ik had wat last van diarree. Dat zal wel van de kou komen. Mijn eetlust is anders nog best, de maaltijd van twaalf uur smaakte weer heerlijk. Ik was met Beck ketellikker. Dit schoonmaken van de ketel gaat op het rijtje af, soms haal je nog wel een halve liter uit de ketel!

’s Middags werd het werk onderbroken om de laatste ploeg te keuren. Ik was daar ook bij. We moesten ons in de badkamer uitkleden. De keuring zelf is kolder. Totaal overbodig! Er is dan ook nog nooit iemand afgekeurd. Wat zouden ze met zo iemand moeten doen? Wij moesten in de houding voor de dokter gaan staan, op bevel rechtsomkeert maken en een spreidstand aannemen. Daarna vooroverbuigen en de keuring is gebeurd. Een paar naïevelingen hoopte nog afgekeurd te worden! De kamparts is een nsb’er, maar hij is menselijker dan zijn voorganger Van Nieuwenhuysen. Hij heet Klomp en komt uit Hoevelaken. Ik heb gehoord dat hij zich nogal angstig maakt voor een invasie, maar dat doet elke waarachtig nsb’er! Wat moeten deze mensen toch in angst leven, ze zijn immers volkomen afhankelijk van de Moffen en die zullen hen bij een invasie heus niet helpen.

De keuring nam dankzij onze voorman de halve middag in beslag. Ik sprak Bannink nog maar hij gaf me niet veel kans als Sanitäter, ze hadden genoeg mensen. Nou ja, ik moet maar rustig afwachten, het voornaamste is dat ik mij fit houd. Het is zo jammer dat ik geestelijk nog niet in evenwicht ben, maar het is hier ook zo ontzettend zwaar! Overal ontmoet je ellende en het is de grote kunst om je te verharden. Zo werd net het ‘Kleinholzkommando’, mensen die in het Lager werken waar ze niets anders te doen hebben dan houtjes hakken, door de Arbeitsführer uit elkaar geslagen. Gewoon, omdat er te weinig ‘Bewegung’ in zat. Wat voel je bij zo’n afranseling die slagen zelf! Nu nam die schoft nota bene een schop om daarmee de mensen te lijf te gaan! Een van de mensen werd in de nierstreek getroffen en zonk in elkaar. Wat laat God deze gruweldaden toch ver gaan! Maar we hebben niet te vragen naar het waarom.

Op de schietbaan was het vrij rustig. Maar het was oppassen geblazen, want het werd hoe langer, hoe gevaarlijker! Het middagappèl was ook al zo onsmakelijk. Ik volgde nu bij het appèl een andere tactiek. Ik ging vooraan staan in de eerste rij. Ik had namelijk ontdekt dat de eerste rij het minst last had van Berg en Nelis. Ik stond nu naast de langste man van het kamp: Jan de Vries, een architect uit Amsterdam. Van hem hoorde ik nieuws! In Rusland blijkt het goed te gaan en in Libië is alles nog rustig. Waarom slaat Engeland daar niet toe? Zo krijgt Rommel weer een kans om zijn legers te reorganiseren. Birma staat er niet zo goed voor, maar Japan zal wel in de ruimte verzinken. Hij vertelde mij dat je aan de handelingen van de Moffen kunt zien of het slecht met ze gaat. Hiernaar te oordelen moet het wel beroerd voor de Herren gaan! Als het slecht gaat, zijn het net beesten. Iedere dag genieten we van dezelfde onfrisse vertoningen. Zo zag ik nu weer, zoals haast elke avond, dezelfde vent aan de poort. Een griezelig type! Door de honger gedreven bietst hij de meest smerige afval. Het is onbegrijpelijk dat dergelijke lui niet doodziek worden van die rommel! Hij ziet er wel beroerd uit, de tb staat op zijn gezicht te lezen. Om te kunnen bietsen lopen ze van hun commando weg en worden dan maar al te vaak gegrepen. Zo ook nu, als bietsteken moet hij een eind vanaf de poort op een mesthoop gaan staan. Berg schreeuwt hem toe dat vuil op de mesthoop thuishoort. Bah, wat een leven is het toch hier!

Bij het brood kregen we wat boter en jam! Heerlijk, die boter en zoveel meer dan in Scheveningen! Het is grappig om te zien op welke verschillende manieren de mannen hier hun brood opeten, hoe tragisch het ook is. De een verkruimelt zijn brood in de koffie tot pap. Hij heeft dan achttiende liter soep. De ander snijdt met een vlijmscherp mes het brood in ontelbare stukjes. Ze zijn een en al aandacht bij deze operaties. Ik heb vanavond een broodplank kunnen organiseren. Dat is geen overbodige luxe, want de tafels zijn smerig en je moet hier oppassen voor infecties. Ik voel me niet zo lekker, zeker door de buikloop. Vannacht zal ik maar andersom gaan liggen, met mijn hoofd van het raam af. Dat gloeierige gevoel blijft ook steeds. Als ik nu maar niet ziek word! Een heerlijk vooruitzicht om hier behandeld te worden!

Met de bijbelvorser uit Arnhem had ik afgesproken dat hij vanavond bij mij zou komen om mij uit te leggen hoe zijn leer nu eigenlijk is, en daar komt hij dan ook aan met een schrijven over de Jehovabeweging. Dat ga ik nu lezen, maar het valt me niet mee. Ik vind deze beweging zo’n muggenzifterij en alles klinkt zo pedant. Nee, het is niets voor mij!

Ik ga maar in bed liggen met wat aspirine. De ligging verander ik niet, want ik heb van Smeets een Baskisch mutsje gekregen en dat is heerlijk warm. Jan Edens wenst mij beterschap, nou ja, zo erg is het ook weer niet. Het zal allemaal wel aan de grote overgang liggen, of misschien is het ook wel een vorm van overspanning. Maar enfin, we moeten het toch doormaken. Welterusten allemaal!

26 maart 1942

Beroerd geslapen, want ik moest er verschillende malen uit. Die buikloop is vreselijk! Ik heb vannacht nog ruzie gehad met de mensen die voor mijn wc moesten wachten. Het duurde ook erg lang, maar ik kon er niets aan doen.

Ik zag wel erg tegen deze dag op. Soms ben ik bang het niet te zullen halen, want zo velen voor mij zijn ingestort. Toch geloof ik dat het vooral een geestelijke kwestie is. Het valt echt niet mee om jezelf te blijven. Vooral als je ook anderen in een stil hoekje met hun verdriet ziet zitten. De Oranjewacht begon ook wat onrustig te worden. We hadden gehoopt dat we na al die maanden van spanning eindelijk iets definitiefs zouden weten, maar nu blijkt dat ondanks de vonnissen er nog geen zekerheid bestaat. Wij weten, terwijl we doen of er niets aan de hand is, dat er nog van alles met ons kan gebeuren. Toch moeten we trachten onze houding en onze geest rustig te houden!

Ik hoorde nu pas dat generaal Wesseling een paar weken geleden overleden is. Ook deze keer was het een geval van slechte behandeling en verwaarlozing! Wat zouden de Moffen er toch aan hebben om vooral in zo’n Durchgangslager zo’n slechte reclame te maken? Ze stoten het Nederlandse volk op deze manier toch hoe langer, hoe meer van zich af? Voor dit soort praktijken heeft ons volk een geweldige minachting!

Op de schietbaan heb ik vanmorgen allerlei werkjes door elkaar gedaan. Wat was dat achter je aanlopen van de Witte Muizen toch weer hinderlijk. Vermoeiend voor beide partijen! Onze oppasser was anders wel een heel geschikte Mof. Toevallig hoorde ik zijn naam. Het was de Scharführer Mayer. Hij is, ondanks zijn boer-zijn, een heer in de werkelijke zin van het woord! Ik zal zijn houding tegenover ons niet vergeten. Hij zei namelijk: ‘Wenn ich laut schreie, dann machen Sie mehr Bewegung, sonst gibt’s dicke Luft!’ Hij zou dan slagbewegingen maken en wij moesten schreeuwen alsof we flink geraakt werden. Na een poosje konden we deze komedie uitvoeren voor de Untersturmführer Stöver, die in de wandeling Nelis genoemd wordt. Van de Arbeitsführer Mayer had ik al meer goede dingen gehoord. Gelukkig zijn het niet allemaal van die beesten; maar het regime waaronder deze mensen leven deugt niet. Zelfs de goeden kunnen erdoor worden vergiftigd!

In de middag hoorde ik dat een groot transport in het begin van de volgende week naar Duitsland zou vertrekken. In stilte hoopte ik dat we daarbij zouden zijn, dan hebben we tenminste zekerheid en zouden onze straffen eindelijk eens bevestigd zijn. Aan de andere kant hoopten wij voor de ter dood veroordeelden dat de zaak eindeloos gerekt zou worden. We weten zelf niet eens wat nu eigenlijk het beste voor ons is, we moeten alles maar overgeven en in het vertrouwen leven dat we geleid worden door Gods hand, al zou deze weg ons naar de dood voeren. In Scheveningen waren we hier al zo vertrouwd mee. Maar die onzekerheid maakt ons vaak zo onevenwichtig, vooral de levenslangen. We staan zo aan het eind van de plank. Kon ik maar contact met huis krijgen, dan hoorden we wel wat van onze advocaten.

Vanmiddag ben ik weer naar de kapper geweest. Daarvoor moest ik eerst verlof vragen aan mijn Arbeitsführer, die mij dit dan ook gaf. Nu mogen er bij de deur van de kapper niet meer dan vijf man staan, al heb je verlof gekregen om ernaartoe te gaan. Staan er meer dan vijf mensen voor de Stube, dan heb je kans door de eerste de beste Mof afgeranseld te worden. Toen ik er aankwam stonden er al vijf mensen. Ik moest dan maar wat rondlopen en trachten op de vijfde plaats te gaan staan zodra nummer één naar binnen zou gaan. Maar ja, er zijn voor deze vijfde plaats altijd meer liefhebbers die zich ergens verdekt hebben opgesteld. Toen ik nummer één naar binnen zag gaan, rende ik naar de vrijgekomen plaats. Van alle kanten schoten toen de liefhebbers te voorschijn. Maar ik was de eerste die in de rij stond. Ik stel mij een claimrush in Zuid-Afrika ook zo voor. Vaak ontstaat er bij deze ren een geweldige ruzie en door de hartstocht waarmee hier alles gebeurt, wordt niet aan de Mof gedacht. Die geniet van zo’n ruzie en het liefst ziet hij dat er zich een echte vechtpartij ontwikkelt, zodat hij er na verloop van tijd met een stok een eind aan kan maken.

De kappers houden er een apart organisatiesysteem op na. Het is een echt uitbuiterszaakje! Degene die niets geeft, wordt snel en slecht afgehandeld. Maar geef je een fooi of wat peukjes, dan duurt de behandeling heel lang. Ik had niets aan te bieden, maar Boerrigter is een van de kappers dus ik werd goed geholpen. Het kappersbaantje schijnt door de grote praktijk erg vermoeiend te zijn, maar het is toch nog geen buitencommando! Wat jammer dat het baantje van landschapsarchitect mijn neus voorbijgegaan is, een akelig idee. Maar enfin, er zijn er veel die niet het geluk hebben een goed baantje te krijgen. Voor zo’n buitencommando moet je fit zijn en geen last hebben van buikloop waardoor je telkens het kreupelhout in moet duiken, zoals mij vanmiddag overkwam, toen ik weer aan het werk moest na de kapper.

Bij het appèl merkte ik dat er weer nieuwe gevangenen aangekomen zijn. Dat geeft nieuws! Als ze tenminste niet uit Scheveningen komen, want dan is het nieuws altijd zeer onbetrouwbaar. We leerden bij het appèl iets bijzonders: na het ‘am Tor’ schoppen en slaan mochten we een uur extra ‘ringelpiesen’, dit is onder alle omstandigheden doorexerceren. Je mag bijvoorbeeld niet naar de wc en als je het niet langer kunt ophouden, dan moet je het maar laten lopen. De Moffen hebben er extra plezier in om je in je eigen vuil te laten wentelen! Dat exerceren na een lange werkdag is meestal niet vol te houden. Vooral omdat verschillende gevangenen hun ruggen voelen van de slagen. Een uur piesen valt nog mee, maar als we piesen mit Handfassen moeten, zijn we nog niet gelukkig. Dan wordt er geen tijdsduur opgegeven en gaat het eindeloos door. Waarom het ‘piesen mit Handfassen’ heet is me nog steeds niet duidelijk. Maar nu hadden we ‘piesen’ zonder ‘Handfassen’, en wisten we dat we over een uur eten zouden krijgen. Gelukkig gingen de heren dineren en nu kreeg Hurkmans de leiding! Tjonge, wat ging het beroerd! Iedereen was te moe en te hongerig om zijn best te doen. Enkelen konden het tempo niet volhouden. Ze liepen net zolang mee tot ze bewusteloos op de grond vielen.

Eindelijk mochten we inrukken. Ik voelde mijn maag, maar toch had ik geen trek in mijn boterham. Bah, vanavond weer rauwkost! Gelukkig kon ik dit inruilen tegen wat boter. Alleen al de lucht van de rauwkost maakte mij misselijk. Jan Edens gooide mij een stuk brood toe. Wat allemachtig aardig van hem! Dit extraatje heb ik met Beck gedeeld, want hij heeft het ook hard nodig.

Vanavond ben ik na het douchen naar een lezing van Hoorweg, een van de Amsterdamse gijzelaars, gegaan. Het is een voordracht over Vondel die me erg boeit. Wat zijn die lezingen toch prettig en wat worden ze door iedereen geapprecieerd! Werkelijk opgefrist ga ik naar de barak terug, waar ik kennismaak met een nieuweling die tegenover mij in de barak zijn slaapplaats heeft. Hij stelt zich voor aan mij als prof. Brandsma, de secretaris van de Aartsbisschop van Utrecht. Een buitengewoon man! Hij doet mij vooral zo sympathiek aan omdat hij zo sterk op mijn schoonmoeder lijkt. Hij vertelt mij nu over zijn ervaringen met de Moffen en hoe kranig ons katholieke volksdeel zich houdt. Deze kennismaking doet mij goed! Wat heeft deze man een prachtige sprekende handen! Hij is helemaal het type van een geestelijke. Na de kennismaking heb ik met hem een wandeling gemaakt. Hij heeft zo’n Godsvertrouwen dat hij mij kracht en moed geeft.

Ik ga maar weer op tijd naar bed, mijn lichaam blijft zo gloeierig en ik snak naar water, zowel in – als uitwendig. Als het slapen nu maar wat beter gaat!

27 maart 1942

De buikloop zal zijn hoogtepunt nu wel bereikt hebben, ik voel me tenminste volkomen leeg. Vanochtend at ik mijn brood niet op, misschien zal ik vanmiddag wat meer trek hebben. Het is geen pretje om zo de dag te moeten ingaan. Toch was ik geestelijk beter dan gisteren. Mijn brood gaf ik aan Beck die het eerst niet wilde aannemen, maar het wel aannam toen ik zei dat het anders zou blijven liggen.

Na het appèl moesten we de gereedschappen weer in ontvangst nemen. We stonden in rijen van vier en zo gaf de een aan de ander het gereedschap door. Opeens kwam daar de Arbeitsführer aan. Wij hoorden dat er een nieuw commando gevormd zou worden om een zware betonnen schuilkelder te demonteren. Deze grote massieve ringen moeten dan over een zwaar terrein naar de Duitse Schreibstube gerold worden en van dit beton wordt daarna voor de Herren een ‘Heldenkeller’ gebouwd, een schuilkelder voor de ‘helden’ over welke benaming de Moffen zich vreselijk nijdig maakten toen ze het hoorden. Het commando dat hiervoor zorgen moet, en waarvan de beruchte Schepers voorman is, moet nu gevormd worden. De mensen werden voor dit doel een voor een uit onze rijen gehaald. Ik hoopte nu maar dat ik overgeslagen zou worden. Steeds bleef ik vrij, maar waarachtig als laatste man werd ik er nog net uitgehaald! Ik probeerde nog op mijn plaats te blijven door net te doen of mijn buurman aangewezen was, maar dat mislukte.

Daar stond het nieuwe commando. De Arbeitsführer was even weggeweest, maar daar kwam hij alweer aan en vroeg ons wie Heizer van beroep was! Dus daarvoor was hij weggeroepen! Bliksemsnel stond ik bij hem. Dat kon iets goeds zijn! Het enige wat hij zei was: ‘Ich glaube, Sie sind ja Universalarbeiter’. Hierop gaf ik maar geen antwoord. Ik moest bij de poort gaan staan en wachten tot de commando’s afgemarcheerd waren. Toen de Arbeitsführer terugkwam moest ik met hem mee. Onder de wandeling vroeg ik hem of het een centrale verwarming was, maar kreeg geen antwoord. Hij bracht mij in een kelder waar een centrale verwarmingsketel stond. Een gevangene was bezig temidden van de rommel naar peukjes te zoeken in een vuilnisbak. Meteen had hij dan ook een flinke schop te pakken, maar verder werd er nog niets gezegd. Het bleek nu, dat hij uit zijn functie gezet werd omdat hij als Heizer de zaak verwaarloosde. De Arbeits-

führer vertrok en mijn collega moest mij aanwijzingen geven over het onderhoud van de kachels. Hij maakte daar echter helemaal geen haast mee en kalm ging hij nog eerst de bak nakijken of er nog iets te bietsen viel. ‘Bah’, dacht ik, ‘tot zoiets smerigs zal ik toch nooit kunnen komen!’ Het bleek dat ik twee kachels moest onderhouden, een grote van de garage en een kleine van het arrestantenlokaal.

Na een half uur werd de ex-Heitzer weggehaald en ik was alleen. Onbegrijpelijk! Ik had het gevoel of ik vanuit de hel in het paradijs gekomen was. Stel je voor, vanuit een buitencommando in een vrij baantje, wat een zegen! Ik kon me nog steeds niet goed realiseren hoe snel dit alles was gegaan.

Eerst hield ik in beide kelders een inspectietocht. Overal heerste een geweldige wanorde en daarom was mijn eerste werk om de grote kelder een flinke schoonmaakbeurt te geven. Alles moet door een ringetje te halen zijn zodat het de Moffen opvalt. Dit is voor mij van het grootste belang! Maar wat was het een werk! Alles lag dik onder het stof. Peukjes, waar de tabak uitgehaald was, lagen overal verspreid. Emmers met verf, waar de klodders uitgedropen waren, stonden achter de kachel. Onder het werk kwam mijn directe chef eens kijken. Het is Oberscharführer Nielandt die mij wel een geschikte vent toe lijkt. Als ik in de toekomst wat hebben moet, kan ik bij hem terecht, zei hij mij.

Titus Brandsma, getekend door medegevangene John Dons, 1942.

Toen ’s middags de grote kelder schoon was kwam de Hauptscharführer Titho, een nog hogere chef van mij en baas van alle binnencommando’s zoals de smederij, de timmerwerkplaats, enz.. ‘Sie haben einen schönen Posten, halten Sie alles sauber und richtig’, zei hij. Daar zal ik hier voor zorgen Titho, dit is de enige mogelijkheid dat ik hier met rust gelaten word! De Moffen lijken nu veel geschikter, of zou dat maar zo lijken? Door de emotie vergat ik mijn buikloop, het warme eten ging er best in, maar helaas spoot het er even later ook net zo hard weer uit, net als bij het paard van Münchhausen.

Vrijdags en zaterdags eindigt het ochtendwerk pas om twee uur, er wordt dan meteen appèl gehouden. Om drie uur moet weer aangetreden worden. De binnencommando’s gaan dan weer aan het werk en de buitencommando’s kregen een taak toegewezen. Toevallig hoorde ik van Jan Edens, die zelf in het Schweinenkommando zit, dat hij zich op vrijdag en zaterdag bij het aardappelschilcommando laat indelen. Je schijnt daar rustig te kunnen zitten en Jan vertelde dat je daar zelfs rustig een slaapje zou kunnen doen! Nu ik had behoefte aan rust en liet mij door Van der Putten, de Lageroudste, een Geus⁶ die vroeger ook in Scheveningen gezeten heeft en via Buchenwald hier terechtgekomen is, in het schilcommando plaatsen. Beck keek vreemd op toen ik daar binnenkwam. Ik ging bij hen in de kring zitten en zo maakte ik kennis met prof. Jan Romein, een gijzelaar, en Geesing, een communist uit Enschede. Een prachttype, wat een Amsterdammer een ‘linke’ jongen zou noemen. Van hem hoorde ik mooie verhalen over het organiseren van aardappels en van zijn ervaringen in het kamp te Haren. Vergeleken met Amersfoort schijnt Haren een soort Kurort te zijn. Geesing is voor straf weer naar Amersfoort getransporteerd, hij had in het Harense kamp 7 kilobussen leverpastei georganiseerd. Wat de aardappels betreft, deze verdwijnen op diverse manieren uit dit lokaal. Toch blijft de prijs hoog: een middelgrote aardappel kost in het Lager toch al gauw ƒ 0,75. De aardappels kunnen verdwijnen via het raam, waar een collega ze opvangt. Ze kunnen verspreid over het lichaam mee naar buiten genomen worden, maar de ‘safest way’ is via de wc: de aardappels worden in de toiletpot gelegd en met het spoelwater weggevoerd door de afvoerbuis. Waar deze buis in de open beerput verdwijnt worden ze door een collega netjes opgevangen. Het voordeel van deze methode is dat je precies weet hoeveel aardappels je compagnon straks af te rekenen heeft; je kunt dan niet door je collega beduveld worden. Velen van de schillers komen hier alleen om te eten. Sommigen zijn zelfs zo brutaal om een doosje met zout mee te nemen; rauwe aardappel smaakt best met zout. Het koken van de aardappels op de kachel in dit lokaal kan de voorman zelf niet toestaan. De voorman in dit commando is Hermans, dezelfde die een paar dagen geleden een voordracht gehouden heeft. Nu worden de aardappels niet gekookt, maar in dunne schijven gesneden en deze schijven worden tegen de kachelwand geplakt. De kachel ziet er dan uit als gestoken in een maskeradepakje. Voor het geval een Mof binnenkomt, kunnen door een vernuftige ijzerdraadconstructie alle schijven in één haal van de kachel verwijderd worden.

Na een uurtje geschild te hebben, zochten Jan en ik een rustig plaatsje op, en toen we dat gevonden hadden achter het sokkenstopcommando zijn we heerlijk in slaap gesukkeld. Dit sokkenstopcommando heeft haar bescheiden plaats in een hoekje van het schillokaal.

Om vijf uur naar de tandarts waar zich al vele liefhebbers bevonden. De behandeling bleek nogmaals een consult te zijn, zeker omdat het geld er nog niet was. Jammer, want ik zou graag van de pijn afgeholpen zijn, al is het best te dragen. Het revier zag er vrij zindelijk uit al was het overvol, maar de patiënten zijn vreselijk om aan te zien, net levende skeletten. Ik maakte hier kennis met Smit van de OD die nog maar kort geleden uit Scheveningen is gekomen. Wat ziet die man er al ontzettend slecht uit!

Na mijn bezoek bij de tandarts ben ik weer mijn slaapje gaan voortzetten, beschut door de ruggen van het kousencommando. Opeens was er buiten wat te doen, een geweldig lawaai en gedraaf. Gestalten vlogen langs de ramen. Wat bleek; in plaats van te werken waren haast alle gevangenen achter de barak heerlijk in het zonnetje gaan zitten! Plotseling schoot Mal Herunter te voorschijn terwijl hij links en rechts slagen uitdeelde. De massa stoof weg en hij erachteraan. Dat was een prachtig gezicht! Op een gegeven moment wist hij, toen hij aan de viersprong tussen de barakken kwam, niet meer waar hij achteraan moest lopen. ‘Dat wordt ringelpiesen’, zei Jan Edens en hij kreeg gelijk!

Na het appèl gingen hopeloos veel mensen ‘am Tor’. Er gebeurde nu iets vervloekt vuils! Berg liep achter de mensen aan met schijnbewegingen alsof hij schoppen wilde, net zolang tot ze haast bij het prikkeldraad waren. Dan pas gaf hij hen een schop in de lendenen, zodat het slachtoffer in het prikkeldraad vloog. Dit draad, dat om het hele kamp heen loopt, heeft een geraffineerde constructie. Van binnen naar buiten is het op de volgende wijze gespannen: eerst losse rollen prikkeldraad die uit elkaar wijken als je erin valt. Dit gedeelte is ongeveer 1,5 meter breed. Dan een haag van 3 meter hoogte waarop een rooster volgt die ongeveer 20 cm. boven de grond gespannen is waar overheen kleinere rollen zijn gelegd, dan volgt weer een haag van 3 meter.

In dat losse gedeelte nu kwamen de mensen terecht en omdat ze geheel omgrepen werden door het prikkeldraad kostte het de grootste moeite om er weer uit te komen. Toen ze er eindelijk uit waren, bloedden de gezichten en handen en waren de kleren gescheurd.

Zoals Jan Edens voorspeld had kregen we ringelpiesen, gelukkig maar voor een uur. Berg heeft zeker met zijn meisje afgesproken, zodat hij nu geen tijd heeft. Bij het piesen vielen twee Joden uit. Kalm laten liggen. Gelukkig maar dat Berg er niet was, anders had hij ons rustig over die lichamen laten wandelen. Wat vreselijk is het om een mens te zien liggen in het stof met dat vervloekte prikkeldraad op de achtergrond! Na het uur volgemaakt te hebben, konden we gaan eten. We kregen kaas bij het brood maar trek had ik toch nog niet. Met Smeets kon ik een stuk brood ruilen tegen wat boter. Ik voel me niet zo beroerd meer als gisteren, maar die gloed blijft nog steeds hinderlijk.

Ik moet nu als Heizer iedere avond naar mijn kachels kijken; dit gebeurt ongeveer om zeven uur. Vanavond heb ik kennisgemaakt met mijn collega Heizer, een communist en een van de bekende bietsers. Hij vertelde mij dat mijn voorganger geweldig geboft had doordat hij elke ochtend de asbakken had moeten legen van de hoofdwacht die tegenover de grote kelder ligt. In die asbak schijnen veel peukjes te zitten en zelfs brood moet erin te vinden zijn. Nu voel ik niets voor dat bietsen. Ik hoop ondanks alles, steeds ‘heer’ te zullen blijven. Ik voel ook niets voor dat bukken naar peukjes, laat staan als er een Mof bij staat! Nee, dat vind ik een te grote vernedering.

Hierna ga ik met Beck naar een lezing van prof. Schoemaker over ‘Ventilatie’. Het onderwerp, dat zeer eenvoudig wordt voorgedragen, interesseert ons niet zo erg maar we kunnen niet meer weg. Na afloop maak ik met Jan Edens en Jan de Jong een genoeglijk praatje en ik vertel hen van mijn buikloop en dat ik haast niets naar binnen kan krijgen. ‘Nu’, zegt Jan Edens, ‘ik kom morgen om ongeveer tien uur bij je en zal dan wat meenemen dat goed is voor je ingewanden.’ Hij raadt mij ook aan om het brood te roosteren, dat is makkelijk genoeg nu ik Heizer ben.

Ik vraag hem nu wat die voorstelling met die Rus toch elke avond te betekenen heeft. Deze voorstelling is als volgt: na het eten komt de voorman van de Russen in onze barak – loopt naar Jan – neemt zijn muts af – geeft Jan een hand – geeft zijn muts aan Jan – Jan doet er iets in – de inhoud gaat in een zak – muts op zijn hoofd en een hand tot afscheid – elke avond hetzelfde protocol zonder woorden. Jan vertelt dat de Rus een slaapgenoot van hem is geweest, hij krijgt nu elke avond als vanouds een stuk brood van hem.

Vanavond ben ik heel opgewekt en mijn vrienden feliciteren mij met dit mooie baantje. Ik heb dan ook geweldig geboft vooral met zulke collega’s als de beide Jannen!

Voor het naar bed gaan moet ik nog even weg voor de buikloop. Wat een geluk om juist nu zo’n baan te krijgen, want door dat slappe gevoel zie ik wel heel erg tegen de toekomst op. Maar nu is alles goed en ik heb werkelijk een dankbaar gevoel! Welterusten allemaal!

28 maart 1942

Wat is het heerlijk om geen ochtendappèl meer mee te hoeven maken! Ik werd vanochtend ongeveer een half uur voor het appèl met mijn collega het Lager uitgevoerd. Hij werd in zijn kelder opgesloten en ik moest in mijn kelder wachten tot de bel voor het appèl gegaan was; dit is dan het teken dat de postenketen geplaatst is.

Toen ik mijn kelder binnenkwam, zag ik dat mijn kachel uitgegaan was. Ik maakte alles schoon maar nog trok hij niet. Dus de rookkanalen maar eens nagekeken en ja hoor, ze waren volkomen verstopt. Ik merkte aan de wanorde dat er vannacht bezoek in mijn kelder geweest was: ss-soldaten, die op wacht gestaan hebben, komen zich hier dan even warmen.

Om tien uur zag ik Jan aankomen. Ik was benieuwd wat hij mee zou brengen, want ik voelde mij verre van fit en ik kon mijn eten haast niet naar binnen krijgen. Jan had ter camouflage een paar emmers meegenomen waarin ik water moest doen. Na zijn emmers gevuld te hebben, kreeg ik vet en zout van hem om daar bouillon van te maken, en hij beloofde mij dat hij elke ochtend met iets zou komen. Gisteravond na de bel had ik met hem de mogelijkheid besproken om contact te krijgen met mijn vrouw. Hij vertelde mij nu dat dit contact mogelijk is en hij zou mij daartoe met iemand uit het kamp in contact brengen. Tjonge, wat zou dat heerlijk zijn om alles weer eens van huis te horen en om mijn moeilijkheden aan mijn vrouw te kunnen vertellen. In Scheveningen hield het contact met mijn vrouw me ook zo fit!⁷ Wat heb ik het toch getroffen met zo’n vriend en wat ben ik hem dankbaar!

In mijn beker deed ik wat vet en zout en daaroverheen wat heet water, ik had zo een heerlijk soepje. Daarbij wat geroosterd brood. Dat smaakte best! Ik heb in Jan een uitstekende kampdokter getroffen, en als ik dat gloeiende gevoel nu maar weer kwijtraak, dan ben ik weer het ventje!

Nu kon ik een slaapje doen totdat ik wakker gemaakt werd van de bel van twee uur.

Een prettig idee om helemaal niet gestoord te worden! Ik wist dat Titho terwijl ik sliep in mijn kleine kelder was geweest, maar ik hoefde mij niet ongerust te maken, want alles was om door een ringetje te halen.

Om halfdrie bracht Jan me in kennis met Theo van der Stap. Deze man, die opgepakt was voor de OD, was me al eerder opgevallen door zijn dikke kop. Ik kon een brief schrijven en deze morgen aan hem afgeven. In het Duitse Lager ligt een magazijn waar hij af en toe moet zijn om de inventaris op te maken. Daar komt ook steeds een burger. Nu hebben zij in de schoorsteen een plaats waar geregeld de post voor en van huis wordt neergelegd; ook ontvangen zij op die manier levensmiddelen van huis. Dus ik had wel gelijk dat die dikke koppen een betekenis hebben! Maar ik begrijp toch niet dat Berg die dikke hoofden niet in de gaten heeft, want het verschil met de andere hoofden is wel erg groot. Dit contact lijkt mij anders wel heel geweldig toe!

Om drie uur gingen Jan en ik weer naar het schilhok. Het is hier bijna een naaikransje, want er wordt geweldig gekletst! Ik ben beu van de praatjes hier, het is een echt roddelparadijs! Met prof. Romein had ik een interessant gesprek. Hij is communist, wat ik eigenlijk nooit had kunnen denken bij het bestuderen van zijn boeken. In Scheveningen heb ik zijn werken ongeveer allemaal gelezen. Omdat ik vooral geïnteresseerd ben in de Engelse oorlogen, raadde hij mij aan om het volledige dagboek van Pepys te lezen.

Na een uurtje zijn Jan en ik weer achter de sokkenstoppers gekropen. Hier hield een oud heertje een communistische rede. Hij beheerste zijn onderwerp niet en vond het blijkbaar prettig om zijn eigen stem te horen.

Nu maakte ik kennis met een Jood uit Almelo, een opdringerige vervelende vent. Met de kapitalisten was hij kapitalist en met de communisten was hij volksbeschermer. Jan vertelde mij dat hij voor een geregeld extra stuk brood hem het volgende aangeboden heeft. Hij zou zodra hij vrij zou komen als tegenprestatie Jan’s vrouw iedere maand ƒ 400,– geven. Maar met dergelijke dingen moet je niet bij Jan aankomen.

Kon ik toch maar goed tekenen, vooral schetsen. Het is hier soms vermakelijk! Neem nou bijvoorbeeld dit: aan de tafel bij de sokkenstoppers zit een pastoor. Hij eet de hele dag aardappels, en als hij dit eens niet doet, repareert hij horloges. De oude communist probeert hem steeds in het gesprek te mengen door de kerk aan te vallen. Maar onze pastoor is onverstoorbaar, hij is door niets van zijn stuk te brengen.

Vanmiddag om vier uur moest ik nog even naar mijn kachels, die beide in een uitstekende conditie bleken te zijn. Bij de grote kachel lag een halve sigaret op de grond, zeker van een ss-man. Ja, wat moet ik nu doen? Ik wilde immers niet meer roken omdat ik anders zou moeten bietsen! Hè, maar die sigaret zag er zo heerlijk uit... zou ik toch maar niet...? Ik raapte hem op en stak hem aan. Wat smaakte dat heerlijk! Ik werd er duizelig van.

Buiten werden nieuwen met exerceren onderhanden genomen. Die kerels zien er nog goed uit. Het zijn voornamelijk Joden. Zou dit kamp dan zo langzamerhand toch een Jodenkamp worden? Het lijkt er wel op. Het gerucht doet ook de ronde dat dit kamp een tuchthuis zal worden voor de zware gevallen. Dat is voor ons te hopen, want de behandeling zal in dat geval beter zijn.

Er is vandaag weer een Rus overleden. Vanmiddag werd hij al begraven. In een ruwe kist ging het lijk het kamp uit. De Joden zijn weer ere-escorte. Een zak met kalk, een paar schoppen, de kist scheef over de handwagen geschoven, en daar ging een mens! Wat hebben er al velen in die kist gelegen! Het is een ellendig gezicht om een lichaam op een dergelijke manier behandeld te zien worden.

Het appèl om zes uur viel niet mee. Er klopte iets niet en Berg werd hoe langer, hoe nijdiger. Nu volgde het schoppen en slaan van mensen die ‘am Tor’ moesten, vandaag beestachtiger dan ooit! Het is of je de slagen op je eigen lichaam voelt. Hoe kan een mens dat uithouden? Een van de mannen werd dwars over zijn gezicht geslagen. Waanzinnig van angst en pijn liep hij met de handen voor de ogen rond. Daar geraakte hij waarachtig in het prikkeldraad en viel languit tussen die ellendige rollen. Stil bleef het lichaam liggen. Maar de Mof had er kennelijk nog niet genoeg van. Aan zijn benen werd de bewusteloze uit het prikkeldraad getrokken. Het ging me door merg en been! Het was me of ik zelf die wrede stekels door mijn vlees voelde scheuren. Wat zag die man er uit! Gelukkig bleek het niet mogelijk om hem uit zijn bewusteloosheid te halen. Wat is bewusteloosheid hier vaak een zegen!

Wijzelf moesten ringelpiesen: steeds links en rechts zwenken met rijen van nota bene tien man. Beroepsmilitairen kunnen dit haast niet foutloos doen, laat staan deze hongerende skeletten. Het was gewoon belachelijk. Dit was de eerste keer dat ik me de lachlust van de Moffen kon voorstellen. Ik kon mijn lachen ook haast niet bedwingen bij de meer dan zotte situaties die hierbij ontstonden. Ondertussen waren Berg c.s. gaan eten, zoals altijd in de keuken waar ze onder de maaltijd ons doen en laten kunnen zien. We mochten na een half uur al inrukken. Ze konden het zeker van het lachen niet meer aanzien? Wat zijn ze toch humaan!

Om zeven uur moesten de beide Jannen en ik op de Blockführer wachten om uit het Lager gevoerd te worden. We hebben afgesproken om elke avond, omdat we toch altijd wachten moeten, elkaar minstens één mop te vertellen om de goede stemming erin te houden. Vanavond heb ik me naar gelachen om Jan de Jong die ik Bolle (stier) noem, omdat zijn meeste boerenmoppen met stieren te maken hebben.

Tijdens het eten ontstond op Stube B naast ons een geweldig tumult. Een Jood werd daar afgetuigd en daarna op de tafel geslingerd waar hij het volgende moest roepen: ‘Ik, C. nummer 524, ben een dief! Ik heb van Mante gestolen en opgegeten: 15 chocoladerepen, een zakje suiker, een zakje chocoladepoeder, enz.’ De man moet daar vast een maagvergroting van gekregen hebben; het was tenminste een heel kruidenierslijstje. Arme Mante, hij had dit voorraadje bewaard om tijdens zijn proces of tijdens een eventuele tocht naar Duitsland fit te blijven. Mante zit in de affaire Mekel, een zwaar geval dus. Het is toch onbegrijpelijk dat die C. dat gedaan heeft. Je moet hier dubbel voorzichtig zijn, vooral als Jood! Als de Moffen dit te weten komen is de man verloren. Hij is reserveofficier, komt uit een behoorlijke familie en zit in dezelfde zaak als Mante. Het is allemaal de schuld van die vervloekte honger die iedereen aantast en tot dergelijke dingen brengt.

Vanavond een lezing bijgewoond door prof. Brandsma. Het was een uitstekende voordracht. Wat is hij toch een prachtmens! Maar hij moet heus voorzichtiger met zijn woorden zijn, anders krijgt hij er zeker last mee! Hij voelt zich niet zo heel fit, eigenlijk vanaf het begin. Hij heeft ook al last van zijn ingewanden.

Zo langzamerhand wordt het weer tijd voor de laatste ronde. Daar gaat de bel al! Welterusten mannen! In bed hoor ik nog dat de man die aan de poort zo geslagen is, om negen uur het revier is binnengebracht na eerst de hele avond op de grond gelegen te hebben. Zijn ogen schijnen volledig dichtgeslagen te zijn. Arme jongen!

29 maart 1942

Deze dag, zondag, is voor de mensen een werkelijk vrije dag geworden. Alleen het aardappelcommando moest doorwerken. Ik had vanmorgen al heel weinig te doen: om acht uur naar de kachels, om negen uur appèl, en tot halfelf een beetje suffen bij mijn oven. Wat is dit toch een heerlijke baan! Ik had voor deze ochtend nog wat vet en wat brood bewaard, wat me heerlijk smaakte. Gek, dat ik dat zware vet zo gemakkelijk opneem. En daar lag op de grond weer een vrij lange peuk. Zoiets smaakt toch wel heel lekker na die bouillon!

De ss was aan het oefenen onder luid gezang. Wat klinkt dat Duitse zingen ons toch onaangenaam in de oren! Ik weet heel goed dat het uitstekende marsliederen zijn, maar ze doen me steeds aan onze capitulatie en onze knechtschap denken.

Vanmiddag hebben we een heerlijke douche genomen waar we van genoten. Dat baden gaat met 35 man tegelijk. Wat zien die mensen er naakt smerig uit, het zijn lopende geraamtes. Mijn benen beginnen ook al dun te worden, maar dat is geen wonder met zo’n buikloop! Het douchelokaal is een gevaarlijke plaats; daar wordt ontzettend gestolen, in de eerste plaats zeep. Grosman, een van onze affaire (Oranjewacht) is hier badmeester; een buitengewoon prettig iemand. De man heeft last van diarree en begint er slecht uit te zien; hij voelt zich dan ook erg slap. Voor degenen die zich voor de douche drukken, hebben ze hier een prachtstraf. Deze kerels komen de volgende dag allemaal onder de strafdouche, een koude douche van tien minuten. Dit is dan ook de reden dat door niemand het wekelijkse bad verzuimd wordt, want de mensen die deze straf ondergaan hebben, zijn ook allemaal flauwgevallen, zo weinig weerstand hebben ze hier. Na het bad krijgen we schoon ondergoed, maar daarmee is het treurig gesteld, want iedereen organiseert zakdoeken uit hemden en broeken. Daardoor krijg je dan ook meestal onvolledig ondergoed; hemden met een mouw of broeken zonder pijpen. Maar hoe dan ook, in ieder geval is het schoon.

Vanmiddag werd er aangekondigd dat er geen eten was voor de gevangenen. Dat was me wat, het gekanker hield niet op! Aan een kant een geluk dat dit op zondag gebeurde. Voor mij met mijn buikloop was het trouwens helemaal geen ramp, maar de anderen schrokken hevig. Van den Berg, de kok, stelde iedereen gerust; vanavond zouden we brood en warm eten tegelijk krijgen. Nou dat heeft ook zijn voordeel! Vanmiddag heb ik met Boerrigter en Hoogentoorn heerlijk in de zon gezeten. Opeens zag ik Berg met een paar hoge ss-officieren aankomen. Ik zag hen toevallig het eerst en riep: ‘Ach-tung’ wat kennelijk een goede indruk maakte, want ze vroegen mij waarvoor ik hier zat. Met Berg in de buurt kon ik onmogelijk het bekende ‘koper en tin’ noemen en ik vertelde hen dus maar de ware reden. Het antwoord na mijn uitleg was alleen een uitgerekt: ‘Ach sooo’. Dat beviel de heren zeker niet. Het was ons nu toch een beetje te onrustig geworden en daarom stonden we op om een eindje te gaan wandelen. Toen we bij de ss-kantine kwamen zag ik dat er tussen onze barakken en de kantine een rietmat gespannen werd. Waar zou dat nu weer voor zijn? Zou de ss dat doen om niet zoveel inkijk meer te hebben? Het is anders hun eigen schuld, want die verraders gaan voor ons hongerigen, speciaal met een glas melk in de ene hand en een stapel koeken in de andere hand, te kijk staan. De mensen worden daar woest en prikkelbaar van. Sommigen kunnen zich dan niet in bedwang houden en beginnen te bedelen. Waarschijnlijk dat ze daar niet op gesteld zijn.

Ik heb kennisgemaakt met Den Hartog, lid van de Vrij Nederland-familie. Hij is veroordeeld tot twee jaar tuchthuisstraf, wat niet veel is voor een Jood. Hij is in hetzelfde proces geweest als Jacobs, Wansink, Bosschart, Rosenboom enz. Wat ligt dat al weer een tijd achter ons en wat hebben we toen in spanning gezeten wat de uitslag van dat proces betrof! Den Hartog heeft al in een tuchthuis in Duitsland gezeten. Hij had het daar best, het eten en de verzorging waren prima. Voor de gevallen die meer dan drie jaar tuchthuisstraf hebben is een speciale opleiding voor de landbouw, waarbij de gevangenen worden ingedeeld op boerderijen. Met de weekenden zitten ze dan in het tuchthuis. Hij hoopte daarom weer spoedig naar Duitsland gebracht te worden. Een aardige vent deze Den Hartog. Het deed mij goed weer eens een flinke Jood te ontmoeten. De indruk die ik hier van de Joden heb gekregen is minder prettig, maar er zijn veel zwarthandelaren tussen en dat zullen nu wel niet de besten zijn. Voor zwarthandelaren hebben wij een grote minachting, evenals voor sommige gijzelaars. Het is net of die mensen heel anders zijn, veel nerveuzer en minder collegiaal.

Bij het appèl kwam niemand ‘am Tor’ doordat Berg en c.s. niet aanwezig waren. Nou dan gaat het geweldig snel. De minderen geloven het dan wel, die zijn zondags doorlopend aan het bier.

Vanavond zijn we naar een lezing geweest over het vliegwezen. Een heel interessant onderwerp en goed voorgedragen. De naam van degene die de lezing hield, ben ik vergeten. Eigenaardig, ik betrap me er tegenwoordig telkens op dat de namen mij zo weinig zeggen en dat ik in nummers begin te denken.

Na de lezing heb ik wat gewandeld met overste Versteegh, Westerveld en Quarles van Ufford. Alle drie mensen van de OD. Ons gesprek ging over het aanstaande proces en we vergeleken hun zaak met de onze. Veel verschil zit er niet in. Wat ook niet mogelijk is, daar onze organisatie in hoofdzaak door de OD overgenomen is. Dit is, gelukkig voor ons, niet bekend geworden anders zouden we in het OD-proces ingeschakeld worden. Westerveld neemt in de OD dezelfde plaats in als ik in de Oranjewacht. Het is jammer dat er zoveel beroepsofficieren in betrokken zijn, want voor hen wordt in dergelijke gevallen onmiddellijk de doodstraf geëist. Deze tijd is ook ongunstig om een proces te voeren nu de Moffen gaan verliezen. Wat dat aangaat hebben wij geboft. Er is weer brood gestolen uit onze Stube, dat geeft opnieuw geknok! De bel voor de laatste ronde maakt er een einde aan en we kruipen in ons bed. Slaap lekker jullie allemaal!

Zo ’s avonds als het donker is zijn mijn gedachten weer thuis. Ik loop daar overal rond en voel mij dan zo dicht bij mijn vrouw. Wat een heerlijkheid als het weer vrede is en wat zal het familieleven dan hecht zijn! Als er maar geen revisie van het proces komt, want dan val ik van de wip.

30 maart 1942

Zoals Jan beloofd heeft, komt hij nu elke ochtend bij me om me iets te brengen. Heerlijk, zo’n vriend! Deze eenvoudige boer doet hier in het kamp in stilte zulk oneindig mooi werk; zwakken en zieken steunt hij en ook voor anderen doet hij zoveel goeds. Mijn petje af voor dat eenvoudige edele karakter!

We hoorden naderhand dat bij het appèl 80 man zijn afgeroepen voor een transport naar Duitsland. Dus het gerucht is bewaarheid! Het transport gaat naar Buchenwald; dat is even erg als Amersfoort of nog erger. Maar het eten schijnt daar beter te zijn. Dat werd me tenminste verteld door Dirk Penning, een Geus die in Scheveningen naast mij zat. Een aardige vent. Hoe vaak hebben we elkaar geen moed ingesproken, wat lazen we elkaar niet – door de muur heen – voor uit mijn bijbeltje en wat genoten we niet van het gezang ‘Waar de weg mij brengen moge...’! Hoe zwaar ook, het is een mooie tijd geweest. Hij vertelde mij nu dat hij voor mij op de doodstraf gerekend had. Zelf is hij niet voorgekomen, maar zo naar Buchenwald afgevoerd waar hij een vreselijke tijd heeft meegemaakt. Het is daar beestachtig! Ik ben benieuwd wie er meegaan, wij zijn er in ieder geval niet bij.

Nadat Jan mij om negen uur vet, zout en aardappels had gebracht, kreeg ik bezoek van Piet – mijn collega – aan wie ik mijn aardappels afstond, omdat ik ze toch niet op kon eten. Hij vroeg me hoe het met de asbak uit de hoofdwacht ging en was stomverwonderd dat ik die goddelijke biets liet schieten. Hij was diep verontwaardigd! Wij spraken af dat we elkaar wederzijds iets zouden geven als we eventueel wat georganiseerd zouden hebben, dus een soort compagnonschap. Hoofdschuddend ging hij weg.

Vanochtend maakte ik kennis met de gevangenen in het arrestantenlokaal waar nu vier man in zijn. In de eerste cel zit een Jood die een ontvluchtingspoging gedaan heeft; hij zit op half rantsoen en zijn raam is dichtgetimmerd zodat ik hem niet bereiken kan. Hij zit dus in volslagen duisternis en praten durft hij niet. In de andere cellen zitten drie Nederlandse ss-mannen. Ik heb met hen een vriendschappelijk gesprek aangeknoopt en zij vertelden mij het volgende: ‘Wij zijn uit nationaal-socialistische overtuiging tot de ss toegetreden in de mening dat we voor de kustbewaking zouden worden ingezet, dat was ons tenminste verteld. Bij de opname in de ss moesten we een stuk tekenen voor hoelang we dienst wilden nemen. We hebben in Den Bosch een opleiding gehad van vier weken en zijn toen naar Amersfoort getransporteerd om dit kamp te bewaken. Bovendien worden we geprest om naar het front te gaan! We merken in ieder geval wel zo langzamerhand dat we volkomen bedonderd worden. Zo moeten we de eed van trouw afleggen voor de Führer en die eed zit zo goed in elkaar dat het niet mogelijk is – al heb je nu maar voor een jaar getekend – om je terug te trekken uit de ss. In de eedsformule staat een clausule waarin bepaald wordt dat de Führer te allen tijde van je diensten gebruik kan maken. Zeer velen van ons zouden zich dolgraag terugtrekken. Bovendien is de stemming in de Nederlandse ss heel slecht, omdat ook hier alles op verraad berust. Op een gegeven moment kregen we er zo genoeg van, dat we na ons avondverlof meteen naar huis zijn gegaan. Dat heeft ongeveer 36 uur geduurd, dus de Moffen kunnen het opvatten als desertie.’ Ik zei hen dat ik niet begreep hoe ze zo stom konden zijn om al die komedie en fanfaregeblaas van de Moffen te vertrouwen; of ze niet inzagen dat de Duitsers het Nederlandse volk trachtten te misbruiken! Ja, dat zagen ze nu ook wel in en daarom wilden ze proberen om weg te komen. Straf, vooral een oneervolle straf, was voor hen het middel om uit de ss gesmeten te worden. Het deed me goed om dergelijke verhalen te horen en ik merkte nu wel dat ik het zaad van onrust – al is het ook maar zo weinig – ook in de Nederlandse ss kan laten groeien.

Naast Theo van der Stap heb ik misschien nog een andere mogelijkheid om contact met huis te krijgen. Elke morgen komt er een burgerwerkman in mijn kelder om hout te halen en die zal ik toch eens aanklampen, het lijkt mij wel een geschikte vent.

Wat heerlijk om een brief naar huis te mogen schrijven en dan nog wel ongestoord! Ik kon haast geen letter op papier zetten en opeens kreeg ik een huilbui. Wat verlangde ik naar mijn vrouw en naar de kinderen! Ik voelde mij nu zo dicht bij hen en toch weer zo ver af. Die tranen luchtten mij op. Vooruit, weg met dergelijke emoties. Wij moeten erdoor en nu heb ik toch zeker niet meer te klagen! Hoeveel zwaarder hebben anderen het niet? Ik zie hier te veel ellende en bovendien voel ik me nog erg slap, vandaar deze reactie.

Het grote transport gaat morgen pas weg. Eras, mijn overbuurman gaat ook mee. Het is beroerd voor hem omdat zijn broer hier blijft. De reservekapitein M. verdwijnt ook, wat voor enkelen wel een opluchting zal zijn. Hij is een gevaarlijke fantast, een zwendelaar die zich uitgegeven heeft als kapitein van de Generale staf. Hij was zogenaamd verbindingsofficier van de Ordedienst en tegelijkertijd zorgde hij voor de financiën. Dit geld heeft hij in hoofdzaak ten eigen bate gebruikt. Zelfs hier in het kamp vertelt hij nog dat hij officier bij de generale staf is geweest, terwijl hij in werkelijkheid als reserveofficier oneervol ontslagen is! Ik geloof dat die man niet normaal is, hij doet tenminste erg psychopathisch aan. Duchateau, een van de mensen van de Ordedienst, is hem na het eten te lijf gegaan waar iedereen bij was en heeft M. volkomen over de hekel gehaald. Duchateau vond het voor zichzelf als werkelijk officier van de Generale staf een belediging dat zo’n vent er zich voor uitgeeft. Een pijnlijke en zielige kwestie! Ik kan tegenwoordig erg slecht tegen dit soort ruzies, al is het soms hard nodig dat iemand de waarheid gezegd krijgt.

Vanmiddag zijn de Moffen weer flink bezig geweest met het Joden- en het strafcommamdo. Het ‘Heldenkellerkommando’ onder Schepers wordt berucht; Schepers heeft van Berg kennelijk een vrijbrief gekregen dat hij alles met de gevangenen mag doen. Ik begreep er al niets van toen Berg ons gisteren tijdens het appèl waarschuwde dat er geen klachten doorgegeven mochten worden over de voormannen. Schepers loopt nu zelf met een stok rond en ook zijn collega-voorman is in het bezit van een knuppel. Dat zal wat moois worden! De Moffen weten hun mannetjes wel uit te kiezen. Die Teun, de collega van Schepers, is nota bene een communist!

Vanmiddag zag ik het strafcommando met hun bakken voorbijlopen waarin ze zware betonblokken moesten dragen. Ze mochten hun singels niet omhebben. Deze singels worden gebruikt om het gewicht over de schouders, en daardoor over het hele lichaam, te verdelen en het is een straf, een zware straf, om de gevangenen hun singels af te nemen. Ikzelf heb de tweede dag, toen ik met Beck de bakken moest dragen, geen singels kunnen gebruiken omdat we die toen nog niet hadden, maar na een paar ritten was het haast niet meer uit te houden.

Vlak bij de poort konden twee gevangenen hun bak niet meer houden en kletterend viel het martelwerktuig uit hun handen. De Oberscharführer, een beulstype die mij al eerder was opgevallen door zijn potige lichaam en de wrede uitdrukking op zijn gezicht, begon te slaan. Ze pakten de bak weer op maar na een paar passen zakten ze opnieuw in elkaar. Berg c.s. stond te brullen van het lachen, het is dan ook een bijzonder grappig gezicht! Daar gaf Berg enkele aanwijzingen, een paar gevangenen kregen de opdracht nog wat zand in de bak van de slachtoffers te doen. Nu moesten ze die extra zware bak weer optillen. Door de slagen stonden zij op maar na een paar passen sloeg de h

ele zaak weer tegen de grond. Dit fraaie spel herhaalde zich een paar maal. Berg ging nu zelf mee slaan, net zolang totdat de beide lichamen als gortzakken ‘am Tor’ gesleept werden. Hoe is het toch mogelijk dat dergelijke dingen gebeuren en dat mensen tot zo’n beestachtigheid komen! Zou dit een gevolg zijn van de nieuwe orde? Zouden Anton Mussert en zijn kliekje dit weten en als ze het weten zouden hun zenuwen daartegen bestand zijn? Het is haast ondoenlijk om alle martelingen hier te beschrijven. Wat een aanklacht zal alleen al dit kleine stukje grond, deze Amersfoortse heide, tegen de overweldiger vormen!

Het strafcommando moest na deze Erziehung in looppas verder gaan. Op het plein sloegen weer een paar mensen tegen de grond. Ook het Jodencommando heeft het vandaag extra zwaar gehad. Zou het misschien slecht gaan met de Moffen? De Sondermeldungen laten tenminste alleen maar ‘bruto-registertonnen’ (dus het tot zinken brengen van schepen van zo – en zoveel registerton) horen, dus ze hebben niets anders te melden. Ook het lied ‘Wir fahren gegen England’ is voor ons al een opluchting, want dat wil zeggen dat er niets gebeurt en dat is op het ogenblik nog het beste wat we verlangen kunnen, want het is voorjaar en de Duitse offensieven zijn op komst.

De middag ging verder kalm voorbij. Eerst een slaapje (wat een baan heb ik toch) en daarna kolenrijden, wat niet meevalt als je je zo slap voelt. Ik begin hoe langer, hoe meer trek in sigaretten te krijgen. Wat jammer dat ik tegen Piet zo hoog van de toren geblazen heb dat ik in geen geval die smerige peukjes op zou rapen! Nu heb ik er gelukkig wat gevonden. Een gedeelte daarvan is verhuisd naar Smeets en Pech, die er erg blij mee waren.

Vanavond heb ik de hele avond op mijn bed zitten schrijven. Wat is het heerlijk om weer helemaal met je gedachten thuis te zijn! Toch gaat het schrijven niet vlot; het is ook zo moeilijk, alles draait bij ons om de onzekerheid van de toekomst en mag ik nu mijn vrouw in die onzekerheid laten delen? Vermoedt of weet ze al dat wij niet safe staan?

Ondertussen is er kabaal om Schepers; deze figuur begint zich geweldig te voelen. Hoe meer hij zich voelt, hoe groter hekel wij aan hem krijgen en hoe meer we het met hem aan de stok krijgen. Hij heeft nu ruzie met de Stubeoudste, een zekere Henk, een slimme Amsterdammer die hier altijd toezicht heeft. Hij – Schepers – zal hier de boel eens reorganiseren. Het brood uitdelen moet anders gedaan worden. Hij zal de leiding weleens even overnemen. Opgeblazen en vol ijver begint hij het werk te verdelen. Het gekke is dat de Joden om hem heen blijven draaien en met hem praten; dit is zeker zelfbehoud. Door ons wordt hij volkomen genegeerd en dat voelt hij. Hij heeft zelfs gedreigd maatregelen te zullen nemen tegen de Oranjewachters, die vuile kapitalisten! Kalm laten praten en hem blijven negeren.

Daar gaat de bel weer voor de laatste ronde. Slaap lekker jongens! Hè, deze bedden bevallen me toch niet; ik moet toch zien een andere plaats te krijgen. Ga je dan mee Beck? Nee, Beck wil met het oog op de naderende zomer hier blijven liggen, maar als ik wegga zal hij wel meegaan, want ik organiseer haast elke dag eten voor hem en dat is een voornaam punt. Morgen zullen er lege bedden genoeg zijn, want dan gaan velen naar Duitsland, vooral uit deze Stube. Wat zal het hier dan stil zijn!

31 maart 1942

Vannacht om vier uur was er een geweldig lawaai, want het transsport moest zich klaarmaken. We werden allemaal wakker. Tjonge, wat was het koud; om te bevriezen! Niemand kon slapen. Door Smeets heb ik een kop koffie georganiseerd. Dat smaakte! Om halfvijf moesten de mensen buiten aantreden. Met praten hebben we de bel afgewacht, want van slapen kwam niets meer. Het was een handjesdrukkerij van belang. Van hoeveel vrienden hadden we niet afscheid te nemen! Voor mij was het vooral sneu dat Eras wegging, ik mag hem toch zo graag. Tijdens het appèl stonden die mensen nog in de kou. Verscheidenen met hun dunne zomerpakken aan. Ze stonden te trappelen om warm te worden. Ja, ja, de behandeling is hier toch maar zo best mogelijk!

Vanochtend heb ik in de wc mijn brief aan Theo overhandigd. Een heerlijk idee dat contact met huis! Het is wel eigenaardig dat – hoe streng de controle ook is – er altijd wel lekken te vinden zijn, maar ik ben dan ook voortdurend bezig die lekken te zoeken. Ook denk ik hoe langer, hoe meer aan ontvluchten, maar hiervoor moet ik eerst goede vrienden met de Moffen worden. Ze moeten eraan wennen mij overal te zien rondlopen, al is dat haast een onmogelijkheid. Om kwart over acht kwam de werkman weer in mijn kelder om hout te halen. Na even een inleidend praatje met hem gemaakt te hebben, vroeg ik hem of hij de groeten aan mijn vrouw wilde doen. Nou, dat wilde hij wel! Hij vertelde mij dat er verschillende werklui uit Zeist buiten het Lager werken. Hij zou aan een van hen in ieder geval de boodschap overbrengen. Ik zei hem dat wij – als de Moffen aanmerkingen zouden maken over ons praten – zeggen moesten, dat wij het over de verwarming hadden. Ziezo, aan die weg wordt ook gewerkt.

Met mijn kelders ben ik om negen uur al klaar en dan is alles mooi schoon. De Duitsers komen nooit meer kijken; er zijn dan ook geen klachten binnengekomen over de verwarming. Bij mijn voorganger was elke nacht een van de kachels uit, maar zoiets kan ik niet gebruiken als ik een grotere bewegingsvrijheid wil krijgen. Wacht maar Moffen, tot ik die heb!

Vanmorgen ben ik van mijn standplaats als ‘heer’ gevallen; ik heb gebietst! Ik ben naar de hoofdwacht gegaan en heb daar de vuilnisemmer geleegd. Tjonge jonge, wat een peukjes! Ik had een doos vol tabak. Nu ben ik een rijk man. Dat komt goed uit, want er komt een kantine en daar kunnen we koeken voor tien cent per stuk krijgen. Nu kan ik wat tabak verkopen om aan geld voor de koeken te komen. In de bak zat ook veel brood. Dit gaf ik aan mijn collega, want om dat nou op te eten vond ik toch wel een beetje al te smerig! Maar Piet zag daar geen probleem in. Hij maakte er een papje van; eerst werd het brood schoongemaakt en daarna langdurig gekookt tot het een stevige brei was. Hij nodigde mij uit om over een paar uur mee te dineren, maar daar voelde ik niets voor. Ik heb al gegeten Piet, dank je wel hoor! Met het oog op het bietsen durfde ik nu niet al te hard van de toren te blazen. Piet vond het prachtig dat ik toch nog ‘normaal’ werd! Hij vertelde mij dat ze allemaal bietsen, en dat zelfs generaal Wesseling zich bukt voor een peukje.

Ik hoorde van Piet dat er verscheidene mensen naar huis zijn gegaan, waaronder ook Eras jr. Heerlijk voor hem! Waren wij maar vast ook zo ver dat we deze ellende niet meer hoeven aan te zien, want het lijkt wel of het hoe langer, hoe erger wordt. Zo vertelde Piet dat nummer 61, Schepers, als een beest tegen de gevangenen optreedt; hij ranselt net zo hard als de Moffen. Hij heeft nu een mooie prestatie geleverd; drie Limburgers zijn door hem buiten westen geslagen. Twee van hen kwamen weer bij bewustzijn en konden op de een of andere manier wegkruipen, maar de derde is blijven liggen. De Arbeitsführer heeft verboden dit lichaam weg te dragen en bevel gegeven dat het werk zou doorgaan. Dit werk is... betonafval in de kuil van de Kieschgrube storten, waar dat lichaam in ligt. Het gevolg is dat zware betonblokken op de arme man neergestort zijn. Naderhand is hij naar het revier gebracht. Ik ben benieuwd of hij het zal halen. Het is haast niet mogelijk om deze gemeenheden onder woorden te brengen, laat staan om ze te moeten beschrijven, want de grootste marteling was niet voor de man die daar bewusteloos 3 meter naar beneden op de stortplaats viel, maar voor zijn vrienden die onder vloeken, duwen en ransel gedwongen werden om die betonblokken op dat lichaam te gooien. Het is zo intens zielig om te zien hoe ze er alles voor over hebben om dat lichaam te vermijden. Oh, wat jeukten onze handen! Wat is het moeilijk om tegen deze beulen toneel te spelen, maar ik moet dat doen, want ik heb ze nodig. Schepers zullen we nog weleens krijgen! Hij hoopt door een dergelijk optreden vrijgelaten te worden. IJdele hoop, want hij staat heel slecht aangeschreven bij de Moffen. Hij wordt – zoals de hele nsb – door hen gebruikt. Bij zijn ‘levensloop’ heeft hij geweldig gefantaseerd en verteld dat hij Hauptman bij de ss geweest was. ’s Avonds moest hij voor de troep verschijnen en daar werd zijn doopceel gelicht. Een fraai heerschap en in alle opzichten een maatschappelijk gevaar.

Om twaalf uur hebben we heerlijk gegeten; gortpap! Het eten gaat nu iets beter, behalve het brood, dat gaat er nu helemaal niet meer in. Na het eten ontstond er een geweldige ruzie. Iemand had twee pannen op tafel gezet en zodoende twee maaltijden genoten. Beck en ik wisten wie het was. Het leukste van de zaak was dat hij als een van de grootste aanklagers optrad! Hij zou daar weleens een eind aan maken, zei hij! Prachtig, om zo de aandacht van je persoon af te leiden! Jan Edens had hem ook door en vroeg hem zachtjes na tafel: ‘Henk, wil je misschien nog een half pannetje hebben?’ Hij kreeg geen antwoord.

Ik hoorde dat De Brauw, die er de laatste tijd al slecht uitzag, naar barak 4 is weggebracht: dysenterie. Jammer, dat we niet zo goed met elkaar kunnen opschieten, want het is een beste vent. Hij heeft mij veel kwaad gedaan met zijn verhalen over mij en dat doet hij hier nog. Ik weet dat hij mij onrecht aandoet, maar het is eigenaardig, ik kan er niet toe komen om hem alles uit te leggen. Als hij naar mij toekomt, is het tijd genoeg en anders maar na de oorlog, als we dan tenminste nog in leven zijn, want ik voel een revisie in de lucht hangen; dus er zijn op ’t ogenblik belangrijker dingen te doen dan bezig zijn met roddelpraatjes. Ik ben er bovendien vast van overtuigd dat ze zo langzamerhand allemaal weer naar mij toe zullen komen. Met Gerritsen is het toch ook weer in orde en wat heeft die niet over mij gepraat! Die dingen moeten niet geforceerd worden.

Na het eten heb ik uit mijn voorraad wat peukjes gegeven aan Smeets, Voorhelm en Pech. Wat waren ze daar blij mee! Het is een genoegen om anderen iets te kunnen geven. Ik voel me als de goede Sint, tenminste, ik stel me voor dat de oude heer zich zo voelt. Beck krijgt nu elke middag en avond iets extra’s en als er wat veel geweest is, de anderen ook.

Onder het appèl, dat weer niet mals is, vertelt Jan de Vries mij goede berichten over de oorlog; die schijnt hij van een burger te krijgen. De Engelse radio spreekt veel over invasieplannen, al zullen de Engelse steekproeven op de Normandische kust wel niet veel uitmaken. Ze moesten nu maar eens komen, de praatjesmakers! Ik zal Jan de Vries te vriend houden; misschien is via hem contact mogelijk, you never can tell!

Steeds weer dezelfde mensen ‘am Tor’, vooral de beide nummers 550 en 570 vallen mij op; het zijn twee Limburgers die op deze manier wel vermoord zullen worden. Ze zijn niet meer om aan te zien, de dood staat hun op het gezicht geschreven. Een transport zou hen misschien kunnen redden, zoals indertijd 1016 door een transport naar Duitsland uit deze hel is kunnen ontkomen. Die man werd elke dag zo afgeranseld, dat de dood wel had moeten volgen als hij hier gebleven was. 550 is hier in het kamp een berucht type. Het is een geestelijk gehandicapte, die eigenlijk in een inrichting thuishoort. Het is net of hij het gevaar opzoekt; als er een groepje Moffen bij elkaar staat te roken blijft hij er om te bietsen omheen scharrelen, net zolang tot hij er weer van langs krijgt. Hij loopt voortdurend te zoeken; alle vuilnisbakken, hoe smerig ook, worden door hem leeggegeten en vaak peuzelt hij iets op wat volkomen oneetbaar is. 570 is van hetzelfde slag, ook een woonwagenbewoner. Hij steelt geweldig, zelfs het keukenmagazijn is voor hem niet veilig. Dit is nog niet ontdekt, en omdat ik graag iets leren wil zal ik toch eens vragen hoe hij dat doet.

Nu worden ze door Berg en Titho naar de poort gedreven. Beiden zijn afgezwakt en met een lichte schop zijn ze al tegen de grond te slaan. Nu kwakken ze tegen het prikkeldraad. 550 blijft liggen, maar Mal Herunter komt een handje helpen en trekt hem eruit. Dat gaat je door merg en been, want de stekels van het prikkeldraad zijn extra lang en scherp en bij het onzachte eruit trekken halen ze de huid diep open. 570 loopt in zijn angst weg, maar wordt bij het revier ingesloten. Het regent weer slagen en daar zakt hij in elkaar. Zo, nu liggen er twee lichamen ‘am Tor’. De andere gelukkigen staan er al en wij mogen inrukken.

Bij het binnenkomen van de barak walg ik al van de lucht van de rauwkost, ik word er gewoon misselijk van. Een eigenaardige aandoening heb ik! Mijn vriend Verschure verruilt mijn rauwkost tegen wat boter en worst en met Smeets ruil ik brood tegen wat boter. Vandaag is het een echte dodendag; de man uit de Kieschgrube is overleden; er is weer een Rus dood en een Jood ligt op sterven. De laatste is buiten het Lager elke dag afgeranseld. Ik heb zo’n intens medelijden met de Joden. Het is jammer, dat ze het voor zichzelf veel erger maken, want ze schijnen elkaar niet te vertrouwen. Een hypernerveus volkje, wat wel te begrijpen is!

Vanavond na het verzorgen van de kachels ga ik naar een lezing van Hoorweg, een hoofdonderwijzer, over de psychologie van de man. Hij doet het werkelijk uitstekend. Zelfs dr. Gunning staat versteld over dat inzicht en die helderheid van betoog. Dergelijke lezingen doen je goed. Je wordt met je gedachten weer eens in een andere wereld betrokken. Na de lezing ga ik alleen wandelen. De natuur wordt zo mooi. De bomen beginnen uit te lopen en de bossen krijgen van die wazige tinten. Kijk, in die richting moet ons huis liggen! Daar loopt het oude rijwielpad en dat is het mooie welbekende beukenbos van Oud-Leusden. Wat een kleurenspel door de ondergaande zon! Die wolk zal zo ongeveer boven ons huis staan. Wat zou ik graag op die wolk zitten en ongemerkt een kijkje in ons huis nemen! Ik loop daar in gedachten zo vaak rond en leef dan helemaal met mijn gezin mee. In Scheveningen was ik eens zover in gedachten verzonken, dat ik droom en werkelijkheid niet van elkaar kon onderscheiden. Ik was vreselijk aan het prutsen aan het ultra-kortegolfapparaat, maar wist niet meer hoe hij afgesteld moest worden. Hardop riep ik toen mijn vrouw bij haar naam, waardoor ik weer tot de werkelijkheid terugkwam.

Daar komt Hamaker aan. Ik wil hem toch even spreken over de Ordedienst waartoe hij behoort. Ik vertelde hem dat onze organisaties hetzelfde doel nastreefden, namelijk een burgerwacht te zijn zonder geheime opdrachten. Hamaker nam in de Ordedienst dezelfde plaats in als ik in de Oranjewacht. Eerst heeft hij in de strafgevangenis gezeten en nu is hij drie dagen geleden door de marechaussee naar Amersfoort vervoerd. Volkomen onbegrijpelijk. Ze zijn van Utrecht over Zeist met de tram gegaan en in Zeist hebben ze in ‘Het Wapen van Zeist’ een kop koffie gedronken! Zijn begeleiders waren goede Nederlanders! Zo kon hij mij nog heel wat nieuws vertellen, onder andere dat de mensen buiten geweldig optimistisch zijn. Ik vroeg hem of hij geen kans gezien had om ertussenuit te gaan. ‘Jawel’, zei hij, ‘maar ik voelde er weinig voor, omdat ik niets tegen de Moffen gedaan heb en dan zal de straf heus niet zo groot zijn; die kan ik dan maar beter uitzitten.’ Maak je maar geen illusies Hamaker, want wat dat betreft staan we gelijk. Jij zult ook wel een flinke straf krijgen, want al kunnen ze volgens jou geen anti-Duitse handelingen bewijzen, dan weten ze de zaak nog altijd zo te draaien dat ‘Feindbegünstigung’ aangenomen wordt, dat heb ik zelf ondervonden.

Verder praten we over van alles en nog wat en tegen half negen gaan we de barak in, want het is weer flink koud. Daar wordt Hamakers nummer afgeroepen. Hij krijgt een mooie baan; nachtwaker in de dysenteriebarak! Hij moet nu meteen de nachtdienst in. ‘Is zoiets nou niet gevaarlijk voor besmetting?’, vraagt hij mij. Ik stel hem gerust: ‘Dat zal wel meevallen joh, als je maar steeds je handen met lysol schoonmaakt.’ Hij boft geweldig!

Om negen uur is weer de laatste ronde. Daar komt Van der Putten aan met een lange lijst: ‘Alle OD’ers morgenochtend om zes uur aantreden!’ Het OD-proces gaat beginnen! 86 man moeten voorkomen en dat in deze tijd nu het de Moffen niet zo goed gaat! Als er nu maar niet te veel spaanders vallen. Het is zo eigenaardig dat ze de mensen hier vrij hebben laten rondlopen, zodat ze onder elkaar hebben kunnen afspreken wat ze eventueel terugtrekken van de diverse verklaringen. Of zou de Mof dat niet veel meer kunnen schelen? Bij ons waren ze zo bang voor onderling contact! Ik vind dit alles maar een verduveld slecht teken. Als het maar geen schijnproces wordt! Het begint er wel op te lijken. Dit bericht geeft een begrijpelijke consternatie; veel gepraat en een benauwde stemming. Ook de Oranjewacht wordt onrustig; wat zal ons nu boven het hoofd hangen? Zullen we hier een revisie krijgen, want ook Mekel c.s. wachten in dit kamp hun proces af. Dat gaat nooit goed. Zodra ik iets over een revisie hoor, moet ik toch proberen ertussenuit te gaan. Ik ga een plan opmaken!

Nou jongens, sterkte! Het is een dag vol emoties geweest, maar we moeten toch proberen in te slapen. Jammer, dat de dood altijd om het hoekje blijft gluren; we voelen het knekelhuisachtige hier veel sterker dan in Scheveningen, omdat de methoden om iemand te vermoorden hier veelzijdiger zijn. Beckman zit over zijn jongens in, en is in de war. Ellendige tijd! Onze Vader...

1 april 1942

Slecht geslapen. De barak is onrustig door het OD-proces. Het hele proces zal wel een poppenkast worden en hoe meer je erover denkt, hoe belachelijker het wordt. Alle verdachten hebben hier ongeveer vier weken de tijd gehad om alles te bespreken. Hoe is een objectieve procesvoering dan mogelijk? Nee, het wordt iets hopeloos. Ik ben erg onrustig, maar de oorzaak is niet ver te zoeken: ik heb zoveel vrienden in de OD. Enkelen zijn waarachtig zwaar ziek, onder andere Fogteloo en Smit, die in het revier ligt met dysenterie. Fogteloo heeft hoge koorts, maar dat geeft niets, want het recht moet zijn loop hebben. Nout is ook niet fit. Hoe vaak gaf hij ons geen sportlessen in Scheveningen en hoe vaak stopte hij mij daarbij niet wat sigaretten toe? En Fogteloo als kapper in Scheveningen met zijn scheermesjes. Nog horen wij: ‘De mesjes goed schoonmaken heren, en niet te vast aandraaien.’ Hij rekent op vijf jaar, maar ik heb er een hard hoofd in; hij had nogal veel schieterij in zijn bezit. Ook mijn oude buurman Blijsie wens ik nog even succes; een staalharde kerel is dat, met een geweldige moed! Prof. Schoemaker is haast te onverschillig. Een buitengewoon man; het type van ‘don’t show your feelings’. Dan is er dr. van Slooten, steeds hetzelfde, altijd even druk en opgewekt. Ik wens hem sterkte en hij zegt: ‘Je weet, er moet een wonder gebeuren wil de kogel mij missen.’ Blokhuis is zenuwachtig, maar ja, hij is beroepsofficier dus de kogel ligt ook voor hem klaar. Dit is vooral zuur voor hem omdat hij nog maar zo weinig gedaan heeft. Bij de beroepsofficieren is dat een kwestie van erewoord-verbreken en dat zullen de Moffen heus wel weten te bewijzen. Busé vertelde mij dat hij radeloos zou worden als hij de doodstraf zou krijgen. Onder elkaar zijn we er zo langzamerhand aan gewend om er geen doekjes om te winden; het is ook veel beter om elkaar de waarheid te zeggen, want je voelt direct aan of het loze woorden zijn.

Kolonel Versteegh staat gelukkig bij dit gesprek en zegt: ‘En wat dan nog? Wij hebben tenminste iets gedaan, maar hoe moeilijk is het niet voor degenen die te goeder trouw zijn meegelopen en nu ter dood veroordeeld zullen worden op grond van het zogenaamd verbreken van het erewoord, zoals bijvoorbeeld bij Calkoen het geval is!’ Allen moesten zich buiten verkleden om als burger naar Amersfoort vervoerd te worden. Het proces zal gehouden worden in het Berghotel. Wat is dat voor ons een bekende plaats. Hoe vaak zijn we daar geen kopje thee gaan drinken als het mooi weer was!

Om half acht zit ik weer bij mijn kachel met een flinke diarree. Om acht uur haal ik de vuilnisbak leeg; de oogst is weer goed, er zit veel brood in. Nu kan ik Piet trakteren! Ik neem maar geen brood mee het Lager in, want bij een eventuele controle vlieg ik tegen de lamp. Beter is het om voor etenstijd zoveel te eten dat ik wat van mijn portie in het kamp kan weggeven. Ik had nog gehoopt dat de werkman vandaag zou komen, maar hij komt blijkbaar niet. Nu, morgen dan maar! Kijk daar gaan de transporten naar het Berghotel. Een luguber idee die overvalwagens. Wanneer komt er aan deze zware druk toch een einde? Het is haast niet te dragen, die lichamelijke en geestelijke marteling. God laat veel toe voordat Hij zegt: ‘Tot hier toe en niet verder.’ Hij alleen kan aan alles een einde maken.

Daar komt Jan aan. Als ik hem zie, krijg ik zo’n blij gevoel. Het is ook zo’n
prachtmens; hij is oerlelijk, maar wat heeft die man een charme! Was iedereen maar zo! Hij heeft nu brood meegenomen om een papje van te maken met wat vet erin. Dat smaakt best! Dank je wel Jan! Als ik jou niet had gehad, had ik niet geweten wat te beginnen.

Vandaag heb ik niets buitengewoons gemerkt. Bij verschillende Blockführers hoef ik me niet meer af te melden als ik buiten het Lager moet zijn! Ik moet namelijk weleens buiten het Lager zijn om sintels te storten. Nu ga ik er weer uit en het mooiste is dat er helemaal geen postenketen staat. Als ik bij de Kieschgrube sta, sta ik in de vrijheid! De oorzaak is dat het Schiesstandkommando niet meer bestaat, er zijn daar te weinig gevangenen voor. Wat een kans zou dit zijn om weg te komen, maar daarvoor moet ik eerst een burgerkostuum hebben! Als ik dat heb, bestaat de mogelijkheid – vooral op vrijdag of zaterdag – om de benen te nemen, want dan zouden ze mij pas om twee uur missen! Dat is geen ‘kattenpies’, zegt men hier, om een voorsprong van zes uur te hebben! Ik begin nu bij het idee alleen al te transpireren! Eerst maar eens aan de slag voor een kostuum. Ik heb van Smeets al een Baskisch mutsje dat ik ’s avonds draag tegen de kou.

Ik ben nu toch buiten dus laat ik eens bij de nieuwbouw gaan kijken met mijn kruiwagen. Onder het motief van kachelhout zoeken kan ik overal komen. Een raar idee dat ik dat nu zo makkelijk kan doen; in een van de commando’s zou dit absoluut onmogelijk zijn! De nieuwbouw bestaat uit nieuwe barakken, die naast ons Lager gezet worden. Het zijn zeven grote gebouwen, die gebruikt zullen worden door ongeveer 5.000 Häftlingen, een hele uitbreiding dus. Hier werkt een gedeelte van het Jodencommando en het Heldenkellerkommando. Wat hebben de gevangenen een plezier gehad toen het woord ‘Heldenkeller’ op een van de betonringen geschreven stond! Hier staan om de 25 meter posten. Vreemd dat er niets bij de Kieschgrube staat; dat zal wel niet de bedoeling zijn,want ik zou zo weg kunnen tippelen als ik beter voorbereid was.

Tijdens het eten is het aanmerkelijk stiller nu er zoveel mensen weg zijn. Maar er komen nieuwen, er schijnt een transport aangekomen te zijn van 25 man. Ik zal eens aan Boerrigter of Middelberg vragen of ze als kappers al iets van de nieuwen gehoord hebben. Als ik bij hen kom, vertellen ze me dat het weer Scheveningers zijn, dus jammer genoeg geen nieuws.

Van de nieuwen horen wij dat Wachtmeister Seitz gearresteerd is wegens diefstal. Ik hoop voor die sadist dat dat waar is! Verder vertellen zij dat Brandon en Pax de Loup zijn gevlucht; dat schijnt overdag te zijn gebeurd; ze hebben heel kalm een ladder tegen de muur gezet en zijn zo ontkomen. Wat zullen die Moffen boos op Brandon zijn; ze waren zo goed voor hem en dat nog wel ondanks het feit dat hij Jood is! Hij is een uitstekende kleermaker en had in de gevangenis een hele kleermakerij voor de Moffen en hun vrouwen. Joch, de gevangenisdirecteur, zou gevangen genomen zijn in dit verband.

Na het eten wordt elke dag om kwart over een voor mijn kelder de wacht afgelost. Na die aflossing krijg ik steeds Nederlandse ss-soldaten op bezoek. Dit bezoek duurt een half uur, waarbij ik hun koffie op de kachel warm. Het is zo’n rare verhouding, want ze voelen duidelijk dat ik ze veracht. Vandaag had ik maar twee man, vrij geschikte knapen. Mijn gesprek met hen gaat over het Nederlander zijn en blijven en over de Duitse politiek. Dat is best gevaarlijk, maar ze nemen het blijkbaar aan. Laat de onrust in hun gelederen maar zo groot mogelijk worden! Ik krijg van hen wat sigaretten, dus dat is wel in orde. Hun gezichten moet ik goed onthouden, de volgende keer ga ik ze dan weer bewerken. Bij het arrestantenlokaal maak ik nog een praatje met de gevangengezette ss-soldaten en beloof hun aan een van de juristen in het Lager te vragen wat ze moeten zeggen als ze voor de krijgsraad komen. Dit doe ik en de jurist mr. Kan, een lid van de Mekelgroep, raadt mij aan om ze de verkeerde dingen te laten zeggen, maar het lijkt me beter om dergelijke kerels niet de dood in te jagen. Ze zijn eer – en karakterloos en omdat het hier om de orde en de tucht van de ss gaat, moeten dergelijke kerels er juist in blijven om het systeem te verzwakken. In ieder geval houd ik een heel betoog waarbij ze in ieder geval mijn mening krijgen. Ik moet bij al dat praten oppassen voor de Witte Muizen, maar ik doe net of ik de trap naar de stookplaats schoonmaak en dan valt het contact niet zo op. Ze vragen me nu om lucifers. Die heb ik bij me, maar hoe moet ik die hun in handen spelen? Ik vind er wat op; de lucifers stop ik tussen de haren van mijn bezem en dan ga ik met mijn rug naar het celraampje staan met de bezem over mijn schouder. Ik kan zo alle eventuele gevaar makkelijk zien aankomen en als het terrein veilig is, haalt de gevangene de lucifers uit mijn bezem. Daarnaast zit nog steeds die Jood in het donker. Arme man, kon ik maar wat voor je doen. Achter Stube 3 is het Heldenkellerkommando bezig een betonring te rollen. Mensen, wat een zwaar werk! Coenradi is er ook bij en Van der Lee. Van der Lee moet oppassen; hij is door zijn omgang met de Limburgers een echte scharrelaar geworden. Ik heb hem er al voor gewaarschuwd, want als je eenmaal bij Berg opvalt dan ga je de helling af.

Bij het draadcommando is weer wat fraais gebeurd! Gelukkig heb ik het zelf niet gezien. Er is namelijk een gevangene afgetuigd met een stuk prikkeldraad. De man kon meteen in het revier opgenomen worden. Dikke Willie – een Mof uit Enschede, waar hij jarenlang een cafeetje had en die nu in de garage werkt – vertelde me dit. Hij zegt er lachend bij dat de schoft tot gieter is geslagen en dat zo’n aframmeling beter werkt dan een stok. Dikke Willie, jij gaat na de oorlog met of nog beter zonder jouw kroegje terug naar het Moffenland, als je dan tenminste nog in leven bent! Ons parool moet zijn: ‘Geen Mof meer in Nederland!’

De OD is teruggekomen. Het arrestantenlokaal is voor hen ontruimd. Ook de Jood moest weg. Hé, een paar mensen van de OD worden cellulair gezet. Het zijn Westerveld, Molt, Schoemaker, Hamaker, Ubbens en nog twee anderen die ik niet van naam ken. Waarvoor ineens dat opsluiten terwijl die mensen al zolang bij elkaar gehokt hebben? De Mof zit vol verrassingen en mogelijkheden! In ieder geval zullen we ervoor zorgen dat ze het best hebben. Ik ben benieuwd wat ze de eerste dag meegemaakt hebben!

Als ik om vijf uur kolen ga halen, krijg ik een toneeltje te zien waarvan ik geniet. De Nederlandse ss moet strafexerceren en strafzingen. Toch klinkt het opgewekt, maar dat is de tucht. Ja Unterscharführer, vloek ze maar flink uit, het zijn toch maar eerlozen!

Het is net of het appèl hoe langer, hoe wreder wordt. De OD moet apart aantreden. Ik ben bang dat het proces mijn contact met huis zal verbreken, want Theo mag nu natuurlijk niet meer uit het Lager komen. Na het appèl hetzelfde smerige spel; 550 [en 570] staan weer bij de gestraften en ook Van der Lee moet ‘am Tor’. 550 begint al oedeembenen te krijgen en 570 heeft dikke oogleden. Dit zijn allemaal voortekenen van de naderende dood! Tjonge, wat gaan de heren weer tekeer en het ellendige is dat de mindere goden ook mee willen doen. Vanavond wil het richten maar niet lukken. Toch krijgen we na het ‘am Tor’ geen ringelpiesen, maar controle op gestolen aardappels en andere waren. Rij voor rij moet een stap voorwaarts doen en man voor man wordt afgetast. Ik heb gelukkig niets bij me, maar vele anderen hebben pech en de buit is groot. Gelukkig dat er zoveel zondaren zijn, anders zou de enkeling doodgeslagen worden! Nu moeten de organisatoren ‘am Tor’ en als het daarbij blijft, mogen ze van geluk spreken, want de hoeveelheid gevonden aardappels schat ik op een kilo of 5! Het is eigenlijk om je naar te lachen. Maar waarachtig, we mogen inrukken; wat is de Mof toch grillig. Of gaan ze soms beginnen als wij weg zijn? Ik blijf nog even kijken en waar ik al bang voor was, gebeurt. De daders worden ‘am Tor’ afgeranseld, terwijl ze niet van hun plaats mogen gaan. Het enige wat je in dat geval zou kunnen doen, is zogenaamd bewusteloos op de grond vallen maar als controle schopt de Mof dan tegen de geslachtsdelen en dat is levensgevaarlijk! Wat moet je hier nou tegen doen? Wij kunnen niets, we moeten afwachten en daarom snakken wij naar het eind van deze waanzin! Het resultaat van deze afranseling ‘Im Stillstand’ zijn vier bewustelozen. Daar heb je de controleschoppen al! De schoften! Gelukkig reageren de lichamen niet meer.

Bij het brood krijgen we wat jam, maar omdat ik nog geen brood verdragen kan, ruil ik het tegen boter. Kijk eens aan, een maaltje boter met jam. Het kan slechter! Ik voel me lichamelijk al wat beter worden, maar geestelijk ben ik mijzelf niet meer. Het is ook zo verdraaid moeilijk om je goed te houden!

Terwijl we staan te wachten vertellen we elkaar moppen. Jan de Jong weet een reuze mop en we brullen van het lachen. We zijn toch al aardig verhard, dat we om moppen kunnen lachen terwijl die vier lichamen ‘am Tor’ liggen!

Na de verzorging van de kachels maak ik met Beck en Polman een flinke wandeling om het plein en de barakken. Beck heeft het steeds over een dominee Overduin die zo’n buitengewoon mens moet zijn. Daar zal ik binnenkort wel kennis mee maken.

Bij het naar bed gaan is het vrij onrustig omdat iedereen bezig is met het proces. Vandaag was het proces over de algemene aanklacht en de ‘levensloop’ van de aangeklaagden. Alles werd in flink tempo afgewerkt. Wat zullen die arme jongens in spanning zitten!

Vlak voor de bel verhuis ik naar de overkant en lig nu vlak naast Jan Edens. Aan mijn linkerkant heb ik het beschot. Beck wil niet overkomen, al is er onder mij nog een plaats leeg. Dit komt door de verhuizing van het katholieke groepje onder leiding van Van de Mortel naar de andere kant van de zaal. We nemen hen dat wel een beetje kwalijk, want het is juist zo goed om wat gespreid te liggen en niet bij elkaar te hokken. Het is jammer dat ook prof. Brandsma mee is gegaan; ik ben graag met hem samen. Het is eigenaardig, zo’n rust als van hem uitgaat! Met Jan Edens ga ik een weddenschap aan dat Beck morgen onder mij ligt. Nu mensen, slaap en vergeet. Vader, zegen allen die het zo moeilijk hebben!

2 april 1942

Het is alweer donderdag, wat gaat de tijd toch snel! Gewoonlijk vallen de dagen ons lang wanneer we veel emoties te verwerken hebben en de ene gebeurtenis op de andere volgt. In ons geval zouden de dagen zich dus moeten voortslepen, maar dat is niet het geval; misschien komt het wel omdat de ene dag zo op de andere lijkt.

Er zijn nu maar enkele mensen voor het proces opgeroepen. Dat wil zeggen dat nú al de verhoren beginnen. De Moffen hebben haast! Ons proces had tenminste nog een toneelmatige entourage en het leek op een objectief proces (al heb je niets aan deze objectiviteit als de meeste processen toch in revisie komen omdat Berlijn meer bloed wil zien!).

Daar heb je de werkman! In de kelder vertelt hij mij, dat hij nog wat meer voor mij zou kunnen doen; maar hij heeft nu weinig tijd omdat hij naar Amsterdam moet en daarom zal hij morgen of overmorgen de zaak met mij bespreken. En met deze belofte vertrekt hij. In een opgewekte stemming ga ik mijn kachels schoonmaken, bij mezelf overleggend wat hij allemaal voor me zou kunnen doen. Daar komt plotseling Nelis aan. Hij wenkt mij en ik ga naar hem toe achter de garage. Hij buldert dat ik contact heb met huis, dat ik brieven geschreven en levensmiddelen ontvangen heb. Ik ontken alles! Zijn woede stijgt en uit zijn grauwen begrijp ik dat de werkman voor deze feiten in de bunker opgesloten is en dat een ss-soldaat alles gehoord heeft wat er besproken is. Ik vertel hem dat dit een vergissing moet zijn, want die werkman komt elke dag bij mij in de kelder om hout te halen en vanmorgen hebben we over de centrale verwarming gesproken. Ik moet nu mee. ‘Weet je wat je boven het hoofd hangt als je liegt en als je contact hebt met de buitenwereld?’ ‘Jawel, de kogel’, zeg ik, eigenlijk voor de grap. ‘Ja sicher!’, stemt hij toe. Na dit gesprek word ik ‘am Tor’ gezet. Daar sta ik nu! Boerrigter kijkt belangstellend en vragend uit het raam van de kappersstube. Mijn mooie baantje zal ik wel kwijt zijn. Het staan begint me nu al lang te vallen en mijn buikloop voel ik ook weer opkomen. Ik word misselijk en warm. Plotseling zie ik de hele boel draaien. Ik word boos op mezelf dat ik het al zo gauw opgeef! Ik schaam me dood en wat erger is, ik ben bang dat ik die buikloop niet langer meer kan bedwingen! Verder weet ik niets meer... Na een poosje ben ik weer wat opgeknapt en daar sta ik weer. Ik schaam me ontzettend, vooral omdat ik mezelf bevuild heb. Om twaalf uur mag ik plotseling van de poort weg, zonder verhoor, maar dat zal nog wel komen. Ik hoor nu dat ik bij de poort achterover in het prikkeldraad gevallen ben en dat een paar gevangenen, verplegers, mij eruit getild hebben. Nou, dan heb ik geluk gehad, want anders had ik de kans gelopen dat de Moffen mij eruit getrokken hadden! Ik hoop dat die flauwvallerij het gevolg is van mijn lichamelijke slapheid, want anders heb ik blijkbaar geestelijk niet veel weerstand. Als ik nu maar niet mijn baantje kwijtraak!

Als ik na het eten naar mijn kachels ga, zie ik de werkman gelukkig weer lopen, maar we durven elkaar niet meer te benaderen. Die weg is nu ook kapot, dat is jammer, maar we zoeken wel weer een andere. Het blijkt nu dat de wacht ons alleen heeft doorgegeven omdat hij ons met elkaar zag praten, dus ik moet nog voorzichtiger zijn!

Door dit intermezzo ben ik het extraatje van Jan misgelopen. Hij is erg bang voor mijn baantje. ‘Als ze je verdenken’, vertelt hij, ‘dan stoppen ze je dadelijk in een of ander streng commando. We moeten nu maar afwachten, want dat zal dan wel bij het avond-appèl bekend worden.’ Wat een spanning! Om een uur ga ik zo gauw mogelijk naar mijn kachels, want klachten kan ik nu zeker niet gebruiken. Mocht ik dat baantje verliezen, dan moet mijn werk van dien aard zijn dat ze me terughalen. Om kwart over een krijg ik ongeveer tien ss-mannen op bezoek. Het koffiedrinken schiet er vandaag bij in, maar ze steken allemaal een sigaret op. Ik ook, met een groots gebaar, ik heb genoeg bietstabak. Na een praatje over hun karabijnen breng ik het gesprek op Engeland en via dat land op Rusland. Ze scheppen geweldig op dat Rusland er deze zomer aan zal gaan en dat dan de oorlog afgelopen zal zijn! Ik stel hun verschillende vragen over de kracht van het Russische leger, over zijn reserves, over de industrie enz. Ik probeer hen steeds in mijn gedachtegang te leiden totdat ze zelf gaan twijfelen. Tenslotte zijn ze wel erg bang voor de Russen, dat heb ik wel gemerkt. Maar ik moet voorzichtig zijn met mijn woorden. Daar gaan ze weer, de heren verraders. Het plein in het Moffenlager wordt met sintels bedekt over een grote oppervlakte: er komt 20 cm. sintels op, een heel werk dus. De gevangenen zien eruit als beesten en worden flink opgejaagd. Wat een krankzinnig idee dat ik hier nu maar kalm rondwandel zonder dat een Mof me op de hielen zit! Stel je voor dat ik mijn baantje kwijtraak, dan is het uit met de vrijheid!

Bij het bikcommando is een hevig rumoer ontstaan. Het is een licht commando waar de halve lijken in gestopt worden. Ze zitten op de grond en doen niets anders dan stenen bikken. Het is een naar gezicht dit commando te zien werken. Als je het stel bekijkt, komt het beeld van het beruchte Frans Guyana naar boven. Het lijken volkomen uitgeteerde dwangarbeiders, alles gaat even sloom en vermoeid. Zelfs de tik op de stenen klinkt afgemat. Nu zit er een gevangene tussen die tussen het bikken steeds in slaap valt; dat is een ziekteverschijnsel door ondervoeding. De man is zo mager als een lat maar heeft een gezwollen gezicht. Als er Witte Muizen aankomen moet hij wakker gemaakt worden, maar om hem goed wakker te krijgen moet je hem een flinke schop geven. Nu gebeurt het weleens dat een Arbeitsführer achter een boom gaat staan om slachtoffers te zoeken voor het ‘am Tor’. Hij schrijft dan rustig de nummers op en ’s avonds weten de mensen dan niet waarom ze ‘am Tor’ moeten. Nu echter is hij op dit commando afgestormd en slaat en schopt links en rechts. Zo bespringt hij ook de slapende die geen tijd krijgt om wakker te worden. Zijn collega’s moeten hem aan zijn benen ‘am Tor’ slepen. Het hele bikcommando wordt gestraft met vanavond ‘aan de poort’. Het valt niet mee al die ellende te moeten aanzien: het eigenaardige is dat de mensen niet opstandig worden, maar gelaten. Dat komt door de honger en de vermoeidheid.

Het verhoor van de OD is voor vandaag afgelopen; 15 man zijn verhoord. Nou, met dat tempo zijn ze in een week door alles heen; onze verhoren zijn pas op de derde dag begonnen en op die dag zijn er maar vier verhoord. Een mooie vertoning, dat proces! Vandaag zijn onder andere voor geweest: Westerveld, prof. Schoemaker en Molt. Het zijn in hoofdzaak degenen die in de ‘bunker’ – het arrestantenlokaal – zitten. Hun cellen zijn belachelijk klein, je kunt je er haast niet in bewegen. Ik kan Westerveld nog even te spreken krijgen en op mijn vraag hoe het gegaan was, antwoordt hij: ‘Het is allemaal nonsens! Ik heb nog niet eens met mijn advocaat gesproken! Als ik iets wilde uitleggen werd er al door de president met het hoofd geschud.’

Ik heb die werkman weer gezien. Nu had ik hem graag willen spreken en mijn spijt betuigen, maar zodra hij mij in de gaten kreeg, verdween hij. Gelijk heeft hij! We zijn vast nog niet van dit zaakje af.Ik knijp hem geweldig voor het appèl, vooral als Nelis zelf mocht komen. Bovendien sta ik ook nog zo vreselijk vooraan. Nou ja, laat ik me geen zorgen voor de tijd maken. Langs deze weg kan ik ook al geen contact meer maken met huis en dat is beroerd genoeg!

Van Piet, mijn collega, hoor ik dat er koeken te krijgen zijn. De man zeven stuks. Wat een bof! Minder leuk is, dat we contant moeten betalen en op onze conto hebben we geen geld. Waarvoor we eigenlijk een conto krijgen is me een raadsel, want hoewel we dadelijk naar huis geschreven hebben om geld en de familie dat zeker opgestuurd zal hebben, hebben we nog niets ontvangen. Maar enfin, ik heb tabak en kan daarvoor zoveel geld ontvangen dat ik makkelijk koeken kan kopen, want tabak is hier het toverwoord.

Het is nu avond en ik heb geluk gehad; het appèl is als gewoonlijk verlopen en mijn nummer is niet afgeroepen! Dus geen baantje kwijt en niet ‘am Tor’! Jan Edens komt mij dadelijk feliciteren. De anderen zijn minder gelukkig: naast 550, 570 en Van der Lee moet het hele bikcommando ‘am Tor’; de slaper wordt ook hier weer afgeranseld en ploft in het prikkeldraad neer. Hoe houdt zo’n man het uit. De halve middag op de koude grond gelegen, nu weer zo’n afstraffing en dat alles zonder eten. Ze laten hem rustig in het prikkeldraad liggen. Nog gelukkig dat ze hem er niet uitrukken! Kom, laat ons nu maar gaan Berg, het is weer genoeg geweest met je ‘Erziehung’. God vergeve je dit alles! Na de kachels verzorgd te hebben, maak ik kennis met Wiertz, de oud-oorlogscorrespondent van de Maasbode en een buitengewoon interessant mens. Hij heeft voor Duitsland na 1918 een hele studie gemaakt van de minderheden van de Duitse volksgroepen in de andere landen van Europa.

Daar zie ik gelukkig Theo nog. Hij vertelt mij dat hij de brief heeft laten neerleggen op de geheime plaats; we zullen nu maar hopen dat de brenger zo vriendelijk wil zijn om de laatste post te bezorgen. Maar veel hoop heb ik niet,omdat de man er geldelijk voordeel van wil hebben. Hij rekent geweldig veel voor het bezorgen van brieven, en het terugbrengen van brieven, en levensmiddelen. Dat laatste heb ik nu niet zozeer nodig, maar wel brieven, daar snak ik naar. Er moet toch een weg te vinden zijn!

De koeken komen straks pas, maar ze moeten nu betaald worden. Dat is me wat! Er moet geld in het kamp zijn, maar hoe komen wij nieuwelingen daaraan, want wij hebben niets. Ik heb mijn tabak maar bij wie moet ik zijn om dat te verkopen? Ik neem nu Geesing in de arm, want dat is mijn makelaar, voor elke transactie krijgt hij wat tabak van mij. Nu moet hij voor vier man geld voor koeken zien te krijgen. De koeken kosten tien cent en omdat we – vreemd genoeg – niet minder dan zeven koeken tegelijk kunnen bestellen moet hij voor ƒ 2,80 tabak voor me zien te verkopen. In een wip heeft hij hier liefhebbers voor, zodat we voor vier man koeken kunnen bestellen. Pech heeft ook nog geen geld kunnen organiseren, dus Geesing moet nog voor ƒ 0,70 tabak verkopen en dat lukt ook. Ik heb nu koeken voor: Jan Edens, Beckman, Pech, Gerritsen en mijzelf. Het zijn een soort kranskoeken, voor ons een hele maagvulling. Ze gaan dan ook meteen op! Eigenaardig dat ik die dingen er zo vlot ingekregen heb, want in een mum van tijd komen ze er weer aan de verkeerde kant uit. Beck stelt de diagnose: ‘Gulzig!’ Hij is haast een beetje boos, doodzonde vindt hij zoiets! Wat een vent!

 We gaan weer de laatste ronde in. Welterusten allemaal! Ik zal heus wel slapen nu ik mijn baantje niet verloren heb! De weddenschap met Jan Edens over Beck heb ik gewonnen, want Beck ligt nu onder mij.

3 april 1942

Elke avond worden de nummers afgeroepen van de OD’ers, die de volgende dag moeten voorkomen. De behandeling is vreselijk: ’s Ochtends moeten die kerels vroeg opstaan en dan moeten ze in de kou wachten op de Unterscharführer van de Bekleidungszimmer om hun burgerkleding aan te trekken. Dit aan – en uitkleden gebeurt buiten in de kou. En dan maar wachten op de vrachtauto’s! De overvalwagens zijn te mooi voor hen; het groepje dat nu dagelijks voor moet komen wordt vervoerd met de kleine Chevrolet vrachtwagen uit de garage, waar niet eens zitplaatsen in zijn. Als de wagen terugkomt, wordt hij gebruikt om sintels in te rijden. Wat een eervolle behandeling voor onze oud-officieren! En dat terwijl de Duitser zo vaak het woord ‘ridderlijk’ uitbazuint!

Vandaag komen onder andere Fogteloo en Versteegh voor. Fogteloo heeft hoge koorts; hij is werkelijk ernstig ziek. Ik heb zielsmedelijden met hem, want al deze dingen heb ik zelf meegemaakt en hoeveel makkelijker was dat niet te dragen vanuit Scheveningen, vanwaar we elke dag naar Den Haag werden vervoerd. Alles hier maakt je geestelijk kapot; het is zo ontzettend hard voor die kerels! Ik bewonder daarom hun goede stemming zo, al is die stemming mij te gelaten; ze voelen wel dat dit alles zal leiden tot de dood. De Mof moet nu voorbeelden stellen aan het Nederlandse volk. Kapitein Boers is er ook bij. Hij is de man van de Zuiderzeedijk, een flinke vent, uiterst kalm en beheerst. Hij heeft nog geprobeerd om Fogteloo ziek te melden maar dat is natuurlijk niet gelukt. Ziek of niet, de mensen moeten verhoord worden. Na een tijdje denken we er niet meer aan; een éénling telt hier zo weinig. Om een beetje tabak wordt meer drukte gemaakt dan om een mensenleven.

Na het appèl krijgen we aanwijzingen wat ons te doen staat wanneer de bel alarm slaat. Het signaal is: drie slagen achter elkaar, om de tien seconden. Dat kan natuurlijk ook ’s nachts gebeuren, laten we hopen dat dat laatste niet het geval is!

Vannacht heb ik voor het eerst de terreincontrole – die vanuit de torens komt – gezien. Felle lichtbundels schieten over het Lager. De torens staan 75 meter uit elkaar om het kamp heen en zijn bewapend met een M 20 mitrailleur en een zoeklicht. Het is interessant om te zien hoe de ene lichtbundel aansluit op de andere voordat de eerste uitgaat. Zo’n licht is net een slang die over het Lager glijdt. Heel mooi, maar ja dat zijn ontploffende granaten in het donker ook. Mijn liefde hebben ze tenminste niet!

Ik heb vannacht een kleine inspectietocht gehouden of de mogelijkheid bestaat om uit de barak te komen. Dit gaat gemakkelijk. Ik moet me dan door het tuimelraam laten zakken, dat natuurlijk van tevoren wat soepeler in zijn scharnieren gemaakt moet worden, en daarna wachten tot die lichtslang voorbij is. Langs de barak op de grond loopt een goot waarin je beschut bent tegen de zoeklichten. De enige weg is dan om achter barak 3 op de wc te klimmen. De handige Moffen hebben dat gebouwtje vlak tegen het prikkeldraad gezet! Het dak ervan staat even hoog als de prikkeldraadomheining. Maar achter deze haag staat een tweede, ongeveer 2 meter ervan verwijderd. Nu zou ik hier een plank klaar moeten hebben om over beide hagen heen te leggen. Deze oversteekplaats ligt tussen twee torens in, die links en rechts op een afstand van ongeveer 40 meter staan. Deze poging zou alleen kans van slagen hebben bij onweer, want anders horen die kerels het. Het zou nog niet zo erg zijn als ze het geluid pas zouden opmerken op het moment dat ik over de plank zou lopen, want dan zouden ze diverse handelingen moeten doen die veel tijd kosten. Ze moeten dan het zoeklicht aandraaien en instellen en hun karabijn grijpen die in een hoek tegenover het zoeklicht staat. Gebruiken ze die karabijn niet dan zouden ze naar de mitrailleur moeten gaan en dat zijn nog altijd twee passen naar rechts. In die tijd zou ik de plank niet aflopen maar een sprong wagen, dan kom ik in het mulle zand terecht. De mitrailleurs zijn zodanig opgesteld, dat ze me niet meer zouden bereiken als ik 25 meter van de omheining af ben. De situatie is hier mooi, omdat men bezig is met de nieuwe barakkenbouw, en 10 meter van de haag zou ik al dekking hebben van de betonnen ringen van de oude Heldenkeller. Ik begrijp niet dat nog niemand uit dit kamp is weggekomen en dat deze weg nog nooit geprobeerd is! Het is natuurlijk riskant, maar dat is het hele leven in een concentratiekamp!

Deze weg heb ik met Jan Edens besproken. Het is altijd te proberen, maar alleen bij stormweer, want ik heb groot ontzag voor onze oude M 20 die wij in het leger hadden. Deze apparaten zijn ook Deutsche Kriegsbeute. Trouwens, wat is geen Kriegsbeute? Het is een rekbaar begrip, dat ook nog steeds van kracht is, al is de oorlog in de bezette gebieden zogenaamd afgelopen.

Na het appèl wens ik Westerveld en de anderen goedemorgen en vertel hun – in gedeelten – de ondervinding van de anderen. Dit moet wel bij stukjes en beetjes gebeuren omdat bij het arrestantenlokaal een post is gezet. Deze post is wel een koffieklant van mij, en hij staat ver weg, maar oppassen blijft het parool. Ze maken het goed in de bunker en dat wil bij ons zeggen dat ze alles overlaten en kalm de toekomst tegemoet zien. Dit is niet een soort filmheldendom, nee, we blijven hier mens met al onze moeilijkheden. We denken nu ook niet in de eerste plaats aan volk en vaderland, we denken hier aan onze vrouwen en kinderen en aan het feit dat velen van ons nog zo jong zijn. Dat wij door deze beproevingen onszelf hebben leren kennen en dat wij dolgraag dit ‘beter kennen’ in de maatschappij zouden willen gebruiken! De levenswaarden zijn voor ons op een veel hoger peil gekomen en wij hebben de Christusfiguur leren kennen en weten dat Hij dicht bij ons is. Hij is voor ons een realiteit en daarom zijn wij kalm; daarom zijn enkelen van ons voor de buitenwereld misschien helden. Maar het is het geloof dat ons kracht geeft om zelfs de dood rustig af te wachten, want we weten dat we dan niet alleen staan. Maar ondanks dit zeker-weten is het heel moeilijk en zwaar om al die banden die je aan het leven binden één voor één af te breken... Om dan maar één band – de band die ons met het Goddelijke bindt tot het einde – vast te blijven houden.

Om negen uur krijg ik van Jan iets bijzonders! In een kom brengt hij mij een heerlijk diner! De Moffen hebben gisteren een feestdineetje gehad en wat daarvan overgeschoten is gaat naar de varkens. Nu, daar weten wij van te profiteren! Ik weet niet wat het precies is, maar er zitten zelfs citroenschillen in! Het smaakt heerlijk met dat pittige citroensmaakje.

Na dat heerlijke ontbijt probeer ik weer het Lager uit te komen zonder mij af te melden en het lukt best! Bij de Kieschgrube zijn ook nu geen posten neergezet. Op de terugweg naar de kelder hoor ik ineens de bel luiden. Dat is zeker iets bijzonders! Waarachtig, het is alarm! De gevangenen rennen naar de appèlplaats; de wacht komt in het geweer en de sirene bij de hoofdwacht loeit. Nu komen er nog meer ss-soldaten in het geweer en de Germanenkoppen worden bedekt met de staalhelm. Daar staan we nu! Bij sommigen gaat de fantasie zo ver dat ze aan een invasie denken. O hemel, het Jodencommando is te laat! Daar komen ze de poort ingerend. Berg zit met een stok achter ze aan. Zo, eindelijk is alles compleet. De Moffen zien er in uniform bepaald onprettig uit! Ze schijnen er een speciaal uniformgezicht op na te houden, maar met zo’n staalhelm is het net of ze geen menselijke trekken meer hebben. Ze zien er allemaal even nors uit.

Het alarm blijkt een oefening te zijn. Dan hoop ik dat er elke dag alarm is, want het is nu bij enen en we mogen naar de barakken terug om te gaan eten, terwijl we anders tot twee uur moeten werken om dan weer vanaf drie uur rond te hangen met een bezem of een hark. Van twee tot drie eten wij. Ik merk dat ik beter word, want het begint me hoe langer, hoe meer te smaken. We hebben nieuwe buurlui gekregen: twee dominees en een boer. Het zijn ds. Nijland, ds. Miedema en Tuisinga. Nijland en Miedema hebben voor de Koningin gebeden en Tuisinga is opgepakt omdat hij verteld had dat de Duitsers de Joden gebruiken als proefkonijnen voor hun gifgassen. Ze hebben wel goed nieuws maar geen feiten. Dat laatste is zo jammer, want we zouden zo graag willen weten hoe het Russische front nou eigenlijk precies loopt! Enfin, het gaat goed, al zeggen we dit al zo lang.

We maken hen nu wegwijs en helpen ze met kleine dingen. Het zijn aardige kerels, waarvoor je dadelijk sympathie voelt. Wat boffen de mensen toch als ze hier in kleine groepjes binnenkomen. Ze gaan dan meteen met de massa mee. Kom je hier in grote groepen, dan voelt Berg zich verplicht om zich met je bezig te houden. Nu hoeven ze niet te exerceren.

Om twee uur in plaats van drie uur gaat de bel weer voor het aantreden op de bevolen Arbeidsplaatsen. Alle commando’s moeten vrijdagmiddags in het Lager werken; na tweeën mogen we niet meer naar buiten gaan. Ik heb dan mijn vaste baan bij het aardappelschilcommando, dus vanmiddag piepers schillen. Het blijkt nu waarom we op vrijdagmiddag niet meer buiten het Lager mogen werken; het hele ss-bataljon heeft dan bioscoopvoorstelling in de kantine. In het aardappelschilcommando is de eenheid wat doorbroken door het zich afzonderen van de katholieken. Wat jammer toch, dat samenhokken; leren wij Nederlanders het dan nooit? We moeten toch wel hard gestraft worden voor we tot eenheid komen!

Het praatje gaat hier rond dat er volgende week een transport naar Duitsland vertrekt. Ik hoop dat we ook zullen gaan, want wat zou het fijn zijn om eindelijk eens houvast te hebben. We bespreken deze zaak onder elkaar terwijl we de weermachtspiepers schillen die om vier uur klaar moeten zijn. Het is leuk om te zien hoeveel bakken achterover gedrukt worden om ze straks bij onze aardappels te doen. De rauwe aardappels die hier gegeten worden zijn in hoofdzaak weermachtsaardappels, want het is je niet geraden om van de gevangenisporties te organiseren, daar wordt onderling veel te veel op gelet! Vooral de oude communist van het sokkenstopcommando maakt zich daar erg boos over.

Na één bakje geschild te hebben, gaan Jan en ik liggen. Ik heb voor ons beiden een sigaret meegenomen die ik al van tevoren gedraaid heb, want om dat hier te doen is een hopeloos vervelende zaak. Al die aasgieren kijken naar iedere beweging bij het draaien. Ook nu kijken ze de sigaret uit je mond en steeds is het: ‘Mag ik het peukje?’ Nee, het is eigenlijk geen pretje om hier te roken. Maar aan de andere kant rookt het toch ook wel weer prettig als een ander het niet kan doen. Zo word je hier nou! Ik rook de sigaret voor de helft op en geef hem dan aan Polman. Zijn ogen draaien van genot! ‘Heerlijk’, zegt hij, ‘vooral dat lekkere duizelige gevoel!’ Hij laat zijn omgeving ook meegenieten; het is een aardige vent, die lange!

We gaan nu slapen tot het appèl en het is alsof onze droom wordt voortgezet. Binnen vijf minuten zijn we in de barakken en er staat niemand aan de poort. Als de grote Muizen er niet zijn, zijn de kleine Muizen niet zo beroerd. Fogteloo is na zijn terugkomst van het verhoor weer naar bed gegaan. Hij heeft het zwaar gehad en is nu doodop. Het zijn steeds dezelfde verhalen: positieve tegenbewijzen worden door de rechter genegeerd. Een mooi proces!

Elke avond kunnen we – net als vroeger bij de bioscoopvoorstellingen – buiten een keuze doen uit diverse lezingen. Vanavond zijn er zelfs drie voordrachten! Beckman en ik gaan naar een lezing over Mexico. Hierna ga ik eens een kijkje nemen bij de Russen. Een van hen heeft een boekje met sigarettenvloeitjes en dat biedt hij mij tegen betaling aan. Ik moet er ƒ 1,25 voor geven terwijl er bovendien al verschillende papiertjes uit zijn. De man begrijpt er niets van dat ik hem ƒ 1,50 geef en er niets voor terug hoef te hebben. Typische mensen deze Aziaten, ze zijn zo dankbaar voor elke kleine daad van medeleven. In hun barak liggen er vier die heel erg ziek zijn, die zullen het wel niet halen!

Tot het naar bed gaan speel ik voor het eerst met Jan patience, ‘lange zeven’. Het valt niet mee om tegen hem te spelen, het pientere ventje is zo bliksemsvlug! Bij de laatste ronde worden weer namen van OD’ers voor morgen opgeroepen. Wat zullen die mensen een moeilijke nacht ingaan, vooral nu ze van de anderen weten dat het onderzoek zo zwaar is. Nout is er ook bij, maar ik geloof wel dat hij het redden zal, want ze weten betrekkelijk weinig van hem.

We hebben nu een prettige straat; zo wordt de ruimte tussen de bedden genoemd. Alleen onder links ligt een zekere Joop, die is niet te vertrouwen. We liggen nu van boven naar beneden: Jan Edens – Tony Nijland – Aan de Stegge, dan Folmer – Beckman – Joop. Die laatste moet nu maar opduvelen. Jongens, maf ze!

4 april 1942

Alles wordt gewoonte, zelfs het afroepen van de OD'ers voor de volgende dag. We zijn er weer zo aan gewend, dat we er niet eens meer op letten. Het is ook verwonderlijk hoe belangrijke dingen die een ander betreffen, jezelf zo weinig zeggen. Het OD-proces bijvoorbeeld is een deel van ons, maar de communisten en de gijzelaars zegt het zo weinig. Ze vinden het wel erg beroerd, maar ze leven niet mee. Als ze de kans zouden krijgen, zouden ze graag de portie eten van de OD’ers weg organiseren. Alles is hier op het eigen ‘ik’ ingesteld; het leed van anderen wordt door eigen zorgen en door zelfbehoud zo weinig gevoeld. Het is aan één kant wel goed, maar het doet zo hard en koud aan.

Vanochtend heb ik een geweldige uitbrander van de wachtcommandant gehad. Gedachteloos ben ik vóór het appèl en dus voordat er een postenketen staat naar de tegenover mij liggende hoofdwacht gegaan om de vuilnisbak te halen. Ik hoefde niet eens aan te kloppen! Als een stier vloog de wachtcommandant met zijn revolver op mij af. Een van de soldaten riep hem toe: ‘Es ist blosz der Heizer!’, maar hij bulderde mij toe dat hij mij ‘zum Haufen’ zou ‘schiessen’ als ik nog eens voor het appèl mijn kop buiten de deur stak. Om acht uur – toen de postenketen opgesteld was – klopte ik netjes aan en bood mijn verontschuldigingen aan voor die stommiteit. In mijn onschuld was ik werkelijk geschrokken, ik begrijp nog niet hoe zoiets mogelijk was; zeker een opkomende seniliteit! Zulke dingen mogen niet voorkomen. Ik moet de Moffen te vriend houden wil ik enige kans maken om weg te komen!

Om negen uur blinkt de boel en is er geen stofje meer te bekennen als Jan komt. Hij heeft een dubbele portie meegebracht. Dat is voor de zondag, want dan wordt ook het zwijnencommando opgesloten. Het smaakt weer best! Zo langzamerhand gaat het goed met mij. De diarree is lang zo erg niet meer. Bij het arrestantenlokaal krijg ik diverse berichten van Westerveld en zijn lotgenoten op om aan hun vrienden door te geven. Ik zal het meteen opschrijven, want het is vrij ingewikkeld. Bovendien heb ik wat sigaretten voor hen gerold. Het overreiken daarvan gebeurt op dezelfde wijze als bij de ss-mannen, namelijk met mijn trouwe bezem. Ik hoef de sigaretten en de lucifers maar aan één van hen af te geven. Het is me niet erg duidelijk hoe de anderen aan hun deel moeten komen, maar hij legt het me uit. De cellen zijn te klein om er een ton in te zetten en daarom mogen de gevangenen twee keer per dag naar de wc. Degene die het pakje in zijn bezit heeft, seint door hoeveel sigaretten en luciferstokjes en strijkertjes voor iedere man ontvangen zijn. In gedeelten gaan deze schatten in de wc-rol en zo komt ieder aan een paar sigaretten plus vuur.

Ik moet nu het zwaarste werkje van de dag doen, namelijk kolen halen. Dit keer voor twee dagen, want morgen is het zondag. Elke dag gebruik ik ongeveer anderhalve kruiwagen. De kolen breng ik in de kelder en met mijn lege kruiwagen ga ik een wandeling maken naar de tuinderij. Het is een flinke lap grond. Daar werken Van Buuren en Dick Gerritsen, twee onafscheidelijke kameraden; leuke kerels! ‘Ha die Kees!’, klinkt het al. ‘Heb je nog iets te roken?’ ‘Bemoeien jullie je nou maar met die halfvergane sla waar ’s morgens de konijnen op piesen, er zitten nu al rouwrandjes om!’ Dit plaaggesprek gaat nog even door. Het zijn mannen die de stemming erin weten te houden. Vanavond zal ik ze wat tabak brengen!

Een paar dagen geleden is hier een geweldige herrie geweest. Een van de jongens had van de Arbeitsführer een stuk Duitse Kuche gekregen. Hij had dat grote stuk brood mee het kamp ingenomen en getracht het op de wc op te eten zonder dat de anderen het merkten. Maar de aasgieren hadden het direct in de gaten en omzwermden zijn zitplaats. Het werd zo’n spektakel, dat een toevallig voorbijkomende Arbeitsführer het stuk brood heeft afgenomen omdat het de anderen de ogen zou uitsteken.

Met het houthakken ben ik zo handig geweest om me in mijn hand te hakken en nu ga ik maar direct naar Bannink in het revier, want je moet hier oppassen voor infectie. Hij doet er een dot jodium op. Omdat ik er toch ben, vraag ik hem om wat aspirine omdat ik wat hoofdpijn heb. Hij vraagt mij of dat noodzakelijk is, want hij heeft nog een stuk of 20 tabletten voor 700 man. Nou, dat is niet te veel! De verzorging van de zieken is, dankzij de verplegers – die gewoon gevangenen zijn – en de gevangengenomen doktoren, goed. Maar de ruimte is veel te klein en het eten te weinig. De mensen kunnen haast niet opknappen en van aansterken is geen sprake. De bedden liggen hier twee hoog boven elkaar. Er zijn hier op het ogenblik vrij veel ernstig zieken. Mijn petje af voor het revierpersoneel; met heel weinig middelen maken ze ervan wat ze kunnen en de boel ziet er schoon uit. Er zijn hier veel te weinig medicijnen en instrumenten, zelfs een stethoscoop is er niet. De meubelmaker heeft er een gemaakt en daarmee worden de patiënten onderzocht als dokter Klomp, de Lagerarts, er niet is. Die neemt de zijne blijkbaar steeds mee naar huis. Wat ze hier wel in overvloed hebben zijn draagbaren. Voor korte afstanden gebruiken ze die niet, dan slepen ze liever de mensen aan hun benen mee. Maar voor lange afstanden hebben zij ze geregeld nodig.

Ik heb erover nagedacht wat met mij zal gebeuren, als straks met het mooie weer mijn kachels uitgaan. Voor een commando voel ik niets. Misschien is er in de garage nog plaats; ik heb daar al een paar keer even meegeholpen. Ik zal maandag Titho – de baas van de garage – eens vragen of ik daar mag komen werken. De garageploeg bestaat uit drie man, twee communisten en een zwarthandelaar. Alle drie zijn beruchte types; ze zijn buitengewoon oneerlijk en stelen alles wat los en vast zit. Maar het ergste is dat ze elkaar bestelen. Nou ja, bij een eventuele overplaatsing zou ik me van die lui niets aan hoeven trekken. Ik word nu al beroerd bij het idee van mijn geliefde kachels afscheid te moeten nemen!

Het is haast niet te geloven hoe rustig het vandaag is in het kamp. Dat is niet verwonderlijk, Berg en Nelis zijn er niet en de kleinere Witte Muizen trekken de lijn. Nu is Titho hoofd, maar dat lijkt me wel een geschikte vent. In ieder geval is het niet zo’n schoft als Berg. En dan te bedenken dat diezelfde Berg in Schoorl de ideale kampleider is geweest! Tja, de Mof is wonderlijk! Alleen het bikcommando heeft van de Arbeitsführer met de stok gehad, maar je kon aan de Arbeitsführer merken dat hij er vandaag ook geen zin in had. Gisteren hebben ze genoeg gedaan; de schone slaper ligt nog steeds in het revier en ook de man die met het prikkeldraad is afgeranseld. Door zijn verwondingen heeft hij hoge koorts gekregen. Het is te hopen dat ze nog wat weerstand bezitten!

Als ik het Lager inga zie ik twee Joden bewusteloos op de grond liggen. Wat zien ze eruit! Dus het is toch geen ranselvrije dag geweest! Geen Berg en geen Nelis op het appèl. Fijn jongens, dan zal het wel snel gaan! Daar komt Titho voor het eerst op het appèl aan. Het richten gaat slordig; de Rapportführer zegt tegen de Blockoudste: ‘Schieten jullie wat op, het hoeft niet zo netjes!’ Maar daar heb je het gedonder al en hier heeft toch alleen de Rapportführer de schuld. Wij mogen van Titho ringelpiesen voor onbepaalde duur omdat het richten slordig was. Hij laat zich niet door ‘den verfluchten Holländer bescheiszen!’ We kunnen hem moeilijk zeggen dat zijn eigen Rapportführer hem aan het ‘bescheiszen’ is! Enfin, dan maar ringelpiesen, hoewel ik dat heel makkelijk kan zeggen, omdat ik natuurlijk heel toevallig naar mijn kachels moet, die plotseling weer verzorgd moeten worden. Het valt nog mee dat we eerst mogen eten. Gelukkig is het ‘am Tor’ leeg.

Ik heb weer wat peukjes verdeeld onder de mannen. Dat is een geweldige traktatie. In het Lager heb ik al de naam van kapitalist. Voor de medebietsers ben ik een gruwel, want het uitdelen van peukjes en het verkopen van tabak onder de prijs om koeken te kunnen kopen drukt de markt en dat is voor de heren onvoordelig. Ik bof geweldig, want het aardappelcommando hoeft niet mee te ringelpiesen, anders zijn er voor morgen geen aardappels. Ik schijn nu met Jan officieel voor halve dagen in het aardappelcommando te zitten. Ik zal Hermans wat tabak geven, want dat danken we aan hem! Hij is de voorman van dat commando. De anderen moeten om drie uur allemaal aantreden voor de exercities terwijl Jan en ik rustig kunnen gaan schillen! Wat loopt het mij toch aan alle kanten mee, want dat ringelpiesen en masse voor onbepaalde tijd is iets vreselijks, vooral als het ‘Hinlegen und aufstehen’ achter elkaar gegeven wordt. We zitten nu rustig bij elkaar en door het raam zien we onze vrienden zwoegen. En dat is nu weer zo opvallend; ik hoor niemand zeggen: ‘Wat beroerd voor die kerels.’ Het is haast allemaal: ‘Nou, daar zijn we mee gematst.’ Het is hier overal het egocentrische ‘ikke ikke’. We zijn nu allemaal druk bezig en er wordt zelfs haast niet gegeten, want iedereen is bang voor een inval. We hebben allemaal ontzag voor het ringelpiesen, vooral nu het met ‘Handfassen’ is. Zorg er vooral voor dat je naar de wc bent geweest als je aan deze sport doet, want je mag er niet uit om wat voor reden ook. Het meeste plezier heeft de Mof als er een paar met diarree tussen lopen, want op een gegeven ogenblik moeten ze hun broek laten zakken en dan is het ‘Hinlegen und aufstehen’. Het is een hele kunst om dan uit de vunzigheid te blijven!

De Mof heeft dit ringelpiesen bedoeld als een soort soldateske opvoeding van de gevangenen om hen het exerceren te leren, maar hier is het een straf geworden en wel een helse straf. Na een lange dag, als de mensen doodop zijn en een vreselijke honger hebben, is het ringelpiesen een prachtmiddel om de laatste 10% kracht eruit te halen, wat natuurlijk ook de bedoeling is. Vooral is dit het geval bij ringelpiesen voor onbepaalde tijd. Dat werkt psychisch zo goed; de gevangenen leren hierdoor geduld uitoefenen. Vooral als het broeiend warm is, of als het regent, is het zo goed om je rug – en buikspieren wat te oefenen! De Mof houdt van lichaamscultuur en omdat hij bovendien zo’n goed soldaat is laat hij de gevangenen onmiddellijk na de exercities een kledinginspectie ondergaan. Ze hebben dan iets te doen. Ledigheid is des duivels oorkussen! De mensen mogen er voor hun behoeften niet uit, en dat is nu vooral mooi omdat er zoveel buikloop heerst. Dat noemt de Mof een oefening van de wil. Net of de mensen nog een wil hebben als ze haast flauwvallen van de honger en van vermoeidheid. Iedereen houdt zich zo lang mogelijk overeind om een schop te vermijden, maar er zijn altijd mensen die opeens in elkaar zakken. Het ringelpiesen heeft al heel wat levens op zijn geweten; vooral bij de ouderen bestaat kans op een beroerte of een hartaanval. Hier is nog geen medische sportkeuring! Voor de mensen die in elkaar gezakt zijn, is het tenslotte niet meer zo erg, tenminste als ze geen controleschop tegen de geslachtsdelen krijgen en dat wil niemand riskeren! Maar het exerceren in zo’n belabberde toestand, met een stel bewustelozen om je heen, werkt geestelijk niet al te opwekkend vooral als het ‘Hinlegen’ gecommandeerd wordt op die lichamen! Het hinlegen bij de militairen gebeurt op dubbele afstand van de gelederen onderling. Maar hier is het juist niet de bedoeling om elkaar niet te raken, maar om elkaar te hinderen of om te gooien, want niet iedereen is even snel en niet iedereen is even vermoeid. Op het laatst ga je – als je doodop bent – pas op je knieën als het commando ‘aufstehen’ is. Zo ontstaat verwarring en wanorde. De mannen worden nu helemaal afgemat en zo langzamerhand vallen er hoe langer, hoe meer. ‘Zo maken wij soldaten van jullie!’, zegt Berg. Eén ding heeft hij werkelijk goed gezien. Hij schreeuwde ons eens toe: ‘Als ik jullie nu niet kapotmaak, ga je later de Engelsen helpen om tegen ons te vechten!’ Ja Berg, je weet niet hoe’n waarheid dit is man!

Ik ben met Geesing en Jan voor het raam gaan zitten om deze schone parade te zien. Het is nu kwart voor vijf en ongeveer 25 man zijn uitgevallen. Dit valt nog mee; dat komt omdat ze om twee uur nog hebben gegeten en nu niet zo’n knagende honger hebben. Ondanks het ellendige gezicht moeten we af en toe toch lachen om de situaties die daar buiten ontstaan, al word je soms misselijk van de vernederingen die moeten worden ondergaan. Door de lange duur staan er verscheidenen hun plas te doen; een mooi gezicht als er dan ineens ‘looppas’ gecommandeerd wordt! Maar de mannen zijn zelfs te vermoeid om te vloeken. Na enige tijd moeten zij ‘Im Stillstand’ staan. Een man in de achterste rij gaat stiekem zitten met zijn broek op zijn knieën. Opeens wordt er looppas gecommandeerd en daar zit hij alleen op de wereld. Hij kan zich redden door zo snel mogelijk de massa weer in te halen. Plotseling klinkt het ‘rechtsomkeert’. Nu, je kunt het je verder wel voorstellen. Het is belachelijk om te zien, maar het is bitter, ontzettend bitter zelfs! Het appèl is gelukkig kalm. Degenen die uitgevallen zijn, moeten ‘am Tor’ ter opvoeding.Eindelijk is het nu toch zaterdagavond; morgen is het gelukkig weer een rustdag, als er tenminste geen verrassingen komen.

Na het eten breng ik de berichten van Westerveld over aan de andere OD’ers en verscheidenen vragen mij, om morgen berichten terug te brengen aan Westerveld en de anderen in de bunker. Dus zo langzamerhand begint het weer op Scheveningen te lijken! De hele avond spreek ik verder met de mensen van de OD.

Het is tijd om naar bed te gaan. Nu welterusten maar weer! Slaap en vergeet! Daar zie ik dat Tony een gezangenboek heeft. Ik mag het even lenen. Heerlijk, deze vriend weer in mijn handen te hebben! Alleen moet je een bijbel of een gezangenboek onder je dekens lezen; het verraad is groot, vooral van Schepers. Als de Mof dit merkt ben je nog niet gelukkig! Zij beschermen immers de godsdienst. Volgens hen is God nu weer in Rusland, maar natuurlijk niet bij de Russen! Het is net of Hij als propaganda door Hitler naar het Oostfront gestuurd is!

5 april 1942

Het slapen gaat nu iets beter. We liggen hier prettiger dan aan de overkant. Het bed veert, want onder de strozak zijn metalen banden gespannen; dat scheelt veel, ik heb tenminste geen last meer van mijn heupen. Het is hier ook veel ruimer. Je kunt hier tenminste op je bed staan.

Het OD-proces gaat vandaag door, de Moffen schijnen haast te hebben! In Scheveningen was de zondag voor ons tenminste een rustdag. Dit proces maakt zo’n rommelige indruk. Ik heb nog geïnformeerd of diegenen opgeroepen zijn waarvoor ik de boodschap van Westerveld c.s. heb, want dan zou ik ze nu dadelijk moeten afgeven. Maar ze blijven hier, dus dat kan ik dan rustiger vanmiddag doen.

Het is al over tienen en de Blockführer is nog niet geweest om mij naar mijn kleine kachel te brengen. Daarom ga ik naar de wachtcommandant en verzoek hem om een speciale schildwacht met mij mee te sturen. Ik voel me heel gevleid met die knaap achter mij aan! In de kelder verorber ik het extra rantsoen van Jan. Heerlijk! Om elf uur word ik weer naar het Lager gebracht. Fijn, zo’n rustige zondag! En wat me nu opvalt; het wordt buiten zo mooi! De bomen beginnen sterk uit te lopen en de drie mooie eiken bij de bel worden al groen. De bossen krijgen door het fijn uitlopende groen van de berken iets wazigs. Prachtig is de natuur!

We gaan nu onze wekelijkse douche nemen. Wat is dat een gedrang met die 35 man! Ik ben erg vies van die naakte lichamen, bovendien hangt in de kleedkamer een bedompte zwangere lucht. Daarom ga ik me maar in het douchelokaal verkleden. Hier is Grosman badmeester. Hij ziet er ontzettend slecht uit, maar hij is bang dat hij zijn badmeesterbaantje zal verliezen als hij gaat liggen. De douche is iets heerlijks! Als ik zo eens rondkijk valt mij op hoe slecht die lichamen eruit zien. De benen zijn tot op het bot vermagerd en de heupen vertonen een holte in plaats van hun natuurlijke ronding. De huid is verdord en geeft een vreselijke stank af. Nou ja, ikzelf word er ook niet dikker op!

Na het douchen trekken we schoon goed aan. Ik druk Henk, de Stubeoudste, een sigaret in zijn handen. Hij zorgt er nu voor dat Beck, Jan en ik heel ondergoed krijgen. We mogen nu naar huis schrijven. Wat een eigenaardig briefpapier is dat met die dikke lijnen! Veel schrijven is niet mogelijk met al die beperkingen. Het mooiste is dat alle brieven van de Stube verscheurd worden als er één brief niet in orde is. Daarom leest de Stubeoudste de brieven eerst door voordat ze ter controle in Moffenhanden komen. Je hebt hier nog mensen die het niet prettig vinden dat Henk de brieven controleert, die idioten! Wij mogen niet schrijven over het Lager, niet over het werk, niet over de kleding. Laten ze ons dan maar zeggen waar we wel over mogen schrijven! Onder het schrijven komt weer het heftige verlangen naar de vrijheid op, en ik zie in mijn gedachten opnieuw dat moment dat ik in de Kieschgrube stond zonder postenketen, maar ook zonder burgerpak. Daar moet ik nu meteen maar eens voor gaan zorgen. Ik ga naar Voges en vraag hem of hij mijn pantoffels en mijn tennisbroekje uit mijn koffer kan nemen. ‘Ja’, zegt hij, ‘dat zal wel gaan.’ Ik dank hem bij voorbaat en geef hem vast een sigaret.

Als ik buiten kom zie ik Verschure en ga naar hem toe om een praatje met hem te maken. Hij is een procesgenoot van mij en werkt in de smederij; hij schijnt daar buitengewoon werk te presteren. Hij krijgt extra eten, maar de hele dagen aan het vuur staan valt niet mee. Vannacht schijnt hij het te pakken gehad te hebben. Hij was erg onrustig geweest, vertelde hij mij, en na huilbuien gehad te hebben wilde hij naar buiten, naar huis. Maar het ontvluchtingsplan wat hij in zijn hoofd had was krankzinnig, dat blijkt ook wel uit zijn overspannen toestand. We gaan maar een eindje lopen en steken daarbij een heerlijke sigaret op; voor vanavond beloof ik hem nog een sigaret. Ik raak zelf ook enigszins overstuur door zijn toestand, maar ik mag hem daar niets van laten merken. Rustig bespreken we alle gevoelens, en ik wijs hem daarbij op het veel zwaardere lot van de anderen. Ik beloof hem een weg te zoeken om hier weg te komen, maar dan moet hij eerst wat rustiger zijn. ‘Het heeft geen haast’, zeg ik, ‘het duurt nog een hele tijd voordat we naar Duitsland worden afgevoerd!’ ‘Maar reken je dan niet op een revisie?’, vraagt hij. ‘Nee’, zeg ik ‘ben je bedonderd! Ons proces is volkomen uitgerafeld, er zijn geen duistere punten voor de Moffen meer bij! We blijven hier totdat het onderzoek naar de achtergebleven mensen in Scheveningen is afgerond. Ze worden er namelijk van verdacht samengewerkt te hebben met de OD.’ Ik geloof deze smoes op het laatst haast zelf, zo overtuigend vertel ik het hem en het lucht hem op. Hij is op het moment niet in een toestand om reëel te zijn. We hebben allemaal weleens dergelijke inzinkingen, maar Verschure heeft het dubbel moeilijk omdat hij zijn last niet kan overgeven. Ik raad hem aan om een cursus te geven in zijn vak, dat geeft een geweldige afleiding. Dit idee maakt hem enthousiast, hij gaat er direct mee beginnen. Nou, hij krijgt zeker cursisten genoeg! Toevallig laat hij mij een ring zien, die hij gemaakt heeft van een kwartje en een 2-centstuk. Het is een gladde ring, goed afgewerkt en ik bestel er meteen een. Het is zo’n geschikte kerel, die Verschure! Hij is niet zo jong meer, en dan is het dubbel zwaar om dit alles te moeten ondergaan.

Mijn brief naar huis is goedgekeurd. Ik heb er ook niets bijzonders in kunnen zetten. Kon ik nu maar op een andere manier contact krijgen! Mijn brief via Theo zal wel niet bezorgd worden, eigenlijk reken ik daar niet meer op.

Na het schrijven kunnen we heerlijk in het zonnetje gaan zitten. Het is een prachtige dag vandaag. Ik hoop aan één kant dat het overdag wat kouder zal blijven, anders verlies ik zo gauw mijn baantje. Morgen moet ik maar eens naar Titho gaan. Bij de voorman heb ik al geïnformeerd of er veel werk in de garage is, maar dat onaangename sujet antwoordde dat er geen bal te doen was! Nou dat is niet erg hoopvol, maar daarom de moed niet opgegeven. Ik moet morgen een gunstig moment afwachten om mijn kans te wagen. Het mooiste zou zijn als Titho mij bezig zou zien met een of ander werkje voor de garage; dan zou ik het hem daarna kunnen vragen. In ieder geval maar tot morgen wachten.

Het is vanmiddag zo rustig, dat ik op mijn gemak Westervelds boodschap aan Van Slooten kan overbrengen. Van Slooten moet diverse mensen even langsgaan om hen enige zaken nog eens extra op het hart te drukken. Wat lijkt dit allemaal op ons proces! Ik hoef morgen alleen maar tegen Westerveld te zeggen dat het verder vrij goed gaat, maar dat het moeilijk zal zijn om de Ordedienst-gedachte vast te houden omdat enkele afdelingen op eigen houtje gesaboteerd en gespioneerd hebben. Maar over het algemeen hoopt men dat Feindbegünstigung van het grootste deel van de organisatie niet aangenomen zal worden waardoor de beroepsofficieren gered zijn, dat is tenminste te hopen! Ik leef weer volkomen in een processtemming. Zo hoorde ik nu pas van Dick Gerritsen, dat hij in Scheveningen een van onze Duitse advocaten gesproken heeft, die hem vertelde dat de oorzaak van het nog niet bevestigen van onze vonnissen is, dat Berlijn bij ons Feindbegünstigung niet bewezen acht. Mocht de zaak daardoor in revisie komen, dan zou dit over het algemeen een verlichting van de straffen betekenen. Ja, Berlijn is gek! Zo vriendelijk zal onze Führer wel niet zijn, vooral nu die goede Heidrich onze zaak in handen heeft! Nee Dick, we zullen ons niet laten bedonderen door die Moffen! Tegen Hoefsloot heeft de directeur van de gevangenis, Joch, geruststellend gezegd dat we naar Amersfoort zouden gaan om daar de bevestiging van onze vonnissen af te wachten en dat we niet in de gevangenis konden blijven omdat het daar te vol werd. Het duurde zo lang voordat de straffen bevestigd werden, omdat de Führer het zo druk had in het Oosten! Praat maar Joch. Je wilt ons rustig houden, maar opeens krijgen we dan de klap en zijn wij zulke rustige gevangenen geweest. Nee, jullie zijn Moffen, en op geen enkele manier te vertrouwen!

Met Blijsie, een Haagse politieagent, heb ik een heel gesprek. Op elk gebied heeft hij wat tegen de Duitsers gepresteerd, maar vooral wapensmokkel is zijn specialiteit geweest. Het is een rustige prettige baas. Hij weet dat hem de kogel niet zal ontgaan. Onder anderen vertelt hij mij dat Van der Vliet uit Scheveningen en Mulder uit Den Haag contact met hem en dus met de OD gehad hebben en praktisch ook in de OD zaten. Hij heeft ze erbuiten kunnen houden omdat hij de enige schakel vormde. Jullie hebben geluk gehad Jaap en Koos, dat je in zulke handen gevallen bent! Hij vertelt mij ook van de uitstekende houding van de Haagse politie, die ook nu nog prima is. ‘Als ze eens wisten – die ellendige Moffen – wat er in dat korps allemaal nog gedaan wordt!’, riep hij uit. Alleen al bij deze heerlijke gedachte barstte hij uit in een echte Blijsie-lach. Hij heeft een grote bewondering voor zijn oude celgenoot, prof. Boeke. Het proces lapt hij aan zijn laars, dat is toch onzin. ‘Ik blijf hopen op een wonder’, zegt hij. ‘En als het niet anders kan, dan moet het maar. Ik hoop alleen maar dat mijn werk – hoe klein ook – niet nutteloos is geweest!’

Theo van der Stap is wel heel erg onverschillig. Hoe dan ook, hij rekent op drie jaar. Maar jammer genoeg zit hij in de groep Schoemaker. Hij vertelt mij dat hij alleen maar besprekingen heeft gehad. Ja jong, dat hebben de meesten van ons ook alleen maar gedaan! Blokhuis gelooft niet in de doodstraf. ‘Ik kan me echt niet voorstellen dat ik zo zwaar gestraft zal worden’, zegt hij mij, ‘maar ja, bij mij gaat het om die kwestie van dat erewoord.’ Blokhuis is mijn commandant geweest in dienst. Hij was een goed organisator, maar het merendeel van zijn officieren deugde niet. We hebben nog hele gesprekken gehad over de geneeskundige troepen en over het militair hospitaal met zijn onbetrouwbare elementen, zoals de röntgenoloog dr. Botinga. Deze man deed geweldig anti-Duits, maar bij de intocht van de Duitsers in Rotterdam heeft hij van de majoor op zijn ziel gehad vanwege zijn schaamteloze houding! Een sieraad van de Nederlandse officieren! Fogteloo is erg beroerd, hij ligt met 39,9 in bed. De koorts is wat afgezakt; het was eerst nog erger, maar het is vreselijk om nu juist ziek te zijn. Hij wil dolgraag een sigaret hoewel die hem niet smaakt, maar het idee om hier een sigaret te kunnen roken bevredigt al. Ik laat hem nu maar met rust.

Nout is erg stil, hij zondert zich af. Ik vraag hem mee te gaan naar Smit in het revier, die ik beloofd heb vanmiddag even langs te komen. Nout gaat gelukkig mee en als hij ziet hoe moeilijk Smit het heeft, steekt hij hem zelfs een hart onder de riem. Typisch is dat bij de mensen, als ze iemand zien die het nog zwaarder heeft worden ze zelf flinker.

Smit is ontzettend zwak. Hoe is het mogelijk, dat zo iemand zo voor zijn rechters moet verschijnen. Hij kan nauwelijks lopen en als hij loopt, moet hij zich vasthouden aan tafels en stoelen. Alleen al deze man zou een aanklacht tegen het Moffentuig zijn! Het gebod ‘Hebt uw vijanden lief’ weegt soms wel heel zwaar! Smit is bitter gestemd, maar vol goede moed. Niet wat de uitslag betreft, daarvoor zit hij te zwaar.

Wat zijn het toch over het algemeen flinke kerels. Mensen die nog alle hoop hebben en zich volkomen op het leven instellen, maar zich toch vol vertrouwen overgeven, hoe hun weg ook zijn zal en hoe hun lot ook beslist wordt. Het is zo’n zegen dat ze – hoe zwaar het hen persoonlijk ook treft – dit alles zien als een onderdeel van de totale oorlog, waarin ook zij een rol spelen om het goede te doen overwinnen.

Het appèl om vijf uur is heel kalm, niemand hoeft ‘am Tor’. Maar de Blockführers zijn zondags vaak in de beste stemming, want dan hebben ze een kist bier in de Block-hut staan. Hun kater komt pas tegen het avondappèl om negen uur. Maar dan is het ook ‘opgepast’! Vaak zwaaien ze dan een Stube binnen en beginnen stomweg tegen iets of iemand te donderen. Het is een keer gebeurd dat de Rooie, een roodharige Blockführer, onder invloed van bier en jenever ’s avonds de kachel ging bevoelen of die al uit was. Helaas, de kachel was nog gloeiend! Hij moet wel om acht uur uitgemaakt worden, maar door de kou wordt hier natuurlijk de hand weleens mee gelicht. Zijn dronkemansreactie was prachtig! De hele Stube moest een half uur in zijn ondergoed voor de bedden staan. Hij verdween, waarop iedereen weer gauw in zijn bed kroop; hij zal het wel vergeten zijn bij zijn bier in de warme Blockhut. Dat gebeurde dan ook en na een half uur werden de lichten uitgedraaid en deze straf zat er weer op!

Vanavond heb ik met prof. Brandsma een lang gesprek gehad over allerlei levenskwesties! Het is een prettig mens om je met je geestelijke moeilijkheden te helpen. Ons gesprek ging onder andere over het katholieke geloof en hij legde mij verschillende dingen uit. Dit geloof heeft zoveel mooie dingen in zich. De kerk met haar parochianen wordt hier voorgesteld als een moeder met haar kinderen. Bij ons is veel minder eenheid. Wat is dat toch jammer, die verdeeldheid in de godsdienstleer, het einddoel is toch voor ons allen gelijk?

Na dit gesprek heb ik met Jan Edens over zijn leven gepraat. Hij heeft het als grondwerker niet gemakkelijk gehad! Hoe is het mogelijk dat deze goedwillende mensen, die zoveel kunnen presteren, indertijd zo’n klein loontje kregen in de werkverschaffing? Te weinig om te leven en te veel om te sterven! Heeft onze oude regering dan nooit begrepen dat dergelijke lonen de arbeiders naar de revolutionaire kant jagen? Jan is daardoor communist geworden en als zodanig is hij dan ook opgepakt. Interessant zijn zijn verhalen over zijn werk als ploegbaas bij de Zuiderzeewerken.

Ik leg nog even een kaartje, maar dat vervelende spelletje krijg ik nooit uit. Dan maar naar bed, het is trouwens tijd. Welterusten allemaal! Er worden morgen weer OD’ers afgeroepen. Hoe lang zal dat nog duren?

6 april 1942

We beginnen weer met een nieuwe week! Wat zal deze week ons brengen? Er zijn vanavond weer enkele namen afgeroepen voor een nieuw transport naar Duitsland. Den Hartog is er ook bij. Ik ben nog even bij hem geweest om hem sterkte toe te wensen, hij is een flinke Jood!

Nu zie ik ook waartoe die rietmat dient die tussen ons Lager in de kantine gespannen is. Het OD-proces wordt namelijk in de kantine gevoerd! Het is wel een prettige omgeving om te procederen! Waarom zou dat proces toch niet in Den Haag gevoerd worden? Ook met de Stijkel-mensen is het zo eigenaardig gesteld. Ik hoorde dat zij naar Berlijn zijn vervoerd om daar te procederen, maar een ander vertelde mij dat hun proces in Maastricht gehouden zal worden. Zou de Mof wat onrustig worden van al die zware processen? Het is een slechte reclame voor hem! Zijn propagandaleuze ‘Europa vecht tegen het communisme!’ verliest door al deze dingen zoveel van zijn waarde en het komt nu zo prachtig uit hoe hard heel Europa tegen Duitsland vecht. En de Moffen voelen deze realiteit heel best!

Om halfacht word ik weer uit het Lager gevoerd. Ik moet nu een plan maken om Titho te spreken onder gunstige omstandigheden. Daarvoor moet ik straks in de buurt van de garage blijven. Weet je wat, ik heb een mooi idee, ik ga voor mijn deur hout zagen, dan heb ik een prachtig uitzicht op het hele terrein. Om acht uur ga ik de afvalbak van de hoofdwacht legen en haal een hele buit binnen. Behalve tabak en brood zitten er de nieuwe Deutsche Zeitung en wat geïllustreerde bladen in. Dat is altijd welkom, dan hebben we weer wat te lezen. Het enige boek dat ik hier in handen gekregen heb, gaat over de ontsnapping van een der officieren van de ‘Eemden’ uit een Engels concentratiekamp te Singapore.

Daar komt een stoet keurig aangeklede Moffen aan. Het zijn de rechters van het OD-proces. Wat lopen er toch een jonge broekjes bij! De Anklager-Vertreter lijkt wel voor in de 20! Wij hebben andere rechters gehad, alleen de tolk is hetzelfde. Er lopen wel 20 advocaten achter; allemaal Duitsers; de Hollandse advocaten worden niet meer toegelaten. Toch zal dat weinig uitmaken, al is het een strop voor de Nederlandse advocaten, want deze voor het Nederlandse volk zo’n beroerde tijd levert voor hen nog wat extra’s op!

De kantine is helemaal afgezet door de Nederlandse ss. Ik zal straks eens proberen of ik iets van de OD’ers kan zien, want ik moet daar langslopen als ik voor mijn kachels moet zorgen. Het plein voor de kantine is voor het proces prachtig schoongemaakt. Het bikcommando heeft een andere plaats gekregen, want dat zou voor de leden van het Kriegsgericht een te armzalig gezicht zijn! Voor ik ga zagen neem ik nog even een kijkje bij de Kieschgrube en weer zie ik dat er geen posten staan! Deze weg blijft dus vrij. Jammer, dat mijn kostuum nog niet in orde is! Het kan helemaal geen kwaad dat ik me hier zo vaak aan de posten vertoon. Integendeel, op die manier gaan ze het gewoon vinden dat ik hier loop.

Nu maar aan het zagen. Tjonge, dat valt me niks mee! Ik schijn wel erg verzwakt te zijn door die buikloop. Nee, laat ik maar liever wat klein hout gaan hakken. Zo kan ik evengoed de situatie overzien. Nu maar hopen dat Titho gauw komt. Na een uur zie ik mijn kans! Er worden bij de garage benzinevaten opgeladen onder toezicht van Titho. Een prachtkans, ik ga gauw meehelpen. Als Titho weg wil gaan, vraag ik hem of ik in de garage mag meehelpen omdat er te weinig werk bij de kachels is. Daarbij verzeker ik hem, dat mijn kachels en kelders prima in orde zullen blijven. Hij kijkt stomverbaasd; dit is hem nog nooit overkomen. Ik moet mij dan maar vanmiddag in de garage melden. Zo, dat is een pak van mijn hart! Van vreugde neem ik mijn kruiwagen op en ga een vluchtig kijkje nemen in de kantine. Kijk, daar zitten ze! Met zoveel beklaagden ziet de kantine eruit als een bioscoopzaal. De Anklager-Vertreter staat net heftig iets te beweren. Alles ziet er zo onwezenlijk uit. Ik bid om een goede uitslag voor de mannen! Zou deze komedie nou werkelijk tot de dood leiden? Er gaan al stemmen rond,van de Duitsers zelf afkomstig, dat de straffen heel zwaar zullen zijn. Berg heeft nog gezegd dat al die zaken ‘ausgerottet’ zullen worden; eindelijk moet het Nederlandse volk maar eens voelen dat het de Duitser ernst is! Ja Berg, ons is het ook ernst! Het gaat er ons om de duivel en zijn moer te weren!

Hierna ga ik door naar de Bekleidungszimmer waar ik zonder veel moeite een paar klompsokken krijg. Door mijn baan valt het mij zo makkelijk om aan allerlei spullen te komen! Ik maak meteen een praatje met de Unterscharführer en herinner hem eraan dat hij mij naakt afgeranseld heeft toen wij hier aankwamen. Ja, het spijt hem heel erg, maar als het zo druk is dan wordt hij weleens nerveus, vertelt hij mij. Prettig voor anderen om zulke nerveuze uitingen te hebben! In ieder geval heb ik nu een vriendelijke relatie met hem; ik mag zelfs mijn trui uit mijn koffer nemen! Ik neem er meteen maar alles uit wat ik hebben wil. Dus Voges heb ik niet eens meer nodig! De Unterscharführer is zo bereidwillig en vriendelijk dat hij niet eens de moeite neemt om de voorraad te controleren. Ik duik daarom nog maar even in de koffer. Zo, nu heb ik alles voor een eventuele vlucht; een paar schoenen, lange kousen, een wit broekje, een trui en een Baskisch mutsje. Ik kan dan als sportman – als hardloper – langs de straten rennen. Hartelijk dank Unterscharführer! Ik werk nu ook in de garage, dus als je eens wat georganiseerd wilt hebben – benzine of zo – dan kun je bij mij terecht, brave kerel! Af en toe zal ik je band doorprikken, maar ik zal hem steeds weer netjes voor je plakken zodat onze relatie nog wat steviger wordt.

Achter de Duitse barakken gooi ik mijn kruiwagen halfvol met kolen. Vooral niet te zwaar, want ik ben van plan om mijn tocht nog voort te zetten. Ik kom Meinema tegen die ook bij onze Oranjewacht hoort. ‘Zeg Kees, wat denk jij ervan? Waarom zouden ze ons hier houden? Ik vind het vooral voor jullie levenslangen zo’n ellendig idee’, zegt hij. Hij begrijpt er ook niets van dat Van der Zouwe, Manting en Twijnstra in Scheveningen gebleven zijn. Drees is achtergebleven vanwege briefjessmokkel via Van der Toren, een Hollandse bewaker; en wat Hullemans betreft, we weten het niet. Hij heeft geen beste naam, ook al omdat hij een gevangene – die bezig was te ontvluchten – heeft verraden, waarna de gevangene naar de strafgevangenis vervoerd is. De Arnhemmers zeiden tegen mij dat, mocht hij voor zijn diensten vrijgelaten worden, hij toch kapotgemaakt zou worden. Ik kan over die feiten niet oordelen. Hoe is er niet over mij geroddeld en wat is er niet over elkaar verteld! We zullen dit later wel uitzoeken. Nu Meinema, sterkte! Toch niet prettig om aan al die dingen herinnerd te worden; we hebben hier al genoeg te verwerken! Nu kom ik bij de tuinderij. Tony Nijland, de dominee, staat heerlijk te spitten in gezelschap van Van de Mortel en Zeestraten. De tuinderij is een prachtig lekenspel, zelfs de Arbeitsführer weet er weinig van. De voorman Van den Burgt steunt op de wetenschap van Van Buuren, die daarom in het warenhuis en de kas mag werken. De verhalen van de tuinders zijn vaak kostelijk omdat haast niemand er enig verstand van heeft. Toen ze bijvoorbeeld stokken moesten maken voor de bonen leken het wel bomen, zo groot waren ze. Ze moesten veel kleiner gemaakt worden. Toen werden het wandelstokken. Daarvoor moesten de tuinders ’s avonds ‘am Tor’, want dat was arbeidssabotage. De bedoeling van de tuin is groenten te leveren voor de ss-keuken. Nu, ze mogen daarmee gestraft worden!

Ik ben nu buiten het Lager gekomen en loop nu langs de postenketen. Bij het Schweinenkommando zie ik ineens een paar gevangenen wegrennen. Die zijn natuurlijk weer in het varkenshok geweest. Jan Edens en zijn collega moeten elke dag voer en afval halen uit de Duitse keuken. De deur naar het varkenshok wordt dan wel gesloten, maar je kunt er dan nog inkomen via de troggen. Nu hebben kennelijk een paar mannen hun buik volgepropt met rommel uit de troggen en zijn daarbij betrapt door de Arbeitsführer. Ze komen uit het commando van Schepers. Nou, dat wordt wat! Ze hebben die gevangenen direct gemist. De Arbeitsführer is linksom de barakken geslopen en dat hebben de bietsers gemerkt. Het zijn drie man. Een stond op wacht, kreeg de Arbeitsführer in de gaten en nu is het rennen wat je rennen kunt! Dat is ontzettend dom! Ik zie Schepers van de andere kant al aankomen, zodat de mannen ingesloten zijn. Ze lopen toch maar de minste weerstand tegemoet en dat is Schepers. Ondertussen loopt de Mof ook deze kant uit. Schepers krijgt er een te pakken en ranselt hem gemeen af. Hij probeert ook de anderen nog te grijpen, maar dat mislukt. Het slachtoffer krijgt ervan langs! Tjonge, wat gaat dat hard! Die andere stomme honden blijven waarachtig niet staan maar lopen door langs het prikkeldraad. De Arbeitsführer vliegt naar de wacht en daar komen de soldaten aan. Ze rennen het plein af en zo worden de twee ingesloten. Nu proberen ze ertussendoor te glippen. Zijn die kerels gek geworden, straks wordt er geschoten! Ze blijven nu staan, want ze zien wel dat er geen uitweg is. Die aframmeling door zes man is beulswerk. Na een paar minuten worden drie lichamen ‘am Tor’ gesleept. Die mannen zien er vreselijk uit en dan komt Berg straks nog! Het is nog betrekkelijk vroeg en er staat hun nog zoveel te wachten! Eerst mogen ze blijven liggen tot ze weer op kunnen krabbelen. Als Berg dan heeft ingegrepen kwakken ze weer neer en dan moeten ze in liggende of in staande houding de avondbel van negen uur afwachten. Vaak krijgen deze mensen nog een aframmeling bij het middagappèl, want dan is de stok toch al in beweging en een extra portie schoppen kan geen kwaad. Berg noemt dit ‘Erziehung’. Maar dergelijke primitieve naturen als deze Limburgse woonwagenkampbewoners gaan alleen hun instinct te rade en dat is in dit geval; hun ontzettende honger te stillen!

Langs de hoofdwacht buiten de omheining loop ik door om naar de andere ingang, de zogenaamde Arbeitstor, te gaan, en zo kom ik op weg naar de kelder die drie lichamen tegen die aan hun benen worden voortgesleept. Nu, zo prettig is deze wandeling nou niet geweest! Na het eten ga ik eerst naar de kelder. Bij de uitgang van het Lager staat een van de drie slachtoffers weer op zijn benen. Dit zal wel degene zijn die is blijven staan.

In de kelder krijg ik weer visite van de ss. Een van hen geeft mij zijdelings een waarschuwing dat ik mijn mond moet houden, want er zijn er twee bij die voor een rang studeren, en die zijn gevaarlijk. Ik snap toch niet dat ze in mijn kelder mogen komen. Om twee uur meld ik mij bij de garage bij een zekere Burgers, de Arbeitsführer van de garage. Het is een nsb’er in burger. Hij is stomverbaasd als ik mij meld. Het enige wat ik kan zeggen is, dat Titho mij gecommandeerd heeft. Hij heeft er echter nog niets van gehoord. Nu, ik moet dan maar een motor gaan schoonmaken. Dat is heerlijk! Ik geniet weer van het oppoetsen van een motor en dan nog wel een Norton! Binnen een half uur glimt het apparaat aan alle kanten. Ondertussen maak ik kennis met de garageploeg: Willie, een communist uit Enschede, Gerrit, ook een communist en Willem, een zwarthandelaar. Aan een tafel zit een radiotechnieker apparaten te herstellen. Heerlijk, weer eens muziek te horen ik geniet van het werk.

Tegen drie uur komen de od’ers uit de kantine, maar ze moeten in het gelid blijven staan met een postenketen om hen heen. Zo worden zij het Lager ingevoerd. Straks zal ik wel horen hoe het gegaan is.

Als ik me helemaal verfrist heb en een sigaret gerookt gaat de bel en op weg naar het appèl zie ik kans om het bericht van Van Slooten over te brengen. ‘Am Tor’ ligt nog één man, de beide anderen staan nu. Wat is dat toch een geweldige marteling, vooral nu de grond nog zo koud is. Het appèl zal wel weer fris zijn!

Nou, we hebben genoten van Mal Herunter en daarna was het weer ballet! De Joden kregen weer een extra beurt: het hele Jodencommando moest ‘am Tor’. Wanneer zal deze druk eindelijk eens van ons afgenomen worden?

Vreemd leeg zijn onze gelederen, maar ik hoor net dat de hele od naar barak 4 is verhuisd. Wat zou daar nou de bedoeling van zijn?

Vanavond heb ik gehoord dat Grosman naar de dysenteriebarak is gebracht; ik vermoedde al dat hij dat onder de leden had, hij zag er aldoor al zo vreselijk slecht uit!

Ik maak nu kennis met de technieker uit de garage, die mij dadelijk vol vuur toevertrouwd dat de anderen volkomen onbetrouwbaar zijn en dat ik me maar aan hem moet houden. Hij zal misschien een verbinding met huis voor mij weten, want hij komt overal! De man bevalt me niet erg; hij is alleen op organiseren ingesteld en alles is ook hier ‘ikke ikke’. De ontevredenheid staat hem op het gezicht geschreven. Ook hij is communist. Ik geloof eigenlijk dat het pseudo-communisten zijn; meelopers, ontevredenen, want de echte communisten zijn allemaal direct naar Duitsland vervoerd. Het blijkt wel dat ik in de garage op mezelf ben aangewezen, maar dat hindert niet, dat ben ik gewend.

De avond breng ik verder met Jan Edens door. Hij geeft me les in landbouw; vanavond behandelt hij de roggeteelt. Dat is zeker een associatie met het dagelijks potje heerlijke roggepap. Verschure is nu ook een cursus begonnen met zes leerlingen. Zo heeft ieder van ons zijn afleiding. Daar gaat de bel. De derde man van de bietsers ligt nog steeds op de grond en als hij zich na een controleschop niet verroert, wordt hij naar de barak gedragen.

Het is nu wel erg stil nu de OD weg is! Het geeft een vreemd gevoel. Hoe zou het hun nu wel te moede zijn? Laten we gaan slapen en de hele rotzooi vergeten!

7 april 1942

Vanavond heb ik van Verschure mijn pda-ring gekregen. pda betekent: Polizei Durchgangslager Amersfoort. De ring is goed gemaakt. Ik heb Piet gevraagd om mijn naam erin te graveren. Dat zou hij doen, maar op dit moment heeft hij er nog geen instrumenten voor.

Gisteravond is er weer een Rus overleden! Het Jodencommando krijgt nu dus extra werk: het begraven van de dode met schoppen en kalk. De man van de prikkeldraadafranseling zal het ook niet lang meer maken. De Mof moordt goed! Zouden de mensen in Rusland ook zo beestachtig behandeld worden?

Met de od is het contact verbroken, niemand heeft meer toegang. Vreemd, heel vreemd, ik zal toch proberen vanmiddag even bij hen te komen: ik ga dan wat hout brengen voor hun kachel. De kans is wel klein dat ze me toelaten, maar het is te proberen.

Met mijn gezondheid gaat het best. Jan vindt mij er veel beter uitzien en mijn buikloop vermindert al. Vanochtend heb ik bij het bietsen geweldig geboft. Ik kreeg van de wacht – behalve de asbak – een schaal vol eten! Erwtensoep met vlees! Ik heb er heerlijk van gesmuld en Piet, mijn collega, heeft meegenoten. Jan kwam tegen negen uur met mijn extra portie, die ik nu maar voor vanmiddag bewaar. Dat zal ik voortaan blijven doen; een deel van het eten voor ’s middags bewaren, want die middagen zijn zo verschrikkelijk lang. Ik heb zelfs bietsbrood, dus brood uit de vuilnisbak, gekookt. Mijn honger was enorm! Gelukkig maar dat ik niet al te smalend over dat brood ben geweest tegen Piet!

Daar komen de inquisiteurs weer aan, een akelige optocht! Had ik maar een mitrailleur! Ach, ik weet het wel, allemaal fantasie. Maar wat zou ik graag eens op willen tornen tegen dat hele zootje! Een geweldige pret schijnen ze te hebben, die juristen in militaire uniformen van de luchtafweer. Al hun koppels zitten scheef! Je kunt duidelijk zien dat het geen militairen zijn, maar helaas doen ze evenveel kwaad. Ik kan niet uitstaan dat het zulke broekjes zijn! Buiten zie ik nog even de od staan. Wat is dat toch een massa, die 86 man bij elkaar. Ik ga maar naar Piet mijn collega; zijn kelder ligt tegen-over de kantine en daar kan ik alles zien. Het is eigenaardig, maar het is net of dit proces mij biologeert; het liefst zou ik erbij willen zitten. Zo heb ik een overzicht van de hele zaal. Van schragen is een hoefijzer gevormd. Hetzelfde protocol als bij ons gaat beginnen. Alle beklaagden staan op als het ‘Hohe Gericht’ de kantine binnenmarcheert en ik hoor de president haast zeggen: ‘Die Sitzung wird heute fortgesetzt’. Dit wordt dan voorafgegaan door de Hitlergroet. Na deze inleiding gaat het gerecht zitten en de beklaagden mogen daarna ook weer plaatsnemen. Nu beginnen de verhoren. Calkoen is vandaag de eerste die onder het mes genomen wordt. De indruk van het geheel is erg rustig.

Mijn kachels zijn weer klaar en mijn kelders schoon, maar ik ga vanmiddag pas naar de garage. Ik kan toch voor een eventueel winterseizoen niet laten merken dat er voor de Heizer eigenlijk geen bal meer te doen is! Mijn collega doet praktisch helemaal niets meer. Hij wordt alleen maar moe van het bietsen en hij vindt het onbegrijpelijk stom om zo’n bijbaan aan te pakken! Voor de garage is er nog tijd genoeg, zegt hij. Maar hij heeft makkelijk praten, want door de ss-keuken en door de douche-inrichting houdt hij zijn baantje ook tijdens het zomerseizoen.

Op weg naar de kelder merk ik een geweldige opwinding in en om de wacht. Een man staat klaar met de sirene. Ik moet maken dat ik in mijn kelder kom, anders word ik ‘sofort entschossen’. Daar komen nog meer soldaten aan, de geweren klaar in de aanslag en op vuren gereed! Er is een geweldige herrie! Ik ga in mijn raam zitten om te kijken wat er te doen is. Het strafcommando zie ik op de weg staan, twee aan twee met de ruggen tegen elkaar. Er is zeker iemand ontvlucht, maar waarom is er dan geen alarm? Wel hoor ik ze vloeken en elkaar toeroepen. Mijn raam heb ik opengezet zodat ik alles kan horen. Elke bijzonderheid en elke opwinding bij de Moffen is voor ons een attractie. Na een paar minuten komt de stoet binnen. Tussen onze beschermers loopt waggelend een gevangene. Hij heeft geprobeerd tussen de postenketen door te sluipen, maar een van de posten heeft hem gezien. Nou, dan is het verder een klein kunstje om hem in te sluiten. De stoet gaat naar de Schreibstube, naar Berg of Nelis. De man houdt zich goed, ondanks dat hij weet wat hem te wachten staat: de bullenpees! Hij schijnt nu al flink groggy te zijn of zouden dat de zenuwen zijn die hem parten spelen? Berg heeft de gevangene met de bullenpees afgeranseld en hij is bewusteloos in de bunker gebracht. De cel waarin hij komt moet donker gemaakt worden. Dergelijke ontvluchtingspogingen betekenen zo ongeveer zelfmoord, maar de mensen die zoiets doen zijn dan ook volkomen overspannen. Ik heb er zelfs een gesproken die zoveel slaag gehad had en zo gesard was, dat hij net gedaan heeft of hij wilde vluchten om een kogel in zijn rug te krijgen, maar toen werd er natuurlijk net niet geschoten! Hij heeft niet eens de bullenpees gekregen, alleen een doorlopend abonnement in het strafcommando. Deze man heeft later dysenterie gekregen en is daardoor overleden.

Ik heb iets geweldigs gevonden; ik bezit een safe-inrichting! Ik ben achter de grote kachel eens gaan snuffelen en daar zat onder het stof een klein metalen deurtje met een sleutel in het slot. Het slot ging gemakkelijk open en daarachter zat een prachtige ruimte, waar niemand in kan komen! Het is het onderstuk van de rookafvoerpijp. Geweldig! Ik heb hem goed schoongemaakt en vanmiddag zal ik mijn burgerkleding erin leggen. Ook georganiseerde dingen kunnen hierin verstopt worden. Nu mag zelfs Berg een inspectietocht houden, maar vinden doet hij niets! Het witte broekje heb ik aan Jan gegeven en hij zal de kleur wat minder opvallend maken. Daarvoor wordt het mooie broekje een week lang met het varkensvoer meegekookt, dus de broek zal in ieder geval een andere tint krijgen. Jan de Jong kan misschien aan een lange broek komen en dat zou nog beter zijn en hij had het zelfs over een hoed. Straks wandel ik nog als Gestapo het Lager uit!

Berg schijnt in de bunker nog bezig te zijn met de man van de ontvluchtingspoging Ik begrijp niet dat het mogelijk is dat er nog plaats is in de bunker! Er zijn maar zes cellen en nu zitten er negen man in. Sommige moeten dan dubbel bezet zijn en dat in die kleine ruimte! De Arbeitsführer heeft de waarschuwing gekregen dat er om de kantine niet geschreeuwd mag worden! Dat wil zeggen ook niet geslagen, want de Mof moet brullen bij het slaan! Zo wordt er nu een bietser eerst achter het revier gebracht om een afranseling in ontvangst te nemen. Het slachtoffer is een van de rode Leidenaars. Een mooi stel broers zijn dat. Ze zitten hier voor zwarte handel, en ze bestelen wie ze bestelen kunnen, zelfs elkaar. Ze hebben zoveel zwijnerij gegeten dat ze na een hevige dysenterieaanval beiden zo mager zijn geworden als latten. Hun haar ziet eruit of de mot erin zit. De jongens zijn nog geen 25 jaar maar lopen hier rond met oude-mannetjes gezichten. Jan vroeg mij hun leeftijd te schatten. Ik schatte hen op plusminus 50 jaar. Het zijn wandelende skeletten en ze kunnen ook niets meer verdragen; één zetje en ze liggen tegen de grond. Toen ze hier in het najaar kwamen moeten het potige kerels geweest zijn. Ongelofelijk!De Arbeitsführer hoeft niet eens zo hard te slaan om hem bewusteloos in elkaar te doen zakken. Met het oog op het ‘Hohe Gericht’ mag hij niet ‘am Tor’ liggen. Nu leggen ze hem achter het revier. Deze kerels hebben een straf van zes maanden gekregen. Ze moeten nu nog ongeveer twee maanden zitten, maar ik geloof nooit dat ze het halen en als ze het halen, zullen ze het buiten niet overleven. Dit zijn twee mensen, die gedeeltelijk door eigen schuld kapot zijn gemaakt. Diezelfde weg gaat Van der Lee op en ook dat stelletje Limburgers en nog enkele anderen. Nu kan ik wel gemakkelijk praten, want ik heb wel genoeg te eten: werkelijke honger heb ik nog niet gehad. Maar deze kerels lopen uit hun commando, vaak onder het mom van naar de kapper te gaan of iets dergelijks en dan scharrelen ze het Lager door op zoek naar iets eetbaars. Vaak wordt dan zelfs in de keuken, de magazijnen of in het varkenshok ingebroken. Dat gaat goed, tot je in de gaten begint te lopen en via ‘am Tor’ gaan ze dan verder de helling af.

Bij het eten heb ik een groot gedeelte van mijn portie aan Beck gegeven; ik heb al zo’n heerlijk diner gehad en vanmiddag is er nog wat te eten. Nee, te mager zal ik hier wel niet worden! Om kwart over een heb ik weer bezoek gehad van mijn ss-klanten en het gesprek ging weer over Rusland. Sommigen hebben de Balkanveldtocht meegemaakt. Het lijkt wel gemakkelijk te zijn gegaan, zoals zij het vertellen. Maar behoren zij niet tot de onoverwinnelijken? Er was er een bij, die Smolensk meegemaakt heeft. Nou, die vertelde er maar niet te veel van! Ze waren doodsbang voor de partizanen; nooit werden ze met rust gelaten. De Nachschub werd geregeld onder vuur genomen, en wel zo, dat de mensen van de nskk⁸ waar veel buitenlanders inzaten, de zogenaamde werkloze nsb’ers of hoe ze in het buitenland ook mogen heten, het verdomden om verder te tuffen, want dat was hun bedoeling niet! Als ze rustig mijlen achter het front reden klonk er plotseling een knal en een wagen reed aangeschoten de colonne uit. En zo ging dat steeds maar door, het was veel te gevaarlijk om naar de meisjes te kijken, want de meesten waren ‘Flintenweiber’. En dan die straatgevechten; de Rus schijnt daar expert in te zijn. Alles bij elkaar klonk het niet echt enthousiast!

Het is twee uur en ik ga weer naar de garage. Daar moet ik nog wennen aan de vijandige sfeer tussen mijn collega’s en mij. Ik voel, dat ze me liever zien vertrekken. Waarom? Weet ik niet. Op mijn vraag of er iets voor mij te doen is, krijg ik als antwoord dat ik beter bij mijn kachels kan blijven. Daarom negeer ik ze maar en gewapend met een poetsdoek begin ik een van de wagens schoon te maken. Kalm doorwerken, er is genoeg te doen, want alles ziet er smerig uit. Ik zal me hier heus niet uit laten gooien.

Als ik enige tijd gewerkt heb, komt de Arbeitsführer binnen; degene die we altijd vergelijken met Hermann Göring. Hij ziet me bezig met een wagen, komt op me toelopen en geeft me een tik in mijn gezicht die ik nog half ontwijken kan, denkend dat hij grappig wil zijn. Maar dan een gebulder: ‘Was haben Sie hier herum zu hangen?’ Ik vertel hem het verhaal en hij schreeuwt: ‘Ich habe nichts mit dem Hauptscharführer Titho zu machen! Raus und schnell!’ Nou daar sta ik dan met mijn goeie gedrag. Ik zal de boel maar aan Titho overlaten om het in orde te maken en zal vandaag maar liever niet meer in de garage komen. Ik voel me diep beledigd, maar ik snap wel hoe het in elkaar zit. Deze Arbeitsführer regelt het werk van de gevangenen en nou had ik hem eerst moeten vragen of ik wel in de garage mocht werken. Nu voelt hij zich gepasseerd. Ik begrijp niet hoe zoiets mogelijk is. Titho is Hauptscharführer en deze vent is helemaal niets, hij heeft niet eens een streep!

Daar zie ik Titho gaan, ik ga erop af. Als ik alles verteld heb, zegt hij dat ik morgen maar weer gewoon komen moet en de rest zal hij wel in orde maken. Ik probeer meteen die vervelende Arbeitsführer zwart te maken, door te wijzen op zijn uitlating dat hij niets met de Hauptscharführer te maken zou hebben, maar dat mislukt. Titho lacht alleen; onbegrijpelijk!

Er komt net weer een groot transport aan. Nu, we mogen wel wat aanvulling hebben; van de ruim 900 man zijn er nu nog maar 600 over! Er zijn weer veel Joden bij, maar er lopen ook geestelijken tussen; de laatsten zijn een barometer van het steeds toenemend geestelijk verzet buiten! De onderwijskwestie over de benoemingen bij het bijzonder onderwijs is door de onzen gewonnen, dankzij de voorbeeldige houding van de afdeling Arnhem, want dat benoemingsrecht is op de lange baan geschoven. Wat een strenge bewaking over de nieuwe gevangenen! Nu kunnen we niets van hen horen, maar dat komt straks wel. Alleen is het jammer dat er zoveel Joden komen: de behandeling wordt dan nog veel zwaarder, al is een slechtere behandeling haast niet mogelijk!

De od wordt weer afgevoerd, ze gaan direct naar barak 4. Ik zal proberen er nog even bij te komen. Gauw mijn kruiwagen opladen! Gelukkig, Nout kan ik nog een ogenblik spreken. Er valt niets van te zeggen of men Feindbegünstigung aan zal nemen of niet, maar de algemene indruk is niet zo optimistisch. Het vreemde is dat de meesten hun advocaten nog niet eens gesproken hebben. Dat wordt niets! Ook in de garage had ik al van Burgers gehoord dat er volgens Titho zwaar gestraft zal worden. Is dat nu rechtspraak als de strafbepaling van tevoren al bekend is?

Vandaag krijgen we worst en boter extra. Ik begin ook mijn brood weer meer te appreciëren. Toch kost het me geen zelfoverwinning om Beck een flink stuk te geven. Als ik meer honger krijg, zal dat wel moeilijker worden.

Vanavond ben ik even in barak 4 geweest. Je krijgt de indruk dat je nog zieker wordt wanneer je daar moet liggen. De bedden staan drie hoog op elkaar. Veel toezicht is er niet omdat de Mof veel te bang is voor eigen infectie. Als de Stubeoudste een vuilpoets is, zijn de zieken nog niet gelukkig! De zieken zelf krijgen geen extra voeding. Nee, het is geen verbetering om hier opgenomen te worden, eerder een achteruitgang. Wat zien de mensen eruit! Volkomen apathisch en uitgeteerd. Het is een wonder dat er nog zo velen uit barak 4 komen! Grosman ziet er beroerd uit. Naast zijn dysenterie heeft hij last van zijn rechterlong gekregen. Het is te hopen dat hij genoeg weerstand heeft om er overheen te komen. Bah, wat heerst hier een sombere sfeer! De Brauw slaapt. Aan één kant vind ik dat best prettig, nu hoef ik nog niet met hem te spreken. Nu ik heb hier genoeg gezien. Nog even druk ik Levison uit Amsterdam de hand; hij is een oud-leerling van me uit Haarlem. Ik ben weer blij om buiten te zijn al is het daar ook somber genoeg. Het liefst werk ik maar weer. Een bof, dat ik in de garage mag werken, dat kan nog interessant worden.

Ik hoor nu net dat de Russen geen kantine krijgen. Zelfs die stomme koeken zijn dus nog teveel voor hen! Je zult zien dat voor de Joden zoiets ook nog komt, want hun behandeling wordt zienderogen slechter.

Met Wiertz – de journalist – breng ik nog een interessant uurtje door. Hij vertelt mij zijn ervaringen uit de vorige oorlog. Een belangwekkend vak, de journalistiek, maar wat een geweldige ontwikkeling moet je daarvoor niet hebben! Hij zal me de volgende keer een overzicht geven van de Balkanpolitiek uit de periode van 1910-1920. Wat heeft hij veel interessante mensen ontmoet!

Voordat we naar bed gaan, spelen Jan en ik nog een spelletje. Hij vertelt mij het een en ander over de garage, zodat ik nu van alles op de hoogte ben. Daar schijnt men van hoog tot laag te organiseren. ‘Dikke Willie heeft een kroeg in Enschede’, vertelt hij mij, ‘en Willie de communist is vroeger vaste klant bij Dikke Willie geweest. Dikke Willie is een vriend van Burgers, en deze laatste koopt samen met Titho materiaal en levensmiddelen in. Daarbij wordt hij geholpen door een burgerchauffeur waarvan ik de naam nog niet ken.’ In ieder geval zijn dat uitstekende gegevens, dat kan nog heel interessant worden!

Als we in bed liggen, krijgen we last met de Rapportführer omdat we de jassen over ons heen hebben gelegd. Maar ook dat gaat weer voorbij. Jongens, wat verlang ik naar huis, naar mijn vrouw en de kinderen! Soms kan alles zo dubbel zwaar drukken. Welterusten mannen!

8 april 1942

Het oordeel van Westerveld is dat het od-proces deze week beëindigd zal worden, zo hard gaat het. Contact met hen is niet meer mogelijk, want ook de bunker wordt streng bewaakt. Ze hebben zelfs mijn kleine kelder nagekeken of ik misschien binnendoor contact met de gevangenen kon hebben. Ik heb weleens geseind, maar dat is heel zachtjes geweest. Dat zachte tikken is duidelijk hoorbaar voor de gevangenen, maar van buiten is het niet te merken en binnen bij de wacht zou men er speciaal op moeten letten om het te horen. Maar ik weet wel zeker dat ze niets gemerkt hebben.

Vanochtend ben ik naar mijn kelder gebracht door Scharführer Mayer. Het is me opgevallen dat hij buitengewoon vriendelijk tegen mij is. Vanmorgen maakten we een praatje en ik vroeg hem terloops wat voor tabak hij rookte. Nou, dat waren boekweitdoppen. Ik zei hem: ‘Als je mijn vrouw in Zeist eens wilt bezoeken dan kun je tabak krijgen, maar neem dan ook wat voor mij mee.’ Wonder boven wonder zei hij mij dat hij dat zou doen! Onbegrijpelijk, om nu ineens contact te hebben en dat nog wel via een Duitse ss-man. Ik vertelde hem enkele dingen van huis en hoe hij moest reizen. Uit dankbaarheid drukte ik zijn beide handen; ik kon hem wel om zijn hals vliegen! Hij begon me al op het hart te drukken om geen briefjes mee te geven, maar ik snoerde hem de mond door te zeggen: ‘Ik zal u een introductiebrief meegeven, anders weet mijn vrouw niet hoe ze u moet ontvangen.’ Nou, dat was best, een andere ontvangstmogelijkheid zag hij ook niet. Hij zal zondag al naar huis gaan en morgenochtend brengt hij mij weer weg om dan dat briefje mee te nemen. Ik voel me de koning te rijk; wat loopt het mij aan alle kanten toch mee. Nou Mayer, tot morgen!

Snap je daar nou wat van? Die man is een vurig nationaal-socialist en toch doet hij zulke dingen. Maar ik zal me maar niet in dat probleem verdiepen. Ik bof! Als dit contact doorgaat, hoef ik niet eens meer te bietsen, want dat kan ik nog steeds maar niet prettig vinden. In mijn hart heb ik een geweldige hekel aan het schooien in vuilnisbakken, al camoufleer ik het zo goed mogelijk. Ik neem de bak mee naar mijn kelder, gooi het ding uit over de grond en breng dan de schone bak terug. De anderen zoeken de bak uit in het zicht van de wacht. Tenslotte heb ik als Heizer een stand op te houden!

Toen Jan kwam, heb ik hem het geval van Mayer verteld. Stomverwonderd keek hij me aan. ‘Nou’, zei hij, ‘je wordt hier nog een kampioen organisator. Het is haast verdacht maar voor wat echte tabak doe je een heleboel!’ Ik vind het fijn dat ik Jan nu straks ook wat tabak zal kunnen geven. Die jongen heeft zoveel voor mij gedaan. Als het goed gaat, roken wij maandag al onze pijpjes Niemeijer! Maar wat belangrijker is, is het contact met mijn vrouw! We zijn dan in gedachten weer zo dicht bij elkaar en dat geeft zo’n stimulans in deze hel.

Daar komt de rechterlijke optocht weer aan. Hoeveel dagen zouden we deze parade nog te zien krijgen? Konden we toch nog maar wat doen, maar we zijn hier volkomen machteloos! We krijgen hier zoveel zwarthandelaren en zo weinig saboteurs. Is de Hollander dan niet tot iets beters in staat, of is alles nog steeds op zakendoen ingesteld? Ik voel mijn onredelijke redenatie, maar het is allemaal zo bitter en zo hard, die smeerlapperij!

De ochtend heb ik verder doorgebracht met rondhangen bij de kachel. Ik was geweldig onrustig terwijl ik nog wel zo geboft heb vanmorgen, maar misschien is het wel daardoor. Ik kreeg nog bezoek van Piet – mijn collega – en samen hebben we twaalf uur afgewacht. Hij vertelde mij van zijn leven, een echt vagebonderen door de wereld. Vooral Amerika trok hem erg. Een groot land noemde hij het met een breed gebaar. Om twaalf uur hebben we weer eens heerlijk genoten van de gortpap. Wat is dat lekker! Net room, zo dik is de melk! Ik bof weer met de ketellik, maar die mogen Tuisinga en Nijland delen. De overschep krijgt Beck. Iedereen is dol op die gort, het is werkelijk geen kattepies!

De nieuwelingen zijn Engelandvaarders. Dit is een zaak die mij altijd geïnteresseerd heeft. Wat had ik zelf geen mooi systeem met het Makassaarse ontwerp; een Canadese kano met aan weerszijden een vleugel (lippa-lippa.) Dit systeem is niet meer door te voeren, nu strand en omgeving verboden terrein is. Deze mensen zijn hun tocht met een motorboot begonnen vanuit de Zeeuwse wateren. Even buiten de kust werden ze door een marinevaartuig opgemerkt. De nacht was ook veel te helder en ze zijn te vroeg gestart. Ik ben benieuwd hoe groot het percentage is dat overkomt! De meesten struikelen door onvoldoende voorbereiding, net zoals hier. Bij de wachtaflossing heb ik vijf nieuwe ss-mannen in mijn kelder gehad, heel jong spul. Het soort van losse arbeider. Ik heb het met hen nog over het od-proces gehad. ‘Die moeten allemaal kapot’, zeiden zij, ‘want anders nekken ze ons straks.’ Dat is tenminste een reële opvatting. Zou dit ook niet de Duitse opvatting zijn? De angst voor latere represailles door de leiders van de diverse organisaties is groot. Ook zijn ze erg bang voor de Russen, al hebben ze daar nog geen kennis mee gemaakt.

Ze vertelden me wel van vrienden, die invalide terug waren gekomen van de kou zonder met de vijand in contact te zijn geweest. Ook klonken hun uitlatingen over hun Duitse meerderen nou niet bepaald waarderend! Ik begrijp die kerels ook niet dat ze zich maar alles laten zeggen, want de behandeling die ze krijgen is niet bepaald aangenaam en dat beginnen ze nu ook te merken, terwijl ze nog maar 14 dagen hier zijn. Uitdrukkingen als ‘die en die Scharführer is een rasploert’, getuigen toch ook niet van de zogenaamde Duitse kameraadschappelijke onderlinge band. Ook zijn ze erg boos op de Amersfoortse grieten – zoals ze die noemen – want alleen de snollen gaan nog met ze mee. Het is zo eigenaardig dat deze jongens ertoe aangezet worden om met vrouwen ’s avonds de bossen in te gaan. Dit is een onderdeel van het cultuurprogramma: afdeling ontspanning. Een fraai stel dit alles bij elkaar! Een prettig idee dat Amersfoort deze kerels zo negeert, vooral omdat ze dat best voelen. En ze hadden nog zo op succes gerekend met hun goedzittende uniformen! Ook is het bij de Nederlandse ss zo opvallend – en dit is bevestigd door verscheidene ss-soldaten – dat de Duitsers zelf deze verraders niet vertrouwen. Dit uit zich bijvoorbeeld in de rangsverhoging. Haast geen enkele Nederlander krijgt een rang, alleen zij die lid zijn van de nsb hebben een kleine kans. Op mijn vraag waarom ze geen rang hadden, antwoordden ze dan ook: ‘Daar hebben we nu net geen zin in, dat is veel te lastig.’ En op mijn opmerking dat een nationaal-socialist steeds naar het hoogste moet streven en al zijn krachten moet inspannen om volk en vaderland te dienen, gaven ze mij liever maar helemaal geen antwoord. Het slag mensen dat hier bij de ss rondloopt, heeft over het algemeen geen waarde. Het zijn karakterloze mensen die van dag tot dag leven en het gemakkelijk vinden om op deze wijze te parasiteren.

Vanmiddag heb ik mijn eerste kleine reparatie verricht waarop ik geweldig trots ben; de lichtschakelaar van de motor was gebroken en nu is het weer in orde. Titho kwam erbij staan en toen ontwikkelde zich een gesprek op politiek terrein. Titho gaf een overzicht van de Duitse cultuur en de invloed daarvan op Nederland en het oosten van Europa. Dit was dan ook het motief – naast de bloedverwantschap – om Nederland te beschouwen als een onderdeel van het Duitse Rijk, wat bovendien de geschiedenis ook al zou bewijzen. De Nederlanders, of liever de Neder-Rijnlanders, zijn dus eigenlijk Duitsers. ‘Jullie zingen toch zelf dat jullie van Duitsen bloede zijn?’ Nu heb ik in de Scheveningse gevangenis ruimschoots de tijd gehad om de door Titho aangehaalde problemen grondig te bestuderen in de boeken van prof. Jan Romein. Ik vroeg hem dan ook heel bescheiden of ik hem ons Nederlandse standpunt uit mocht leggen, en toen dat grootmoedig werd toegestaan, diende ik hem met namen, getallen en jaartallen van repliek! Dat zou niet zo erg zijn als we alleen geweest waren maar nu stonden Burgers, Dikke Willie, een nsb-chauffeur en drie gevangenen erbij. Opeens moest ik mijn mond houden, want Titho kreeg er genoeg van en zei mij dat ik hier geen propaganda mocht maken. Hij ging meteen weg na mij gevraagd te hebben waarvoor ik hier zat en hoeveel straf ik gekregen had. Tja, daar sta ik nu. Ik heb me veel te veel laten gaan, maar ik voelde me ook zo beledigd door zijn dom betoog! Kijk, daar beent hij al naar de Schreibstube, naar Nelis of Berg om naar mij te informeren. Ik zie mijn baantje alweer verdwijnen; wat nu! Wat ben ik onvoorzichtig geweest, stommerd die ik ben, ik begin meteen een vrachtwagen te repareren waarvan het achterlicht kapot is en wacht verdere gebeurtenissen maar af. Daar komt Titho weer aan en ik moet bij hem komen. Hij vertelt mij dat ik heel gevaarlijk ben, ja staatsgevaarlijk! Maar hij zal het toch met mij proberen omdat ik mijn werk steeds in orde heb. Ik betuig mijn spijt, dat ik mij heb laten gaan in bijzijn van anderen en ik zeg er maar bij dat – ondanks mijn andere mening – ik het Duitse standpunt heel interessant gevonden heb. Nu moet ik maar zorgen dat mijn garagewerk niet te verbeteren is. Maar ik moet oppassen, want het motief ‘koper en tin’ gaat in de garage niet meer op, al ben ik er prachtig doorheen gerold. Nu het goed afgelopen is, kan ik er nog wel om lachen; ik heb zelfs kunnen bewijzen dat de Nederlanden de cultuurvormers van Duitsland zijn geweest en dat deze invloed zich deed gelden tot diep in de Baltische landen. De vrachtwagen waar ik mee bezig ben, zou ook een middel kunnen zijn om buiten het kamp te komen. Hij is er prachtig voor gebouwd! Maar ik zal morgen alles eens beter bekijken, want ik moet nou een boodschap doen voor Titho. Daar komen de od’ers weer uit de kantine. Wat zullen die kerels het nu moeilijk hebben! Bij het langslopen steken velen van ons de duimen in de lucht, ‘thumbs up!’, ons teken van kop op en moed houden.

Het is vandaag een vrij rustige dag geweest wat betreft het afranselen. Hier en daar werd wel een mep verkocht, maar niet de moeite waard om te memoreren. Daar wordt weer een Rus begraven. Een intens zielig gezicht, zo’n kist scheef op een kar met een zak kalk ernaast. Zijn familie zal nooit weten wat er van hem geworden is. Later zal hij tot de vermisten gerekend worden. We zullen proberen naderhand iets voor jullie te doen kameraad, al is het maar een eenvoudig gedenkteken hoe jullie hier geleden hebben!

Het appèl van zes uur is vrij rustig en met het oog op een kalme dag verwacht ook eigenlijk iedereen een leeg ‘am Tor’, maar het is haast belachelijk zoveel nummers er voor deze sport worden afgeroepen. Berg c.s. hebben zeker de commando’s weer beslopen en daarbij de nummers opgeschreven van degenen die op dat moment niets stonden te doen. Heus, de Mof zit vol verrassingen! Het Jodencommando moet ringelpiesen mit Handfassen – dat zal wat fraais worden – onder persoonlijke leiding van Berg. Ze mogen eerst eten, wat een goedheid. Het is eigenlijk ook geen voordeel dat ze eerst mogen eten, want dan duurt het ook weer zoveel langer voor ze flauwvallen. Ze zijn de volgende dag dan helemaal kapot, wat weer een reden voor de Mof is om dat ‘krengentuig’ meer op te jagen. Om zeven uur moet het Jodencommando aantreden en als we na enige tijd uit het Lager komen om de kachels te controleren, staan ze daar nog steeds ‘Im Stillstand’. Het valt niet mee om dat tien minuten goed vol te houden. Wat zien sommige van die mannen eruit! Enkelen lopen niet meer op klompen die te klein zijn geworden omdat hun voeten te veel zijn opgezwollen. Er zijn erbij die met eigengemaakte zwachtels om hun voeten lopen; een mooi stel om te exerceren! Jan Hurkmans geeft de bevelen op aanwijzingen van Berg. Hij wil een goed figuur slaan, maar daardoor maakt hij het voor de gevangenen zoveel erger. Het is een geschop, geduw en gevloek van jewelste omdat het uitrichten niet goed gaat. Steeds is het nog ‘Im Stillstand’. Na een half uur gaan ze lopen. Enkelen beginnen al de bekende onregelmatige passen te vertonen. Je kunt van tevoren zien wie uit gaat vallen. Het is zo eigenaardig dat zo velen naar dit beulswerk blijven kijken! Hebben we dan nog niet genoeg gezien? Is dit nieuwsgierigheid? Fascineert beulswerk soms? Ik weet het niet maar velen van ons blijven kijken naar deze ‘dauer’martelingen. Het enige resultaat is een groeiende afschuw van alles wat Mof is en een vreselijk haatgevoel en dat laatste geeft ons blijkbaar bevrediging! De Joden gaan nu in looppas steeds maar door, het houdt niet op. Een van de mannen met die smerige windsels zakt door zijn knieën, maar hij moet verder. Hij kan niet meer en nu bewerkt Berg de gevallene met een stok om te zien of er gesimuleerd wordt. Daar komt het ‘Hinlegen und aufstehen’. Nummer twee valt uit met een gil. Hij krijgt meteen een schop. Twee vrienden nemen hem onder de arm. Hij moet verder omdat hij slechts een maagaanval heeft. Steeds gaat het hinlegen und aufstehen door in looppas. De man met de maagkwaal is niet te houden. Hij is achterovergevallen en maakt vreselijk benauwde geluiden; hij schopt en krabt in het zand. Toe, Berg, is het nog niet genoeg geweest? Als je wilt moorden, zet ze dan tegen de muur! Kogels heb je toch genoeg, niet? Of zou dat volgens jullie nog te humaan zijn? Na een poosje ligt nummer twee stil, hij schijnt het alleen nog maar benauwd te hebben. Ik ga weg, ik kan het niet langer aanzien.

Om halfnegen ligt het grootste deel van het Jodencommando tegen de grond. Berg kan tevreden zijn over het resultaat. De Joden mogen zelf hun vrienden naar de diverse barakken brengen. Zo voor vandaag hebben we weer genoeg gehad. De Joden hebben weer een opvoedend lesje gekregen. Morgen krijgen we wel vervolg.

Mijn briefje voor morgen is klaar. Ik durf niet te veel te schrijven, maar dit kleine stijve briefje is een inleiding voor een langere en hartelijkere. Mayer moet er eerst maar een beetje aan wennen. Een vreemd idee, dat contact door een ss-man!

Daar komt Kan, een bankdirecteur uit Amsterdam. Hij heeft het ringelpiesen vanavond uitgehouden, maar hij wordt de laatste tijd zienderogen slechter. En dan te bedenken dat deze man in een makkelijk commando zit, namelijk het aardappelschilcommando! Hoe zwaar hebben zijn vrienden die altijd door in het Joden – en strafcommando zitten het niet?

Slaap maar lekker allemaal en vergeet die zwijnerij. Hoe zou die Jood met die maagaanval het maken? Ik hoorde van de anderen dat hij Malowitz heet en een bekend telepaat is. Maf ze jongens!

9 april 1942

Gisteren is Hoefsloot beroerd geworden. Hij heeft weer last van zijn been; het is acute gewrichtsreuma, een nasleep van een hevige gordelroos die hij in Scheveningen had. Ik heb hem wat extra brood gegeven, meer kan ik niet doen. Het is zuur wanneer je hier begint te sukkelen. Zo gaat Dons er ook hoe langer, hoe slechter uitzien; hij is een open tb-lijder en loopt in beugels. Ik geloof nooit dat hij zo’n leven vol kan houden. Gelukkig wordt hij – dankzij zijn geweldige tekenprestaties – goed behandeld! Hij doet niets anders dan portretten maken van de hogere en minder hogere Germanen. Op ’t ogenblik is hij met Titho bezig.

Er wordt gefluisterd dat morgen de eis tegen de od’ers uitgesproken zal worden. Dat lijkt me toch wel heel snel, maar ja, bij de Mof is alles mogelijk. Ook schijnt het proces tegen Mekel voor te zullen komen. Dat is helemaal een spionagezaak, daarbij zullen heel wat spaanders vallen! Mekel zit hier met ongeveer 15 man op het proces te wachten. Het bezwarende in deze zaak zal ook het betrekkelijk grote aantal Joden zijn die hierbij zijn betrokken! Het is een slecht ding, dat samenwerken met het internationale Jodendom, dat maakt de zaak geweldig verdacht! Maar ja, als het de Joden niet zijn dan worden er wel weer andere motieven gevonden waarop de Moffen zwaar weten te straffen. De houding van de beide Joden Katan en Kan, die bij de Mekels horen, is buiten-
gewoon flink. Het zijn kranige Nederlanders die beide knapen!

 Mayer brengt mij weer om halfacht weg. Heerlijk, om met iemand te praten die straks naar huis zal gaan. Ik wil zelfs weten hoe laat hij zondag gaat, dan kan ik hem in gedachten gezelschap houden. Ik weet dan precies wat mijn vrouw op dat uur doet! Mayer schrikt even van dat briefje dat wat langer is dan hij bedoeld heeft, maar daar help ik hem vlug overheen. Hij beweert dat hij uit Gotha komt en ik beloof hem na de oorlog eens bij hem te komen, maar ik kan me niet voorstellen dat ik – als ik het eind van de oorlog haal – voor mijn genoegen in Duitsland zal gaan reizen! Maandagmorgen komt hij met het antwoord en met rookgerei. Lastig om nu kalm die dag te moeten afwachten; het is vandaag pas donderdag. Als ik bij de poort kom, zie ik daar een Jood staan met een bord om zijn nek waarop geschreven staat: ‘Ik ben de meest smerige Jood uit dit Lager...’ De rest kan ik niet lezen omdat ik niet mag blijven staan. Deze man heeft Wehrmachtsaardappelen georganiseerd en wel in zulke hoeveelheden, dat hij ze zelf niet kon opeten. Hij is toen een handeltje begonnen en dat is zijn strop geworden. Hij staat nu zonder eten twee dagen achter elkaar ‘am Tor’. Maar dat ‘zonder eten’ valt wel mee! De Stubeoudste zorgt ervoor dat hij wat voor hem organiseert. Als hij ’s avonds na het ‘am Tor’ binnenkomt, krijgt hij alles wel stiekem toegestopt. Maar de tweede dag moet hij wel een beetje komedie spelen, anders merkt de Mof dat hij te fit is na zo’n straf. Het helpen van Joden is gevaarlijk en het is dan ook een prachtdaad van die Stubeoudste. Het eten geven gebeurt meestal één uur na het avondappèl: de Jood gaat dan naar de wc en op de terugweg ligt alles klaar bij de Stubeoudste. Voor een niet-Jood is het niet zo gevaarlijk om zijn georganiseerde potje eten op te eten om negen uur, maar de Jood die erop betrapt wordt, is te beklagen! Deze daden worden dikwijls verraden door enkele personen die door de Moffen misbruikt worden. Ze denken door zo’n houding eerder ontslagen te worden. Maar wij zullen deze heren niet vergeten!

Bij het eten verzoekt Schoutens om stilte om een kameraad – die gisteren overleden is – te herdenken. Hij doet dat altijd, wat werkelijk een heel sympathiek gebaar is! Hij is communist en houdt graag discussies over verschillende onderwerpen; zo heeft hij diverse malen geprobeerd met mij te debatteren, maar daarvoor is hij me eerlijk gezegd te eigenwijs. Het is een klein mannetje met een geestig gezicht, hoewel hij absoluut geen gevoel voor humor heeft. Alles weegt bij hem even zwaar. Wanneer je zijn snuit ziet, begin je vanzelf iets dubbelzinnigs of een steek onder water te lanceren in de vaste overtuiging dat er iets geestigs op zal volgen. Maar nee hoor, alles wat eruit komt is gortdroog! Ik kan moeilijk met hem opschieten, maar het is toch een flinke vent. Hij durft iets te zeggen, al loopt hij de kans dat hij daardoor zijn baantje verliest. Hij werkt op de Duitse Schreibstube. De lezingen in onze Stube worden door hem georganiseerd; daarom hebben we hem maar ‘O en O’ genoemd.

Schepers wordt aan alle kanten in de gaten gehouden, omdat hij hoe langer, hoe gevaarlijker wordt! Hij tracht een hogere functie te krijgen en daartoe papt hij steeds aan met de Block – en Lageroudste. Voortdurend zit hij op de Hollandse Schreibstube. Iedereen is voor hem op zijn hoede. Hij gaat zelfs zo ver dat hij – behalve dat hij de mensen afranselt – ’s avonds voor het appèl Berg een briefje afgeeft met de nummers van degenen die ‘am Tor’ moeten komen. Overdag loert hij overal rond en schrijft dan die nummers op. Die vent terroriseert het hele kamp. We moeten daar iets tegen doen, maar pas op voor verraad! Jammer, dat de Joden zo om hem heen draaien, wat wel laf is, maar ook een vorm van zelfbehoud.

Ik heb vandaag bij het bezoek van de ss-soldaten aan mijn kelder iets interessants meegemaakt. Twee mannen kregen met elkaar ruzie over de nsb! De een was geen nsb’er, de ander wel. ‘Mussert is geen leider en de verhouding Mussert – Rost van Tonningen is heel slecht. De Duitsers weten dat Mussert een prul is en zouden daarom graag Van Tonningen aan het hoofd van de nsb plaatsen. Maar dit zal een veel te grote ophef binnen de partij geven en daarom is Van Tonningen vervangend leider geworden in plaats van Van Geelkerken, die paradepop!’ Ik heb dat vuurtje flink aangewakkerd! Jammer dat ze moesten aantreden, het liefst waren ze elkaar te lijf gegaan. Zo is nu de stemming bij die mensen!

In de garage ben ik aan één stuk bezig geweest – al is er niet veel te doen – maar overal zijn wel van die kleine werkjes te vinden. Ik heb vandaag de Citroën-vrachtwagen geïnspecteerd. Het is de ideale wagen om mee weg te komen; je kunt prachtig – bovenop de as – op een paar dwarsbalken zitten. Van opzij ben je volkomen onzichtbaar door het chassis en van achteren wordt de inkijk belemmerd door twee reservebanden onder de bak. Een pracht idee om er zo tussenuit te knijpen! Ik zal dit plan eens uitwerken en een plan de campagne opmaken. Ik weet echter niet wanneer ik de sprong zal wagen, ik ben namelijk altijd bang voor de gevolgen. Wat zullen ze met mijn gezin doen? Vooral nu die kerels in mij zo’n gevaarlijk persoon zien. Maar ook – dat zal ik maar overgeven – als mijn weg naar het leven leidt, dan zal dit zeker aan mij geopenbaard worden, mijn Godsvertrouwen is een realiteit. Daarom weet ik ook dat deze oorlog geen Duitse overwinning zal worden, hoe somber de internationale toestand ook mag lijken, want een dergelijke verwording als er door de Duitse overheersing is ontstaan kan onmogelijk blijven voortbestaan!

De revisiegedachte is nu wel een weten geworden. Titho vroeg mij namelijk of ik er enig vermoeden van had wat er met ons – en met mij in het bijzonder – zou gebeuren. Nu, dat wist ik niet. Het enige dat ik zeker weet is dat ik eervol tot levenslange tuchthuisstraf veroordeeld ben. Hij antwoordde mij: ‘We zullen maar hopen dat dat geen eervolle doodstraf wordt!’ Nou, zo eervol wordt er niet eens met de eervol ter dood veroordeelden omgesprongen! De stemming in de garage is bepaald onaangenaam. Burgers valt nog mee, maar de anderen lopen geheimzinnig rond, het is net of er voortdurend wat te organiseren valt. Jan Edens heeft mij op het hart gedrukt me niet met de garagemensen te bemoeien en me vooral niet in te laten met onregelmatigheden van anderen. Nou, ik geloof ook wel dat het hier erg gevaarlijk is, maar een heel klein beetje sabotage op eigen houtje is toch niet zo heel erg? Daarom heb ik vanmiddag de achterband van de Chevrolet met de vijl bewerkt, maar dat is alleen maar voor eigen bevrediging. Er is hier altijd wat te doen in de garage, er is zelfs gelegenheid tot veel werk!

De wc hier is doorlopend bezet door de drie gevangenen; als er een afkomt, komt er ook een dikke rookwolk mee. De tabak is hier een teer punt: drie mannen moeten leven van de peukjes die in de diverse afvalbakken te vinden zijn. Willie is degene die de kamers moet schoonhouden, de andere twee controleren hem bijna voortdurend of ze misschien nog een extra peukje kunnen vinden. Zodra ze ’s morgens in de garage komen, zijn het net een stel losgelaten kippen die overal heenrennen om een graantje te pikken. Als dat afgelopen is, gaat Willie de kamers langs en dan worden de asbakken een voor een naar buiten gebracht om te worden verdeeld. Elke ochtend is het ruzie, en soms is het echt knokken geblazen! De radiotechnieker mag niet meedelen in de buit, omdat hij niet bij de garageploeg hoort en omdat hij het geluk heeft om vijf minuten eerder uit het Lager te mogen gaan. Hij bietst dan een groot deel van de buiten de garage liggende peuken weg. Het plein voor de garage levert altijd een rijke buit door de samenscholingen van de ss. Het is belachelijk hoe groot de spanning rond die peukjes is bij deze mensen! Ik mag al helemaal niet meedoen omdat ik Heizer ben en al genoeg tabak heb. Dit is ook de reden dat de radioman aldoor met mij wil aanpappen, vooral toen ik vanmiddag demonstratief een hele sigaret opstak. Door dit gebaar kregen de twee anderen ruzie met de radioman en zeiden dat hij zich niet met mij te bemoeien had! Ik deed zo dom en kinderlijk mogelijk. Terwijl de radioman er zelf bijstond, werd ik door de drie anderen voor hem gewaarschuwd: ‘Die vent is zo ontzettend slecht. Hij besteelt ons zelfs! Hij is volkomen onbetrouwbaar en een gemeen sujet.’ Nou, de radioman had mij de eerste avond al een doekje gelicht over de handelingen van deze drie vrienden. Een mooi stel! Hier is ‘mondje dicht en ogen en oren open’ goud waard. Ik ga de onnozele spelen; de volkomen ongevaarlijke; de bange die niets durft te organiseren en zijn mond niet durft open te doen. De radioman is een kameraad-communist van de anderen. Jammer, dat deze politieke keus voor zulke mensen een utopie blijft.

In de garage staan achter in de hoek twaalf zakken met aardappelen. De drie heren hebben een zak genomen en deze gevuld uit de voorraad, dus eigenlijk staan er nu nog maar elf zakken. Het zijn werkelijk rasorganisatoren! Ik heb zelf een stuk of 20 piepers georganiseerd, maar ik heb het ze niet laten merken. Na een poosje kwam Willie naast me werken en zei: ‘Zeg Heizer, we hebben heerlijke pootaardappels en ik zal je er 50 geven die moet je dan op je kachel koken, we delen dan alles in vieren.’ ‘Maar krijgt de radioman dan niets, dat is toch een kameraad van jullie?’ ‘Die? Die kan barsten!’ ‘Ja, maar zoiets durf ik werkelijk niet te doen, ik ben veel te bang voor mijn baan.’ Stomverwonderd over zoveel lafhartigheid is hij vertrokken. Toen kwam Gerrit. Die stelde wat anders voor, namelijk dat ze zelf de ketel met aardappels zouden opzetten dan hoefde ik er verder niets van te weten, maar dan zou mijn aandeel natuurlijk niet zo groot zijn. Eerst heb ik dat aandeel weer tot de normale proporties teruggebracht, maar toen durfde ik plotseling weer niet. Er volgde weer een heftig geconfereer, maar na herhaalde weigering zijn ze niet meer bij me geweest.

Enige tijd later stond ik bij de radiotafel te werken. De radioman was er niet, maar aldoor hoorde ik van dat eigenaardige gesis. Hé, wat een vreemd geluid! Ik keek zelfs de Ford even na of er misschien iets met de ontsteking niet in orde was, maar het geluid kwam meer van de kant van de radiotoestellen af. Willie stond daar doodonschuldig bij te prutsen. Het gesis werd hoe langer, hoe sterker en ja, daar vond ik het, onder dreigend protest van Willie. Ik moest maar opsodemieteren en mijn bek houden. Wat was het geval: ze zijn zelf gaan koken! In een half gedemonteerd radiotoestel hebben ze een elektrische kookplaat gezet en daarop kookte rustig een pannetje met aardappels. Het was werkelijk een pracht camouflage! Jammer genoeg kwam nu net de radioman binnen en die eiste meteen zijn deel op, want anders moest die boel uit zijn radiokast weg. Hevige ruzie, heftig geconfereer! De radioman zou zijn deel krijgen, maar voor alle zekerheid ging hij op de radiokast zitten met het sissende geluid onder zich. Die kookplaat behoort aan Dikke Willie, maar die was er niet en als hij het zou merken zou dat niet zo erg zijn, omdat hij verplichtingen heeft tegenover de gevangene Willie. Eindelijk waren de aardappels gaar en nu ontstond er een ingewikkelde verdeelpartij. Wat zijn de mensen toch kleingeestig, want het motief ‘honger’ geldt in dit geval niet. Hier valt immers elke dag wel wat te organiseren, al zouden het dan alleen maar aardappels zijn.

Er is een nieuw commando in het leven geroepen, het sigarenmakerscommando. Dit commando is vier man groot en deze maken nu elke dag Corona’s. We dachten eerst dat het Amersfoortse tabak was, maar nee hoor, het is echte Sumatraanse. Dit is een partij van 40.000 gulden die in beslag genomen is. Alle materialen zoals kistjesonderdelen, papier om de kistjes te versieren, de hele bups is ingepikt en nu worden er sigaren van gemaakt, keurig verpakt voor de Duitse ss. Ik heb toevallig wat tabak kunnen organiseren en het smaakt vrij goed. De garageploeg moet nu – als er tijd over is – sigarenkistjes in elkaar timmeren. Een lekker werkje om de tijd te doden.

De od’ers komen weer uit de kantine. Kon dit spel maar voortduren tot het eind van de oorlog, want ik ben erg bang voor de uitslag. De stemming onder de Duitsers, zoals blijkt uit Titho’s houding, is ‘rücksichtlos’. Ze zullen het Nederlandse volk wel in bedwang houden en dat lukt jullie toch niet, Moffen! Bij de ingang van het Lager is algemene controle; dat kan voor velen gevaarlijk worden. Ik meld me bij de Blockhut voor het middagappèl aan. Mayer zit daar en laat me zonder controle het Lager ingaan. Wel een nobel gebaar, maar ik heb nooit iets bij me wat gevaarlijk kan zijn. Enkelen staan al op de appèlplaats maar de grote groep moet nog binnenkomen. Nelis, Berg en Titho staan al met hun stokken klaar voor deze controle. Groep na groep wordt gecontroleerd en de ongelukkigen waar wat op gevonden wordt, moeten apart gaan staan. Het zijn er heel wat en wat hebben die Moffen er nog veel op gevonden. Een had zelfs vijf pakken sigaretten bij zich en het vervelende is dat die sigaretten het kamp zijn binnen gebracht door burgers! Zo’n controle is een mooi middel om lekken op te sporen. Ik hoop maar dat Mayer nu niet bang zal worden!

Op de slachtoffers na staan we nu allen op het appèl en nu volgt er een aframmeling van de zondaren. Tjonge jonge, wat gaat dat hard en gemeen! Met acht of tien man wordt er op die mannen ingeslagen. Ze zijn volkomen ingesloten en kunnen niets doen. Het gaat zo hard, dat Mal Herunter languit met een gevangene op de grond tuimelt. Terwijl hij daar ligt, schopt en slaat hij als een gek naar de kerels die bij hem in de buurt staan of liggen. Is die vent nou helemaal gek geworden? Het lijkt er wel op! Op een gegeven moment is het afgelopen en nu moeten ze eerst ‘am Tor’ om vanavond verder behandeld te worden. Dat wordt een prettig appèl en een mooie avond!

Het appèl is gelukkig weer achter de rug en het viel nog wel mee voor de grote massa. Alleen de mensen die ‘am Tor’ moesten, werden in het prikkeldraad geschopt. 550, 570 en Van der Lee waren weer van de partij. Van der Lee ziet er toch nog goed uit. Hij schijnt contact te hebben met huis via een werkman van de nieuwbouw. 550 is er vreselijk aan toe; gezwollen benen en een volkomen dichtgeslagen gezicht. Wat zijn die kerels taai! Hun martelingen zijn haast onhoudbaar. De Jood met het bord om zijn nek staat er ook nog steeds. Een groot aantal Nederlandse ss’ers staat om hem heen en dwingt hem zich om te draaien om het geschrevene te kunnen lezen. Wat hebben ze een pret en wat een heerlijke beledigingen kunnen ze uitkramen. Ze spugen de Jood vol! ‘Ein Deutscher ist ja vol edler Blut’ en de Nederlandse ss-man behoort blijkbaar tot dezelfde categorie!

Ik heb vanavond het scharnier van het tuimelraam wat soepeler gemaakt, zodat ik nu makkelijk door de opening heen kan komen zonder opgemerkt te worden. Vanavond ga ik eens buiten kijken. Ik heb eerst het terrein verkend en vooral de mogelijkheden nagegaan om gezien te worden door zo’n hoge torenpost als ik in de goot lig. Nu dat is absoluut onmogelijk. Ik weet eigenlijk niet waarom ik het wil, want het is riskant en ik ben toch niet van plan om deze weg te gebruiken voor een vlucht.

Eindelijk klinkt de bel voor de laatste ronde. Na een half uur komt waarachtig de Blockführer zich beklagen dat de achterdeur van de barak niet op slot kan! Dat moet morgen direct in orde gemaakt worden, want vanavond is het te laat. Wat een bof, nu hoef ik geen risico te nemen door het raampje te gebruiken, want die achteruitgang wordt gedekt door de badlokalen en de wc’s. Ik heb mijn broek aangehouden zonder puttees, mijn trui aangetrokken en het Baskisch mutsje opgezet om mijn schedel te camoufleren. Om halftwaalf ga ik naar de wc, maar dan staan er nog te veel mensen. Ik vermoed dat bij het opengaan van de achterdeur het licht – hoe sterk ook getemperd – naar buiten zal uitstralen. Maar het is geen kunst om straks, als niemand erbij is, het lampje stuk te maken; al zal dat later wel een heel gevloek geven! Het valt ook niet mee om in het donker met een slaperig hoofd de wc te vinden. Eindelijk krijg ik om één uur de kans. De deur klapt zacht achter mij dicht en daar sta ik in het duister. Ik kruip zo snel mogelijk in de goot en hier blijf ik een hele tijd liggen. Twee posten spreken in de verte met elkaar en de post tegenover mij fluit ‘Lili Marleen’. Mijn hart bonkt geweldig; ik ben erg zenuwachtig! Typisch is dat, terwijl er toch geen direct gevaar is. Ik wil nu alleen de lichtslang afwachten en dan in ieder geval tot het waslokaal achter blok 3 kruipen. Het waslokaal ligt vlak tegen de haag prikkeldraad. Wat duurt het lang voordat die lichtslang komt! Eindelijk flitst ver weg een zoeklicht aan. Door dat ene apparaat wordt het terrein fel verlicht. Daar neemt de volgende post het licht al over. Had ik Jan maar meegenomen, dan zou ik wat rustiger zijn. Ik kan dan wat leiding geven en dat drijft het angstgevoel weg. Daar komt de slang aan! Ik lig plat in de goot en na een poosje is deze spannende situatie voorbij. Maar het is me niet meegevallen, toen mijn plaats belicht werd transpireerde ik van opwinding. Nu zal het voorlopig wel donker blijven. Langzaam kruip ik in de goot naar voren. Maar wat is dat? Plotseling komt het licht weer terug! Daar heb ik niet op gerekend; ik heb niet aan de mogelijkheid gedacht dat de laatste post het licht kan laten teruggaan in plaats van het door te geven naar de eerste post. Nu komt het licht dus veel eerder bij mij terug! Weer gooi ik me plat op de grond en weer strijkt de lichtbundel langs de barak. Eindelijk bereik ik het einde van de barak en hier moet ik het pad oversteken om in de goot van barak 3 te komen. Maar dit risico durf ik niet te nemen. Ik kruip terug naar de deur en ik ben werkelijk blij dat ik weer binnen ben! Wat is het daar donker! Er is gelukkig niemand op weg naar de wc, maar daar zal wel niet zoveel animo voor zijn nu je geen hand voor de ogen kunt zien. Jan is wakker. Belangstellend vraagt hij me waar ik zolang gebleven ben. ‘Diarree’, zeg ik. Gek, dat ik zo in angst gezeten heb, zouden mijn zenuwen zwakker geworden zijn? Ik heb hierna nog wat wakker gelegen en mijn fantasie nam mij mee naar vrouw en kinderen!

10 april 1942

Ik heb heerlijk geslapen na die tocht en fijn gedroomd! Dit is vast een verlengstuk van mijn fantasieën geworden. Dromen zijn voor mij een afreageren van onbewuste gevoelens. Als ik droom, droom ik van vrouw en kinderen, van de Physische Therapie inrichting in Zeist en van vrijheid. Dit zijn de dingen waar mijn geest voortdurend mee bezig is! Als ik dan ook – na gewerkt te hebben – in mijn kelder ga zitten, dan komen deze dingen weer direct in mijn geest. Op zulke momenten is het net of mijn geest passief is en door mijn fantasie wordt meegesleept. Jan probeerde nog uit te vissen wat ik vannacht heb uitgespookt, maar ik wil hem liever niet laten merken dat een pogen tot ontvluchten bij mij hoe langer, hoe meer vaste vorm gaat aannemen.

Er is een nieuwe order gekomen: de commando’s die iets met gereedschappen te maken hebben, moeten deze om halfacht ophalen en klaarzetten. Ze kunnen dan om kwart over acht direct beginnen, terwijl het tot nog toe kwart voor negen uur was voor het werk begon. Alsof er al niet lang genoeg gewerkt wordt!

De biets was weer geweldig. Er lag nota bene een halve Duitse Kuche in! Ik dacht dat de Nederlandse ss ook niet al te veel brood meer kreeg, maar ja, ze vreten koeken. Ik hoorde dat het bataljon per week 25.000 koeken opeet! Een behoorlijke hoeveelheid. Wij krijgen vanavond ook weer koeken. Dit is altijd een welkome buikvulling voor de mensen. Mijn diarree is praktisch over en ik voel me fit. Ik heb een doorlopende honger, vooral door het werk in de garage. Jan brengt nu dagelijks wat meer dus ik kan makkelijk een portie voor de middag afhouden. Hij is net bij me geweest en vertelde me dat de tennisbroek nog niet heel erg veranderd is. Hij zal hem nu in een ander kookmengsel stoppen.

Daar komen de heren rechters weer aan met hun advocaten. Hé, daar zijn ook diverse mensen van de Gestapo bij! Ik ken hun namen niet, maar er zijn Sachbeambten bij die ik wel in Scheveningen gezien heb. Wat zou dat nou weer te betekenen hebben? Maar dat horen we straks wel.

Op weg naar het Lager kom ik Smeets tegen. Hij vraagt mij wat ik ervan denk om vannacht Schepers eens flink af te ranselen! We kunnen dit makkelijk met drie man doen; eerst knevelen met een prop in zijn mond en dan op de corridor een flink pak rammel geven! Maar ja, wie moet die derde man zijn? Liefst iemand die bij Schepers in de buurt ligt. Enfin, we zullen dit plan vanavond wel bespreken. Smeets vertelde mij ook nog dat het Jodencommando het zwaar te verduren heeft. Ze moeten nu die zware betonblokken met hun handen dragen. De bak is nog te gemakkelijk voor hen! De Oberscharführer en Berg zijn erbij. Arme mensen! Het resultaat zien we straks wel.

Er is vast iets bijzonders met het od-proces. Ik heb namelijk de cellen van de bunker schoon moeten maken. Het schijnt dus dat Westerveld c.s. niet meer in de bunker komen. Van Titho hoorde ik nu dat vandaag al de eis uitgesproken zal worden! Oh, vandaar die Gestapo belangstelling. Deze belangstelling hebben we bij ons proces ook gehad. Als het nu maar meevalt! Ik zal straks eens infomeren bij Piet, mijn collega, want die hoort alles direct van de kantinebaas.

Piet weet nog van niets, behalve dat vandaag de eis uitgesproken zal worden. Ik blijf nog even kijken en zie dat de Anklager-Vertreter nog steeds staat te oreren. Het is nog zo’n jong broekje; een belachelijk idee dat zo’n ventje de doodstraf zal gaan uitspreken over Nederlanders en over hoeveel? Bah, wat ziet zo’n Kriegsgericht er luguber uit! Ik kan niet zolang bij Piet blijven, want ik moet voor tweeën in de garage zijn; na tweeën mag niemand het Lager uit. Piet belooft mij direct te waarschuwen als de eis bekend is. Ik leef geweldig in spanning! Wordt Feindbegünstigung aangenomen? Dat zou niet billijk zijn tegenover het grote aantal mensen, want de meesten hebben niets gedaan. Maar ja, daar trekt de Mof zich niets van aan.

Het is een rustige middag geworden. In de garage was niet veel te doen, Titho en Burgers waren weg. De drie van de garageploeg wisselden elkaar op de wc af. Toen die rooksalon een ogenblik vrij was, ging ik er op mijn beurt naartoe en om hun aandacht te trekken stak ik mijn sigaret – een echte van een ss-man gekregen – voor de wc op! Die ogen... wat een belangstelling! Langzaam trok ik aan mijn sigaret en eindelijk beet mijn prooi: ‘Waar heb jij die vandaan?’ ‘Oh’, zei ik nonchalant, ‘de Duitse kapper komt ook uit Zeist en die geeft mij soms wat extra eten en sigaretten!’ Toen ben ik de wc ingekropen. Als ik nu van huis sigaretten krijg weten ze nooit hoe ik eraan kom. De Duitse kapper heeft zijn salon schuin tegenover mijn kelder. Frans van den Berg heeft mij eens gevraagd of ik de Duitse kapper niet kende omdat die ook uit Zeist kwam. Maar terwijl ik in de wc mijn sigaret rookte, schoot het door mijn gedachten dat ook deze man misschien te gebruiken was als contact. Wat een prachtige aanleiding zou het kunnen zijn voor een gesprek als ik hem brutaalweg zou vragen of hij mij nog herkent uit Zeist! Frans had mij er nog bij verteld dat hij als burger, voor hij bij de ss kwam, een lange baard gedragen had. Nou, dat kan niet missen, ik zal hem morgen eens aanspreken. Om deze kappersfiguur is een soort legende ontstaan. Dat komt omdat hij de maaltijden regelt van de Nederlandse ss, een soort van hofmeesterschap dus. Hierdoor associeer je het woord ‘Duitse kapper’ met het begrip ‘eten’. Daarbij loopt hij een paar keer per dag met een schaal vol kostelijk voedsel door het Lager. Nu, deze man speel ik maar vast uit tegen de garageploeg, dat is meteen goed om Jan Edens met zijn extra porties te camoufleren, want anders zijn die lui niet van het varkenshok af te slaan. Ook heeft de kapper een blijkbaar onuitputtelijke hoeveelheid rokerij en al die dingen maken hem tot een legendarische figuur!

Toen ik de wc weer uitkwam was ik het middelpunt van de belangstelling, maar ik sneed hun vragen verder af door te zeggen dat ik deze nieuwe relatie niet wilde verpesten, dat als er wat over zou schieten ik ze het zou geven, maar dat ik niet wilde ruilen of verkopen. Daar komt Piet de garage binnen en roept mij toe: ‘De eis is voor allemaal de doodstraf!’ Vreemd, ik schrik niet eens. Ik ga met hem naar de kelder en daar vertelt hij mij dat er 72 mensen ter dood veroordeeld zijn, dus niet allemaal, al scheelt het niet veel. Tegen de overgeblevenen is nog niets geëist. Wat raar dat het me toch rust geeft dit eindelijk te weten. Dus toch Feindbegünstigung! Dus toch een voorbeeld willen stellen! Hoe zal het volk buiten erop reageren? Nou ja, het is nog maar de eis. Het zal wel schrikaanjagen zijn.

De od’ers staan weer klaar om afgevoerd te worden. Als we er langskomen gaan de duimen omlaag. Een zielig gezicht! Westerveld en de zijnen gaan met de massa mee. Gelukkig voor die kerels, ze hebben dan steun aan elkaar. Daar gaat het Gericht. Wat haat ik die eeuwig glimlachende kerels in hun mooie uniformen! Wat een waanzin dit alles!

Piet weet ook te vertellen dat de straffen morgen worden uitgesproken. De Mof heeft haast, het Nederlandse volk moet afgeschrikt worden! En wanneer volgen wij? Het appèl is doodstil, iedereen is onder de indruk van deze eis. Toch kunnen we moeilijk aannemen dat dit allemaal doodstraffen worden, al lijkt het wel of de Mof nooit te verzadigen is. Hoe ongelooflijk veel slachtoffers zijn er al in de bezette gebieden neergeknald of in concentratiekampen overleden?

Daar stormt de cavalerie⁹ weer binnen. Smeets heeft gelijk, ze hebben een zware dag gehad. Eén wordt er in een draagbak naar binnen gebracht, bebloed en bewusteloos. Een tweede hangt tussen zijn vrienden in die proberen hem naar binnen te krijgen. Nee, ze halen het niet en doodvermoeid laten ze hem vallen. Nu krijgen ze van Berg met de stok. De uitgeputte man wordt aan zijn armen naar binnen gesleept. Een derde waggelt de poort in. Kaarsrecht, met stijve benen komt hij hierheen, een idiote lach op zijn gezicht. Zijn grijns wordt hoe langer, hoe akeliger. Hij loopt nu de verkeerde kant uit. Plotseling valt hij achterover. Tjonge jonge, wat zijn die beesten weer tekeergegaan! De meesten lopen niet meer op hun klompen, zo zijn hun voeten opgezwollen. Zelfs deze mensen mogen na het appèl ‘am Tor’, dat wil zeggen tot vanavond negen uur in deze toestand zonder eten, staan of liggen. 550 en 570 worden ook ‘am Tor’ geschopt. Van der Lee wordt niet afgeroepen, dat valt nog mee!

Na het eten om acht uur ga ik met Jan naar het aardappelschilcommando. ‘Am Tor’ staat en ligt dat zielige stel nog. Het is een akelig gezicht. Bij de schillers hoor ik dat de man die in de Kieschgrube geslagen is, is overleden. Schoutens heeft nog niet om stilte gevraagd, maar dat komt vanavond wel. Er is weer een nieuw transport binnengekomen, die zijn nu aan het exerceren. Wat zullen die mensen geschrokken zijn van de behandeling van de Joden! Maar er zit een voordeel bij, ze zijn nu meteen ontgroend.

Bij de schillers is een geweldige deining. Iemand is een doosje met wat tabak kwijt. Een ander heeft het doosje in vreemde handen gezien. Woedend worden de mannen, ze zijn niet tot bedaren te brengen. Zo word je hier nou! Bij het minste of geringste vlieg je op en kun je je niet meer beheersen. Gelukkig wordt de doos snel gevonden en de dief krijgt een pak slaag. Een van de mannen wil hem zelfs met een mes te lijf en dat allemaal om zes peuken! De peukjes worden tot drie sigaretten gedraaid en door de drie vrienden opgerookt. De dief, een magere stille jongen met de beruchte tb-wangen en glanzende ogen, kijkt begerig naar dat roken. Ik heb medelijden met de vent, waarom weet ik niet. Stiekem geef ik hem een sigaret. Dankbaarheid toont hij niet, maar de sigaret wordt gewoon weggezogen. De drie vrienden denken nu dat hij toch nog kans heeft gezien iets uit de doos weg te ratsen, maar voordat ze kunnen ingrijpen, kom ik tussenbeide. Wat is het een genoegen om Polman te zien roken. Heerlijk joh, vooral die duizeligheid! Zijn ogen draaien erbij!

De gesprekken zijn vervuld van de sombere eis tegen de od’ers. Het wordt haast niet au serieus genomen. Hoeveel zwaarder waren indertijd de daden van de Geuzen niet? En ook de Oranjewacht werd door de advocaten gememoreerd als veel gevaarlijker. Een prettig idee voor ons! Nu begrijp ik pas dat Wachtmeister Fischer in Scheveningen tegen Dick Gerritsen gezegd heeft dat hij moest proberen ertussenuit te knijpen. Fischer is een vriend van Dick en deze raad gaf hij bij Dick’s vertrek naar Amersfoort. Van dit alles word ik erg beroerd en ook Beck en Polman hebben het zwaar te pakken. Polman zal eerdaags voor de affaire Mekel voor moeten komen. Zijn geval lijkt me niet zwaar, maar ja, dat heb ik van mezelf ook gedacht. De kwestie is hoe de Mof jouw geval bekijkt.

Jan en ik hebben vandaag niet veel zin in schillen en we kruipen maar gauw achter het sokkencommando. Hier vinden we wat rust bij een sigaret. Er speelt zich weer een vermakelijk toneeltje voor onze ogen af. Kon ik toch maar schetsen! De pastoor namelijk, die altijd en eeuwig horloges repareert als hij geen aardappels eet, bevindt zich in een pijnlijke situatie. Hij moet een horloge repareren voor een collega; daarvoor heeft hij een onderdeeltje genomen uit een ander horloge dat ook gerepareerd moet worden en nu is dit schroefje onder tafel gerold. Onze pastoor zit nu op zijn knieën met een horlogeloepje in zijn oog onder de tafel de grond af te zoeken. Jan en ik hebben een prachtig gezicht op dat toneeltje; tussen de benen van de sokkenstoppers kunnen we hem zien scharrelen op de grond. Tot het appèl kunnen we heerlijk luieren, al ben ik verre van rustig. Het appèl is vrij kalm, ‘am Tor’ is het al druk genoeg. De liggende Joden worden tot opstaan gedwongen maar enkelen kunnen niet meer gedwongen worden; ze liggen buiten bewustzijn. Wat zijn die controleschoppen toch onmenselijk! Berg roept af dat het strafcommando moet ringelpiesen. Het is maar voor een uur, dat kunnen ze tenminste aftellen! Na het appèl moeten ze direct beginnen. Daar moet waarachtig het Jodencommando ook meedoen! Arme kerels, ook dat nog. Wanneer zal voor hen de lijdensbeker eindelijk vol zijn? Een stuk of tien mannen blijft ‘am Tor’ liggen. Nu daar gaat het weer! Gelukkig verdwijnt Berg om te gaan eten, al is dat soms geen voordeel, want vaak wordt de tijd daarna wat verlengd. Het is een vreselijk gezicht, al die invalide Joden. Geef ze toch liever de kogel! Bah, wat is dit een geknoei met lichamen. De mensen slingeren en waggelen en zakken in elkaar als gortzakken.

Vanavond ben ik in barak 4 geweest, zo dicht mogelijk bij de od’ers. Ik had enkelen nog zo graag willen spreken. De stemming onder hen moet uitstekend zijn. Ze zingen zelfs ‘Wie de koek krijgt, wie de gard’, zo zijn ze ervan overtuigd dat het nog wel mee zal vallen. Het is onmogelijk om bij hen te komen. Ik hoop van harte dat ze zo flink zullen blijven!

Hierna wil ik prof. Brandsma opzoeken, maar hij ligt in het revier. Gelukkig voor hem is hij uit barak 4 – de dysenteriebarak – gebleven. Nu heb ik maar wat moed gehaald bij ds. Nijland en we hebben een prettig gesprek gevoerd, al ben ik het lang niet altijd eens met zijn gereformeerde opvattingen. Wat dat betreft kan ik beter praten met ds. Miedema. Ik mis hier zo het type van ds. van den Bosch. Wat kon hij vaak heerlijke geestelijke injecties geven! Deze figuur staat mij altijd voor ogen, een prachtmens was het!

Nu gaan Jan de Jong en ik nog even buiten zitten en Beck komt er ook bij. Jan de Jong is communist, maar ook hij heeft hier leren geloven. Beck en ik zijn nu wat lastig voor elkaar, het gesprek stokt steeds. We durven voor elkaar geen kleur te bekennen en ook hij heeft het vanavond overal gezocht. Kom Beck, we moeten onszelf blijven en ons aan één hand vasthouden! Jammer dat je deze hand soms niet ziet; toch is hij er en het ligt maar aan jezelf of je hem kunt blijven vasthouden.

Jan heeft vanavond iets heerlijks meegenomen, namelijk kunsthoning waar we allemaal van genieten. Een grappige smaak is dat. Het is weer bedtijd. Morgen de vonnissen van de od: ‘Wie de koek krijgt wie de gard!’ Nu mannen, slaap wel.

11 april 1942

Dit is de zwartste dag in mijn kampleven geworden. Maar ik zal eerst nog even vertellen wat er gisteravond na het avondappèl gebeurd is. Smeets kwam bij me toen alles donker was. Hij had iemand gevonden die in de buurt van Schepers ligt en die er best voor voelde om die ploert een aframmeling te geven. ‘Hoe laat denk je te beginnen?’, vroeg hij mij. ‘Ik heb alles klaar liggen, zelfs een soort ploertendoder!’ Ik had er nou helemaal geen zin in, het od-proces drukte me te veel neer. ‘Nee Willem, dat doen we maar op een andere nacht. Ik ben vanavond niet fit genoeg en we mogen geen fouten maken’, zei ik hem. Hij vond het eeuwig zonde, maar enfin, dan maar een andere keer. De schoft zal niet weglopen! Wat heeft deze man al veel op zijn geweten en wat haten we hem! We zullen toch eens met hem afrekenen en is het nu niet, nou ja, dan maar later. Maar eens zal hij zijn gerechte straf ondergaan.

Wat blijft het weer toch goed! ’s Nachts is het nog wel koud, maar overdag wordt het al vrij warm. Ik ben benieuwd wanneer de kachels uit moeten zullen gaan, maar dat hindert niet meer, ik ben nu gedekt door de garage.

Bij het wassen vanmorgen is mijn zeep georganiseerd; het is mijn eigen schuld. Bij het scheren heb ik het stuk zeep achter mij laten liggen en zoiets kun je je hier niet veroorloven.

De koeken – die ik gisteravond gekregen heb – neem ik gedeeltelijk mee voor de koffie. Het is zo eigenaardig dat we nog steeds het conto niet uitbetaald krijgen terwijl we toch de koeken voor geld moeten kopen en dit geld is er ook nog steeds, dus dat moet nog steeds in het Lager circuleren. Het merkwaardige is dat vooral die armoedige Limburgers zoveel geld bezitten. Maar ja, de één verwondert zich steeds over de ander. Er moeten wel veel lekken in het kamp aanwezig zijn, anders is de aanwezigheid van geld onmogelijk te verklaren. Geesing – mijn makelaar – heeft gisteren wat van mijn tabak verkocht zodat we voor vrij veel mensen koeken kunnen krijgen. Nu kon ik ook Pech helpen die zo vriendelijk was geweest Beck en mij in het begin geld te lenen. Van der Putten – de Lageroudste – vertelde mij dat de Mof de koeken contant laat betalen om op die manier het geld uit het kamp te krijgen. ‘Maar’, zei hij, ‘het lijkt wel of de gevangenen er een drukkerijtje op na houden, want steeds blijkt er nog geld in omloop te zijn.’

De biets was vanochtend weer uitstekend: naast de krant vond ik een propagandaboekje van de Nederlandse ss waarvan de inhoud verlucht was met naaktfiguren van Edelgermaanse mannen en vrouwen. Zo stond er ook in dat een ss-man toestemming moest hebben van zijn commandant om met een bepaalde vrouw te mogen trouwen! Een jammerlijk voorbeeld dit boekje, vooral als je hier de werkelijkheid ziet, want de body’s van onze Nederlandse ss-soldaten zijn over het algemeen slecht. Het ras moet zeker verbeterd worden door teeltkeuze!

Daar komt de Gerichtsparade weer voorbij. De groep is nu nog groter geworden. Ik begrijp de belangstelling niet voor de uitspraak, nu de strafbepaling toch al van tevoren bekend is. De procesvoering op zichzelf lijkt mij veel interessanter. Zoekt de Mof nog steeds sensatie of komt de Gestapo kijken naar de uitslag van hun werk? Dan kunnen ze beter bij het vuurpeloton gaan staan; maar ja, dan moeten ze zo verdomd vroeg opstaan!

Het kamp is vandaag erg stil; het is net of over alles een zware druk hangt, maar dat zal ook wel aan mijzelf liggen. Ook Jan Edens is somber gestemd; hij leeft vooral met Theo mee, ze zijn hier in het kamp zulke goede vrienden geworden. Jan vertelt mij hoe vaak hij er niet bij Theo op heeft aangedrongen om een ontvluchtingspoging te wagen, maar ja, Theo rekende hoogstens op drie jaar. Wel een verschil met deze eis! Ik kan maar niet uit mijn bedrukte stemming komen en al houd ik mijzelf voor hoe dankbaar ik nog moet zijn, ik kom hoe langer, hoe dieper in de put.

Als Jan weggegaan is, krijg ik een flinke huilbui. In hoofdzaak door het machteloze gevoel niets te kunnen doen, voor anderen niet en voor mezelf niet. Nu ga ik maar naar de garage om de situatie op te nemen voor een eventuele vlucht onder de Citroën. Met de vetspuit gewapend kruip ik onder de wagen en ga op de dwarsbalk zitten. Dat zit best. Ik zou me hier al rijdende kunnen verkleden, vooral als ik van tevoren het sportkostuum onder mijn uniform aangetrokken zou hebben. Er moet dan ook iets gemaakt worden om de uniformstukken en de klompen in op te bergen, want de Mof moet voor een raadsel staan hoe ik eruit gekomen ben. In ieder geval lijkt me dit een uitstekend plan! Nu moet ik nog zien op welke wijze ik zelf de wagen tot langzaam rijden of stoppen kan dwingen. Misschien kan ik met een stuk ijzerdraad de gas en luchttoevoer vanhier uit regelen.

Er is niet veel werk in de garage. Mijn collega’s zitten rustig aan de sigarenkistjes te timmeren en ik ga erbij zitten. Tjonge jonge, wat een gezelligheid onder de gewapende vrede! Zelfs de radioman zit erbij en dat allemaal onder een gezellig muziekje. Wij mogen naar de radio luisteren en zelfs naar de Duitse nieuwsberichten. Op een gegeven moment wordt er aangekondigd dat er nieuwsberichten zullen volgen in het Engels en ik vraag de anderen om dit aan te laten staan. Onder de uitzending komt Titho binnen en hij kijkt verwonderd naar het toestel. Ik stel hem gerust en zeg dat dit Bremen is, een zekere Lord How-How. Hij kan er geen aanmerking op maken, maar blijft om ons heen draaien. ’t Is ook vervelend voor zo’n hoge chef als hij daar niets van verstaat en dat niet voor een Häftling durft toe te geven; een moeilijke situatie! Ondertussen timmeren wij ijverig door. Op het laatst kan Titho zich niet meer inhouden, dat Tommy-spraakje klinkt hem veel te onsympathiek in de oren. ‘Abstellen!’, buldert hij en verdwijnt. Morele overwinning! Burgers moet even glimlachen. Als Titho even later terugkomt, spreekt hij me aan met ‘Das Intelligenz’. Zeker in vergelijk met mijn collega’s in de garage: in het land der blinden is eenoog koning!

Onder het werk gaat het gesprek over eten en tabak. Weer komt de Duitse kapper ter sprake, maar ik doe heel geheimzinnig over deze man. ‘Vanochtend heb ik weer wat te eten gekregen en een paar sigaretten. Maar ja, je moet voorzichtig zijn. De kapper wil absoluut niet dat ik het eten meeneem. Ik moet alles bij hem op de Stube naar binnen werken!’ Hun ogen worden hoe langer, hoe groter. ‘Zo heb ik vanmorgen een bord heerlijke havermoutpap gehad met stroop. Hij had geen suiker meer, maar dat was niet zo erg, want ik prefereer stroop bij de havermout. Toen heb ik nog een roggebroodje met kaas gegeten. Heerlijke kaas, je weet wel, van die oude Duitse schapenkaas. O, ken je die niet? Erg jammer dat ik niets kan meenemen, anders zouden jullie natuurlijk ook iets gekregen hebben. Elke dag alleen maar aardappels eten valt tenslotte ook niet mee!’ Langzamerhand leef ik mijzelf die verhalen over al die heerlijkheden helemaal in! Mijn fantasie tovert allerlei smakelijke gerechten te voorschijn. Mijn collega’s zitten te likkebaarden. Ze zijn stil geworden door de havermout en al die andere heerlijkheden. Wat heb ik een plezier, en het mooiste is dat Willie me vraagt of er geen weg voor hem is om met die goede kapper in relatie te treden. ‘O ja’, zeg ik, ‘de fiets – je weet wel, die gele die altijd bij de ingang van het kantoor van het bouwbureau staat – die fiets is van de kapper. ’t Is nu zaterdag en dan gaat de kapper steeds naar Zeist. Als je kans zou zien om zijn band te repareren, dan heb je zijn vriendschap en de relatie!’ Gerrit zal dat zaakje wel even opknappen en in minder dan geen tijd is de achterband dan ook plat. Na een kwartier komt niet de kapper, maar de wachtcommandant vloekend naar de garage met zijn gele fiets aan de hand. Welke ellendeling heeft aan zijn fiets zitten knoeien? Voor alle zekerheid ga ik maar gauw de achterdeur uit. Na een half uur kom ik maar weer eens terug in de garage om verder aan de kistjes te timmeren. Ik zucht, en vloek over de stommiteit om de verkeerde fiets te pikken. Maar toch schijnen ze me niet te vertrouwen, al blijf ik steeds de aanvallende en teleurgestelde partij. Als gekken moeten ze dat bandje plakken onder de woedende uitlatingen van de wachtcommandant. Binnen tien minuten moet het bandje in orde zijn, want dan begint zijn controletocht langs de posten.

Na dit incident gaan we allemaal weer aan het timmeren. Er wordt niet veel gesproken. Alleen de radioman geniet nog van de vergissing van Gerrit, maar dat is leedvermaak. Ik wacht nu op één uur, want dan zou volgens Titho een extra weermachtsreportage/uitzending zijn. Titho blufte tegen mij: ‘Um eins gibt’s Wehrmachtsappèl, und dann geht’s wieder los gegen de Russen!’ Net wilde ik Bremen aanzetten of daar klinkt buiten het oprijden van vele wagens. Ik loop met de anderen naar buiten om te zien wat er aan de hand is. Een groot aantal overvalwagens rijdt het plein op, geflankeerd door motorrijders en bemand met Grüne Polizei. Wat een wagens, wel tien stuks tel ik. Zouden de od’ers na het proces direct weggevoerd worden? Ik wordt ontzettend angstig en onrustig! Wat gaat er in Godsnaam allemaal gebeuren? Misschien heeft Piet al bijzonderheden gehoord, ik ga gauw naar hem toe. Piet staat al achter zijn raam naar de kantine te kijken en ik kom bij hem staan. De kantine is omringd door Nederlandse ss-soldaten. Zijn de od’ers nu opeens zo gevaarlijk geworden? In de kantine heeft de president het woord. De od’ers maken vanhier uit gezien een rustige indruk. Een enkeling houdt zijn hoofd tussen zijn handen gesteund. Ik weet nu dat het vonnis al uitgesproken is; bij ons is het toch allemaal ook zo gegaan. Eerst wordt het vonnis uitgesproken en daarna de feiten genoemd waarop de straf gebaseerd is en daarna wordt een tirade gehouden dat de Führer dergelijke dingen niet kan toestaan en dat Duitsland de plicht op zich genomen heeft om de beschaving te redden en dat daarom het Gericht genoodzaakt is om streng te straffen enz. enz.... Bij ons eindigde het betoog van de spreker met een gemompel, zo stevig was zijn rede gefundeerd. Wie weet wat een onzin die man op dit ogenblik verkondigt! Laat die ellendelaren er toch voor uitkomen dat ze bang zijn voor een invasie en daarom voorbeelden willen stellen aan het Nederlandse volk. Ik sta te trillen op mijn benen. Daar komt waarachtig zo’n Nederlandse ss-man op ons toe en vraagt wat wij hier uitvoeren. ‘Wir sind Heizer und also kommandiert.’ Ik spreek tegen de landverraders altijd Duits, behalve tegen degenen die in mijn kelder komen. Het antwoord schijnt de man te bevredigen, hij laat ons tenminste verder met rust.

In de kantine staan allen plotseling op. Het Gericht staat daar nu met de Hitlergroet terwijl de president nog iets mompelt. Dit gemompel is het eind van elk proces en er zal het volgende geklonken hebben: ‘Hiermit ist das proces gegen die Ordedienst beëndet!’ Het Gericht verdwijnt nu door het etenszaaltje van de kantine naar buiten. Daar gaan de rechters. De od’ers moeten blijven staan. Soldaten gaan nu de kantine binnen en nu worden de od’ers naar buiten gebracht. Voor de kantine moeten ze weer aantreden. Heel stil is het! Vriend en vijand zijn onder de indruk. De uitspraak is gelijk aan de eis! 72 mensen zijn ter dood veroordeeld en de overigen zijn ‘abgetrennt’. Ik weet niet wat dat laatste betekent, zeker weer een nieuwe vorm van rechtspraak om een slag om de arm te houden om later opnieuw te kunnen berechten. De 72 ter dood veroordeelden worden direct naar barak 4 afgevoerd, omringt door Nederlandse ss-soldaten met het geweer in de aanslag. Wat een komedie, wat is dit alles belachelijk! Daar staan wij nu op het appèl en naast ons de Abgetrennten. Adri Pakvis is er ook bij, de anderen ken ik niet van naam. Het appèl loopt heel snel af en voor het ‘am Tor’ is vandaag geen liefhebberij. De Mof schijnt door de uitslag van het proces bevredigd te zijn. Er ligt een lugubere stilte over het kamp. Wij staan maar te wachten en niemand begrijpt waarom we niet mogen inrukken.

Daar komt de Grüne Polizei met knetterende motoren het terrein oprijden, daarachter rukken de overvalwagens op. Het is een indrukwekkend gezicht. De wagens zijn met zeil afgesloten. Na enige tijd heen en weer gereden te hebben, stellen de overvalwagens zich voor ons op. Bij elke wagen worden nu 20 politiemannen ingedeeld, bewapend met revolvers, geweren en mitrailleurs. Wat een koude drukte! Verschillende officieren komen er nu bij en er worden aanwijzingen en tegenaanwijzingen naar elkaar toegeschreeuwd. In elke wagen moeten tien veroordeelden vervoerd worden. Er is dus voor elke gevangene twee man bewaking waarbij de veroordeelde tussen twee politiemannen in komt te zitten. Strenger kan het haast niet! Ook wordt het volgende bevolen: De politiemannen met de mitrailleurs moeten tijdens het vervoer achter in de wagen gaan zitten, de revolverafdeling in het midden en de gewerenploeg krijgt een plaats aan de kant toegewezen. Wij staan nog steeds verwonderd te wachten. Zou deze komedie speciaal voor ons opgevoerd worden? Er wordt al gemompeld in onze rijen: ‘Zo’n afscheid zou toch te beestachtig zijn?’ Nee, we zullen zo meteen zeker wel moeten inrukken. Ondertussen gaat het spel van bevel en tegenbevel maar door. Eindelijk lijken de wagens dan toch goed te staan. Ze staan nu vlak voor ons met een onderlinge afstand van 5 meter. Nu moeten de mannen van de Bekleidungzimmer uittreden en de koffers van de od’ers – die van tevoren al op de Schreibstube waren neergezet – naar buiten brengen. Het gemompel in onze rijen wordt hoe langer, hoe duidelijker. Opeens klinkt rechts van ons het gebulder van een Grüne officier: ‘Maul halten, verdammtes Zeug!’ en een man uit de voorste rij krijgt, om deze woorden te onderstrepen, een slag met de karwats over zijn gezicht. Steeds staan we maar te wachten op het bevel in te mogen rukken. Aan Hurkmans, de Blockoudste, die langs mij heenloopt vraag ik wat dit alles te betekenen heeft. ‘Erewacht voor de od’ers’, fluistert hij mij toe. Onbegrijpelijk, dat ze de veroordeelden en ons zo diep kunnen kwetsen! Ondertussen moeten wij doorlopend ‘Im Stillstand’ staan. Wat weet de Mof dergelijke tonelen toch prachtig te arrangeren! Het is ongeveer drie uur als de eerste groep van tien man uit barak 4 geleid wordt. Bespottelijk die bewaking! Daar komen ze aan. Ik ben opeens dankbaar dat ik hier moet staan; wij kunnen onze veroordeelde vrienden nu tenminste tonen dat we met ze meeleven.

Daar komen de eersten de hoek van de keuken om: Schoemaker, Molt, Gerritsma en anderen. We kijken elkaar aan. Hun ogen zoeken de rijen af, om afscheid te kunnen nemen van hun vrienden. De duimen gaan erbij omhoog! Enkelen van ons kunnen het niet langer volhouden en snikken het uit, vooral nu in het midden heel zachtjes het trouwe ‘Wilhelmus’ wordt ingezet! Daar volgt de tweede groep: Blokhuis en Blijsie zijn erbij. De eerste groep moet nu bij het revier hun koffers in ontvangst nemen en zich dan bij de eerste overvalwagen opstellen. Daar gaan Nout en Hamaker. Hamaker, die nauwelijks 14 dagen geleden nog zo bang was voor een eventuele infectie toen hij als nachtwaker dienst moest doen in het revier! De gebroeders Smit zijn ook in deze groep; één van de broers kan nauwelijks lopen door zijn ziekte. Daar volgen Westerveld, Broers, Calkoen en Theo van der Stap. Westerveld is erg onder de indruk, hij durft niet naar ons te kijken. Bij de volgende groep lopen de Van Slootens. De Haagse Van Slooten als altijd dezelfde, druk en opgewekt. Hij wuift ons zelfs toe en roept: ‘Wij zijn niet bang!’ Flinke kerels zijn het allemaal!Geen enkele krijgt een inzinking, niemand krijgt een flauwte. In de laatste groep lopen Versteegh en Ubbens. Versteegh ijzerhard als altijd. Ik word zo vervloekt onrustig! Konden we toch maar iets doen voor deze mannen. Maar we kunnen niets doen; zelfs de mitrailleurs van de hoge torens zijn op ons gericht. Ik kan – zoals de meesten – mijn tranen niet meer bedwingen en het kan me ook niet meer schelen. Ik kijk om me heen; wat zien die gezichten ondanks de tranen er verbeten uit! Voor ons Scheveningers is dit ook wel heel hard, de Mof had ons niet scherper kunnen martelen! En dan de Abgetrennten, hoe zwaar moet het voor hen niet zijn om op deze manier afscheid te moeten nemen van hun beste vrienden! De veroordeelden worden nu ingeladen. Eerst stapt een Mof in, dan de veroordeelde, dan weer een Mof. De bewaking is prima. Eindelijk is het transport klaar voor vertrek. Het is nu halfvier. Daar gaat de od! Wagen voor wagen verdwijnt om de hoek van de garage de poort uit. Nu mogen we inrukken.

In de barak zijn velen door de honger dit incident al gauw vergeten, of misschien niet vergeten – dat is haast onmogelijk – maar zij kunnen er zich overheen zetten en opgaan in de dagelijkse dingen. Er wordt natuurlijk weer ruzie gemaakt over een hapje eten meer of minder, terwijl daarbuiten 72 man de dood tegemoet rijden! Mensen zijn hard, maar dat is aan de andere kant ook weer een zegen, want het is de enige manier om je door al deze ellende heen te slaan.

Na het eten moeten de commando’s weer aantreden voor de binnendiensten. Op weg naar de schillerij zoek ik Adri Pakvis even op om hem te vragen hoe alles vandaag gegaan is en of hij misschien weet wat ‘abgetrennt’ zijn betekent. Dat laatste weet hij niet, maar het zal wel niet veel goeds voorspellen! ‘Ik denk’, zegt hij, ‘dat wij apart nog eens berecht zullen worden en misschien proberen ze nog via ons bepaalde dingen te weten te komen!’

Enfin, de Abgetrennten zijn in ieder geval voor dit ogenblik veilig. Adri heeft zijn Abgetrenntschap aan zijn neef Molt te danken; Molt schijnt Adri schoongepraat te hebben. Op deze manier zijn verscheidenen gered; prachtig is dat! Het leven gaat gewoon door, maar toch voel ik de verslagenheid over het kamp. Dat is ook geen wonder, want het proces wijst toch op een hoe langer, hoe drastischer worden van de Duitse maatregelen.

Als ik naar mijn kachels ga en langs de wacht kom, kan ik heel toevallig Busé, een van de ter dood veroordeelden, nog even spreken. Ik begrijp er niets van wat hij bij de wacht doet. Hij is in gezelschap van een vriend, die ook ter dood veroordeeld is. Mayer is mijn begeleider en ik vraag hem of ik nog even van mijn vrienden afscheid mag nemen en hij geeft zijn toestemming. Dezelfde Busé, die zich geen raad zou hebben geweten als hij ter dood veroordeeld zou worden, is nu de kalmte in persoon. Ze zijn beide op transport gesteld om voor te komen in het proces tegen Stijkel c.s.. Het is net of ze heel kalm een vakantiereisje gaan maken. Ik wens hem en zijn vriend kracht en moed en hij vraagt mij – als ik het haal – of ik zijn vrouw en zijn familie wil bezoeken om ze te vertellen dat hij als een man zal weten te sterven. Ik vraag hen de Stijkelmensen te groeten, speciaal Pieter de Koning! ‘Zeg hem maar dat zijn riem trouw gedragen wordt!’ Deze riem had ik van hem als aandenken in Scheveningen gekregen. Nu mannen, God zegene jullie! Goede reis en vaarwel. Wat zijn die mannen kalm! Wat geeft een zeker weten en een vast vertrouwen een rust. Ik kan me niet voorstellen dat dit een afscheid voor eeuwig zal zijn. Mayer is zichtbaar onder de indruk. Ja Mayer, dit zijn nu Nederlanders! Beter dan dat ss-zootje dat jullie gewend zijn. Als ik weer in het schilhok ben, ga ik met Jan bij Beck en Polman zitten. Het is warm en het raam staat open, we treffen een mooi voorjaar. Terwijl ik bezig ben, merk ik een wonderlijk geluid op. Ik weet eerst niet waar het vandaan komt, maar als ik omkijk zie ik Geesing rustig tegen de muur zitten met een gezicht dat ik al dadelijk niet vertrouw. Hij geeft me een vette knipoog en legt zijn vinger op zijn mond. Nu zie ik het. Om de tien seconden vliegt een weermachtsaardappel met een sierlijke boog het raam uit. Buiten worden de aardappels keurig door een collega opgevangen. Dat gaat zo een poosje door tot Geesing er genoeg van krijgt. Ik vraag hem hoeveel hij er georganiseerd heeft. ‘Op de kop af 50 stuks’, zegt hij, ‘Nu moet ik Hermans even vragen om naar de barak te gaan, dan ga ik ze aan de Russen verkopen.’

Hij mag gaan. De Russen betalen niet met geld, maar met dingen die door hen weer zijn georganiseerd. Ze hebben namelijk suiker gestolen uit het magazijn! Suiker is in het kamp haast even duur als sigaretten of tabak. Als hij terugkomt, krijg ik er ook wat van; heerlijk die zoete smaak! Iedereen snakt hier naar suiker; het lichaam schijnt het toch erg hard nodig te hebben.

Heineman zit nu ook in dit commando. Hij heeft last van een dubbele breuk, daarom is hij hier geplaatst. Daar boft hij bij, want zoveel medewerking is hier niet van de kampdokter, al is hij voor de gevangenen heel wat humaner dan zijn voorganger.

Het is jammer dat we niet buiten kunnen zitten, want hier voeren we toch niets uit en de stemming is niet erg opgewekt. Een van hen vertelde ons het volgende prachtige verhaal. Toen de od’ers naar het Berghotel getransporteerd werden, heeft een van hen kans gezien het brood van vier politiemannen te organiseren en op te eten, zodat die vier mannen niets te eten hadden. Jammer dat het ontdekt is, want de od’ers werden direct gefouilleerd en toen is er nog een half boterhammetje te voorschijn gekomen. Ik heb de vorige week wel een od’er aan de poort zien staan, maar daar heb ik toen geen aandacht aan geschonken. Deze diefstal is nota bene nog doorgegeven aan de president van het Kriegsgericht om te laten zien hoe slecht die Hollanders toch zijn.

Na ons slaapje is er weer appèl, dat heel rustig verloopt omdat Berg en Nelis er niet zijn. Het is nu zaterdagavond, de prettigste avond van de week, want morgen is het een vrije dag voor de mensen. Ze kunnen dan bijkomen van de martelingen. Na het eten kan ik nog even met Pakvis praten over het proces dat een heel onaangename indruk heeft achtergelaten omdat het niets met rechtspraak te maken had; alles werd voor de beklaagden zo zwart mogelijk voorgesteld

Om onze gedachten wat af te leiden zijn Beck, Polman en ik naar een lezing gegaan over ‘De organisatie van de KLM’. Een interessant onderwerp. Twee keer moest de spreker ophouden voor Witte Muizen maar alles liep goed af.

Jan heeft een paar heerlijke sigaretten gekregen van een ss-man die in het bouwbureau werkt en waarvan Jan iedere dag het etensketeltje schoonmaakt. Wat smaakt zo’n sigaret heerlijk en wat geeft het een rust! Er is vanavond een hele drukte; er zijn een stuk of tien Franeker boerenjongens binnengebracht. Ze hebben op de een of andere manier de politie geplaagd. In Franeker mogen de jongens na acht uur niet meer op straat, de meisjes wel! Dat vonden de jongens een prachtige aanleiding om de politie te plagen. Het resultaat is Amersfoort. Ze hebben een geweldig plezier; dat zal na een paar dagen wel veranderen. Wat zien die jongens er fris en gezond uit, een prettig gezicht is dat! Na de bel blijft het rumoerig onder de nieuwen, maar eindelijk is alles rustig. Slaap lekker mannen!

12 april 1942

Het heeft lang geduurd voordat ik in slaap viel. Ten slotte heb ik Jan wakker gemaakt om samen een sigaret op te steken en een koekje te eten; een koekje is een boterham met iets extra’s erop. Jan denkt steeds dat hij vanzelf wakker wordt. Nou, laat hem dat maar denken, anders wordt hij nog boos. Ik schud zachtjes tegen zijn bed en ongemerkt wordt hij dan wakker. ’t Is tenslotte gezelliger om met z’n tweeën te genieten. Wat hebben we een zware dag gehad! Dat afscheid was onmenselijk. Dit zullen we nooit vergeten, Führer! We hebben van jullie geleerd wat een Duitser onder een eervolle behandeling verstaat.

Toen ik vanmorgen voor het appèl weer naar mijn kachels gebracht werd, zag ik dat de Blockführer – die mij wegbracht – geweldig hinkte. Ik vroeg hem of hij ruzie met zijn vriendin had gehad, maar hij zei: ‘Nee, wij oude knarren moeten weer aan lichaamsoefening gaan doen! Dat gaat zo hard dat de helft invalide geworden is.’ Nelis gaf les. Hij heeft ze zeker voor Häftlingen aangezien! In de kelder is inspectie geweest en alles is overhoop gehaald. Wie zou dat gedaan hebben? Ze hebben toch niets kunnen vinden, alles zit in de safe!

Op weg naar de kleine kelder wachtte me een verrassing! Voor een van de cellenraampjes van de bunker zag ik nota bene het hoofd van kapitein Luyten uit Groningen. Hij was in Scheveningen gangloper. Afgelopen december is hij ontslagen omdat hij niets met de od te maken had. We konden elkaar nu alleen maar een knipoog geven. Morgen hoor ik alles wel, misschien dat Pakvis de reden weet waarom Luyten hier zit.

Wat duurt het appèl lang vanochtend! Ik had eten opgezet en het is al haast aan de kook en ze zijn nog bezig. Vreemd dat appèl, het is nu al negen uur. Of zouden de heren aan het ringelpiesen zijn? Ja hoor, Jan Hurkmans schreeuwt al van: ‘Hinlegen’. Wat hebben die kerels nou weer op hun geweten? Ik bof maar. Nu maar net zo lang hier blijven tot het piesen is afgelopen. Komt de Blockführer eerder, dan zeg ik dat de kachel uit is geweest. Zo zie je dat een rustdag plotseling kan veranderen in een dubbele werkdag. De roggepap smaakt buitengewoon; ik heb het hier best! Wat een verschil met de jongens daarbuiten! Nee, ik heb niets te klagen. Mijn kelder ziet er werkelijk gezellig uit. Op de vensterbank heb ik een paar planten staan, een azalea en een soort varen. Ik ben er erg trots op! De ruwe banken heb ik als brandstof gebruikt en als zitplaats heb ik twee stoelen weten te organiseren. Een voor mij, en een voor eventuele visite. Om elf uur – dus voordat het piesen is afgelopen – komt inderdaad de Blockführer, maar ik vertel hem dat de kachel is uitgegaan en dat ik er nog minstens een uur bij moet blijven. ‘Aha’, zegt hij, ‘sie sind sehr schlau! Sie lieben das piesen nicht!’ ‘Ik wist werkelijk niet dat ze daar nu mee bezig waren, maar als u piesen voor mij nodig vindt dan kijk ik vanmiddag wel even of de kachel nog brandt.’ ‘Nein, das braucht nicht. Auch ich liebe die Ruhe!’ ‘Ach so’, zeg ik, ‘dann können Sie hier auch ein wenig Ruhe bekommen.’ De vent komt werkelijk binnen. Die Manke is nog niet zo beroerd, hij slaat ook minder dan de anderen. Ik bied hem een bietssigaret aan en hij accepteert hem. Ik moet even lachen bij de gedachte dat ik deze vent ook nog naar Zeist zou kunnen sturen. Dat zou in Zeist wel een beetje verdacht worden. Stel je voor dat ze elkaar daar zouden ontmoeten! Hij vertelde mij van zijn ervaringen en van zijn leven; hij is een oud frontsoldaat en heeft al heel wat meegemaakt. Dit oord vindt hij vreselijk! Überhaupt alles wat naar concentratiekampen ruikt. Maar ja, ‘es ist notwendig’. Heel vriendelijk beaam ik alles. Ik zeg hem dat ik het zo waardeer dat ze mij zo goed behandelen en zo vertrouwen; ik hoef me bij twee Blockführers al niet meer af te melden! ‘Das brauchen Sie bei mir auch nicht mehr zu machen’, zegt hij. Zo, dat is nummer drie! Ook hem bied ik aan zijn fiets te onderhouden en als hij wat benzine nodig heeft voor zijn aansteker of zo, dan hoeft hij maar bij mij aan te kloppen. Ja, daar maakt hij graag gebruik van. Hij zal mij morgen de aansteker even geven. Uitstekend, je kunt met alles op mij rekenen. Desnoods organiseer ik iets voor je, Blockführer! Hij zal mij af komen halen als het ringelpiesen afgelopen is. Hartelijk dank voor alles Blockführer! ‘Nein, nichts zu danken.’ Ik krijg een halve sigaar van hem en als dank beloof ik hem wat tabak van de voorraad van ƒ 40.000,–. Zo zijn we quitte! Weer een vriend erbij!

Om halfelf komt hij mij halen; heel stijf loopt hij achter mij aan, want niemand mag dergelijke vriendschappen opmerken. De reden voor het ringelpiesen was dat de massa zich te weinig gehaast had om op het appèl te komen. De Häftlingen moeten goed begrijpen dat de zondag een vrije dag is voor de bewakers maar niet voor de gevangenen. Ja, dat hadden we nog niet begrepen. Hoe dom van ons om anders te denken! Het resultaat van dat oefenen is een sterfgeval: een Jood uit Groningen bleef met een hartverlamming liggen.

Na het eten kunnen we weer baden, maar we moeten eerst nog een tijd wachten, want ze hadden het lichaam in het badlokaal gelegd. Eindelijk is het vrij; wat doet dat warme water goed! Ik zet het raam stiekem open, want zoals altijd is de lucht hier onverdraaglijk. Kijk, daar neemt onze lamme vriend ook een bad! Dat is een prachtig voorbeeld van simulatie. In Scheveningen zat dat heerschap steeds op het sportveldje toe te kijken. Door verlamming in beide benen kon hij zogenaamd niet lopen. Hierdoor genoot hij vele voorrechten en dat nog wel als zwarthandelaar. We zagen in hem een zielige figuur, maar dat ging snel over toen zijn houding verre van sympathiek bleek te zijn. Hier in Amersfoort is hij in handen gevallen van prof. Borst, een medegevangene, die hier verschillende gevallen behandeld heeft met veel succes. Borst zag al gauw wat er aan de hand was. Hij liet hem op krukken weggaan naar de keuken die een heel eind van het revier afligt. Daar werden hem de krukken afgenomen en onmiddellijk zakte hij gracieus in elkaar. Ze hebben hem daar stilletjes laten zitten. Na etenstijd is hij naar de barak gewandeld en zo is hij genezen. Een onsympathiek mens en een gevaarlijke handlanger van Schepers.

Hier hoor ik dat de man van de prikkeldraadaframmeling is overleden! Beroerd voor de familie om zo’n lichaam thuis te krijgen. Ik begrijp niet dat de Mof zo’n slechte indruk durft te maken. In Duitsland merkt de familie niets van het begraven, maar hier mogen de lijken door de familie opgehaald worden. En dan zien die lichamen er meestal vreselijk uit! Bij het gaan naar de barak merk ik op de stoep van het revier een oude Jood op die in tranen is. Hij is me al meer opgevallen door zijn taaiheid; hij zit in zo’n zwaar commando en lijkt steeds flink en fit.Ik vraag hem wat zijn moeilijkheden zijn en hij vertelt dat het zijn broer is die bij het ringelpiesen een hartaanval heeft gekregen. Arme man, maar wat moet je in zo’n geval zeggen? Er valt zo weinig te helpen. Is het eigenlijk geen zegen om zo uit deze hel genomen te worden?

Ik loop met plannen rond om op zondagmiddag een of ander kalm spel hier in het kamp in te voeren – een soort van croquet – een spel dat geen inspanning kost. De Friezen hebben hier gekaatst, maar de spelbreker was weer de honger. Ik bespreek het eens met de timmerman maar die wees op zijn voorhoofd. ‘Als je dat hier begint’, zegt hij, ‘heb je kans dat wij elke avond mogen ringelpiesen, want dan zegt Berg: “Hebben jullie nog niet genoeg sport? Mooi, dan elke avond ringelpiesen!”’. Nee, dat vond hij veel te gevaarlijk! Nou dan geen spel; ik had dat eigenlijk wel kunnen voorzien.

Vanmiddag hebben we na het dutje een preek gehad van ds. Nijland. Wat geeft dat altijd weer een geestelijke opkikker! Deze samenkomsten worden met drie of hoogstens vijf man gehouden omdat het anders te gevaarlijk is. Er mag hier in geen enkele vorm over godsdienst gesproken worden, laat staan gepreekt. Wij zitten daarom met slecht weer heel nonchalant op een paar matrassen van de bovenste bedden en bij mooi weer gaan we achter de wc’s zitten. Als er iemand aankomt, wordt er gauw een ander onderwerp aangeroerd. Deze uurtjes zijn fijn, we voelen ons dan weer één en we worden weer rustig. Soms worden zulke bijeenkomsten door de posten uit de torens uit elkaar gejaagd, maar dan gaan we wel ergens anders heen. Binnen in de barak stinkt het. Gek, dat met dit mooie weer nog zoveel mensen binnen zitten! Er wordt hier nog stevig gegokt, vooral door de Limburgers en onze vriend Van der Lee zit er natuurlijk ook weer bij. Veel mensen slapen nu om te herstellen van de veel te zware arbeid in de straf – Holz – Schnitt – beton – en Jodencommando’s. Zo kwam ik eens op een zondag iemand tegen die mopperde en vloekte dat de zondag haast weer voorbij was zonder dat hij ervan genoten had, omdat hij aldoor had liggen slapen. Het ringelpiesen vanochtend is wel heel zwaar geweest, verscheidene mensen hebben er last van. Dit valt juist door de zondag zo op. Ik heb vaak een schuldig gevoel tegenover de anderen omdat ik het zo goed heb. De meesten hebben last van benauwdheid gekregen door de grote massa en het stof. Beckman is er gelukkig ook goed doorgerold, de schillers hoefden niet mee te doen. Vanmiddag is Van Mierlo – de gasdirecteur uit Tilburg – ziek geworden; hij is naar het revier gebracht. Die man is zo mager als een lat. Dit zijn allemaal van die trieste dingen, want kans op herstel is er haast niet.

Buiten heb ik een gesprek aangeknoopt met een stel Limburgers. Buitengewoon interessant is dat smokkelen over de grens. Op 10 mei – de dag van het uitbreken van de oorlog – waren ze in de bossen bij Vaals, met tien koeien die naar Duitsland gesmokkeld moesten worden. Ze waren stomverbaasd geweest over het lawaai van de vliegtuigen, maar toen ze begrepen dat de oorlog uitgebroken was, gingen ze verder heel kalm de grote weg aflopen. De Duitsers hadden toch geen tijd om te controleren en bovendien werden ze aangezien voor vluchtelingen. Alleen bij de grens zijn ze toch maar een blokje om gegaan. Mooie kerels zijn het! Al draait bij hen alles om geld, waarbij het verschil in ‘mijn’ en ‘dijn’ in zoverre bestaat dat het dijn graag tot het mijn gemaakt wordt. Het zijn echte vagebonden.

Na het eten zijn we weer naar de bioscoop gegaan, zo worden de lezingen hier genoemd. Er was nu een lezing over ‘De Nederlandse cultuurinvloeden in Amerika’. Dat moest Titho eens horen! Het zou dat heerschap een enigszins andere kijk geven op de invloed van Nederland op het wereldgebeuren. De lezing was goed, al stotterde de spreker af en toe. Soms kreeg ik de neiging om hem bij sommige moeilijke woorden over de tongval heen te helpen. Vooral het woord ‘cultuur’ vormde een hinderpaal. Een van de lummels raadde hem aan om het woord ‘dinges’ te zeggen in plaats van ‘cultuur’, want ‘dinges’ gebruikte de spreker toch al bij iedere gelegenheid.

Na de lezing ben ik met Jan nog wat gaan wandelen en ik vertelde hem van de grap met de fiets die ik had uitgehaald met de garagemensen. Jan haat – voor zover hij haten kan – de garagemensen. Ze zijn ook zo ontzettend onbetrouwbaar en onsympathiek. Jan heeft van de Blockführer gehoord dat de od’ers naar Utrecht zijn gebracht, naar de gevangenis op het Wolvenplein. Gelukkig hebben ze nu nog ongeveer drie maanden de tijd, want doodstraffen worden pas drie maanden na het vonnis voltrokken en in deze tijd kan er nog zoveel gebeuren! Samen hebben we nog een kaartje gelegd en toen werd het weer tijd voor de laatste ronde. Jan had voor ons straatje nog wat Kuche meegenomen. Zoiets verhoogt toch de gezelligheid. Welterusten allemaal!

13 april 1942

Vannacht zijn de Engelsen weer boven Soesterberg geweest. Ze moesten nou toch maar eens komen, die Tommy’s! Naar de verhalen te oordelen zijn er in Engeland zo langzamerhand meer Amerikanen dan Engelsen. Maar ja, ze moeten natuurlijk op het juiste moment wachten om een invasie te beginnen. Ik hoop toch zo dat het mij gegeven mag zijn om dat te mogen meemaken! Wat een prachtig ogenblik zal het zijn als we onze Koningin kunnen binnenhalen. Sommigen hier hebben het gevoel dat ze dat moment niet zouden kunnen overleven; de overgang zou dan al te groot zijn. Het is hier haast niet voor te stellen dat we ooit weer vrijkomen; dit alles hier is haast ons normale leven geworden.

Zouden we werkelijk weer vrij kunnen rondlopen? De meesten hier denken dat ze nog normaal zijn, maar is dat wel zo? Hebben we niet allemaal een tik van de molen gekregen? Want hoe is het dan mogelijk dat de meesten zo kalm voor het executiepeloton gaan staan? Enfin, laten we de ogen gericht houden op de toekomst! Wie weet wat die ons nog brengt; alles is toch mogelijk? Het valt anders niet mee om een nieuwe week te moeten beginnen. En kon je nu maar aftellen, dan was het niet zo erg. Maar nu gaan de dagen, weken en maanden zo eindeloos door!

Ik ben erg benieuwd wat Mayer voor mij mee zal brengen, want nu ligt het vooral aan mijn vrouw wat hij voor ons zal willen doen. Het voornaamste is vooral de schrijverij! Dat geestelijk contact met huis is goud waard. We gaan nu het Lager uit en kijk, in de verte komt Mayer aan. Hij neemt ons van de Blockführer over. Ik ben ontzettend in spanning wat hij voor mij bij zich heeft. Hij brengt nu eerst het Schweinenkommando weg en daarna komt hij bij mij binnen. Ik sta gewoon te trappelen van spanning! Hij geeft mij een brief en twee pakjes sigaretten en bovendien belooft hij mij om aanstaande zondag weer te gaan! Jammer, het briefje is nog maar kort, maar wat ben ik gelukkig met dat voor mij zo bekende handschrift. Mayer is verrukt over de kinderen en gelukkig heeft hij het heel prettig gevonden om bij ons thuis te zijn. Natuurlijk heeft hij eerst ruzie gemaakt met mijn vrouw over het Jodenvraagstuk. Mijn vrouw die de Joden door dik en dun verdedigt! Maar ook deze twist heeft geen afbreuk gedaan aan het koerierschap van Mayer. God wat heerlijk dit alles! Vooral die brief, al is het nog maar een kort episteltje. Ik mag ook niet meer verwachten; de mijne was nog stijver en voorzichtiger opgesteld. Ik lees de brief verschillende malen over voor ik hem verbrand. Nu de sigaretten... echte oude North State! Ik steek er meteen maar een op; het is net fluweel op je tong. Wel een groot verschil met ons merk ‘Lagerbiets’. Wat zal Jan ook genieten, ik zal hem vanavond alles vertellen en hem een sigaret geven. Nu vertel ik het hem nog niet, want het zou zonde zijn om zo’n mooi verhaal te moeten afraffelen als hij straks komt. Vooral omdat hij bij het eten brengen altijd zo onrustig is. Ik vind hem buiten het Lager toch altijd heel anders dan binnen het Lager. Het is net of hij hier buiten in een voortdurende spanning leeft. Hij is dan erg voorzichtig en stil en er is dan nauwelijks een lachje op zijn gezicht te krijgen. Binnen is hij totaal anders; onbegrijpelijk!

Nu maar weer gauw aan het bietsen. Door mijn pakjes sigaretten hoef ik nou geen bietstabak te roken. Daar kan ik de anderen een groot plezier mee doen. Op maandag is de biets altijd geweldig! Veel brood, veel tabak en een massa lectuur. We kunnen vanavond plaatjes kijken, want ik heb een ‘Signaal’ en twee ‘Adlers’ gevonden. Altijd wel interessant, die foto’s. Voor ik gevangen genomen werd, was ik een verzameling begonnen van het weekblad ‘Signaal’ om na de oorlog een hele Duitse reportage te hebben, maar mijn vrouw zal dat Moffenblad wel weggegooid hebben.

Ik mis vanmorgen de parade, we waren zo gewend om die glimlachende smoelen en vette nekken te zien. Hoe zouden de Moffen toch aan zo’n typische nekvorm komen? En met zo’n nek willen ze beweren dat de Nederlanders en de Duitsers van één ras zijn! Dit voel ik als een belediging van ons volk.

Voor ik aan het werk ga, zie ik kans om nog even een praatje met Luyten te maken. Hij is weer opgepakt omdat de verklaringen van Ubbens voor de krijgsraad niet klopten met die welke hij indertijd voor de Gestapo heeft afgelegd. Nu zit hij er lelijk in omdat tegen hem zeer bezwaarlijke dingen aan het licht gekomen zijn. Ik vind het onbegrijpelijk dat hij niet ondergedoken is. Hij wist toch dat het een fout van de Gestapo was om hem te laten gaan? Maar ja, dat is allemaal nakaarten. Buiten gaat het goed, al is er geen belangrijk nieuws. Maar de hoop is op Rusland gevestigd en het gaat er op lijken dat Rusland het initiatief overneemt. Luyten denkt dat het in ieder geval dit jaar wel zal aflopen. Nu Luyten, ik zal proberen zo goed mogelijk voor je te zorgen. Tot straks!

Mijn kachels zijn in orde, dus verder ben ik voor vanochtend klaar. Ik ga nu een heerlijk ontbijt klaarmaken. Tegenwoordig kook ik het roggemeel met brood en doe daarbij wat vet en zout. Heerlijk smaakt het zo! Mijn inventaris in de kelder is heel wat uitgebreider dan in de barak. Ik bezit een vork en een Chinese kom waar minstens een halve liter ingaat. Ik heb er nog serieus over gedacht om in de kelder een paar vogels te houden, want de tuinders kunnen die af en toe met netten vangen. Maar dit plan heb ik losgelaten, want dat zou toch gevaarlijk kunnen worden. De Moffen zouden zoiets brutaals waarschijnlijk niet toestaan.

Voor alle zekerheid heb ik vandaag een flinke plank op het dak van de wc achter barak 3 gelegd. Tegenover de torenposten heb ik net gedaan of het dak gerepareerd moest worden. Je kunt nooit weten of ik deze weg niet plotseling zal moeten gebruiken! De plank valt helemaal niet op, het is net of de hoogste punt nu wat meer afgewerkt is. Toen ik terugging was het andere Lager in rep en roer. Ik zag een geweldig gedraaf van Arbeitsführers en soldaten om de barakken heen. Toen ik daar in de buurt kwam, werd ik ineens gefouilleerd. Wat bleek? Er was een polshorloge, een vulpen en een half pakje sigaretten uit de ss-Schreibstube gestolen! Hoe hebben die kerels dat nu weer voor elkaar gebokst? De ss-Schreibstube was in ons voormalig leger het compagniebureau. Daar zitten dan ook altijd mensen. Toch gebeuren dergelijke diefstallen hier meer. Het zijn handige kerels die dit op hun geweten hebben. Ik weet wel hoe ze in deze Stubes komen, dat heeft Van der Lee me eens verteld. De bietsers lopen dan ’s morgens vroeg onder een of ander voorwendsel uit hun commando weg en nemen dan als camouflage een mand of een schop mee. Ze gaan dan zo snel mogelijk naar een van de bureaus en melden zich keurig als ‘Aschenkübelkommando’. Uit het bureau nemen ze de asbak en de vuilnisbak mee en zoeken daar alles uit wat eetbaar, rookbaar en bruikbaar is. Als de gelegenheid zich dan voordoet wordt in één moeite door alles wat de moeite van het meenemen waard is, georganiseerd. Zo moest ik eens Rozier hebben, een nsb’er met een apart bureau. Ik ging een paar gangen door, tikte aan een deur en ging direct naar binnen. Opeens zag ik een schim uit het raam verdwijnen, maar toen hij mij zag kroop hij weer naar binnen. Meneer de bietser had een prullenmand geleegd en toen hij de mand op z’n plaats wilde zetten, bleek niemand op het bureau aanwezig te zijn. Zijn zakken zaten nu vol met blocnotes en pennen. Al deze dingen zijn in het Lager verkoopbaar. Voordat hij wegging, wilde hij graag nog een paar potloden hebben en daarom vroeg hij mij of ik naar buiten wilde kijken of er gevaar dreigde. Nou, dat dreigde van alle kanten, want de andere kamers waren allemaal hoorbaar bezet. Ik ben toen maar zo gauw mogelijk weggegaan na eerst mijn collega weggejaagd te hebben en voor eigen gebruik een paar blocnotes in mijn zak gestoken te hebben. Dit noemen we geen ‘stelen ’ maar ‘saboteren’. Voor deze blocnotes wordt in het Lager ƒ 1,– tot ƒ 2,50 betaald. Potloden zijn niet zo duur, die kunnen vrij eenvoudig georganiseerd worden. Op deze manier komen vaak de meest vreemde voorwerpen in het Lager. Zo werd mij eens een mooie reisnecessaire aangeboden voor een paar sigaretten.

De soldaten en de Blockführer vingen nu bot; ze waren natuurlijk veel te laat. Ik kreeg meteen de opdracht om alle gevangenen die op verdachte wijze om de barakken zwierven, te noteren en aan te geven. Dat zouden jullie wel willen, Moffentuig! Knappen jullie je eigen zaakjes zelf maar op! Daar ging de wachtcommandant naar Berg om zijn beklag te doen. Ik voorzag al dat het een slechte dag voor de gevangenen zou worden. Berg stond al voor de Duitse Schreibstube met de Arbeits – en Blockführers te confereren. Voor alle zekerheid waarschuwde ik de beide Jannen van het Schweinenkommando, Piet de Heizer, het bikcommando en de betonrollers om geen contrabande bij zich te hebben, want hoogstwaarschijnlijk zou de controle straks heel scherp zijn. De garageploeg waarschuwde ik niet; in mijn hart hoopte ik steeds dat ze eens tegen de lamp zouden vliegen en daardoor uit de garage gegooid zouden worden. Het zijn ook zulke ellendelaren! Na zijn conferentie ging Berg de verschillende commando’s langs. Vooral de betonrollers genoten zijn belangstelling en hier zou de dader dan ook wel te vinden zijn. De grootste bietsers zitten in dit commando, onder andere 550, 570 en Van der Lee, om de andere nummers nog maar niet eens te noemen. Toen Berg aan Schepers over de diefstal vertelde, begon deze als een idioot de mensen op te jagen en af te ranselen. Die duivel liet zijn ploeg de kleren uittrekken, maar er was niets te vinden. Onder het aankleden kon Berg zijn lust niet langer bedwingen om zijn stok eens neer te laten komen op die naakte lijven. Een van hen riep in doodsangst dat iemand uit het bikcommando de diefstal gepleegd had. Zonder een bevel van Berg af te wachten vloog de Arbeitsführer naar dat commando en begon met een dikke knuppel erop los te slaan. Wat belachelijk! De Moffen konden toch wel begrijpen dat de bikkers dat nooit gedaan konden hebben? Die kerels zijn veel te slap en te beroerd om zo’n prestatie te volbrengen. De bikkers vlogen over en door elkaar en in het midden stond dat beest – ‘Der Maxe’ – er maar op te ranselen. Een paar mannen bleef liggen en één trachtte er weg te lopen, maar Der Maxe gooide met alle kracht de knuppel naar zijn benen. Als een aangeschoten dier vloog het slachtoffer over zijn hoofd en bleef liggen.

Der Maxe had nu blijkbaar genoeg; het was dan ook een Meisterwürf geweest! Als de beulen eenmaal zo’n bui hebben gaat het meestal de hele dag door. In dit geval liepen de buitencommando’s gevaar om het hard te verduren te krijgen. Voor hen is zo’n rammelpartij altijd veel harder dan voor de binnencommando’s. Deze kunnen zich nog altijd in veiligheid brengen, omdat ze niettegenstaande het prikkeldraad een zekere vrijheid hebben. Als er gevaar dreigt, bestaat er op de een of andere manier altijd de gelegenheid – hoe klein ook – om je daaraan te onttrekken. Maar deze kans hebben de buitencommando’s niet, die staan altijd tussen de postenketen te werken. Ondanks alle slaan en schoppen bleef de dader onvindbaar. Iedereen verwachtte nu om twaalf uur een scherpe controle, maar dat gebeurde niet.

Onder het eten kon ik mijn verhaal over de ontmoeting met Mayer niet langer voor me houden en ik vertelde Jan wat er gebeurd was. Na de maaltijd staken we elk zo’n lekkere sigaret op. Heerlijk was dat! Alleen verpestte Jelle – een van de Franekers – ons plezier bijna door als een jonge hond naar al onze rookbewegingen te kijken. Ook onze overburen begonnen hoe langer, hoe meer een aasgierenhouding aan te nemen. Vooral hielden zij elkaar in de gaten zodat de ander er niet met het peukje vandoor zou gaan. Ik riep ze nu toe dat ze tot vanavond geduld moesten hebben; ik zou dan wel wat tabak voor ze meenemen. Jelle bleef echter onverstoorbaar naar Jan’s sigaret kijken en hij incasseerde dan ook de peuk; de mijne ging naar Groothelm. Voor de anderen zou vanavond wel wat komen. Jan en ik hebben van de North State genoten! We konden er nog steeds niet over uit dat nota bene een ss-Unterscharführer zich voor een dergelijk contact leent! Maar het is ook haast niet te geloven! Onze briefwisseling moet echter nog op een ander peil komen; ook in mijn vrouw’s brief stond zo weinig. Maar ja, je moet voorzichtig beginnen, je weet tenslotte maar nooit waartoe zo’n man in staat is. Toch ben ik er heimelijk van overtuigd dat Mayer te vertrouwen is. Met het schrijven ben ik, net als in Scheveningen, geweldig ongeduldig. Wat mij betreft moet de schrijverij nu maar meteen voor 100% doorgezet worden. Toch weet ik aan de andere kant heel goed dat ik uiterst voorzichtig moet zijn en dat het stom zou zijn om te veel van Mayer te eisen. Die fout heb ik in Scheveningen gemaakt met de loodgieter op het dak die altijd als koerier dienstdeed voor mijn vrouw en mij. We noemden hem in onze brieven altijd ‘Engel’ omdat hij voor mij boven mijn hoofd de rol van engel vervulde! Op het laatst wilde ik teveel van hem zodat hij bang werd voor ontdekking. Vooral omdat ik er zo op aandrong dat hij bij mijn raam zou blijven praten en alles over thuis vertellen. Door zo’n kans op contact met huis zou ik in staat zijn om roekeloos te worden. Zo zal ik nu ook zeker weer veel onrustiger worden, net zolang tot het contact geleid heeft tot een normale geregelde schrijverij. Dat wil zeggen totdat Mayer eens in de week naar huis gaat en lange inhoudsvolle brieven heen en weer brengt. God, wat verlang ik naar mijn vrouw! Kon ik nu maar eventjes bij haar zijn al was het maar voor een uurtje. Ik word zo ellendig onrustig. Bah, kan mijzelf haast niet onder controle houden!

Toen het ss-bezoek achter de rug was – het waren er vandaag een heleboel zodat ik mijn mond niet opendeed, want er konden eens verklikkers bij zijn – meldde ik mij om twee uur weer in de garage. Daar droeg Burgers mij op om met hem naar de benzinebunker achter de garage te gaan om 300 liter over te pompen. Onder het werk ging Burgers weg, zodat ik mooi de gelegenheid waar kon nemen om een beetje te saboteren; nu kwam de benzine gedeeltelijk in de goot terecht in plaats van in het vat. Wat zou deze bunker een prachtige fakkel zijn als we op een of andere manier de kans kregen om de fik erin te zetten! Toen alles overgepompt was, moest ik de Ford van het opperhoofd schoonmaken. Hé, daar kwam mijn manke vriend aan! Hij wilde graag zijn aansteker gevuld hebben. Nou, dit was gauw voor elkaar. ‘En hoe staat het nu met de tabak?’, vroeg hij mij, maar ik had daar niet meer aan gedacht. ‘Ik zal ervoor zorgen dat u vanmiddag uw tabak heeft’, zei ik hem. ‘Waar moet ik het heenbrengen?’ ‘O, geef het maar gewoon aan mij af in de Blockhut.’ ‘Komt in orde Blockführer!’

Toen ik met de Ford klaar was, ben ik ongemerkt de kamer ingeslopen waar de tabak lag. Gauw stak ik een paar handenvol in mijn broekzak. Niemand had iets gezien en tegen mijn collega’s deed ik net of ik Burgers aan het zoeken was. Met mijn zakken vol tabak keerde ik naar mijn kelder terug. Daar deed ik het kostelijke blad in een sigarenkistje en op die manier heb ik deze belofte kunnen vervullen. Wat was de Manke er blij mee!’ ‘Sie sind ja fabelhaft!’ Een mooiere uiting van waardering kon ik niet krijgen.

Burgers – die ik hierna werkelijk nodig had – vond ik in Titho’s kamer. Toen ik binnenkwam waarschuwde hij mij dat een gevangene zonder bewaking niet in deze kamer mocht komen. ‘Waarom mag dat niet?’, vroeg ik hem. ‘Hier staat een telefoon die direct met de buitenwereld verbonden kan worden’, zei hij en stak een pijp op. ‘Ook georganiseerd?’, vroeg ik hem. ‘Ja’, zei hij, ‘die tabak moet vanmiddag weggebracht worden naar de sigarenmakers’. Prachtig dat ik dat wist! Zou Burgers dit gezegd hebben als een gentle hint? Het is toch geen kwade kerel. We praatten nog wat door over tabak in het algemeen en ik vertelde hem over mijn geweldige voorraad tabak thuis. Heerlijke oude Lieftinck en Golden Shag. ‘Zou je niet eens wat tabak van huis kunnen halen, Burgers, de helft is dan voor jou.’ ‘Jawel, maar dat is zo donders gevaarlijk!’ ‘Nee hoor, met mij niet! Niemand zal er iets van te weten komen en er gaat geen korrel tabak het Lager in. Maar denk er eens over na en als je tabakshonger krijgt, geef me dan maar een seintje!’ Met deze kerel zal ook nog wel iets te beginnen zijn. Jammer dat de man zo’n fantast is. Maar ja, daarvoor is hij nsb’er.

Voor alle zekerheid dook ik nog maar even in de tabakskamer en toen ik klaar was waarschuwde ik mijn collega’s van de garageploeg dat de tabak op transport zou gaan. Dit deed ik niet in hun belang, maar omdat ik de Mof niets gun. Naderhand lachte ik mij naar om de voorraad die zij ingepikt hadden. Dat is goed gedaan jongens! Ze hadden zoveel dat ze mij ook iets wilden geven als beloning voor de waarschuwing; de goeierds. Dat aanbod sloeg ik af. Ik durfde dat niet aan te nemen. Nee, dat was te gevaarlijk! Als Titho dat zou merken, was ik mijn baantje kwijt. Ze raken anders al aardig gewend aan de nietsdurvende Heizer en dat is precies wat ik moet hebben! Titho moet vooral van mij denken dat ik ‘harmlos’ ben. En deze gedachte zal hem heus wel bereiken door het geklets van de garageploeg. Titho moet ervan overtuigd zijn dat ik niets zou durven dat tegen de Duitse belangen ingaat; dus eerlijk uit lafheid! Daardoor zal ik van Titho de grootst mogelijke bewegingsvrijheid krijgen omdat ik zogenaamd te vertrouwen ben. Die telefoon in Titho’s kamer zou dan voor mij ook te bereiken zijn. Vooral omdat ik hier ook voor glazenwasser speel. Zo kom ik vanzelf een keer op Titho’s kamer. In ieder geval zal ik die telefoon niet vergeten; je weet tenslotte nooit waarvoor zo’n apparaat goed is! Wat zijn er in dit kamp toch veel mogelijkheden om met de buitenwereld in contact te komen, al is het dan ook een heel werk om ze te vinden.

Van Burgers hoorde ik nog iets fraais! Titho heeft in de gaten gekregen dat er voortdurend aardappels georganiseerd worden en is toen op een insinuatie van Willie – dat de Heizer het wel gedaan zou hebben – mijn kelder gaan nasnuffelen. Natuurlijk ving hij hier bot. Toen ik dit hoorde, ging ik direct naar Titho om me te beklagen over deze verdachtmaking die ik via Burgers gehoord had. Ik zei hem dat Burgers hem wel zou kunnen vertellen dat ik hier nooit iets organiseerde en dat ik mij nooit met de garageploeg bemoeide. Maar wie had het dan gedaan, vroeg hij mij. Daar had ik natuurlijk geen idee van! Braaf zei ik: ‘En als ik het wel wist zou ik het u toch niet zeggen’. Wat een flinke vent was ik toch! Ik wist drommels goed hoe ik Titho moest aanpakken. ‘Maar u ziet er nog zo goed uit’, zei hij argwanend. ‘Hoe komt dat dan?’ ‘Dat is geen wonder, want elke dag biets ik brood uit de vuilnisbak van de Hoofdwacht en elke dag zitten er in die bak ongeveer twee broden!’ ‘Aber das ist doch schmützig, das machen Sie doch nicht!’ ‘Nein ich mache das nicht, sondern der verdammte Hunger!’ Even later kreeg ik van Titho een halve Kuche die hij speciaal uit de keuken gehaald had. Arme Heizer, die zo moet bietsen! Hoevelen snakken er niet naar om ook eens een enkele maal een goed gevulde vuilnisbak in handen te krijgen. Zou Titho het grote leed in dit kamp niet zien? Waarom zou hij dan met mij medelijden moeten hebben? Zou persoonlijk contact zoveel doen? Ik wist nu dat ik desnoods bij Titho een potje kon breken.

Om halfvijf ging ik nog wat kolen rijden en toen ik langs de sintelstorters kwam, vroeg een van hen hoe laat het was. Ik vertelde hem dat het over halfvijf was. ‘Goddank’, zei hij, ‘ik kan het haast niet meer volhouden. Ze zijn vandaag als wilde beesten tegen ons tekeergegaan. Eerst gingen de Arbeitsführers ons afranselen en toen dat nog niet genoeg was, gingen ze met brokken sintels naar ons gooien terwijl ze het bevel gaven om gewoon door te werken tijdens dat gooien’. De Arbeitsführer kwam onze kant uitgelopen en ik maakte dat ik wegkwam. De gevangene waarmee ik had staan praten, werd met een flinke striem weer aan het werk gezet. Het wordt hoe langer, hoe mooier met de behandeling! Zou de Mof af en toe kortsluiting in zijn hersens hebben waardoor hij zo krankzinnig doet? Toen ik omkeek stonden ze weer met sintels te gooien. Walgelijke kerels! Fraaie cultuurproducten.

Op de terugweg moet ik even om het volgende toneeltje lachen. Voor mij uit liep een leverancier met worst en twee met geweren gewapende ss-mannen konvooieerden deze heerlijke vracht, want anders konden deze manden weleens half leeg de plaats van bestemming bereiken! Alle menageartikelen worden hier trouwens onder streng konvooi vervoerd. Dat is maar goed ook, want elke diefstal van artikelen uit de ss-menage moet door de gevangenenkeuken bijgepast worden. In het begin van dit kampleven schijnen op dat gebied heerlijke fouten te zijn gemaakt! De Nederlandse ss wist toen nog niet precies welke houding ze aan moest nemen tegenover de gevangen landgenoten en bij het brood afladen hielpen dan nog weleens gevangenen mee. Dit werd oogluikend toegelaten omdat het zo’n langdurig werkje was. Het brood werd daarbij naar elkaar toegeworpen tot het op de bestemde plaats aankwam. De laatste man was maar al te vaak een gevangene die af en toe een broodje verder gooide naar een collega die met een bak klaarstond om dat brood in bewaring te nemen. Zo verdwenen nog weleens drie of vier broden. Stomverwonderd waren de ss-kerels dat zoiets mogelijk was en dat nog wel bij zo’n telcontrole!

Daar ging de bel voor het middagappèl. Het is nu wel duidelijk te zien dat deze dag vooral voor de buitencommando’s heel zwaar is geweest. Het uitrichten ging heel slecht met al die slappe kerels. Daar kwam de cavalerie de poort weer binnenrennen. De achterste mensen trokken in looppas een kar voort. Kijk Berg eens lollig zijn! Hij zat warempel achter op de kar en liet zich zo het Lager inrijden. Ik hield op dat moment mijn hart vast, want de Joden moesten de bocht steeds in looppas nemen. Mocht er eentje vallen dan zou het een chaos worden en het leed niet te overzien zijn! Alles ging gelukkig goed en zelfs het appèl verliep vrij vlot. Wat we daarna te zien kregen, was weer ontzettend! De mensen werden ‘am Tor’ geschopt en geranseld. Het waren in hoofdzaak alle bekende bietsers die vandaag het gelag moesten betalen. De Moffen renden de rijen langs en elk als bietser bekend gezicht werd naar de poort gedreven. Zo werden er hoe langer, hoe meer uit de gelederen gehaald; dat was gewoon belachelijk omdat die mannen niet eens gecontroleerd werden! De slachtoffers kregen nu een prettige taak toegewezen. Ze moesten voor straf het terrein met de wals gaan rollen. Dit is een zwaar apparaat waarop een bak gemonteerd is en hierin worden, al naar gelang de straf, extra hoeveelheden zand of beton geladen. Dit walsen is een ellendige bezigheid, vooral als het al een paar uur geduurd heeft. Deze keer zal het wel meevallen omdat er vanavond niet veel controle is. De een of andere voorman krijgt dan ook de leiding toegewezen. Maar wat is het een beestachtige marteling als – zoals zo vaak gebeurt – er een Mof naast loopt met een stok in zijn handen. De mensen worden dan geslagen als karbouwen. Zo’n schouwspel heb ik gelukkig nog nooit meegemaakt. Toch merk ik dat ik al aardig verhard ben tegen het gezicht van al deze martelingen. Terwijl we in het begin al schrokken van een pak slaag, lopen we nu heel kalm langs een massale ranselpartij! De mens schijnt toch wel een gewoontedier te zijn!

Nu mochten we inrukken en dat viel me erg mee. Nu de Mof nog niets van het gestolene teruggevonden had, had ik werkelijk gedacht dat we allemaal veel zwaarder gestraft zouden worden. Maar Berg heeft kennelijk zijn vrije avond, dus daar boffen we bij!

Toen ik in de vooravond bij mijn kachels kwam, zag ik dat alles overhoop gehaald was. Het leek wel of ze heel speciaal naar iets gezocht hadden; er stond letterlijk niets meer op zijn plaats. Wie zou dat gedaan hebben? Ik zou graag willen weten wie mij ondanks mijn komediespel niet vertrouwt! De enige weg om daar achter te komen is om mij officieel te beklagen dat iemand in mijn kelder geweest is en daar huisgehouden heeft. Ik maakte er direct werk van. Nu bleek dat de wachtcommandant mij met een benzineblik had zien lopen. Het was een leeg blik dat ik had willen gebruiken om er groenten in te koken. Met die ss-kerel had ik niets te maken en zo wist ik dat het geen wantrouwen van de kampleiding was. Zo’n wachtcommandant verdween na 24 uur toch weer. Maar het is een teken om voortaan nog voorzichtiger te zijn! De minste onvoorzichtigheid kan voor mij een commando betekenen en dan is het uit met dit zoete leventje.

Vanavond besprak ik met Hoogentoorn zijn plaats in het aanstaande proces tegen Mekel c.s. waarvoor hij voor moet komen. Hij vertelde precies zijn doen en laten in deze organisatie en wat hij voor de Gestapo heeft verklaard. Ik had gedacht dat ik hem misschien met mijn proceservaringen zou kunnen helpen, maar jammer genoeg is dit een zwaar geval. Het enige dat ik hem kon aanraden, was te trachten het gerecht ervan te overtuigen dat hij passief in deze spionageaffaire terechtgekomen was en verder uit nieuwsgierigheid gehandeld had, zonder te beseffen dat hij zich op gevaarlijk terrein bevond. De berichten die hij in zijn bezit had en die hij indertijd aan Cohen had doorgegeven waren immers al verouderd en het leek mij dat ze op dat moment al waardeloos waren. In mijn hart beschouw ik Hoogentoorns geval toch al als hopeloos. Enfin, moed verloren, alles verloren! Probeer maar ‘levenslang’ te fokken, dan ben je gered! Hoogentoorn is een buitengewoon mens. Hij weet ook donders goed wat hem boven het hoofd hangt. Nu zei hij tegen mij: ‘Ik vind het zo donders moeilijk om straks de intocht van de Koningin te moeten missen! Ik heb steeds de hoop gehad dat die oorlog vroeg genoeg voor mij zou eindigen om dat heerlijke moment te mogen meemaken.’ Wel merkwaardig dat voor de meesten het symbool voor de komende bevrijding de intocht van de Koningin is, terwijl men na al die onderdrukkingen zou mogen verwachten dat iedereen het idee ‘Vrijheid’ zou verbinden met het terug zijn bij vrouw en kinderen! Majesteit, door zulke mannen zal Oranje eeuwig leven! Moge hun geest ons eeuwig blijven sterken! We bespraken nog de andere leden van deze Mekel organisatie, maar Hoogentoorn had in hoofdzaak te maken gehad met twee mensen. ‘Enfin’, zei hij, ‘I have lost the game, maar ik zal me als een goed verliezer weten te gedragen.’

Ik legde hem nu mijn plan uit om een ontvluchtingspoging te wagen en bood hem aan om hem hierbij te helpen. Dat moet toch mogelijk zijn, vooral met hulp! Hij wilde er echter niets van weten. Hij vertelde mij dat een kennis van hem met succes ontvlucht was uit een kamp; de Moffen hadden toen zijn moeder in ‘Schütshaft’ genomen en deze is in gevangenschap overleden. Hij zou het tegenover zijn ouders een onverantwoordelijke daad vinden om hen op te offeren. Tenslotte heeft hij geen vrouw achter te laten. Behalve aan zijn ouders is hij aan niemand gebonden. ‘Ik wist van tevoren wat er op het spel stond! Ik hoop alleen dat het beetje dat ik gedaan heb om het land te dienen de moeite waard is geweest.’ Zo langzamerhand wordt het tijd om weer naar binnen te gaan. Nog even namen we een afzakkertje in de vorm van een sigaret! Welterusten Hoogentoorn en kop op! Een geweldige vent, die Hoogentoorn!

Onze eerste werkdag van de week is gelukkig weer voorbij. Onze Franekers zijn opvallend stil. De meesten slapen waarachtig al, zo afgebeuld voelen ze zich en dit is nog maar de eerste werkdag voor ze geweest! De meesten van hen zijn in het Holzschnittkommando geplaatst. Jan is bezig een kaartje te leggen en Beck slaapt al. Van Tony Nijland leen ik nog even het gezangenbundeltje. Wat is het christendom toch mooi, maar wat is het moeilijk en vaak zwaar om deze leer te kunnen volgen. Slaap lekker jongens!

14 april 1942

Gisteravond bij het appèl werden de namen afgeroepen van degenen die vandaag voor moeten komen voor het proces tegen Mekel. Ik wil mij niet weer door zo’n proces laten meeslepen. Het od-proces had mij helemaal in zijn ban. Steeds tobde ik erover en ’s nachts had ik ieder moment angstdromen. Maar ja, daar zaten ook zoveel vrienden van mij bij! Ik moet als zelfbehoud de komende zaken langs mij heen laten gaan, want het schijnt nu toch wel zeker te zijn dat Amersfoort een voorportaal is van de dood. Wat kan er allemaal nog gaan gebeuren en wat krijgen we te slikken? Ik wil nu mijn aandacht van dit proces afleiden, ook al zitten er vrienden van mij bij. Het proces Mekel zal wel met een week afgelopen zijn; er zijn ook maar 16 aangeklaagden. Van mijn kennissen moeten voorkomen: Mekel, Piet Pronk, Hoogentoorn, Mante, Polman, Katan, Cohen en mr. Kan. Op het plein, waar ze vanmorgen klaarstonden om in burger te worden gestoken, kon ik nog enkelen van hen even spreken. De meesten verwachten vooral na het od-proces vanzelfsprekend het ergste. Maar allen waren heel rustig. Ik beloofde Polman nog een sigaret als hij vanmiddag terug zou komen. Nu mannen, make the best of it!

Het Schweinenkommando en ik werden door Mayer naar ons werk gebracht. Ik hoopte maar dat Mayer even in de kelder zou komen om een praatje te maken, maar hij kwam niet. Ik vond het jammer, want het is prettig om deze man bij me te hebben. Terwijl ik toch zo weinig contact met hem heb, want veel kunnen wij samen niet bepraten. Maar het is net of de sfeer van mijn vrouw en haar omgeving om deze figuur hangt. In ieder geval zal hij aanstaande zondag weer naar huis gaan!

Bij het bietsen uit de vuilnisbak bij de hoofdwacht zag ik waarachtig een vent uit Zeist als ss-er! De vlegel! Nou, als deze vent bij dat keurkorps is aangenomen dan kun je wel nagaan wat voor tuig er bij de Nederlandse ss zit. Deze man was door zijn eigen schuld altijd en eeuwig werkloos en stond indertijd bekend om zijn zwendelaarspraktijken. Ik feliciteer de Führer aller Germanen hartelijk met zulke onbetrouwbare elementen als soldaten. Moet door dergelijke kerels Nederlands toekomst worden opgebouwd?

Piet Pronk, getekend door medegevangene  G. Mante, 1942.

De biets viel vandaag tegen, maar dat komt door het mooie weer. De ss-ers gooien hun peukjes nu door het open raam naar buiten. Ik zal vanmiddag wat propaganda maken om de peukjes in de asbak te gooien, want als dat zo doorgaat wordt het een te grote schadepost!

Daar zag ik het Mekeltransport gaan! Bij dit kleine aantal was het voor de heren van het Kriegsgericht niet de moeite waard om hierheen te komen. Eén wagen is al voldoende voor dit vrachtje aangeklaagden en nu zaten ze in mijn Citroën. Ik probeerde of ik onder de wagen kon kijken maar dat lukte me niet, terwijl ik hier toch heel laag stond.

Vanochtend heb ik met de Duitse kapper kennisgemaakt. Ik stapte op hem toe en vroeg hem of hij niet uit Zeist kwam. In uitstekend Hollands antwoordde hij: ‘Ja, en u komt ook uit Zeist’. Daar somde hij een heel relaas op wat hij allemaal van mij wist. Ik vroeg hem nu waarom hij zijn mooie baard afgeknipt had. Nou, dat stond te weinig soldatesk. Aan het einde van het gesprek zei hij: ‘Nu, tot vanmiddag!’ Daar kan van alles mee bedoeld zijn! Ik hoop nu maar dat mijn fantasieverhalen tegen de garageploeg een reëler vorm zullen aannemen, want ik heb echt wel trek in havermout met stroop. Ik krijg hier hoe langer, hoe meer honger en ik moet oppassen geen egoïst te worden. Het begint me nu zwaar te vallen om iets te moeten weggeven. Ik dacht nog wel dat ik zo goed was en zo veel voor een ander over had! De oorzaak van al die goedheid was mijn buikloop. Gisteren bijvoorbeeld vond ik het heel vervelend om mijn overschep te moeten weggeven. Helaas, daar heb ik nou eenmaal een gewoonte van gemaakt en daar kan ik nou toch niet meer mee stoppen; de teleurstelling van de anderen zou te groot zijn! Ook tegenover Jan moet ik zorgen niet te inhalig te worden. Onbewust eis ik van hem hoe langer, hoe meer extra eten. Zelfs heb ik hem gisteren voorgelogen om aan meer eten te komen; ik vertelde hem namelijk dat tijdens het koken mijn ketel was omgevallen en vroeg hem of hij mij die middag wat extra’s kon brengen. ’s Middags bracht hij mij werkelijk een emmer met eten! Niet leuk – dergelijke dingen – mijn karakter wordt nu wel op de proef gesteld, vooral nu mijn lichaam na al dat vasten naar voedsel snakt! Maar hoe oneindig veel meer krijg ik niet dan de andere gevangenen? Deze karaktertrek valt mij van mijzelf vies tegen, maar ik zal proberen het te corrigeren.

Jan vertelde mij dat er vanmorgen weer bij hem was ingebroken, op het ogenblik dat ze even weg waren om varkensvoer te halen. Bij hun terugkomst hebben ze de drie daders tijdens hun strooptocht te pakken kunnen krijgen. Die kerels hadden nota bene bij hun inbraak het brood laten liggen terwijl dat zo makkelijk mee te nemen was geweest! In plaats daarvan vreten ze uit de ketel met varkensvoer en je moet eens weten wat voor rommel dat is! Maar ja, de honger is niet erg kieskeurig. De overval zelf was een reuzemop geweest. Alle uitgangen waren geblokkeerd en toen ze probeerden door de troggen naar buiten te kruipen, riep Jan de Jong hen toe zo snel mogelijk naar binnen te komen omdat er een Arbeitsführer aankwam. In het hok hebben ze de bietsers zo bang gemaakt dat Van der Lee in snikken uitbarstte; en dan nog wel Van der Lee! Ze mochten echter blij zijn dat deze inbraak niet door de Moffen ontdekt was.

Vlak na Jan kreeg ik nota bene bezoek van Willie uit de garage waar ik helemaal niet zo op gesteld was. Hij kwam zo maar eens kijken, maar ik deed zo angstig voor de hoofdwacht dat hij maar gauw weer wegging. Dergelijke kerels moeten maar uit mijn heiligdom blijven, want anders zou mijn kelder in minder dan geen tijd door de heren van de garage voor van alles en nog wat gebruikt worden!

Ik was nog even in de gelegenheid om Luyten te spreken en hem de nieuwsberichten door te geven. Hij maakte het best. Iets extra’s geven in de vorm van brood is echter te gevaarlijk omdat er de laatste tijd een dubbelpost staat en het naar twee kanten tegelijk kijken, heb ik nog niet in mijn macht. Luyten vertelde mij dat hij buren gekregen had. Er was namelijk weer een lek ontdekt door verraad en de voorman van de smeden was er hierdoor ingevlogen. Gelukkig is de burger, die hem alles bezorgde, tijdig gewaarschuwd. De man is zo snugger geweest om zich tijdens het werk uit de voeten te maken en was nu onvindbaar. Die wist tenminste dat je beter niet in Moffenhanden terecht moet komen. Een verstandige kerel! Titho en Berg hebben nog geprobeerd met de motor de man bij zijn huis op te vangen, maar gelukkig was hij onvindbaar. De voorman is vanochtend in de bunker gezet; hij schijnt het ontzettend zwaar gehad te hebben! Vooral die vervloekte bullenpees is iets ontzettends! De Moffen kunnen met dit apparaat verschillende handelingen uitvoeren. Ten eerste kunnen ze er alle stadia van slaan mee doorlopen. Ten tweede kunnen ze ermee over een bepaald lichaamsdeel gaan zagen waardoor binnen een paar minuten een bloedende wond ontstaat of ze wrijven je met dat martelwerktuig over je rug en dan is al gauw je hele rug open. Bovendien is het ding geschikt om je binnen het half uur aan het praten te krijgen. Om dit te bereiken, krijgt het slachtoffer voortdurend slagen in zijn nek. Deze slagen komen dan in een vrij snel tempo op zijn nekspieren neer. Bij deze laatste operatie zit het slachtoffer met zijn rug naar zijn beschermer toe en deze doet niets anders dan de bullenpees van links naar rechts zwaaien! Het lijkt warempel wel op de beruchte Chinese martelmethodes.

De bullenpees schijnt net gesproken te hebben, want op mijn roepen krijg ik geen gehoor en ook Luyten had niets anders gehoord dan wat steunen en kreunen. Gelukkig dat die burger ‘m gesmeerd is! Wij hebben in onze barak ook drie kerels die zoiets gedaan hebben. Ze konden het niet langer aanzien en hebben geprobeerd het lot van de gevangenen wat te verzachten; daarvoor namen ze levensmiddelen van buiten mee. Enkelen hebben dit smokkelen met hun leven moeten bekopen! Niet dat ze de kogel voor een dergelijk vergrijp kregen. Nee, ze werden hier doodgemarteld. De drie mannen die het bovenstaande gepresteerd hebben zijn: Pech, Van Mourik en Groothelm. Er schijnen er nog een paar geweest te zijn, maar hun namen ken ik niet. Van Mourik is nog vrij fit, maar ik geloof nooit dat Pech en Groothelm het zullen halen. Beiden hebben door ondervoeding dikke benen en een opgezet gezicht gekregen. Het lijken mij hopeloze gevallen toe en dat voor zo’n menslievend vergrijp. Ook zij zijn door verraad tegen de lamp gelopen en in het begin zorgden de mensen er nog niet voor om onder te duiken; iedereen dacht dat het nog wel mee zou vallen. Maar het volk heeft de Moffen nu wel degelijk in de gaten en in de meeste gevallen zijn de daders dan ook niet meer thuis als de Grüne of de Gestapo op huisbezoek komt. Het zou toch ook goed zijn als het volk eens een kijkje bij de Gestapo of in zo’n kamp mocht nemen. De meesten zouden dan niet meer – zoals vroeger – met een zogenaamd schoon geweten rustig de politie afwachten!

Er is een nieuw Jodentransport binnengekomen. Het wordt hier een echt Jodenkamp, wat nu niet bepaald prettig is, want door hun aanwezigheid wordt de behandeling natuurlijk weer zwaarder. Natuurlijk kunnen die stumpers daar niets aan doen. Bij het appèl wordt de grote hoeveelheid Joden vooral merkbaar doordat de cavalerie langer en langer wordt. Nee, geen prettig idee deze grote hoeveelheid Joden! Het schijnt dat ze buiten ook steeds meer verdrukt worden. We hebben gehoord dat ze zelfs gedwongen worden om weer in getto’s te leven! De Mof zal deze klem wel langzaam zover draaien dat de Joden het leven onmogelijk gemaakt wordt. Op het laatst zullen ze als honden opgeruimd worden zoals Titho laatst verkondigde. Wat is het toch allemaal laag en vuil! Hoe is het mogelijk dat een volk massaal tot een dergelijke waanzin kan komen.

De sintelstorters troffen het slecht, want die potige Oberscharführer stond bij hun commando. Dit beulstype moet altijd en eeuwig ranselen. Het is voor de gevangenen vreselijk om van acht tot twaalf en van één tot zes in die stofrommel te moeten werken. Ze werden daarbij doorlopend door die kerel opgejaagd en zodra een van die mannen even ophield, kreeg hij meteen een snauw of een haal. De mannen zaten onder het stof. Ik moet er niet aan denken dat straks deze laag van 20 centimeter gewalst zal moeten worden. Wat zullen er dan een slachtoffers vallen!

Na het eten waren we gedwongen om onze sigaretten buiten op te roken, want hoewel ik de overkant en Jelle peukjes gegeven had, waren de heren onderling weer bang dat een ander er juist met dit peukje vandoor zou gaan; van een peuk is tenslotte weer een sigaret te rollen. Ik heb een paar mensen verteld dat ik deze sigaretten van de Duitse kapper gekregen heb, anders zou er gepraat kunnen worden over contact met de buitenwereld en dit zou door Schepers en zijn handlangers makkelijk doorgegeven kunnen worden. De legendarische figuur van de kapper staat echter borg voor elk verraad, want een gevangene zal het wel uit zijn hoofd laten om een Mof te verraden!

Ik had vanmiddag maar drie ss-mannen op bezoek. Een van hen – die haast altijd in de kelder present was – legde stiekem een pakje sigaretten neer. Ik kon aan zijn houding merken dat de anderen dat niet mochten zien. Ons gesprek kwam op de od en zij vertelden me dat het proces buiten een hoop stof had doen opwaaien. Ze vonden het zelf ook een heel onplezierig idee, dat ze aan de Duitse kant moesten staan en het toejuichen dat het gevaar ‘ausgerottet’ werd, waar Nederland éénstemmig protesteerde tegen een dergelijk vonnis. Maar dergelijke dingen hadden ze eigenlijk nooit verwacht. Wat zijn het toch een stommelingen om zich zo te laten meeslepen door onverantwoordelijke leiders! Toch zal het Nederlandse volk nooit van een generaal pardon mogen spreken als deze mensen op hoogverraad berecht worden, want daarvoor hebben ze alleen al in dit kamp een te groot leed op hun geweten! Zij zouden eigenlijk niet anders verdienen dan eenzelfde lot te moeten ondergaan, want de kogel zou voor hen een te gemakkelijk eind betekenen. Het is soms moeilijk om je oordeel niet te laten
beïnvloeden door persoonlijke sympathieën, zoals bij deze drie mannen die niet ongeschikt zijn, maar later moet er recht geschieden; er is al te lang willekeur geweest!

Ik vroeg hen of ze hun peukjes niet meer uit het raam wilden gooien, anders zou ik nog verplicht zijn om een asbak in het wachtlokaal te zetten met het opschrift: ‘Denk aan de Heizer!’ Ze vertelden mij dat er op 20 april een groot feest zal plaatshebben in de kantine. Er zullen dan ss-soldaten beëdigd worden in verband met hun vertrek naar het front. Hoe meer er gaan hoe liever het mij is, dan hebben we later niet zoveel werk om die kerels te moeten berechten!

Daar kwamen de Mekels alweer terug! Eigenaardig, niemand van hen werd in de bunker opgesloten. De bewijzen tegen hen zijn zeker meer dan voldoende, al zouden ze ook alles tegenspreken. Kom, nu niet aan het proces denken. Vanavond spreek ik ze toch en dan hoor ik alles.

In de garage was het erg druk. Eindelijk was er weer een reparatiewerk. De wagen van het bouwbureau – een Renault – lag uit elkaar. Wat een ontzettend slecht materiaal! Ik moest nu direct de vrachtwagen schoonmaken, een vervelend idee om zo direct te moeten meehelpen in het belang van de Moffen. Maar ik zal ervoor zorgen dat de balans van het nuttige effect naar het negatieve zal omslaan! Hierna moest ik meehelpen om het motorblok uit de wagen te tillen. Daarvoor moest ik in de wagen kruipen en kijk daar was de boffer weer! In een van de dashboardlades vond ik 20 pakjes zelfrijzend bakmeel! Dat rook naar eten en wie weet wat je er niet van zou kunnen maken. Ik had wel geen idee wat je ermee kunt uitspoken, maar je kunt toch proeven nemen. Het motorblok wilde er niet uit en veel gereedschap hadden we hier niet. De grote takel paste niet en de kleine takel moest ergens in of buiten het Lager zijn. Iedereen gebruikte het ding en niemand bracht het terug. Ik moest nu van Titho dat ding maar eens gaan opzoeken en ijverig ging ik op weg en bracht overal een bezoek maar zonder resultaat; niemand had dat apparaat gezien. Ik ging toen maar buiten het Lager wandelen. Misschien zou dat ding wel bij de nieuwbouw liggen, maar ook hier was niets te vinden. Al vond ik de takel niet, het loopje was erg prettig. Ik stond hier nog maar 200 meter van de Leusderweg af! Jammer dat vlak achter mij zo’n torenpost stond, maar ik kende de man, een vrij geschikte man uit Deventer. Na even een verboden praatje gemaakt te hebben – ik vroeg hem hoeveel hij nu eigenlijk van het kamp kon zien, maar hij wilde geen antwoord geven – wilde ik weer teruggaan, maar net had ik mij omgedraaid of bij de torenpost klonk een telefoon. Nadat hij geluisterd had en de telefoon opgehangen had, schreeuwde de man mij toe: ‘Donder nou maar zo gauw mogelijk op! Een collega van mij op een andere torenpost heeft jou doorgegeven en gevraagd wat je hier uitspookt.’ Ik liep gauw terug en mengde mij zo snel mogelijk tussen de anderen, want je kunt nooit weten of ze dit niet na gaan zoeken en ik kon moeilijk zeggen dat ik zo ver weg een takel aan het zoeken was. Eigenlijk was deze tocht dom van mij, maar soms lijkt het allemaal zo makkelijk te gaan dat het gevaar vergeten wordt.

Op de terugweg zag ik het Joden – en het strafcommando samenwerken. Ze moesten stenen sjouwen en opstapelen. Het zag er nogal kalm uit, alleen lag er een eindje verder een lichaam op de grond. Het was 570. Man, hoe is het mogelijk dat jij nog leeft! Ik herinner mij hem meer liggende dan staande.

Zonder takel kwam ik terug in de garage maar die was niet meer nodig, want het blok was er uitgelicht. Ik maakte nu in de garage een zogenaamde stille ruzie mee. De kwestie werd daarbij onder het werk door beslecht omdat er bijna voortdurend Moffen in de buurt rondliepen. De gemoederen waren echter te veel verhit om een gunstiger gelegenheid af te wachten. De radioman had namelijk de door Willie georganiseerde koffie met suiker opgedronken. Het was een vermakelijk gezicht! De radioman werkte rustig door, zich veilig voelend door de voortdurende aanwezigheid van de Moffen. De anderen lagen onder het werk op de loer of de radioman weg zou gaan om hem in dat geval snel achterna te lopen. Maar de radioman zat hier veel te veilig om weg te gaan, want hij wist dat er dan onherroepelijk een gevecht zou ontstaan waar hij vast niet als winnaar uit zou komen. De radioman dacht er dan ook niet over om weg te gaan, hoogstens even naar de wc om een peukje te roken. De spanning tussen de beide partijen was kostelijk! Gerrit kon het echter niet langer volhouden; hij liep achter een paar wagens om en gaf de radioman een klap in zijn nek. Zonder door de Mof opgemerkt te worden, rolde de man van zijn bankje af. Hij liep nu naar de klerenkast, haalde Gerrits muts eruit en legde die heel kalm in een oliebad. Het waren net kleine kinderen die elkaar sarden, alleen was het hier tragischer; het betreft hier mannen van middelbare leeftijd!

Tegen halfvijf ging ik naar mijn kachel om mijn middagpotje te koken. Ik deed nu in de roggepap wat zelfrijzend bakmeel. Vol verwachting keek ik steeds naar mijn ketel maar er gebeurde niets dat op rijzen leek. Alleen toen de pap kookte liep ze over, maar dat deed ze tenslotte altijd! In ieder geval zou de voedingswaarde nu wel verhoogd zijn en het smaakte best. Mocht ik naderhand weer thuiskomen, dan wil ik ook roggepap hebben. Of zou ik het dan niet eens meer zo lekker vinden? Gek, dat vroeger zoiets nooit gegeten werd. Het is toch krankzinnig dat je je gasten geen bruine bonen kunt voorzetten. Dat was niet deftig genoeg, stel je voor! Een rare wereld; tegenwoordig snakt iedereen naar die voedzame bonen.

Bij het appèl was er iets bijzonders aan de hand. Iedereen werd gecontroleerd en ook ik werd aan een volledig onderzoek onderworpen. Nee heren, bij mij is het ‘louw loene’ zoals Geesing het uitdrukt. Maar de vangst was groot zodat we weer feest verwachten konden. Het enige dat me plezier deed, was dat de hele garageploeg op Willem na, er ingestonken was. Willie en Gerrit waren zwanger van de aardappels! Ze moesten gelijk ‘am Tor’ maar zelfs nu werden die kerels in vergelijking met de anderen goed behandeld. De meesten zouden in dat geval toch een geduchte aframmeling gekregen hebben, maar zij konden rustig ‘am Tor’ staan. De anderen hadden het moeilijker. Het was of de wilde beesten op hen losgelaten waren! Schoppen, slaan, in het prikkeldraad smijten. Het lijkt wel of het elke dag erger wordt! De bietsers waren er natuurlijk weer bij en een van de Limburgers werd daar geweldig afgeranseld. Foei, wat duurde dat lang! Zakt die vent nou nooit door zijn knieën? De man bleef tot het eind van de afranseling staan, maar toen bleek dat hij door afranseling niet op de knieën te dwingen was, kreeg hij met gehandschoende vuist een kaakslag, waardoor hij eindelijk tegen de vlakte geslagen werd. Onze manke Blockführer stond ook iemand met een rietje te bewerken, maar door zijn been moest hij oppassen niet zelf tegen de grond te slaan. Hij hield daarom maar op; het valt tenslotte niet mee om met een pijnlijk been te moeten slaan.

Het is alweer avond en het eten is achter de rug. We kregen bloedworst – zo noemden ze het tenminste – maar ze hadden beter leer kunnen zeggen. Maar het helpt de maag te vullen en dat is toch het belangrijkste. Het kostte mij zelfoverwinning om een deel van mijn portie af te staan en daarom koos ik voor de gulden middenweg. Ik gaf de rauwkost weg, al wordt die voor mij hoe langer, hoe aantrekkelijker.

Op het ogenblik is het een lawaai en sensatie onder de mensen; er zijn brieven van huis gekomen! Wat een teleurstelling voor diegenen die geen brief gekregen hebben. Ik behoor tot de gelukkigen! Ondanks de censuur heeft mijn vrouw een fijne brief geschreven. De beschrijving van de kinderen is enig. In Scheveningen genoot ik daar ook zo van. Wat verlang ik nu naar huis! Het idee om bij vrouw en kinderen te zijn. Het schijnt allemaal zo onwezenlijk en ver weg; een utopie. Het is nu doodstil in de barak. Velen kunnen – verblind door de tranen – nauwelijks lezen en je kunt tegenover de anderen toch niet laten merken dat je om zo’n brief huilt! Ze genieten nu maar van heerlijke visioenen, want lezen kunnen de meesten nu toch niet. ‘Thuis’ wat is dat toch een heilig begrip voor ons geworden!

Na het lezen van de brief gaan Hoogentoorn en ik buiten zitten onder het genot van een sigaret en daar vertelt hij mij het volgende. Vanochtend na het voorlezen van de algemene aanklacht zijn ze direct met de verhoren begonnen. De aanklacht was niet mis en het ellendige was dat de Moffen zoveel bewijzen in handen hadden. Er schijnt roekeloos met de gegevens omgesprongen te zijn zodat er veel te veel bekend is geraakt. De aanklacht was echter veel zwaarder dan wat hen ten laste kon worden gelegd; misschien heeft Mekel met de ‘secret service’ in contact gestaan maar ook in dat geval is hij slechts een onderagentje geweest. Het Kriegsgericht maakt er echter een heel drama van, al wisten ze best dat ze de mensen waar het tenslotte om draaide niet te pakken hadden gekregen. Verder leek alles wel op een film, vooral door de entourage. Hoogentoorn vond dat prachtig en in het bijzonder de filmachtige figuur van de president die op Willy Fritsch, de filmheld, leek. Hij schijnt uiterlijk werkelijk een bijzonder knappe vent te zijn! Jammer, dat het geen echte film was. Het was Hoogentoorn ook opgevallen dat de leden van het Kriegsgericht allemaal even blij doen. Ze hebben een eeuwig durende glimlach op hun tronies. Als dat lachen voor ons maar niet zo’n dodenmasker was, want ook voor de Mekels zal er wel niet veel uitkomst meer zijn. ‘Maar ja’, zei Hoogentoorn, ‘hoevelen zijn er voor ons al niet gevallen? Het zal misschien best meevallen om neergeknald te worden, ik zou heus veel meer angst voor pijn hebben! Ik denk nu maar net als Van Hamel, die zei altijd: “Jong, het is net als bij de tandarts. Je schrikt en huivert even voor al die tangen. Bij de tandenpik voel je dan nog krak, maar voor het muurtje merk je daar niets van en dan is het al gebeurd. Een beste verdoving!”’

We maken er maar een lolletje over, maar we zijn ook al zo lang bevriend met de dood en Hoogentoorn rekent voor mij ook op deze gang. Daarom schijnt hij zo makkelijk met mij te kunnen praten. Toch vind ik het niet prettig om daar steeds aan herinnerd te worden en ik vertel hem dan ook dat ik de benen ga nemen zodra revisie van mijn vonnis vaststaat. Als ze mij dan op de vlucht neerschieten... nou ja, dan is dat toch heel wat sportiever dan zo flauw voor een muurtje te gaan staan. Ik probeer hem weer over te halen om een ontvluchtingspoging te wagen, al zou het vannacht misschien minder geschikt zijn. Ik bied hem weer aan om te helpen en ik stel hem voor ogen hoe prachtig het zou zijn als de schakel Hoogentoorn plotseling voor het Gericht zou ontbreken, zodat er misschien weer uitstel van het proces zou komen. Maar hij wil niet. Hij zou het graag proberen, maar hij durft niet voor zijn familie. ‘Het is voldoende dat ik dit alles moet meemaken, maar laten ze mijn familie er in Godsnaam buiten houden!’ Wat een prachtvent is hij en wat zou het een voldoening geven om dergelijke mensen uit de Moffenklauwen te redden. Wat is het toch jammer dat juist deze mensen als slachtoffer vallen! Wat zal Nederland straks deze helden missen die op zo’n onbaatzuchtige wijze bewezen hebben hun land te willen dienen. Moge dit bloed de basis zijn van Nederlands opbouw! Toch moeten er buiten nog veel sterke karakters werkzaam zijn, want bijvoorbeeld de mannen van ‘Vrij Nederland’ zijn nog steeds bezig. Deze mensen hebben – ondanks de bezetting – een soort van gezag gekregen. Kranig werk! Vanhier uit ons eresaluut!

Na Hoogentoorn ga ik nog even met Polman praten. Hij is nog niet verhoord. Het valt mij mee dat hij zich zo kalm houdt, want hij is een nerveus type. Hij heeft weinig op zijn geweten maar dat is voor hem geen geruststelling, want je kunt nooit weten wat de Moffen ervan maken. De zware gevallen weten tenminste waar ze aan toe zijn! Polman had wapenbezit, maar dat was een verzameling die hij al jaren in bezit had. De wapens zijn door een vriend op een voor hem onbekende plaats verborgen zodat hij er zelf niet bij kan komen. Verder werd hij ervan beschuldigd verscheidene Mekelmensen met elkaar in relatie te hebben gebracht, maar dat zijn toevalligheden geweest. Als tegenwoordig maar niet alles als Feindbegünstigung werd uitgelegd. Hier Polman, neem maar een lekkere sigaret en geniet van je duizeligheid!

Als ik in de barak terugkom, zijn de meesten al klaar voor de laatste ronde. Daar gaat de bel. Ik kruip gekleed en al onder de dekens, dan kan ik me na het appèl rustig uitkleden. De mannen die ‘am Tor’ gestaan hebben, strompelen nu binnen. Ze gaan er ook maar gekleed onder, want hoe onlogisch ook, het ‘am Tor’ wordt nooit als excuus aangenomen om niet tijdig onder de dekens te liggen. Soms begint de Blockführer zijn avondappèl al tijdens het belgerinkel, terwijl de ‘am Tor’-mensen pas mogen inrukken als de bel gegaan is. Het zijn niet anders dan plagerijen die dan ook zo ver mogelijk doorgevoerd worden. Liggen de mensen niet onder de dekens, dan bestaat er een grote kans dat ze de halve nacht ‘am Tor’ moeten staan.

Bij het appèl worden de Mekelnummers weer opgeroepen! Vader geef hen die het zo heel heel zwaar hebben kracht en vertrouwen in Uw leiding.

Hoe zou het toch met de od’ers zijn? In de garage hoorde ik dat de executie al vrij gauw zal plaatsvinden. Ik hoop zo dat ze zich goed zullen houden! Misschien gebeurt er nog tijdig een wonder. God, wat zou dat heerlijk zijn!

De nacht wordt hier tegenwoordig ingegaan op z’n Schevenings: de vrienden en buren schreeuwen elkaar een welterusten toe. Ook welterusten lui!

15 april 1942

Het proces Mekel zal wel gauw afgelopen zijn. Ze gingen vandaag tenminste allemaal weer op transport. Dit proces is nog niet eens beëindigd of er gaan alweer geruchten rond dat ook het proces tegen de Amsterdamse distributiedieven binnenkort zal voorkomen. De mensen van deze affaire worden door ons nou niet direct vriendschappelijk behandeld. Een man ken ik er persoonlijk van, een zekere B., die de laatste tijd in Scheveningen naast mijn cel zat. Deze mensen schaamden zich tegenover de anderen en deden uitkomen of de hele diefstal gepleegd was met het doel een flinke sabotagedaad te plegen om de economische situatie in Amsterdam te doen vastlopen. Maar al spoedig bleek – hoe prachtig dergelijke daden ook zijn om het normale leven in de war te laten lopen – dat deze daad een diefstal was met het doel alleen zichzelf te verrijken! Wij kunnen nooit veel sympathie voelen voor dergelijke lui. Het schijnt overigens wel een flinke kraak te zijn geweest, want de heren spraken van vele duizenden guldens of het niets was. Nee, dan staan mensen als Mekel c.s. voor ons in een heel ander daglicht! Wat zullen er trouwens veel slachtoffers vallen bij het Mekelproces. Men is zelfs bang dat het hele stel ausgerottet zal worden. Hun houding is – ondanks het feit dat ze het weten – uitstekend! Ze stonden nu weer buiten klaar om hun burgerkleding aan te trekken. Het wachten daarop is iets vreselijks; je bent uiterst gespannen om een gevecht te kunnen leveren tegen de rechters en in plaats van dat ze daar fit kunnen aankomen, worden de mensen dodelijk vermoeid door dat lange wachten met al die rompslomp. Dan hadden wij in Scheveningen een betere service!

Om halfacht werden we naar onze kelders gebracht waar alles bij mij in orde was. Sinds mijn Heizerschap zijn er gelukkig nooit meer klachten binnengekomen. De enige bezoeken die ik ontvang, zijn die van mijn vrienden en de ss-soldaten; geen enkele Witte Muis vertoont zich meer in mijn gezellige kelder. Toen ik uit het raampje keek, zag ik het transport voorbij gaan. Een akelig idee, die vrachtwagens met die mannen erin. Wat worden wij Nederlanders toch geknecht! Hoe is het mogelijk, dat zo’n transport rustig door Amersfoort naar het Berghotel rijdt. Hoeveel moet een volk geleden hebben om eindelijk eens te ontploffen? Maar ja, de Moffenovermacht is nog zo verdomd groot en ze zijn zo zeker van hun zaak dat ze zich door niets van hun gewelddaden laten afhouden, al proberen ze het wel te verdoezelen. Maar eenmaal komt de tijd dat het anders zal zijn! God geve dat we dan onze haat in bedwang kunnen houden, want dan zal de Mof weer een heel schuchtere onderdanige Duitser zijn waaraan geen eer meer te behalen is. Wat zij ons hier aandoen – en al aangedaan hebben – kunnen wij Nederlanders toch niet in praktijk brengen.

Bij het bietsen kreeg ik van de wachtcommandant een extra stuk brood. Wat een vriendelijkheid. Onbegrijpelijk die Moffen! Of zou de garagebaan al vruchten afwerpen door zijn benzinebevoorrading en bandjesplakkerij? Zo langzamerhand ken ik al heel wat mensen van de ss. Nou, dat kan geen kwaad!

Vanuit mijn kleine kelder kon ik nog even contact krijgen met de gevangenen in de bunker. De voorman van de smeden was weer wat opgeknapt. Hij vertoonde zijn gezicht voor het raampje; een paar prachtige pleisters versierden zijn hoofd. Dat viel me geweldig mee, want ze zijn hier razend zuinig met Leukoplast. Het moet al heel erg zijn voordat ze daarmee een wond bedekken. Wat een geluk dat die burger verdwenen is, anders was de kans groot geweest dat nog meer Häftlingen door de mand zouden vallen. Hij vroeg mij nu om enkele mensen in de smederij te waarschuwen tegen de assistent-voorman die nu waarschijnlijk tot voorman benoemd zou worden. Hij vermoedde dat deze het verraad gepleegd had. Wat is het toch vreselijk dat gevangenen dit onder elkaar doen, alleen maar om bij Berg in een goed blaadje te komen en daardoor wat eerder naar huis gestuurd te worden. En dat natuurlijk ten koste van anderen. Luyten maakt het goed, maar die was ook Scheveningen gewend. Ik had hem net het laatste nieuws verteld – voorzichtig met het oog op die dubbele post – toen Willem de garageman eraan kwam met de boodschap dat ik op bevel van Titho direct in de garage moest meehelpen, omdat de beide anderen met 14 dagen tuinierwerk gestraft waren. Ze komen dus weer terug, jammer! Een ander zou 14 dagen strafcommando krijgen om daarna in een of ander zwaar commando geplaatst te worden. Daar zat een luchtje aan! Als ik nu direct met Willem mee zou gaan, zou ik het bewijs leveren dat ik eigenlijk helemaal niets te doen had. Bovendien moest Jan nog komen met het eten. Ik zei dan ook dat ik onmogelijk plotseling van de kachels weg kon lopen, maar dat ik direct zou komen als de ovens op temperatuur zouden zijn, anders zou ik last met Titho krijgen. Toen Jan kwam, waarschuwde hij mij dat ik niet meer bij hen in het varkenshok moest komen omdat de Unterscharführer van de wapenkamer – die tegenover het varkenshok achter een raam aan het werken was – iedereen controleerde die een bezoek gebracht had aan het Schweinenkommando. Die vent is idioot! Hij bemoeit zich met dingen die hem niet aangaan. Jan vertelde dat hij zo fanatiek was dat hij zijn prooi uit het raam besprong. Ik ben toen – om het verhaal te controleren – naar het varkenshok gegaan en ja hoor, op de terugweg werd ik ook besprongen, maar natuurlijk zonder resultaat. Om tien uur ging ik naar de garage. Er was niet eens zo veel te doen, maar om een goede indruk te maken, ging ik maar direct aan het werk. Ja, ik heb toch wel een ideale baan, want als het werk in de garage mij begint te vervelen, kan ik altijd naar mijn kachel gaan onder het motief dat mijn ovens niet in orde zijn. Mijn baantje is niet te controleren.

Titho droeg mij op om zijn kamer een schone beurt te geven. Dikke Willie moet er bij blijven staan om de alleenstaande telefoon te beschermen. Willem de garageman was jaloers op mij en mijn baantje omdat er zoveel peukjes lagen. Wat was het toch jammer dat die dikke erbij stond, want wat was hier veel te organiseren. Het stond hier vol met zakken zaaigoed. Titho is namelijk ook chef van de tuinderij. Tjonge jonge, wat een zak met heerlijke bonen stond daar in de hoek! De Dikke moest nu eigenlijk even opdonderen. Hij verloor mij echter geen ogenblik uit het oog.

Toen ik in de garage terugkwam was de Renault weer gemonteerd en ik had nu de taak om het vehikel schoon te maken. Dat is hier mijn specialiteit geworden al ben ik er niet verrukt over om alleen maar voor wasjongen te spelen. Ik zou graag wat meer van de autotechniek willen weten, dat kan nooit kwaad! Willem had nu in de garage het rijk alleen en organiseerde alles wat los en vast stond. Hij begon vanmorgen met een maaltijd rauwe aardappels met zout. Daartoe wikkelde hij de aardappels in een doek en ranselde er met een stuk hout op zodat een soort puree ontstond dat met wat zout nog niet eens zo gek smaakte.

Toen de Renault schoon was, ging ik de wagen van Heinrich de kampcommandant schoonmaken. Het zonnetje scheen heerlijk dus zonde om binnen te blijven. Ik ging daarom in mijn blote bovenlijf de wagen buiten oppoetsen. Aan de andere kant van het plein werden de sintelstorters onder handen genomen en er lagen al een paar man op de grond, maar na enige tijd kwamen ze weer overeind en begonnen weer met hun werk. Het uithoudingsvermogen van een mens moet wel verbazend groot zijn, want als je de behandeling in aanmerking neemt, verwacht je hier een veel groter aantal sterfgevallen. ss-kerels in burger – zeker een nieuwe lichting landverraders – stonden vol belangstelling naar de sintelstorters te kijken. Wat moeten deze mensen wel van dit alles denken? Is dit nu het ideaal waarvoor ze gaan strijden? Sommigen gooiden hun peuken in de sintels en ondanks het verbod van hun Arbeitsführer glipten de gevangenen van hun plaats om deze kostbaarheden te bietsen. Enkelen kregen daarbij een haal van de karwats, maar dat hadden ze ervoor over, want van twee peukjes kun je een sigaret maken en wat een genot zou dat straks niet geven!

Wat een schitterend weer was het toch en wat een genot om met een naakt bovenlijf te werken zonder die vervelende muts op mijn hoofd. Nu kan ik meteen mijn herinnering aan mijn Scheveningse periode – de brandplekken op mijn rug – door de zon laten bestralen. Het zijn bruine vlekken waarvan ik hoop dat ze door geregelde zonnebaden zullen verdwijnen, want ik ben er niet op gesteld om mijn hele leven met Gestapovlekken te moeten rondlopen.

Daar kwam Willem naar mij toe. Hij eiste de helft van Titho’s peukjes op. Want – zo vertelde hij – het was eigenlijk zijn taak geweest om Titho’s kamer schoon te maken. Titho had zich vanmorgen blijkbaar vergist, want hij bewaarde altijd zijn peukjes voor hem, Willem. Ik antwoordde hem dat ik dit Titho zou vragen en ging rustig door met mijn werk. Nu probeerde hij met andere fantastische verhalen de peukjes uit mijn zak te troggelen, maar elke aanval mislukte. Ik mag deze vervelende en oneerlijke zwarthandelaar niet en hij krijgt van mij niets. Ik kan betere en flinkere mensen met tabak gelukkig maken. Ondertussen werkte hij mee met het schoonmaken van de wagen en langzamerhand ontwikkelde zich een gesprek. Ik probeerde hem uit te horen over de toestand in de garage en vooral over alles wat zich achter de schermen afspeelt. Hij is bevriend met Gerrit – voor zover hij tot vriendschap in staat is – en die twee spoken heel wat uit! Ik gaf hem nu toch maar een paar peukjes, maar vertelde hem erbij dat hij op zijn nek zou krijgen als hij nog eens met zulke fantastische leugens aan zou komen. Hij probeerde me nu over te halen om samen te gaan organiseren, vooral op het gebied van roggemeel en aardappels. ‘Nee’, antwoordde ik hem, ‘met dergelijke dingen durf ik toch niet te beginnen en die dieverijen heb ik toch niet nodig door mijn relatie met de kapper.’ Toevallig kwam de kapper voorbij met een bak vol eten bij zich. Ik groette hem vriendelijk en vroeg of al dat eten voor de kippen bestemd was. ‘Ja’, zei hij, ‘de kippen moeten ook eens wat extra’s hebben.’ Hij houdt er werkelijk een toom van ongeveer 40 kippen op na. Willem keek stomverbaasd naar mijn relatie en zuchtte bij de gedachte aan al dat kostelijke voedsel dat nu zomaar naar de kippen gebracht zou worden. Ik beloofde hem dat hij – zodra ik er de kans toe zou krijgen – ook eens zou proeven van al die kappersheerlijkheden. Zo langzamerhand werd zijn tong wat losser. Hij begon met zijn collega’s en de radioman te belasteren; dat waren geen mensen. Hij vond ze eigenlijk te slecht om over te praten. Maar zijn collega’s interesseerden mij eigenlijk ook niet zoveel. Hij moest mij eens vertellen wat hij van de ‘staf’ wist, dus van de ‘garageheren’ onder leiding van Titho. Veel wist hij hiervan niet te vertellen, maar wel wist hij dat Dikke Willie en de burgerchauffeur de boel bestalen. Van Burger en Titho wist hij mij niets te vertellen, maar het scheen dat onder de voorganger van Titho – een zekere Hauptscharführer Franz – ontzettend werd georganiseerd. Daarom was die kerel hier verdwenen. Deze geschiedenis had hij van Gerrit en Willie gehoord. Dikke Willie, Franz en enkele anderen waren hier voornamelijk bij betrokken. Het ging in hoofdzaak om een handeltje in steekpenningen bij leveranties en het achterhouden van gedeelten van voorraden die geleverd moesten worden. Zo’n gedeelte – meestal aardappels of roggemeel – ging dan dadelijk de zwarte handel in. Jan Edens had me hierover al het een en ander verteld, zodat deze verhalen niet helemaal nieuw voor mij waren. Het was ook zo goed als zeker dat deze zaakjes gewoon waren doorgegaan toen Titho de leiding kreeg, maar hij scheen er zichzelf niet mee te willen bemoeien en had – zoals men vermoedde – aan zijn minderen aangeboden om buiten hem om voor zichzelf te zorgen. Hiervan schenen Gerrit en Willie te veel te weten; Willie had zelf weleens Dikke Willie geholpen bij het organiseren van aardappels voor de zwarte handel. Dit zou dan ook wel de reden zijn waarom ze zo licht gestraft waren, want hun zaak was meteen door Titho in handen genomen, waardoor ze dus ook door hem konden worden gestraft. Het wordt hoe langer, hoe interessanter! Zouden de Moffen in Berlijn al die rotte plekken in hun systeem niet zien? Of zou dit organiseren – in het groot dan – onder de persoonlijke leiding van vriend Göring staan? Die heeft tenslotte laten zien wat organiseren is! Hoe is het toch mogelijk dat zo’n systeem zich zolang kan handhaven als zelfs de partijbonzen niet vies zijn van dergelijke praktijken. Zouden deze praktijken als het ware vanzelf groeien uit hun ‘inpik’systeem? Alles drukken ze achterover, het is dieverij op grote schaal! Het hele Moffenlager is gemeubileerd met ‘beschlagnahmte’ of zeg maar liever ‘gestolen’ goederen. Ze kunnen hier net zoveel radiotoestellen krijgen als ze maar wensen en de mooiste clubfauteuils staan op de diverse bureaus. Een Mof steelt niet, hij organiseert slechts! Dat is mij door Titho verteld! Ik wist wel dat Berg – onze eerste beul – ook van diverse leveranties profiteert, want ik heb zelf gezien dat hij een mand met eieren aannam toen een boer hier een paar zakken met rogge bracht. Hij en Titho verdeelden toen de eieren onder elkaar.

De wagen was nog niet klaar toen Titho mij kwam roepen. Ik moest voor hem een grote handwagen zien te krijgen voor het vervoeren van de tabak. Ik had gisteravond al gehoord dat de tabak toen nog niet weg was, maar dat het transport pas vandaag zou zijn. Daar de handwagens meestal in gebruik zijn, heb ik op mijn manier er maar eentje besproken. We hebben namelijk twee wagens op rubberbanden en van de beste wagen haalde ik het ventiel eruit; sissend ontsnapte de lucht. Dit is de zekerste manier om een wagen te reserveren, want dan denken de anderen dat de band kapot is en daarom laten ze de wagen staan. Mal Herunter kwam mij in mijn werk storen, maar ik vertelde hem dat dit ‘kommandiert’ was en dit toverwoord opent meestal alle deuren. Toen ik klaar was, liep Mal Herunter met mij mee en vroeg of ik tijd had om de achterband van zijn fiets eens na te kijken. De band liep namelijk steeds langzaam leeg. Natuurlijk had ik tijd om hem te helpen. De meeste van deze fietsen zijn op de een of andere manier georganiseerd en meestal gebeurt dit fietsen meepikken na een huiszoeking waarbij de bewoners gearresteerd zijn. Ik nam zijn fiets mee en vroeg hem waar ik hem kon vinden om de fiets weer af te geven. Nee, dat was niet nodig; hij zou over een uur wel langskomen, dan zou de band zeker wel nagekeken en gerepareerd zijn? Ja zeker, dan zou het werkje klaar zijn! Ik begon dadelijk het bandje na te kijken, maar de binnenband was volkomen verrot en praktisch viel er niet veel aan te repareren. Nu had ik van Willie gezien dat hij zo’n band eenvoudig doorsneed om dan de einden over elkaar heen te plakken. Dat zou ik ook wel kunnen doen! Maar hoe ik ook werkte, het lukte me niet. Op het laatst zat ik onder de kleefstof en als de band nog geheeld had kunnen worden, zou hij misschien alleen maar om een kinderfietsje passen, want door steeds slechte plekken weg te knippen was de band veel te kort geworden; hij zou nu zeker niet meer om Mal Herunter’s wiel passen. Wat moest ik nu doen? Ik wilde in ieder geval Mal Her-unter te vriend houden! Hoe dan ook, dat bandje moest in orde komen. Daar viel me wat in! Dikke Willie had op zijn kamer een stuk of zeven binnenbanden liggen die voor de zwarte handel bestemd waren. Met stoffer en blik gewapend, heb ik nu een inbraakje gepleegd in Dikke Willie’s kamer en het resultaat was dat Mal Herunter een spiksplinternieuwe binnenband om zijn wiel kreeg. Ik durfde hierna de fiets niet bij mij te houden en ging daarom de eigenaar opzoeken. Eindelijk vond ik hem in de smederij en daar vertelde ik hem van zijn slechte band en dat ik een pracht van een binnenband op de kop had kunnen tikken. Fabelhaft was dat! Hij zou natuurlijk niets vertellen en hij was er ook niet toe verplicht, want in de garage waren ze zelf niet te vertrouwen; ze hadden daar indertijd een nieuwe binnenband van hem omgeruild tegen een oude band, wat ze natuurlijk hadden ontkend. Ja, zo waren de praktijken uit de garage. Ik had zelf eens gezien dat Stuivenberg, de chauffeur, de binnenbanden organiseerde van Der Maxe en hij was toen zelfs zo brutaal om er niet eens andere banden in te doen. Mal Herunter was zelfs verontwaardigd dat ik kon denken dat hij zou gaan praten terwijl ik hem zo goed geholpen had! Nu moest ik even met hem mee achter de smederij en daar kreeg ik drie sigaretten van hem. Toen vertrouwde hij mij plotseling niet meer. ‘Es ist gewisz eine Luge. Sie haben keine neue Hinterreifen umgelegt!’ Maar nadat ik hem toegezegd had zijn oude band te zullen tonen, of zijn buitenband er hier af te halen, werd ik geloofd.

Bij mijn terugkeer naar de garage klonk de bel van twaalf uur. Samen met Piet – mijn collega Heizer – wandelde ik het Lager in. We stonden nog steeds op een Arbeitszettel en moesten ons daarom gelijk af – en aanmelden. Onder het eten hoorden wij dat er waarschijnlijk een transport naar Duitsland in voorbereiding is. We hopen nu zo dat we daar eindelijk eens bij mogen zijn, zodat het onzekere van ons afgenomen wordt; dit zenuwslopende wachten begint bij vele ‘Oranjewachters’ de geestkracht te breken. Wat kwam daar in ’s hemelsnaam aan? Een man kwam de barak met een verdwaasd gezicht binnenstrompelen. Wij kenden hem niet, want hij hoorde niet in deze barak thuis. Nu bleef hij wijdbeens voor de ingang van onze barak staan. Zijn gezicht zat onder het bloed en zand en zijn uniform was beschadigd en smerig. Ondertussen stond hij daar maar te grijnzen. Ik liep met een paar man naar hem toe, maar hij reageerde met afweerbewegingen. Hij riep nu maar zachtjes voor zich heen: ‘O God, niet doen!’ Het was een hele toer om hem te kalmeren. Maar hoe moest die man in drie kwartier zo opgeknapt worden dat hij straks weer naar zijn werk kon! Want over een uur begon het werken immers weer. Zou het niet veel beter zijn om hem maar ergens te laten liggen of konden we hem niet naar het revier brengen. Maar het revier mag alleen maar op Moffenaanwijzingen opnemen of er moest een ongeluk gebeurd zijn. Deze man was echter gestraft. We namen hem nu zelf maar onder handen. In het waslokaal kleedden we hem uit en wasten hem met water af. Ondertussen werd hij gevoerd en ook daar knapte hij merkbaar van op. Tussen de huilbuien door kwam zo langzamerhand het hele verhaal los. Hij kon vanochtend niet meer, doodop was hij van het betonrollen. Het was ook zo’n hels werk om die zware ringen door slecht terrein te rollen. Plotseling werd hij afgeranseld, omdat ze de indruk kregen dat hij niet wilde werken. Voor de betonring zakte hij in elkaar. De Arbeitsführer gelastte nu de anderen de ring verder te rollen en als het moest, dan maar over dat lichaam heen. Het slachtoffer was niet bewusteloos, alleen hij had niet meer de kracht om op te staan. De rol kon haast niet door het zand getrokken worden; laat staan als daar een lichaam voor lag. Het werd een marteling van ongeveer een kwartier. De man had doodsangsten uitgestaan. Af en toe kwam hij in de knel maar door sabotage van zijn vrienden schuurde de rol meestal alleen maar tegen hem aan. Deze sabotage werd weer de oorzaak van een ranselpartij in het groot. Toen de man eindelijk bewusteloos was, scheen de martellust van de Mof bevredigd te zijn en bovendien werd het tijd om met het werk op te houden, want het was al tegen twaalf uur. Een mooi staaltje van wat jullie kunnen, ellendige Germanen! Wij hadden hem nu weer vrij goed opgeknapt, al stond hij nog over zijn hele lichaam te beven. Daar klonk de bel en onze patiënt ging weer naar zijn Arbeitskommando. Good luck en houd je taai! Ik was erg benieuwd of hij goed door de middag zou komen, want de middagen zijn veel zwaarder dan de ochtenden. Het is een hele ruk van een tot zes uur, en een uur om iemand te laten herstellen van een dergelijke behandeling is wel wat heel weinig!

Nu moest ik weer voor de kachels gaan zorgen. Wat heb ik er in deze periode toch al een hoeveelheid kolen doorgejaagd! De andere Heizers zijn trouwens ook niet zuinig. Alles wordt hier zoveel mogelijk verspild. Sabotage, wat een venijnig woord, maar wat een prachtig wapen is het niet! Dat is nog het enige wat je hier kunt doen, al is het op beperkte schaal. En het mooie is dat de Mof ons een handje helpt.

De wacht werd afgelost en daar kwamen de ss-helden binnen. Ze vertelden mij dat er weer nieuwen gekomen waren, waarvan de meesten uit de wa en de Arbeidsdienst kwamen. Ik dacht wel dat de Arbeidsdienst als nationaal-socialistisch voorportaal dienst moet doen! Er heerste wat onrust onder de heren van de ss: 20 april aanstaande zullen de meesten van hen de eed van trouw aan de Führer moeten afleggen en dit betekent meestal een aftocht naar het front. Het grootste gedeelte voelt hier blijkbaar niet veel voor. Een heerlijk spelletje vond ik het om dat angstvuurtje wat op te rakelen, vooral omdat velen van hen daar gevoelig voor waren.

Na dit bezoek moest ik dadelijk naar de garage omdat mijn hulp daar dringend nodig was, nu twee man voor straf verdwenen waren. Mijn eerste werk was om alles klaar te maken voor het tabaktransport. De gereserveerde wagen – die daarvoor moest dienen – stond al gereed op het plein, maar er was niemand bij; de andere commando’s hadden hem maar wijselijk laten staan, want de banden waren leeg en het is niet bepaald een genoegen om daarmee te moeten rijden! Nu Titho, we zijn klaar. Kom nu maar op met je tabak. Ik was benieuwd of er voor ons nog wat tabak zou afvallen, al hadden we meer dan genoeg. Nog een beetje erbij kon nooit kwaad en daarom trokken we bij het opladen nog een paar handenvol uit de balen. Tijdens het transport lette Titho angstvallig op dat er niets verloren ging. Wees maar niet bang man, onze voorraad is nu groot genoeg; de rest mag je houden. Op de terugweg zagen we de Mekels langskomen die als beesten in vrachtwagens vervoerd werden. Ze zagen er erg vermoeid uit. Het valt voor hen ook niet mee, vooral met het hopeloze voorbeeld van de od’ers voor ogen. Wat een geluk dat ik wat objectiever tegenover dit proces kan staan, anders zou het niet vol te houden zijn!

Nu moest ik de vrachtwagens schoonmaken. Alsof er wat schoon te maken viel, er waren toch geen varkens in vervoerd! Enfin, Befehl ist Befehl zeggen de Moffen, dus zette ik de wagen in het zonnetje, trok mijn bovenkleding uit en begon de wagen op te poetsen. In de verte kwam al schreeuwend het Jodencommando aan. Ze sleepten een zware wagen, opgeladen met zand, over de pas gestrooide sintels. De potige Oberscharführer liep erbij te slaan en te brullen, geholpen door Der Maxe of ‘Hermann Göring’ zoals we hem hier noemen. Vanhier uit zag ik al dadelijk dat het een extra marteltocht was, want deze zware vracht kon net zo goed over de betonnen weg getrokken worden. Maar dat zou te gemakkelijk zijn geweest voor die door der Führer vervloekte Joden. Die krengen moesten hier toch maar zo gauw mogelijk afgemaakt worden! Wat een eer is het eigenlijk om zo door de Mof gevreesd te worden! En waar is die vrees op gebaseerd? Zeker, er worden genoeg redenen opgenoemd; al het kwaad dat door de mens gedaan is, wordt de Jood in de schoenen geschoven. Hoe men het weet te draaien of te keren, altijd heeft de Jood het gedaan. Of zou het een voortwoekeren van de Goebbelspropaganda zijn die in het begin van het nazidom een vijand moest trachten te vinden om te bestrijden. En wat was toen eenvoudiger en succesvoller dan de Jood van alles de schuld te geven! Die heeft geen land achter de hand om hem te beschermen. Het hondengebroed werd nu weer opgevoed, of, zoals de Mof zegt; ze kregen hun ‘Erziehung’. De wielen van de zware wagen liepen steeds in de sintels vast en toen na diverse pogingen de wagen niet verder kon, begonnen de twee helden een ware slachting onder de Joden te houden. Ze moesten buiten het Lager ook al afgebeuld zijn, want een lichaam lag dwars over het zand van de wagen. Als de man daar bewusteloos lag, zou er grote kans zijn dat hij stikte, want hij lag voorover in het zand. Allen spanden zich nu in om de wagen weer op gang te krijgen, maar de enige beweging die erin te brengen was, was het voor – en achteruit brengen van de voorwielen door het heen en weer rukken aan de disselboom. Links en rechts vielen de klappen, maar niets hielp. Het leek mij anders wel toe dat er genoeg mensen waren om die wagen te trekken, maar ja, wat kan zo’n halfverhongerde groep nu eigenlijk presteren! De meesten konden niet veel anders doen dan op de spaken leunen. Hoe langzaam kroop hun wagen vooruit op de betonnen weg, laat staan nu in die laag ruwe sintels! De Moffen probeerden nu een nieuwe methode; allen kregen aan de wagen een andere plaats toegewezen zodat de krachtsverdeling nu misschien beter was. Op het teken dat ze zich moeten aanzetten, regende het tegelijkertijd slagen op hun ruggen en wee degene die het waagde zijn handen van de wagen terug te trekken! De wagen zat muurvast, er was geen beweging meer mogelijk. Zelfs het heen en weer rukken aan de disselboom ging erg zwaar. Nu kon ik het niet langer aanzien; uit de garage nam ik een paar lange planken en een schop en met Piet, die ook had staan kijken, ging ik naar de vastgelopen wagen. Toen we daar aankwamen, werden we eerst weggejaagd, maar nauwelijks waren we weer terug bij de garage of we werden weer geroepen. Met de schoppen maakten we twee gleuven voor de planken die we onder de voorwielen legden. De Moffen zagen nu zelf wel in dat het hun eigen stommiteit was. Ik genoot toen de Arbeitsführer van de sintelstorters zijn beklag ging doen omdat zijn collega’s over de sintels reden. In ieder geval kregen we nu de opdracht om de wagen zo snel mogelijk weer op de weg te brengen. Het duurde nog een uur voordat we weer op de betonnen weg stonden en dat nog wel met behulp van anderen! De bewusteloze moesten we nu van de wagen afhalen en ‘am Tor’ brengen, maar omdat de poort vanaf de wagen niet te zien was, werd hij stiekem naar het revier gebracht en daar in de gang gelegd. Zijn brengers durfden hem niet verder te dragen, want anders zouden ze daar te veel last mee krijgen. Nu kon tenminste gezegd worden dat hij ‘am Tor’ gelegd was en dat niemand wist hoe hij in het revier terechtgekomen was. De opdracht om de man te vervoeren kon wel door een andere Arbeitsführer aan een paar willekeurige gevangenen gegeven zijn. Het revier zou het wel begrijpen en de man verder helpen. Het zaakje was goed voor elkaar en verder werd er niet meer over gesproken.

Na het eten staken Jan en ik een sigaret op. Voor de overkant had ik wat tabak meegenomen, maar ondanks die gift lieten die roofvogels ons niet met rust. Wat roken betreft zit je nergens veilig en de meesten schamen zich niet om van tevoren vast het peukje te bespreken en dat is dan nog heel netjes, want maar al te vaak komen ze bij ons staan om een trekje mee te genieten. Hoever ik me soms ook voel afgezakt, aan dat ‘om een trekje vragen’ of ‘een trekje geven’ heb ik nog nooit meegedaan. Maar ja, wie weet wat je doet als je helemaal niet meer aan tabak komen kunt. Jan en ik hebben nu maar afgesproken om ’s nachts te roken na de avondbel. De Mekels lopen hier vrij rond dus kon ik zonder moeite Katan te spreken krijgen en hem vragen naar de belevenissen van die dag. Hij vond het proces een verloren spel en rekende vast op de doodstraf. Ik trof bij hem dezelfde houding aan als bij de od’ers; het kon hem niet zoveel schelen als al het werk maar niet voor niets was geweest. ‘Het is wel moeilijk zo jong te sterven, maar het is toch de moeite waard geweest als het een klein onderdeeltje aan de eindoverwinning geholpen heeft’, zei hij. Daar kwam mr. Kan ook aan. Evenals Katan was hij heel rustig, ondanks het weten wat hem te wachten stond. Het zijn prettige rustige mensen, zo heel anders dan de meeste van hun geloofsgenoten. Ik vroeg hen of hun Jood-zijn geen beletsel was om zich Nederlander te voelen. Verontwaardigd wezen zij deze gedachte af. ‘De Joden’, zei Kan, ‘of liever gezegd een heel groot gedeelte van hen, zullen nooit hun plaats in een volk weten te vinden omdat er altijd een spanning zal blijven bestaan tussen twee rassen. Maar dit hoeft nog niet te betekenen dat we ons geen Nederlander zouden voelen. Ik voor mij voel mij volkomen Nederlander maar ik ben mij wel bewust van mijn Joodse afstamming. Het mooiste zou zijn als we weer tot een volk konden verenigd worden, maar de bezwaren daarbij zijn geweldig groot!’ Prachtmensen zijn deze beide Joodse Nederlanders! Evenals voor de od’ers is het voor hen een pijnlijke gedachte dat ze waarschijnlijk de intocht van de Koningin niet meer zullen meemaken. Zij betekent voor ons allen het symbool van de vrijheid.

Piet Pronk, de schoonzoon van Mekel, kwam nu ook bij ons staan. Ook voor hem wordt op de doodstraf gerekend, maar misschien valt hij door zijn jeugdige leeftijd in de termen om gratie te verkrijgen. Ik schat hem op ongeveer 19 jaar, maar ondanks zijn leeftijd is Piet een man. Er is bij hem geen spoor van angst te ontdekken. Alles doet hij even kalm en rustig. Een krankzinnig idee dat deze mensen er over een paar maanden misschien niet meer zullen zijn! En wanneer volgen wij? Want wij blijven toch niet voor niets zo in dit vervloekte kamp hangen!

Voor het avondappèl zoek ik Hoogentoorn nog even op om hem een sigaret te brengen. Samen gaan we alles na wat hij het beste voor het Kriegsgericht zou kunnen verklaren, want hoogstwaarschijnlijk moet hij morgen al voorkomen. Er zal een massa afhangen van de verklaringen van Cohen, want die is degene geweest die van Hoogentoorn de spionagegegevens in ontvangst genomen heeft. Ik zie verder geen uitkomst voor hem. Het enige wat hij zou kunnen doen is zich dom houden en net doen of hij niet ingezien heeft wat hij eigenlijk deed, maar zo’n houding past al heel weinig bij Hoogentoorn. Hij zegt dan ook: ‘Nee, zoiets zou ik nooit willen doen! De kogel krijg ik toch en dan maar liever op een eervolle manier.’ ‘Maar’, raad ik hem aan, ‘vraag in ieder geval aan Cohen of hij zijn verklaringen omtrent jou in die richting zou willen doen.’ ‘Och, laat nu maar’, zegt hij, ‘ik heb deze wedstrijd nu toch verloren.’ Maar na enig praten belooft hij mij nog met Cohen te zullen spreken. Cohen zelf komt er toch niet meer onderuit, want daarvoor hebben de Moffen te veel bewijzen in handen dat hij actief gespioneerd heeft. Ik ben erg benieuwd hoe Cohen zich zal houden. Zijn gedrag tegenover Mante – wat het organiseren van die levensmiddelen betreft – was wel wat vreemd, maar het is best mogelijk dat hij zich in dit proces heel anders gedraagt. Hij weet dat hij het toch niet meer halen zal. Ik word misselijk bij het idee dat al die kerels met één been in het graf staan. Daar komt de onzekerheid nog bij waarin wij zelf verkeren; de kans op behoud is maar heel klein geworden. Vooruit Tommies, komen jullie zo snel mogelijk! Er zou hier nog zoveel te redden zijn. Soms is alles verdomd moeilijk te dragen. Konden we maar tegen deze terreur in opstand komen. We laten ons eigenlijk maar als vee afslachten. Niets, maar dan ook niets wordt ertegen gedaan. Maar zou ik nu zelf een paar Moffen om zeep kunnen helpen als bij mij het doodvonnis is uitgesproken? Ach nee, ik geloof het niet. Toen ik nog in Scheveningen was en er heilig van overtuigd was dat ik ter dood veroordeeld zou worden, waren mijn gedachten ook ver van moordgedachten. Maar enfin, laten we er maar niet te veel over praten, er is toch geen bal aan te doen. We zullen wel zien hoe het afloopt!

Het is nu donker en Jan en ik genieten van onze sigaret. Zo langzamerhand raak ik door mijn voorraad heen, vooral omdat er zoveel weggegeven is. Maar ik heb nog genoeg losse tabak, al valt het niet mee om weer over te moeten gaan op bietssigaretten. Maandag komt Mayer weer, wie weet wat hij dan allemaal meeneemt! Ondanks dat heerlijke vooruitzicht heb ik vanavond behoorlijk de pest in. Maf ze Jan!

16 april 1942

De Mekels moeten zich vanochtend weer voor het transport naar het Berghotel klaarmaken. Ik heb ook gehoord dat het vonnis aanstaande zaterdag uitgesproken zal worden. Ook dit proces drukt mij en de andere Oranjewachters wel erg zwaar. Ik had mij er van tevoren nog wel zo goed mogelijk tegen gewapend, maar ik word er weer vanzelf ingetrokken. Vooral de onzekerheid, wat er met onszelf gaat gebeuren, werkt erg deprimerend. Ik moet nu zo langzamerhand definitieve maatregelen nemen om, als het plotseling nodig is, te kunnen ontvluchten. Desnoods kan ik in dezelfde nacht dat onze nummers afgeroepen worden voor transport een poging wagen. Ik moet dan maar hopen dat het weer wat meehelpt. Het Lager uitwandelen over de Schiesstand lijkt mij wel het beste, vooral omdat ik op deze tocht vrij eenvoudig burgerkleding zou kunnen meenemen. Daarna komt de Citroën in aanmerking, al is hierbij het bezwaar dat ik van tevoren niet kan weten welke kant hij uit zal rijden. In ieder geval kan ik bij acuut gevaar de nachtelijke tocht over de prikkeldraadhaag maken, al moet ik er dan rekening mee houden dat er alarm geblazen zou kunnen worden. Maar het voordeel van deze methode is dat het dan donker is en dat ik het terrein op mijn duimpje ken! In ieder geval ben ik van plan deze kwestie vandaag nog te onderzoeken; het geeft mij een enigszins rustig gevoel dat ik in een eventueel noodgeval iets zou kunnen doen en niet willoos aan dat Moffentuig overgeleverd zou zijn.

Voordat ik met het Schweinenkommando het Lager uitgevoerd word, kan ik nog even met de Mekels spreken. Polman moet vandaag voorkomen. Nou, naar zijn spreken te oordelen zal het voor hem nog wel meevallen. De mensen zien er afgetobd uit. Hoe kan het anders! Ik vind het een onmenselijkheid om vanuit deze omgeving te moeten procederen. Na hun sterkte toegewenst te hebben, stellen we ons bij de poort op om naar ons werk gebracht te worden. Wacht, daar heb je Jan. ‘Zeg Jan, zou ik een lange broek van je kunnen krijgen? Jan Edens dacht dat je er wel een voor mij had.’ Tot zijn spijt kon hij me er niet meer aan helpen, maar misschien had hij nog wel een hoed voor mij. Graag, alles is welkom, vooral nu ik zo’n prachtige bergplaats heb!

Mijn kelder ziet er smerig uit; zeker weer nachtelijk bezoek gehad van de Nederlandse ss! Het voordeel is dat het er wemelt van de peukjes. Terwijl ik aan het opruimen ben, zie ik de Mekels voorbijgaan. Dikke Willie zit aan het stuur. Wat haat ik op dit ogenblik die ellendige Moffen en hun satellieten. Ik maak nu zelf mee wat voor tuig het is. Als het werkelijk mannen van karakter waren die alles deden uit idealistisch oogpunt, nou ja, dan was er niet veel van te zeggen, maar achter deze zogenaamde orde en tucht heerst een geweldige corruptie en ze bedriegen hun eigen zaak. Ik heb nu toch bewijzen te over dat ze in de zwarte handel zitten ten koste van de Wehrmacht. Hoe is het in ’s hemelsnaam mogelijk dat zo’n stelsel een dergelijke macht kan vormen en dan nog wel voor zo’n lange tijd! Alles is toch slechts schijn bij de Moffen. Hoe gruwelijk zal straks hun ineenstorting niet zijn! Maar laat dan in godsnaam de mensheid ervoor zorgen dat de Duitser wel leven kan, maar dat het militarisme de kop ingedrukt wordt. Geef ze geen kans meer om zich te bewapenen!

Bij de kleine kachel maak ik nog een praatje met Luyten. Waarom zou hij nog steeds cellulair zitten terwijl het od-proces toch allang afgelopen is? Als ze maar niets gevonden hebben dat zwaar tegen hem kan getuigen. Om negen uur komt Jan weer met diverse heerlijkheden opdagen. Zo langzamerhand is mijn honger haast niet meer te stillen; het schijnt dat ik veel in te halen heb. Maar hoe moeten de anderen zich dan wel niet voelen die na een ziekte niets extra’s krijgen! Jan vertelde mij dat Gerrit en Willie uit de garage – die voor straf in de tuinderij moeten werken – nu de hele dag om het varkenshok heen hangen; ze zijn er haast niet weg te slaan! Het zijn nu echte bietsers geworden, overal zie je ze naar voedsel zoeken. Het valt voor die knapen ook niet mee om uit de garage gezet te worden, waar ze elke dag genoeg aardappels konden eten. Ze rammelen nu zeker van de honger, want hun vriend Willem, die alles nu voor zich alleen heeft, denkt er niet aan om zijn collega’s te helpen. Maar ze moeten het nu maar 14 dagen volhouden; dergelijke types zullen hun kostje heus wel bij elkaar scharrelen! Titho vindt het anders onaangenaam dat hij die twee moet missen. Ik heb wel gemerkt dat hij alleen strafte omdat de overtreding te officieel was geweest. Hun straf was dan ook belachelijk licht vergeleken met die van anderen die soortgelijke overtredingen hebben begaan.

Ik hoor nu in de garage het gerucht bevestigd dat er een groot transport naar Duitsland vertrekken zal. Burgers weet niet of wij erbij zijn, maar hij denkt van niet, anders zou het in de garage zeker bekend zijn. Ik hoop dat hij het mis heeft, want wat zou het heerlijk zijn om zekerheid te hebben! Het knaagt zo langzamerhand toch wel heel erg, dat niets weten. En daarnaast krijg ik schoon genoeg van deze hel met zijn verschrikkingen. Iets zwaarders dan Amersfoort bestaat er dunkt mij niet en het lijkt mij dat elke verandering alleen maar verbetering kan zijn. Het is haast niet vol te houden om elke dag in zo’n hel te moeten leven.

Op mijn manier heb ik het erg druk. Begint het mij in de garage te vervelen dan moet ik hoognodig naar mijn kachels kijken. Ik krijg vanmorgen de speciale taak toegewezen om de wagen van de kampleider, de Obersturmführer Heinrich, te onderhouden. Elke ochtend moet de wagen ‘fahrbereit’ zijn. Deze Ford heeft een prachtig ontvangapparaat aan boord. De ultrakorte golf is zeer duidelijk door te krijgen. Zou Heinrich af en toe naar de Engelse stations luisteren, want een vorige keer stond de radio op de 31-meterband toen Heinrich met de wagen terugkwam. De auto is een mooie in beslag genomen Ford, de oude nummerplaten lagen nog achter in de bak. Na de wagen van onder tot boven schoongemaakt te hebben, ga ik met mijn kruiwagen het Lager in om een kleine inspectietocht te houden achter barak 3. Mijn plank ligt er nog, dus bij stormweer of – in geval van nood – bij helder weer kan ik de kans wagen. Het zou prachtig zijn als ik nu voor de achterdeur van onze barak een eenvoudige loper had, dan hoefde ik mij niet uit het tuimelraampje te laten zakken. Dat raam zou veranderd moeten worden, anders kan ik er niet door. Bovendien is het gevaarlijk om je uit zo’n raam te laten zakken, want tijdens het zakproces kun je niet zien of er eventueel gevaar op komst is. Nee, beter het raam vermijden! Achter onze barak is niemand te zien en ongemerkt neem ik de grootte van het sleutelgat op. Nu naar de smederij, misschien kunnen ze daar een loper voor mij maken. Maar bij de smederij zie ik voor het raam Titho staan. Nou, die moet natuurlijk wel buiten het complot blijven! Het lijkt me een goed idee om nog even een kijkje bij de Schiesstand bij de Kieschgrube te nemen. Ik hoop dat alles daar nog vrij is. Warempel, nee, het is mis! Deze prachtige weg is voor mij afgesloten. De Mof schijnt een nieuw Schiesstandkommando in elkaar gezet te hebben. Typisch, dat ik daar niets van gehoord heb. Er zijn daar nu ongeveer 60 man aan het werk met een postenketen om hen heen. Vreselijk jammer dat deze weg afgesloten is, maar enfin, niet over getreurd; tenslotte heb ik al een andere weg en misschien zijn er nog wel meer mogelijkheden. Ik zal me nu maar op de vrachtwagen concentreren en er direct aan beginnen, vooral nu de vrachtwagen op zo’n prachtige plek in de garage staat. Maar laat ik eerst even met die loper beginnen. In de smederij kan ik nu niet komen, daar is te veel oppas. Weet je wat, ik ga het zelf proberen. We hebben immers een slijpsteen die per minuut een paar duizend toeren maakt! En stukken hard metaal zijn er genoeg te vinden. Na enig zoeken krijg ik zo’n stuk te pakken en op de slijpsteen werk ik hem bij. Het resultaat ziet er werkelijk vrij solide uit. Ik kan nu elke dag de loper in het slot passen en als het niet past, dan slijp ik hem bij!

Hierna kruip ik gewapend met een poetsdoek en een oliepomp onder de vrachtwagen. Het ziet er werkelijk ideaal uit. Van de zijkanten kan ik niet gezien worden en de inkijk van achteren is heel moeilijk, want die wordt belemmerd door twee zware reservebanden. Bovendien geloof ik niet dat iemand de neiging zou hebben om onder de wagen te kijken. Dit heb ik de wacht nog nooit zien doen. Nee, uit psychologisch oogpunt is dit een absoluut veilige plaats. Tijdens de tocht zou ik op de ijzeren bogen moeten zitten die de chassisbalken onderling verbinden, maar dat is me te laag. Het zou beter zijn om tussen de balken een stevige plank vast te zetten. Tijdens de rit zou ik daarop kunnen zitten, al is het in sterk gebogen houding. Mijn voeten zou ik daarbij op de ijzeren boog kunnen zetten. Op de een of andere manier zou ik mij natuurlijk moeten verkleden. Dit zou zittend wel gaan, maar om mijn kleren weg te kunnen hangen moet ik aan mijn rechterhand een soort kapstok hebben. De kunst van zo’n ontvluchting is dat de Mof mij de eerste uren niet mist en dat ze er geen idee van hebben op welke wijze de ontvluchting tot stand gekomen is. Het beste lijkt mij dat ik – op mijn pantoffels of schoenen na – alles onder mijn uniform aantrek. Onder het werk in de garage heb ik mijn uniform nooit aan, dus daarvoor hoef ik geen plaats te reserveren. Ik zou alleen haken nodig hebben voor mijn broek, mijn klompen en de puttees. Zodra het dan tijd zou worden om de wagen te verlaten, zou ik mij in sportkostuum op straat vertonen. Nu bekijk ik de situatie eens of de mogelijkheid bestaat om de wagen langzamer te laten rijden of te doen stoppen. Ja, die mogelijkheid bestaat! Burgers komt aangewandeld en vraagt of alles in orde is. Zeker, alles is klaar en doorgesmeerd. Ik raak met hem in gesprek; hij schijnt mij wel te mogen en het gesprek leidt vanzelf naar onze zaak. Ik leg hem uit wat een ellendig leven het voor ons is om maar steeds niet te weten wat ons te wachten staat. ‘Zeg Burgers, zou je me een plezier willen doen en mij dadelijk waarschuwen zodra hier een bevel komt voor een transport van de Oranjewacht?’ Ik vraag hem dit, want zo’n transport wordt meestal een week van tevoren besproken om de wagens hiervoor vrij te houden. Het verwondert mij wel dat hij niet vraagt waarvoor ik dit wil weten. Hij mag niets vermoeden, dus ik zeg: ‘Burgers, kan ik je wat toevertrouwen?’ ‘Zeker, ga je gang.’ ‘Kijk, de zaak zit zo; de Duitse kapper is zo vriendelijk om mijn vrouw te waarschuwen zodra er wat gebeurt. Die kan dan dadelijk naar mijn advocaat gaan. Maar je zult hier niet over spreken, hè?’ Hij begrijpt alles en hij zal me dan ook waarschuwen zodra hij iets hoort. Ik heb de Duitse kapper maar op goed geluk te berde gebracht, omdat ik dat heer nog nooit in de garage gezien heb. Toch ben ik ervan overtuigd dat Burgers zijn mond zal houden. Ik dank hem hartelijk voor dit bewijs van medeleven en breng het gesprek nu op het roken. ‘Heb je er al eens over nagedacht of je naar mijn huis wilt gaan om wat rokerij te halen?’,vroeg ik. ‘Ja, maar dat is zo donders gevaarlijk; kijk maar eens naar de bunker! Meestal komen die lekken uit en dan zou ik als nationaal-socialist het nog veel zwaarder hebben dan een gewoon iemand.’ Ik coupeer het verdere gesprek hierover door te zeggen dat hij er dan nog maar eens over moet denken. Opeens zegt hij: ‘Waarom vraag je dergelijke dingen niet aan de Duitse kapper?’ ‘Nee’, antwoord ik hem, ‘als oude kennis uit Zeist wil hij wel af en toe eens naar mijn vrouw gaan om te zeggen dat ik het goed maak; en in het geval dat ik hier weg moet, wil hij haar ook wel waarschuwen, maar iets meer dan dat wil en kan hij niet voor mij doen’. ‘Ja’, zegt Burgers, ‘dat kan ik me voorstellen.’ Een geschikte vent deze Burgers, maar het is een volkomen fantast en daardoor natuurlijk ook lid van de nsb. Ik weet al haast niet meer wat hij allemaal geweest is, hij heeft ook zoveel verhalen over zijn dapper leven verteld. Tot de capitulatie zat hij bij de Inlichtingendienst en wist mij daardoor vele dingen te vertellen over onze gs iii. Diverse uitvindingen heeft hij op zijn naam staan, onder andere de geluidloze toiletafvoer! Hij was erg gepikeerd toen ik hem eens vroeg of – in plaats van het lawaai – het zesde couplet van het Wilhelmus begint te spelen. Een andere keer vertelde hij me dat hij met prof. Klopper uitvindingen gedaan had. Hierbij schijnt de professor volkomen afhankelijk van hem te zijn geweest. Maar ondanks zijn superioriteit was hij door die kapitalist weer in zijn nek gekeken, wat natuurlijk erg dom was met zo’n slimme nsb’er. Ik zal maar niet al te hatelijk doen en hem te vriend houden, want er schuilen vele mogelijkheden achter dit heerschap. Misschien zou via hem ook contact met huis gemaakt kunnen worden! Dat zou minder gevaarlijk zijn dan met Mayer, want Burgers spreek ik altijd in de garage en als we elkaar iets willen geven zal niemand daar iets achter zoeken. Met Mayer is het veel gevaarlijker om in het openbaar te spreken. De vorige keer heb ik de militaire houding aangenomen en hem gevraagd of hij in mijn kelder wilde komen.

Daar komt ‘Knipperoog’ aanrijden, ofwel de Obersturmführer Heinrich. Stuivenberg de chauffeur, die ook de wagen uitkomt, vraagt mij alles nog even af te stoffen. Zeker, dat komt direct in orde! Wat ziet die wagen er smerig uit. Het is net of ze dwars door de hei zijn gereden! Voorzover het bij de Germanen mogelijk is, kan Knipperoog onder hen de titel van ‘heer’ dragen. Hij houdt niet van martelingen; hij wil ze in ieder geval niet zien. Als een of ander commando te zwaar gemarteld wordt en hij loopt er toevallig langs dan moeten meestal de beulen ophouden. Het is echter jammer dat hij zo weinig aanwezig is. Maar hoe is het dan mogelijk dat zijn minderen tot in het oneindige door mogen martelen als hij het niet goed vindt? Of zou Rauter hiertoe bevel hebben gegeven. De naam Rauter, die identiek is met het woord ‘beul’. Heinrich is betrekkelijk weinig in het kamp aanwezig. Hij gaat meestal drie keer in de week naar Amsterdam waar hij met zijn vriendjes in ‘Storia’ een borreluur heeft. Dit vertelde Stuivenberg – zijn chauffeur – mij. Tegen mij is Knipperoog altijd even vriendelijk. Een keer heb ik zelfs zijn kamer mogen schoonmaken. Ik keek mijn ogen uit naar al die prachtige door de Moffen georganiseerde meubels. Op enkele stukken prijkte nog het papiertje ‘beschlagnahmt’.

In de garage is een heftige deining ontstaan! Dikke Willie heeft blijkbaar wat verloren. Ik doe nu net of ik daar in de buurt moet zijn en ja hoor, hij is een binnenband kwijt. Ze zijn nu bezig alle fietsbanden in de garage na te kijken of daar misschien de binnenband in gestopt is. Ze vertrouwen elkaar voor geen cent. Woedend is Willie! ‘Hoe is zoiets hier mogelijk. Kunnen die verdomde verrekkelingen met hun klauwen nou nergens afblijven? Heizer, weet jij er iets van; heb jij soms iemand met een binnenband zien lopen? Het was een nieuwe Dunlop binnenband, prachtig verpakt in een soort cellofaanpapier.’ ‘Nee, ik heb niks gezien.’ ‘Wie zijn hier dan gisteren geweest om banden te laten plakken?’ ‘Dat weet ik niet precies meer, maar de chauffeur van ‘Der Storch’ is hier gisteren veel geweest.’ (Der Storch is de commandant van het Nederlandse ss-bataljon. Hij heeft niets met de gevangenen te maken, maar zorgt alleen voor de postenketen en het opleiden van de ss-soldaten tot volkomen verraders.) ‘Ja’, zegt Dikke Willie, ‘die schoft loopt hier de laatste tijd veel te veel rond. Die heeft het vast gedaan, want hij handelt in rijwielen en rijwielonderdelen’. Dikke Willie is geweldig boos. Hij zal dit en hij zal dat, maar veel valt er voor hem niet te doen, want ook hij moet een beetje voorzichtig zijn. Deze fraaie scene eindigt met het zoeken van Dikke Willie naar ‘de schoft’! Wat boft Mal Herunter, in de haast om het bandje om het wiel te leggen heb ik niet eens gezien dat het een Dunlop band was! Eigenlijk veel te mooi voor zo’n vent.

Ongemerkt is een gevangene de grote deuren van de garage binnengeslopen om ook wat aardappels te kunnen organiseren. Hij behoort tot het veegcommando. Die kerels doen niet anders dan de hele dag het kamp bijvegen, maar desondanks ziet de boel er toch smerig uit. Ik had hem helemaal niet gezien, maar Dikke Willie – op zoek naar de schoft – betrapte hem. De gevangene wilde op dat moment net wegsluipen met zijn zakken vol aardappels. Vandaar dat heidense spektakel in de andere garage waar ik gauw naar ga kijken! De gevangene treft het niet dat hij juist op dit ogenblik in handen van Dikke Willie valt. Daar komt toevallig ook Der Maxe aan. Het slachtoffer weet niet beter te doen dan zijn zakken leeg te gooien. Op dit ogenblik wordt hij door de helden besprongen. Ze gaan ontzettend tekeer en in minder dan geen tijd is de man tot bloedens toe geslagen en bewusteloos wordt hij ‘am Tor’ gesleept. Dikke Willie heeft nu meteen zijn woede wat kunnen koelen.

Het wordt weer tijd om mij in de kelder terug te trekken. Die wordt hoe langer, hoe gezelliger. Ik heb nog een plant kunnen organiseren, een varensoort uit de kamer van Stuivenberg. Hij merkt daar toch niets van. Ook heb ik mijn aardappelvoorraad wat aangevuld. Nu ga ik vanmiddag eens proberen gebakken aardappels te maken. Daar hebben we het een paar avonden geleden nog over gehad, het onderwerp van gesprek was toen weer eens: lekker eten. Zulke gesprekken eindig ik dan meestal met het aanbevelen van rijsttafel als summum van heerlijkheid. De meesten kunnen daar niet over oordelen en dan schetst mijn fantasie de meest goddelijke spijzen voor hun ogen. Als Beckman dan mijn concurrent wordt en mee gaat vertellen, ga ik maar over naar de Chinese keuken. Deze keuken is voor mij wel grotendeels onbekend terrein, maar niet voor mijn fantasie. Zo hebben wij eens om prof. Schoemaker moeten lachen toen we na een dergelijk onderwerp moesten gaan eten. Hij ging maar niet mee; hij had geen honger meer na deze gesprekken! Het is ook zo eigenaardig, zoveel afspraken als er gemaakt worden om naderhand eens gezamenlijk lekker te gaan eten. Het is alleen maar jammer dat de meeste van deze afspraken niet eens meer door kunnen gaan. Hoevelen zijn er dan al niet gefusilleerd! Toch is het prachtig al die opgetogen verhalen over eten en de adressen waar dit of dat alleen maar te krijgen is. Het eten is hier toch ook al een heel gewichtig ding. De mensen verlangen niet alleen maar naar dezelfde voedingstoffen; de een snakt naar vet, de ander naar vlees en weer een ander naar zoetigheid. Ikzelf zou zo dolgraag suiker willen hebben, daar snak ik gewoon naar!

Over een half uur gaat de bel pas, dus ik heb nog volop de tijd om een sigaret te roken, waarvan ik er nog maar twaalf over heb. Jammer dat ik er zo gauw doorheen ben geraakt, want eigenlijk heb ik maar zes stuks over, want Jan en ik roken gelijk op. Het is wel een heel verschil met een bietssigaret, vooral als je bij gebrek aan sigarettenpapier zoiets als boterpapier moet gebruiken! Het boterpapier stinkt wel een beetje, maar wie daarop let is een kniesoor!

Daar gaat de bel. ‘Am Tor’ staat de veger die in de garage de bui van Dikke Willie geïncasseerd heeft. Hij vraagt ons de Stubeoudste te willen waarschuwen om zijn eten te bewaren. Hij zegt erbij: ‘Vertel maar dat ik kommandiert ben’. Een lollige vent! Ik heb helemaal vergeten te vragen hoe het gisteren met de betonroller was afgelopen. Het is een man van barak 2c en dit was de oorzaak dat ik hem volkomen vergeten was. Je stompt hier zo af en alles waar je niet direct in betrokken bent, gaat zo makkelijk langs je heen. Ik hoorde van zijn Stubeoudste dat hij met hoge koorts in het revier opgenomen is. Hoe komt de man aan zulke hoge koorts?

Bij het eten kan ik mijn honger niet meer stillen. Potdorie, wat is het moeilijk om nu wat af te staan, maar het is nu eenmaal een gewoonte geworden en daar kan ik niet mee breken. ’s Nachts heb ik zelfs last van dat knagende gevoel terwijl ik door Jan toch heus wel genoeg te eten krijg. Het zal wel een reactie zijn op de buikloopperiode. Om een uur ga ik de poort uit en daar ligt onze veger op de grond. De afranseling schijnt dan toch wel hard aangekomen te zijn! Of is het misschien de honger? Een van de ergste dingen die je hier in het kamp kunt meemaken is het misselijk worden van vermoeidheid en honger. Steeds krijg je dan braakneigingen en deze worden zo heftig dat het net is of al je ingewanden eruit gebraakt worden. Zo’n aanval leidt op ’t laatst tot geweldige maagkrampen. Dit loze overgeven heb ik weleens zo erg bij iemand meegemaakt, dat hij tenslotte bloed opgaf. Wij weten maar al te goed dat iemand in zo’n braakstadium niet eten mag; het beste reageert hij op water en rust. Als de aanval dan afgelopen is, mag de patiënt weer gaan eten.

Na Luyten het dagelijks nieuws uit de Duitse radio te hebben meegedeeld, ga ik naar mijn kelder, waar ik mijn ss-gasten aantref. Vandaag zijn het er maar vier. Hoe minder, hoe liever! Tegen een of twee man kan ik altijd een propagandaspeech afsteken, maar bij meer is dat gevaarlijk. Een van hen vertelt mij dat ze elkaar op de torens telefonisch kunnen bereiken, zodat ze gewaarschuwd zijn als er controle komt opdagen. Ik vraag hen of je met zo’n zoeklicht de dingen duidelijk kunt zien. Ja, dat gaat prachtig, alleen is het wat lastig om in geval van nood meteen de mitrailleur te moeten bedienen. Ik vraag hun vriendelijk of ze niet op mij willen schieten als ik ’s nachts eens over de haag kruip; ik zal dan als herkenningsteken een witte lap meenemen. Nee, schieten doen ze zeker niet, maar ze zullen mij terugdrijven, want ze willen hun Heizer niet missen! Wat hebben we toch een heerlijke verstandhouding! Ik informeer nu wanneer door de wachtcommandant de rondjes gelopen worden. Nou, dat is onbepaald. De wachtcommandant die ter controle de postenketen langs moet, draagt steeds een brede witte band om zijn bovenarm. Beide partijen zijn ’s nachts weleens bang voor elkaar geweest. Er schijnt zelfs op een wachtcommandant geschoten te zijn! Op mijn vraag of ze raak geschoten hebben, schudden ze van nee. Slechte schutters zijn jullie! Ik zou voortaan maar raak schieten, tenslotte kan iedereen met zo’n witte band om ’s nachts gaan rondlopen!

‘Hoelang moeten jullie op wacht staan?’

‘De vaste posten, zoals de torenposten, moeten twee uur staan en krijgen daarna vier uur rust. De postenketens staan alleen tijdens de werkuren en meestal worden ze daarbij niet afgelost.’

‘Kunnen jullie ’s nachts weleens een tukje doen?’

‘Jawel, maar niet voor twaalf uur, want dan is de controle te streng.’

‘Waarom na twaalf uur dan wel?’

‘O, dat schijnt zo de gewoonte te zijn’

Prachtig om al die dingen te weten. Ik ga nog van alles vragen en ze zijn zo vriendelijk om veel te vertellen.

‘Hebben jullie beschutting als het regent of waait?’

‘Een beetje, we moeten dan in de hoek gaan staan die gevormd wordt door de beide dichte glazen wanden.’

‘In dat geval kunnen jullie net zo goed naar je krib trekken, want dan zou je toch niks kunnen zien!’

‘Dat zou niet zo erg zijn, want de Haftlingen komen toch niet over de haag heen!’

In stilte bedank ik hen voor de waardevolle inlichtingen, want nu weet ik tenminste dat ik niet voor twaalf uur de poging moet wagen. Nu trekken ze weer weg – mijn vrienden van de ss – en laten wat tabak en vloeitjes voor mij achter als dank voor de warme koffie. Wat een leven heb ik toch!

Nu moet ik wel weer naar de garage. Dikke Willie staat nog steeds voor het onbegrijpelijke raadsel wie die schoft nu wel geweest kan zijn die zijn binnenband gejat heeft. De chauffeur van Der Storch heeft de beschuldiging ontkend, maar ondanks dat wordt hij toch gewantrouwd. Voor straf mag hij niet meer van Dikke Willie op zijn kamer komen, waar vaak samenkomsten gehouden worden. Er is verder niet veel te doen in de garage. Ik ga maar wat sigarettendoosjes in elkaar timmeren; een vreselijk saai werkje, maar je kunt zo goed naar de radio luisteren. Het is een paar minuten voor tweeën en de garage is leeg op Willem en mij na. Ik vraag Willem of hij even wil uitkijken dan kan ik de radio op Londen zetten voor de nieuwsberichten. Jammer, ik kan het station niet goed krijgen, een volgende keer dan maar beter. Daar komt Titho binnen. Ik moet met hem mee naar een benzinebunker ver buiten het Lager. Met de Chevrolet rijden we erheen. De benzine wordt uit de drums – die op de Chevrolet liggen – overgeladen in tanks die in de bunker staan; ik moet dit waarachtig met een handpomp doen! Dat wordt een langdurig werkje. Er zijn nota bene zes drums leeg te pompen. Enfin, ik heb de tijd. Na alles zo goed mogelijk vastgekoppeld te hebben, ga ik kalm aan het pompen. Titho verveelt zich nu al dodelijk. Ik sta al ruim een uur te pompen en nog ben ik maar aan mijn tweede drum bezig! Ik zeg tegen Titho dat hij gerust naar de garage kan gaan. Met zijn spleetoogjes kijkt hij mij lachend aan en zegt niets. ‘Ik zal nooit weglopen’, vertel ik hem, ‘daarvoor heb ik het hier veel te goed!’ Hij lacht alleen maar en het enige antwoord dat hij geeft is: ‘Das Intelligenz!’. Ik pomp ondertussen maar domweg door en Titho gaat nu in het gras zitten. Als de derde drum eindelijk leeg is, heeft hij er schoon genoeg van. Ik koppel alles af en met z’n beiden gaan we de halfdonkere bunker in. In het duister staan we daar in gesprek. Ik heb een zware hamer in mijn hand en sta daarmee tussen Titho en de deur. Het gesprek stopt terwijl ik onwillekeurig naar de hamer kijk. Plotseling brult hij: ‘Raus mit dem Zeug!’ Op dit ogenblik raadt hij blijkbaar mijn gedachten. Had ik het nu maar doorgezet! Hoe makkelijk had ik kunnen wegkomen in Titho’s uniform en dan nog wel met een vrachtwagen bij de hand! Maar het zou wel een verrekt laffe handeling zijn geweest. Ik ga nu naar buiten en Titho volgt mij lachend. Nu stuurt hij mij alleen de bunker weer in om de tanks dicht te slaan. In de wagen moeten wij beiden om het voorval lachen. Ik vraag hem of hij mij werkelijk zo weinig vertrouwt. ‘Ja’, zegt hij, ‘kein Hollander ist zu vertrauen’. ‘Dat is zo’, zeg ik, ‘maar weinig Hollanders zullen in staat zijn om een laffe aanslag te doen!’ Dat gelooft hij niet. Ondertussen erger ik mij dood dat ik deze zeldzame kans heb laten schieten. Terwijl ik steeds met moeilijke ontvluchtingspogingen bezig ben, laat ik waarachtig zo’n gelegenheid voorbijgaan! ‘En de Geuzen dan?’, zegt hij. ‘Ze hebben de Duitse soldaten toch verzopen?’ ‘Ja’, zeg ik, ‘maar dat is wat anders. Als ik in een organisatie zou zitten met zo’n Geuzendoel, dus om een soort front te vormen tegen de Wehrmacht, dan zou ik zoiets kunnen doen bij een bevel van bovenaf. Maar niet zomaar als de gelegenheid zich eens voordoet.’ Titho toont zich niet ongeschikt en als bewijs van erkentelijkheid geeft hij mij een halve sigaar. Maar zoiets wordt hier nooit rechtstreeks gedaan, dat is een onmogelijkheid. Stel je voor dat iemand mij zou aanhouden en vragen waar ik die sigaar geklauwd heb! Dan zou ik moeten zeggen dat Titho hem mij gegeven heeft en dat zou voor hem te gevaarlijk zijn. De enige manier is dat hij de sigaar op de grond gooit. Dan kan ik hem oprapen en niemand kan zeggen dat ik hem gekregen heb. Zo ook nu: Titho bekijkt de halve sigaar aandachtig en met een kuch laat hij het ding op de grond vallen. Ik doe net of ik niets merk. Na een poosje vraagt hij mij of ik niet rook. ‘Jawel’, zeg ik, ‘als mij een sigaar wordt aangeboden!’ Het gesprek stokt en na een poosje wordt mij een hele sigaar in de hand geduwd. De halve blijft liggen; dat stuk raap ik naderhand natuurlijk ook op. Na deze rit maak ik de wagen meteen schoon en berg de halve sigaar op. Anderhalve sigaar! Je moet maar weten te organiseren!

Als ik met wassen klaar ben en van mijn sigaar genoten heb, gaat de bel van zes uur. ‘Am Tor’ is het alweer vrij vol. Onze veger is van een liggende houding in de zittende houding overgegaan. De man schijnt er toch wel erg beroerd aan toe te zijn! Ik ben stomverbaasd als ik ook Willem van Buuren ‘am Tor’ zie staan! Wat doet hij raar! Hij staat in een idiote houding over een bakje gebogen. Ik begrijp er niets van, zou hij zich niet goed voelen? Hij ziet er vreselijk slecht uit en wat is hij vermagerd! Een groot verschil met Scheveningen. Het is ook net of de mensen hier hoe langer, hoe kleiner worden.

Het appèl zet weer in met een vreselijke ‘Cavaleria Judea’. De Joden moeten voordat ze de poort ingaan evenals de andere commando’s eerst wachten op het afmelden van de diverse voormannen. De andere commando’s wandelen dan in militaire houding – voor zover dat tenminste mogelijk is – het Lager in, maar de Joden moeten weer in volle ren de bocht door. Het is een ellendig gezicht. Een paar verzwakte broeders struikelen en degenen die erachter lopen, slaan er met bakken en gereedschappen overheen. Enkelen schieten door het gedrang in het prikkeldraad en blijven er slap in hangen. De kerels zijn te vermoeid om op te staan, maar in de verwarring worden ze toch nog door een paar vrienden geholpen. Het ergste bij deze rennen is de wagen die achter het commando aangetrokken wordt. Een prachtuitvinding van Berg is dat! Die ellendige wagen doet zoveel kwaad en maakt zulke gemene verwondingen. In hoofdzaak zijn de Joden er dan ook bang voor dat ze bij een eventueel vallen onder de wagen terecht zullen komen. Eindelijk is deze charge voorbij. Ik verwonder mij er toch steeds over dat er bij dit rennen om de bocht nog zo betrekkelijk weinig ongelukken gebeuren. Het appèl duurt weer heerlijk lang. Van Buuren staat daar nog maar steeds voorover gebogen. Wat zal die man zijn rug voelen! Elke Mof die langs hem loopt, geeft een tik om hem tot dieper voorover buigen te dwingen. Ik vraag Jan de Vries die weer naast mij staat wat Van Buuren heeft uitgespookt. Hij weet het echter ook niet.

In plaats van dat we nu mogen inrukken, moeten we allen in groepen gaan staan; de Joden apart, daarnaast de zwarte handelaren, dan de bijbelvorsers en daarna komen wij aan de beurt: de politieken. We krijgen nu te horen dat morgen iedereen voorzien moet zijn van een driehoek op de linkerborst. Wij nieuwen hebben dit teken nog steeds niet ontvangen. De Joden hebben hier de meest kleurige tekens. Is een Jood om zijn Jood-zijn opgepakt, dan krijgt hij hier de gele Davidster te dragen. Zit hij hier voor een politiek geval, dan draagt hij twee driehoeken over elkaar heen waarvan de onderste rood en de bovenste geel is. Is hij vertegenwoordiger van de zwarte handel, dan is de onderste driehoek zwart, om dan weer met de gele driehoek de Davidster te vormen. De niet-Joden dragen als zwarthandelaar zwarte driehoeken, de bijbelvorsers paarse en de politieken rode driehoeken. Dus morgen zullen we eindelijk onze eretekens in ontvangst mogen nemen!

Hierna mogen we nog niet inrukken, want het spel schijnt nu pas goed te gaan beginnen. Velen worden ‘am Tor’ gejaagd en geschopt. Weer valpartijen waarvan sommige in het prikkeldraad. Er wordt zelfs een gevangene – die ze vanmorgen het revier ingeslagen hebben – daar weer uitgehaald en ‘am Tor’ gesleept. De helden hebben het druk! Als attractie mogen we nog een uur ringelpiesen omdat het ‘Mützen ab’ niet gelijk ging; Hurkmans heeft ons dit weer bezorgd door zijn dom optreden. Hoe kan iemand nou zo stom zijn! Enfin, de Mof vindt dat optreden natuurlijk prachtig. Voor mij is zo’n uurtje ringelpiesen niet erg, ik heb net een maaltijd achter de rug en ik voel me opgefrist door het wassen. Voor de anderen, die een zware dag achter de rug hebben, is het vreselijk. Maar het ergste is het voor de Mekels die nu middenin een zwaar proces zitten. Zelfs zij worden niet van het ringelpiesen vrijgesteld en dat is toch eigenlijk onmenselijk! Er vallen maar een paar man uit, we hebben het weleens zwaarder gehad. Zie toch die lompenhoop marcheren, een somber en naargeestig gezicht! Het valt anders werkelijk mee, we hoeven niet eens ‘hinzulegen und aufzustehen’! Steeds maar door moeten we links en rechts zwenken. Het gaat natuurlijk meer dan slecht en de achterste rijen kunnen onmogelijk meekomen. Geen gezicht, het begint haast op een komische film te lijken!

Als we getoond hebben onze mutsen gelijk af te kunnen nemen, mogen we inrukken. Gelukkig, want enkelen beginnen al onregelmatig te marcheren. Bij de ingang van de barak vraag ik Dick Gerritsen: ‘Wat heeft Van Buuren toch op zijn geweten dat hij ‘am Tor’ moet?’ ‘Oh, Titho snapte hem terwijl hij in de kas van de tuinderij zaaibonen aan het roosteren was. Vanaf de tuin tot aan de poort is hij aan een stuk door, door Titho afgeranseld en morgen komt hij in het strafcommando terecht.’ ‘Maar waarom staat hij zo voorovergebogen in dat bakje te gluren?’ ‘Dat is een onderdeel van de straf. Hij moet nu de hele avond zo staan. In dat bakje schijnen de bonen te zitten die hij geroosterd heeft. Het geheel is natuurlijk als Tantaluskwelling bedoeld!’ Wat jammer is het dat hij nu in het strafcommando moet zitten! Van Buuren is een prettige, flinke vent en zo’n strafcommando is niet erg bevorderlijk voor de gezondheid. Maar wij zullen hem wel helpen door deze zware periode heen te komen door hem extra eten te geven. Dit is de enige manier om goed door zo’n strafperiode heen te komen. Dick Gerritsen en ik gaan meteen aan het werk om voor Van Buuren iets extra’s voor elkaar te krijgen. Dit lukt wonderwel door de medewerking van Jan Edens en de Stubeoudste, Henk. Ieder staat wat van zijn portie af. Onder het eten ga ik mijn loper passen. Dit is de geschikte tijd en ik ben er zeker van dat ik nu niet gestoord word. De loper is nog iets te groot, dus morgen maar weer aan het veilen!

Als het Schweinenkommando en ik uit de barak komen om uit het Lager te gaan, zien we Van Buuren nog steeds voorover staan. Terwijl we op de Blockführer wachten, verzekeren we Willem dat hij vanavond kan rekenen op een extra diner. We moeten wel lachen om Van Buuren. Tussen zijn benen door kan hij de Blockhut in de gaten houden en als hij ziet dat alles veilig is, graait hij gauw een aantal bonen uit de bak. Dit verdeelt hij dan ook nog onder de andere slachtoffers. Ik heb de mensen ‘am Tor’ nog nooit zo kalm en voldaan zien smikkelen. Anders is het altijd een doorlopend verzoek aan de Blockführer om naar de wc te mogen gaan; nu denken ze daar niet aan. Niemand wil weg, anders zou hij zo’n heerlijk boontje missen!

Na de verzorging van de kachels zoek ik de Mekels op om te vragen hoe het gegaan is. Ze hebben het vandaag zwaar gehad. Hoogentoorn vertelt mij dat de Mof ontzettend veel bewijsmateriaal in handen gevallen is; hij vindt het een hopeloze zaak. Cohen – die zich indertijd zo geblameerd had met het organiseren van levensmiddelen uit het kastje van Mante – heeft zich buitengewoon voor het Kriegsgericht gedragen. Een mooie rehabilitatie! Polman heeft wel een heel zware dag gehad, al was het voor hem niet zo ongunstig geweest. Hem werd gevraagd hoe hij in aanraking met de Mekels gekomen was en hij werd ervan beschuldigd in zijn huis verschillende mensen met elkaar in contact te hebben gebracht. Toen hij verklaarde dat het een toevallige ontmoeting bij hem aan huis geweest was, werd plotseling zijn vrouw naar binnen gebracht om dit te bevestigen. Door de plotselinge schok is zijn vrouw flauwgevallen, maar gelukkig was de confrontatie succesvol. Zijn verklaring moest daarom wel aangenomen worden.

Mekel zelf is heel somber. Het drukt hem zo, dat ook zijn schoonzoon de kogel waarschijnlijk niet zal ontlopen. Maar over het algemeen is hun houding buitengewoon flink! Ze realiseren zich wat ze gedaan hebben en weten de consequenties te dragen. Wat lopen er toch een prachtmensen in de diverse organisaties rond! Alle kleinzieligheid is hun vreemd geworden. Hun visie op de dingen is zo zuiver, vooral wat betreft het haatgevoel, de bijltjesdag en de ordening van de Nederlandse staat na dit oorlogsgebeuren. Vaak doet het mij zo onbegrijpelijk aan dat dergelijke mensen – die toch zoveel geleden hebben onder het Duitse juk – zo zuiver al deze problemen kunnen bezien, zelfs nu ze weten dat de dood aan het einde van hun weg staat! Ik zal proberen deze gesprekken en gedachten tot een groter geheel uit te werken. Ik zou het dan ‘Een laatste wilsbeschikking van vele stoere Nederlanders’ willen noemen. Zondag is daar een mooie dag voor, dan gebeurt er betrekkelijk weinig.

Morgenochtend komt Mayer weer, dus ik ga nu een briefje naar huis schrijven. Wat is dat contact toch een zegen en wat ben ik rijk in vergelijking met de anderen! Ik voel me werkelijk een zondagskind. Het briefje wordt iets langer dan het vorige, maar ik stel me nog heel voorzichtig op. Tenslotte moet ik er nog aan wennen dat de postbode een Duitse ss-fanatiekeling is! Ik vraag vooral naar nieuws; mijn vrouw moet dat dan maar voor alle zekerheid in het Engels schrijven.

Er zijn vanavond weer lezingen gehouden, maar ik heb geen tijd gehad om ernaartoe te gaan. Ik voel mij gelukkig! Mijn brief ligt onder mijn hoofdkussen. Welterusten allemaal! Slaap lekker!

Prof. Mekel.

17 april 1942

Gisteravond heeft Willem van Buuren zijn buik vol gegeten, maar dat had hij dan ook hard nodig! Hij hield zich echter flink al zag hij er ook verschrikkelijk slecht uit. Het ellendige is voor hem nu dat hij 14 dagen in het strafcommando moet zitten. Dat zal niet meevallen, maar we zullen hem zoveel mogelijk met extra voeding helpen. Toen hij gisteravond binnenkwam, was de ontvangst nu niet zo heel erg vriendelijk. Ik schold hem uit voor stomme idioot! Wie gaat er nou waarachtig tuinbonen in een kas roosteren? Ergere stank is niet denkbaar. Maar die ellendige honger is ook hier de oorzaak van alle pech. Vol trots vertelde hij mij nog dat ‘am Tor’ minstens de helft van het bakje leeggegeten was. De Moffen hadden hem bang proberen te maken dat al het zaaigoed vergiftigd was, maar dat deed onze Willem niets; daar kon zijn maag wel tegen.

De Mekels moeten zich weer klaarmaken. Het is haast te wensen dat dit proces gauw afgelopen zal zijn, want de mensen lijden wel heel erg, vooral doordat ze door de honger geen weerstandsvermogen meer hebben. Ik begrijp toch al niet hoe de lui het kunnen volhouden om op deze manier voor de rechters gesleept te worden! Maar enfin, Krieg ist Krieg en er schijnen nu andere wetten te gelden dan in vredestijd. Zou het in andere landen ook zo zijn? Wat een leed is er toch ontstaan door deze oorlog; het is niet te overzien!

Tony Nijland voelt zich vanochtend beroerd. Anders staat hij altijd zo vroeg op, maar hij blijft nu nog even liggen. Beck en hij doen of ze elke ochtend de trein moeten halen, zo vlug rennen ze weg als de bel klinkt. Maar vanochtend heeft Tony het flink te pakken; het is hem natuurlijk teveel geworden. Lichamelijk zal het voor de geestelijken ook wel niet meevallen, al houden ze zich in deze hel kranig. Tony staat nu toch maar op, al voelt hij zich verschrikkelijk moe. De algemene toestand is hier wel beneden peil, vooral van degenen die de winter hebben meegemaakt. Voorhelms gezicht wordt hoe langer, hoe dikker; vooral ’s morgens bij het opstaan is het akelig om te zien. Met Pech is het ook niet veel beter gesteld. Allen hebben een vunzige lichaamslucht. De oorzaak zal wel een stofwisselingsstoornis zijn. Smeets is zo mager als een talhout. Het valt juist bij hem zo op omdat hij zo lang is. Geert de Jong heeft voortdurend ‘Bettruhe’. Hij kan haast niet meer lopen en ook zijn body is volkomen vermagerd. Grosman heeft een aangetaste long die hij overgehouden heeft aan een bronchitis, gecombineerd met dysenterie. Prent ligt zo lang als wij hier zijn al in zijn bed. Hij is door ondervoeding volkomen verzwakt en vermagerd en ik geloof niet dat hij het nog lang zal maken. Het is een vreselijk gezicht om hem te zien lopen als hij naar de wc moet. Het gaat dan uiterst langzaam en voorzichtig, steunend op alle mogelijke voorwerpen en vaak zakt hij daarbij nog door zijn knieën. Hoefsloot heeft weer een aanval van acute gewrichtsreuma; zijn been begint al aardig te verstijven. De Boer heb ik nog nooit zien lopen, slap en uitgemergeld ligt hij op zijn bed. Hij is indertijd door dokter van Nieuwenhuysen genezen verklaard en uit het revier ontslagen. Prof. Brandsma heeft ‘Bettruhe’ omdat zijn ingewanden doorlopend in de war zijn. Dons gaat er hoe langer, hoe ongezonder uitzien. Hij heeft een open tuberculose en ligt daarmee tussen de anderen in! De Wilde heeft een haarziekte. Zijn hoofd ziet er akelig uit, het is helemaal bedekt met korsten. Kan – van Lis en Kan – moet hoe langer, hoe meer gaan liggen; het is net of de dood hem al onder zijn huid zit! Van de Burgt begint last van zijn ingewanden te krijgen. Hij is sterk vermagerd en zijn hoofd zit hem al echt als op een houtje. Hij moet oppassen, want hij eet alles wat los en vast zit. Van Mierlo ligt nog steeds in het revier; zijn gewicht moet daar aankomen, maar hij gaat hoe langer, hoe meer achteruit. Zo gaat het maar door. Haast iedereen heeft iets door ondervoeding of gebrek aan vitaminen. De meesten hebben hier gezwollen oedeembenen. Ikzelf begin wat last te krijgen van lichtere plekken in mijn haar, het is net of daar kale plekken zullen komen. Maar ja, we zullen hier allen wel getekend worden en als ik het maar bij een paar kale plekken houd dan ‘mazzel’ ik, zoals ze het hier zeggen! Je kunt je voorstellen wat er aan ziekte en narigheid in het hele kamp heerst nu ik alleen maar enkele voorbeelden genoemd heb uit onze Stube waar we met 68 man liggen.

Ik lees mijn briefje voor thuis nog even door; het is wel erg stijf, maar mijn vrouw zal zeker wel begrijpen dat het zo geschreven is met het oog op Mayer. Voordat ik het Lager uitgevoerd word, wens ik nog even de Mekels sterkte toe. Wat is hun stemming gelaten! Maar hoe kan het ook anders; de oorzaak is niet ver te zoeken. Het is de honger en daardoor de lichamelijke slapte. De mensen zijn hier vermoeid; doodvermoeid door honger, te zwaar werk en lichamelijke en geestelijke marteling. Ik zou het soms uit kunnen schreeuwen van woede! Is dit nu Krieg? Is dit nu het ideaal van die godvergeten sadisten? Moet dit nu een onderdeel zijn van hun opvoeding tot soldaat? Misschien past het wel bij de Mof, maar voor ons Nederlanders deugt het niet. Daarom staan we zo volkomen niet-begrijpend tegenover die Nederlanders die zich tot een dergelijk stelsel voelen aangetrokken. Wat is de mensheid toch verrot! Laten we hier echter nooit in berusten, maar laat ons – op welke manier dan ook – doorvechten voor het goede doel, al zou dat alleen maar tot uitdrukking komen in onze houding. Wat waren we nog naïef toen we in onze beginperiode in handen vielen van de Gestapo. De meesten van ons hadden nog geen houding bepaald en wilden te veel met die kerels onderhandelen. We hadden onze mond moeten houden, hoe zwaar het ons ook mocht vallen, dat was de enige goede houding ten opzichte van die mensen. Ik voel nu zo goed de waarde van de woorden van ds. Eykman van de amvj in Amsterdam. Hij zei mij: ‘Op geen enkele manier is met de Duitsers samen te werken. We mogen niets met hen doen, maar alles tegen hen en monden dicht!’ Gelukkig, daar komt Mayer aan. Eerst brengt hij het Schweinenkommando weg en daarna komt hij bij mij binnen. Hij geeft mij mijn trouwring, een pijp, twee pakjes sigaretten, wat rooktabak en, last but not least, een briefje! Dolgelukkig ben ik! Mayer vertelt mij dat alles thuis goed gaat, de kinderen schattig zijn en de Inrichting naar wens loopt en hij belooft mij de volgende week weer te zullen gaan. Wat ben ik blij met al deze schatten en vooral met mijn trouwring! Het doet mij goed om hem weer om mijn vinger te voelen. Deze ring leg ik nu niet meer af! Als Mayer mij alleen gelaten heeft, ga ik de brief lezen. Deze valt een beetje tegen al is het een heerlijk gevoel dit contact met huis te hebben. ‘Nieuws is er niet’, schrijft ze. Onbegrijpelijk, hoe is dat mogelijk! Mijn vrouw durft zeker niet te veel te schrijven. De volgende keer gaat er van mij een dikke brief naar huis, misschien krijg ik dan ook een lange terug. De brief stop ik in mijn horlogezakje al zal ik hem jammer genoeg moeten verscheuren, want het is te gevaarlijk om hem bij mij te houden. Dat zal ik dan maar tegen de middag doen.

Als ik Luyten goedemorgen ga wensen, merk ik dat de cel naast hem leeg is. De voorman van de smederij is blijkbaar weggehaald; die zal nu wel met het strafcommando mee mogen doen! De Jood zit nog steeds in het donker; hoe lang zou de man zo moeten zitten? Ik heb hem zelfs nog nooit zien luchten! Wat weten de Moffen toch kwaadaardig te straffen.

Ik moet vanochtend weer wat vroeger naar de garage. Het gaat er werkelijk op lijken dat ze me niet meer willen missen! Bij mijn komst in de ‘Fahrbereitschaft’, de Germaanse garage, vind ik Willem en de radiotechnieker in de hoogste opwinding. Ze staan in een hoek te bekvechten en elkaar af en toe te duwen. Het blijkt dat ze samen palingen hebben georganiseerd uit de kast van Stuivenberg, maar de moeilijkheid zit hem hierin dat er een oneven aantal van is. Hoe moet de verdeling nu zijn? De radioman heeft het plan ontworpen, maar Willem heeft georganiseerd. Het zijn net kinderen, ze gunnen elkaar niets.

Eerst neem ik de Fordwagen van de baas onderhanden. Het is mooi weer en daarom kan ik heerlijk in de zon werken. Wat doet mij dat goed! Ik ga mij een heel ander mens voelen met die zon op mijn blote lichaam. Het is anders wel eigenaardig dat ik er geen aanmerking over krijg, vooral omdat het vorig jaar verboden was om rond te lopen met naakt bovenlijf en zonder muts. Na de Ford komt de motor aan de beurt. Ik haat deze machine: dat ding wordt altijd gebruikt om mensen op te sporen of om gevangenen weg te brengen die snel afgevoerd moeten worden. Mijn haat koel ik nu wat af door staalslijpsel in de olie te doen. Natuurlijk niet te veel, anders zou die machine te snel wegslijten. Ook in de oliespuiten van de wagens zit wat van dat venijnige goedje. Ik moet er namelijk voor zorgen dat alle olie – en vetspuiten steeds gevuld zijn; nu, daar zorg ik goed voor!

Ginds bij de kapper is weer deining. De Arbeitsführer voelt zich in zijn element. Het gaat natuurlijk om een gevangene die zich bij de kapper gedrukt heeft. Een mooi gezicht! Het lijkt wel of de hele kapperswinkel eruit gegooid wordt. Alle klanten stormen naar buiten en daarachter stormt al slaande Der Maxe. Het slachtoffer is net ingezeept. Wat reageren de mannen nog snel in zo’n acute schrik, maar dat is maar voor een ogenblikje, ze vallen er zo gauw weer bij neer. Daar bedenk ik mij ineens dat ik Jan Edens helemaal vergeten ben, die nu natuurlijk met mijn hapje voor niks gekomen is! Dat komt omdat ik zo vroeg in de garage moest zijn. Ik zal straks dadelijk naar hem toegaan, want hij moet niet denken dat ik zijn hapje niet apprecieer!

Titho komt mij nu halen om de laatste drie vaten benzine over te pompen. Dit is geen onprettig werkje. Ik heb tenminste het idee een ogenblik in de vrije natuur te zijn. Het doet mijn geest goed eens geen prikkeldraad te zien. Dat draad werkt toch zo deprimerend! Het geeft mij steeds de associatie met wreedheid en gevangenschap. Onder het werk bedank ik Titho nogmaals voor de heerlijke sigaar. ‘Die worden nu hier gemaakt’, zegt hij. ‘Maar hoe komt u aan al die tabak?’, vraag ik hem. ‘Zwarte handel’, antwoordt hij. ‘Ik begrijp niets van die zwarte handel’, zeg ik, ‘de Duitsers en nsb’ers werken er toch aan mee?’ Hij is verontwaardigd: ‘Dat is niet waar’, zegt hij. ‘Over de nsb kan ik niet oordelen, maar wij Duitsers kopen af en toe alleen van de zwarte handel omdat enkele artikelen in de gewone handel zo moeilijk te krijgen zijn.’ Ik kijk hem nu maar lachend aan. Het is anders wel interessant om zo eens alleen met Titho te zijn. Natuurlijk wordt er ook over de politiek gesproken, maar tegen dat beperkte inzicht is haast niet te praten. Ze zijn altijd bang om voor minder te worden aangezien en daarom prijzen ze zich als supermensen aan onder wier leiding Europa voor altijd geordend zal worden. Wie dit tegenwerkt, is asociaal en moet daarom opgeruimd worden. Alles is wel zeer eenzijdig belicht! Er verder op ingaan is onmogelijk omdat ik om mijn positie moet denken. Ik weet nu echter dat ik bij Titho in de gunst sta en desnoods een potje bij hem kan breken. Eigenaardig is zijn antwoord op mijn vraag waarom de communisten – of liever gezegd, de zogenaamde communisten – hier in dit kamp een vrij goede behandeling ondergaan. ‘De communisten’, legt hij uit, ‘zijn mensen die wij nog kunnen gebruiken. De meeste van hen -voortkomende uit de lagere standen – voelden dat er iets niet in orde was met de bestaande toestand, maar bij hun zoeken naar verbetering hebben zij de verkeerde weg ingeslagen. Na enige tijd merken ze wel dat ze door hun leiders bedrogen worden en dan bestaat er grote kans dat wij hen tot goede nationaal-socialisten kunnen opvoeden’. Wat vergist hij zich daar nu weer in, want naar de verhalen te oordelen, zijn het vooral de communisten die buiten uitstekend georganiseerd zijn om dat Moffentuig tegen te werken. Het is wel eigenaardig dat de Mof over het algemeen bang is voor de intellectuele klasse; in de eenvoudige man ziet hij niet zo’n groot gevaar. Maar hoe vergist hij zich ook hierin! Hoor maar naar de stemmen in het kamp!

Na dit werk krijg ik een eigenaardige opdracht: ik moet de gegevens halen over het aantal Russen en hoeveel daarvan ziek zijn. Eerst ga ik naar de Duitse Schreibstube. De gegevens zijn: 59 man aanwezig, waarvan tien ziek te bed en zes tot enig werk in staat. Een droevige lijst! Deze gegevens moeten nog even gecontroleerd worden op de Hollandse Schreibstube bij de Blockoudste, Van der Putten. Hier zie ik dat er niet tien mensen te bed liggen, maar twaalf. ‘Maar’, zegt Van der Putten, ‘ga even naar de Russen toe, want de getallen wisselen steeds. Zo nu en dan vertrekt er eentje en de meesten zijn toch ziek.’ Ik ging naar de Russen in barak 4. Met hun voorman houd ik een heel onbegrijpelijk gesprek. Hij schrikt, geloof ik, als ik hem vertel dat er zes man tot werken in staat zouden zijn. Ik meen te begrijpen dat hij de enige is die nog iets zou kunnen doen en dat de anderen tot niets meer in staat zijn. Zou ik dan een oude lijst hebben of wilde hij mij maar wat wijs maken? Ik ga maar even met hem mee, dan kan ik met eigen ogen zien hoe de zaak ervoor staat. Het is een ontstellend gezicht, deze afdeling van barak 4! De meesten liggen lusteloos op hun krib; de anderen, die nog lopen, doen dat in een heel langzaam tempo. Het lijkt wel een oude mannenhuis! De twaalf zieken zijn niet van de anderen te onderscheiden, alleen liggen sommigen met hoge koorts in bed. Een benauwd gezicht is het al die uitgeteerde lichamen te zien. Ik heb het gevoel alsof ik in een spookhuis ben.

Mijn verslag aan Titho is niet erg volledig. Het enige getal dat vaststaat, zijn de 59 nog aanwezige Russen. Wat zou Titho hier nu mee te maken hebben? Op mijn mededeling dat er niemand bij is die zou kunnen werken, antwoordt hij: ‘Die Herren Asiaten sind nur faul!’ Zou Titho hun ellende werkelijk niet zien? Wat is haat tegenover de vijand toch geweldig groot! Of zou dit niet anders dan angst zijn; angst voor de afrekening die straks eenmaal komen moet? Ze schijnen mij niet nodig te hebben, dus ik benut de gelegenheid om naar de kapper te glippen. Ik hoef mij niet eens aan te melden bij de Blockhut. Mal Herunter beduidt mij met een hoofdknik door te lopen. Bedankt Mal Herunter! Er staan al vijf mensen voor de kapper, dus eigenlijk moet ik wachten tot er een naar binnen gegaan is voor ik mij bij de rij mag aansluiten. Maar ik ben weer zogenaamd ‘kommandiert’ en glip naar binnen. Zoals ik al schreef, schijnt er vanmorgen een heel kabaal te zijn geweest in de ‘drukkerij’, zoals wij de kapperszaak noemen, omdat zovelen zich hier drukken. De Arbeitsführer had een van zijn gevangenen gemist en was hem onder andere gaan zoeken in de kapperszaak. De gemiste was net ingezeept zodat de Arbeitsführer zijn beschermeling niet eens herkende. Pas bij zijn tweede bezoek dat hij de ‘drukkerij’ bracht, nadat men hem nadrukkelijk bezworen had dat de gevangene daar moest zijn, heeft hij zijn slachtoffer ontdekt ondanks zijn masker van zeep. Woedend was hij dat de vent zijn bek niet geopend had toen zijn nummer afgeroepen werd bij het eerste bezoek!

Ik word weer prima behandeld. Het duurt mij haast te lang, maar het is hier ook zo onbegrijpelijk dat er iemand zou bestaan, die zich eens niet hoeft te drukken om de kapper een bezoek te brengen, dat ze mij een extra beurtje geven. De voorman van de kappers is van beroep eigenlijk horlogemaker, zodat ik van de gelegenheid gebruikmaak om hem mijn horloge te geven voor reparatie; de secondewijzer draait niet meer mee. Nu heren, bedankt voor de behandeling. Het is maar goed dat jullie alleen maar hoeven te millimeteren, want anders waren we niet gelukkig. Met een hartelijk ‘Verrek!’ dat mij naklinkt loop ik de zaak uit. Zoals ik nu ga, loop ik naar de Blockhut waar ik mij zou moeten afmelden. Maar als ik dat nu eens niet doe? Wat zou er gebeuren als ik mij eens niet afmeld? Laat ik het eens proberen. Als ze nijdig worden, kan ik altijd nog een excuus verzinnen. Ik loop dus kalm door en... er gebeurt niets! Wonder, o wonder! Hoe is dat mogelijk! Heb ik soms zo’n eerlijk gezicht?

Van Titho krijg ik nu de opdracht om aanstaande maandag de kleine kachel uit te laten gaan. Het arrestantenlokaal hoeft niet meer verwarmd te worden, want het weer is te zacht en de arrestanten krijgen door de warmte maar dorst; dat geeft maar onnodig geloop. Het komt in orde Titho! Dus zo langzamerhand raak ik dit baantje kwijt, maar dan zal ik zeker wel in de garageploeg opgenomen worden. Ik weet dat mijn werk door Titho goedgevonden wordt. Daarom zal ik mij maar niet ongerust maken dat ze me nu nog in een buitencommando zullen plaatsen. Na het kolenrijden ga ik mij heerlijk mandiën. Ik kleed mij helemaal uit en giet dan met een blik water over mijn hoofd. Indien gewenst kan zelfs met warm water gebaad worden. Ik heb immers mijn kachel. Een genot is het!

Ik heb nog een uur de tijd voordat de bel gaat en deze tijd besteed ik aan het overlezen van mijn brief van huis. Nadat ik hem van buiten geleerd heb, moet ik het epistel weg doen, want het zou te gevaarlijk zijn om zo’n ongecensureerde brief in mijn zak te houden. Daar zou ik haast vergeten om mijn loper nog wat bij te werken! In de garage is het stil als ik daar binnenkom. Rustig ga ik bij de draaibank aan het werk zonder door iemand lastiggevallen te worden. Het is hier ook zo weinig opvallend als iemand aan de draaibank met iets bezig is. Iedereen knoeit aan die bank. Ziezo, mijn loper zal nu wel voldoende bijgewerkt zijn. Tjonge, wat heb ik een honger! Gauw naar de kelder om wat eten klaar te maken. Ik probeer nu gebakken aardappels te fabriceren, maar dat is een kunst die ik hier niet goed kan beoefenen. Er is te weinig vet om te bakken. Het duurt verschrikkelijk lang voordat ik zien kan dat het gebakken aardappels worden. Onder het werk gebeurt er een ongeluk, mijn bakblik valt uit elkaar. Het lood is natuurlijk door de hitte gesmolten. Met een tang kan ik de aardappels nog net redden. De smaak valt mee, maar erg gaar zijn ze nog niet. Het is maar het beste om nog even naar Jan te gaan en bij hem wat te halen. Prettig dat ik nu in staat ben om wat terug te geven, namelijk tabak. Met de kruiwagen en de mand erbovenop ga ik op stap naar het varkenshok waar ik mijn excuses aanbied dat ik om negen uur niet aanwezig was. Mijn portie wordt nu snel in de kruiwagen gezet en zonder gevaar steven ik langs het raam van de wapenkamer. Het hapje smaakt uitstekend. Ik heb nu heerlijk en veel gegeten en kan straks de anderen weer gelukkig maken.

Daar gaat de bel! Wat ben ik toch een geluksvogel om verzadigd en verfrist op zo’n appèl te kunnen verschijnen! Ik heb alles wat ik hier maar hebben kan, zelfs contact met huis. Jammer dat mijn brief nu weggegooid is, maar enfin, de volgende week krijg ik er weer een. Daar komt ook lange Jan de Vries al aan. Wat een eind van een vent is het toch! Wat zou zo iemand gehandicapt zijn bij een ontvluchting! ‘Is er nog wat nieuws Jan?’ ‘In Libië schijnt het weer te beginnen en bij Charkoff hebben de Russen vorderingen gemaakt. Op de Krim begint het ook te spoken. Ik ben benieuwd of de Moffen nog meer successen zullen behalen, maar we moeten daar rekening mee houden. Ook in Indië wordt praktisch nog op alle eilanden gevochten. Over het algemeen komt er nog niet veel schot in.’

Zo langzamerhand vult de appèlplaats zich. Daar komt ook weer de cavalerie aanrennen. Het gaat vandaag werkelijk vrij goed. Een paar mannen die gelukkig achteraan lopen, krijgen van een Mof een duw; ze vliegen over de grond. De wagen scheert vlak langs de lichamen. Maar verder is het nogal kalm, het is zeker een rustige dag geweest. Maar kijk, uit de wagen worden twee lichamen getild en ‘am Tor’ gelegd. Zo rustig is het dus niet geweest. Ook zie ik Van Buuren aankomen in het strafcommando. Zie je wel, daar loopt de ex-voorman van de smederij ook bij. Een troosteloos gezicht, dit stelletje verouderde en vermagerde zwoegers. Dirk Penning zit nu ook voor straf in zo’n zwaar commando; er schijnt met hem iets gebeurd te zijn door briefjes die hij in bewaring had gekregen van een van de od’ers; het rechte weet ik er niet van. Hoe zou de straf toch zijn tegen de Mekels. Ik heb er Jan naar gevraagd maar hij wist het niet. Maar daar hoor ik al iets; ongeveer bij de helft luidt de eis: doodstraf. Dat valt erg mee, ik had verwacht dat ze allen ter dood veroordeeld zouden zijn!

Na het appèl gaat het weer fris toe. Een walgelijk gezicht. Dat dit Berg niet gaat vervelen en tegenstaan! Het is allemaal zo’n eerloos gedoe. Bah, wat een leven! Daarginds krijgt er één een afranseling op zijn blote voetzolen omdat hij twee paar kousen over elkaar aanhad. De man ligt op de grond te kronkelen. Terwijl er één zijn been vasthoudt, slaat de ander er met een stok op. Het slaan en schoppen ‘am Tor’ is niet van de lucht. Zou er wat gebeurd zijn dat ze zo boos doen? De Joden en de nieuwelingen moeten vandaag ringelpiesen en de anderen worden aan het werk gezet. Er zal streng gecontroleerd worden, zegt Berg, en dat zal hij zelf doen. Werkelijk een prettig vooruitzicht! Verder geeft hij opdracht dat vanmiddag alle driehoekjes opgenaaid moeten zijn. Dat zal voor de mensen een mooi motief zijn om zich te drukken en de kleermakers zullen de handen vol hebben, want de meesten tornen dat driehoekje wel een paar keer los! Eindelijk mogen we inrukken. ‘En Willem, hoe ging het vandaag?’ ‘Zwaar, verdomd zwaar en die krengen hebben ontzettend geranseld. Zelfs de voormannen worden hoe langer, hoe ruwer!’Onbegrijpelijk dergelijke dingen. Tegenwoordig krijgen alle voormannen extra eten, zeker om opgeleid te worden tot halve of hele beulen! Na het eten ga ik eerst naar de kleermakerij. Zo, ik heb mijn rode driehoek op mijn borst. Dat betekent ook het einde van mijn koper en tinperiode. Nu naar het schilcommando, misschien dat ze daar wat meer van de Mekels afweten. Het schilcommando is leeg. Ze moeten allemaal naar de kleermakerij en dat is voor de meesten werkelijk een geweldige afleiding. De eis tegen de Mekels is nog niet met zekerheid bekend. Ik kan het me moeilijk voorstellen dat ze er zo goed afkomen. De helft zou zelfs vrijspraak hebben! Nou ja, tenslotte is alles mogelijk. Laten we maar hopen dat het waar is!

Jan en ik hebben een pijpje meegenomen om eens heerlijk te kunnen roken onder het schillen, maar het wordt geen pretje. Elk ogenblik komt er iemand om wat tabak te vragen en het is zo zielig om te zien hoe enkelen – geprikkeld door de heerlijke tabakslucht – ‘hun’ peukje nu maar vast oproken. Ik mis Polman hier heel erg! Hoe zou hij het er afgebracht hebben? Ik zal straks eens aan onze Schreibstube vragen of ze iets gehoord hebben. Het schijnt dat morgen de vonnissen uitgesproken zullen worden.

De gijzelaars zijn in een opgewonden stemming! Op een of andere manier is hun ter ore gekomen dat zij binnenkort naar huis zullen gaan. Maar ons interesseert de kwestie Mekel meer. Ik stap maar meteen op om eens te gaan informeren. De nieuwen en de Joden zijn aan het ringelpiesen. Bij de Joden liggen er al een paar op de grond. Wat een wonder, dergelijke lijken houden het ook geen vijf minuten vol. Van der Putten is gelukkig alleen op de Schreibstube. Zeker van de gegevens is hij niet, maar de volgenden hebben in ieder geval als eis de doodstraf: Mekel, Katan, Cohen, Hoogentoorn en mr. Kan. Dus Hoogentoorn is er ook bij. Jammer van deze man! Al is de eis natuurlijk nog geen uitspraak. Polman wordt niet genoemd en van Huting weet men ook niets. Zou Piet Pronk als eis geen doodstraf hebben? Jan vindt het ook vreemd dat er zo weinig bekend is.

Zo zachtjesaan sukkelen we in slaap, maar na enige tijd worden we door Hermans gewekt, want Berg staat voor de deur de Joden af te blaffen. Hij mocht zich per ongeluk eens omdraaien. Het valt niet mee om dat slaapje te moeten loslaten. We gaan maar weer wat schillen. De stemming is opgewonden door de gijzelaars. Steeds maar weer vragen ze elkaar uit wat voor bron dat gerucht zou kunnen komen. Buiten duurt het ringelpiesen voort. Van de Joden zijn er al een stuk of acht uitgevallen, maar de nieuwelingen merken natuurlijk nog niets. Die zijn fit, maar over een paar dagen zal dat natuurlijk wel anders zijn. Hoe druk waren de Franekers niet? Die beschouwden het gaan naar dit kamp als een grapje. Nu praten ze wel anders. Van hun dikke koppen is niets meer over, maar hun haat tegenover de Moffen is groter geworden. Ze zijn vast van plan om, als ze weer thuis zijn, eens werkelijk iets tegen de Moffen te ondernemen. Dat is nou het resultaat van deze ‘Erziehung’!

Ik krijg geheimzinnige tekens van Geesing. Hij beduidt mij mee naar buiten te gaan. Daar gekomen vraagt hij mij of ik hem wat tabak kan geven. Het hoeft niet zoveel te zijn, maar daarvoor kan hij een kiloblik met jam krijgen dat op een of andere manier uit de keuken georganiseerd is. Het is te gevaarlijk om die kilobus in het Lager te houden en of ik dus morgen die bus in mijn kelder zou kunnen verstoppen? Uitstekend, maar als je er invliegt, noem mijn naam dan niet! Geesing is diep verontwaardigd. Ik geloof ook dat dit een overbodige vraag bij hem is, want indertijd bij die diefstal in Haren heeft hij de hele schuld op zich genomen. Ik zou dan morgen met mijn kruiwagen naar het schilcommando gaan. Op dat moment zou hij een kist buiten brengen die ik mee zou nemen en uit het Lager rijden. Geesing zou de helft uit de bus nemen en mij de andere helft laten. Ondertussen blijkt dat hij de helft van zijn deel al opgegeten heeft, zo vertrouwt hij erop dat de transactie door mij goedgekeurd zou worden. Tenslotte is hij mijn makelaar, nietwaar? En zo iemand moet af en toe de vrije hand hebben. Dus we zullen ons aan de afspraak houden. Geesing is zo berucht om zijn organisatievermogen dat we op de terugweg naar het schilhuis door Berg worden aangehouden. Geesing wordt even gefouilleerd, maar er is niets op hem te vinden. Hij doet vreselijk verontwaardigd over die onsympathieke geste van Berg. Toch schijnt deze een soort hoogachting voor Geesing te hebben, dat klinkt tenminste in zijn: ‘Und jetzt Abmarsch, verdammter Organisator!’ Mij vraagt hij: ‘Was machen Sie hier mit Geesing?’ Ik vertel hem dat Geesing een mes van mij geleend heeft en daarmee niet teruggekomen was. ‘Passen Sie mal auf, der ist ja schlimmer wie ein Hyena!’ Dit gezegde van Berg kost mij een sigaret omdat Geesing het een afbreuk van zijn goede naam vindt en ik hem sussen moet. Ondertussen gaat Berg maar door met de Joden. Die kerel schijnt daar nooit genoeg van te krijgen. Het ‘Hinlegen und aufstehen’ blijft maar aanhouden. Eigenaardig, dat zoveel mensen door het ringelpiesen maagkrampen krijgen; ze liggen dan op de grond te rollen van de pijn. Ik heb er genoeg van, van het schillen en van alles! Om het ringelpiesen te ontwijken ga ik achterom naar de barak.

Het appèl is weer ‘Frisch en vrolijk’. Het hele Jodencommando moet ‘am Tor’ en dat nog wel na zo’n middag ringelpiesen. Schiet die kerels dan toch kapot, vervloekte Moffen! Of hebben jullie ze nodig om jullie sadistische neigingen op bot te vieren? Enkelen zakken bij het horen dat ze ‘am Tor’ moeten van schrik in elkaar; dit doet bij hen de maat overlopen. 550 en 570 zijn er ook weer bij. 570 krijgt een geduchte afranseling omdat hij zich vanmiddag te veel gedrukt heeft. Eindelijk klinkt het ‘Weggetreten, marsch, marsch!’ Gelukkig, deze kwelling is tenminste voorbij. Als we na het eten ‘am Tor’ komen, liggen er negen man op de grond. Een Jood ligt daar maar met een zielig gezicht te huilen, het is haast een dierlijk snikken. Ik kan niet horen wat hij onder het huilen vertelt, maar ik begrijp dat hij om water roept. De Manke zit in de Blockhut en de hogere Goden zijn weg. Ik raap nu al mijn moed bijeen om de Manke te vragen of ik die kreunende wat water mag geven, want hij heeft – vertel ik – een maagbloeding. De Manke blijft gelukkig in de Blockhut en zegt dat ik even mag helpen als het geen Jood is. Nee, het is geen Jood. Jan en ik gaan water halen, ieder een kan. We zeggen tegen de niet-Jood, die naast de reutelende Jood staat, dat hij op de grond moet gaan liggen dan kan hij ook wat water krijgen. Maar de Manke verbiedt ons absoluut om de tweede kan rond te laten gaan. In ieder geval hebben we ons doel bereikt. De Jood is werkelijk wat rustiger geworden. Stel je eens voor dat Berg dit gezien had, dan zou het ons ons baantje gekost hebben! Maar soms wordt het je weleens teveel en dan zet je door zonder aan de gevolgen te denken.

Vanavond zijn er drie lezingen. De laatste tijd heb ik haast geen gelegenheid gehad om naar een lezing te gaan en daarom heb ik vanavond met genoegen een voordracht gehoord over Sumatra. Ik moet toch eens informeren hoe die man heet die deze lezingen geeft. Het is dezelfde stotteraar als de vorige keer. Hij is daarbij zo geestig, juist omdat hij geen gevoel voor humor heeft en daardoor weleens boos wordt op zijn toehoorders. Maar ja, bij de meesten houdt het gevoel voor humor zich schuil wanneer er gezinspeeld wordt op een afwijking, en dat is heel begrijpelijk!