Günter Lucks & Harald Stutte

De rode Hitlerjongen

Mijn jeugd tussen
communisme en hakenkruis

eBook-editie, 2016

Oorspronkelijke titel: Der rote Hitlerjunge – Meine Kindheit zwischen Kommunismus und Hakenkreuz

© 2015 Günter Lucks mit Harald Stutte

Oorspronkelijke uitgave

© 2015 Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg

Nederlandse vertaling:

© 2016 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Deze eBook-editie is gebaseerd op de eerste druk, 2016

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag boven: © Cordis, onder: akg-images.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Vertaling: Fons Oltheten

Eindredactie: Walburg Pers

Omslagontwerp: ZERO Werbeagentur, München

ISBN 9789462492318

NUR 686

Voorwoord

Als ik vandaag de dag door de Hamburgse wijken Hammerbrook, Rothenburgsort, Eilbek en Hamm loop, zie ik industrieterreinen, kantoren en eenvoudige bakstenen gebouwen. Brede, op het tekenbord ontworpen meerbaanswegen doorsnijden de voorsteden waar slechts hier en daar woonhuizen staan. Op enkele villa’s in het noordwesten van Hamm na, die dateren uit Duitslands bloeiperiode van eind negentiende eeuw, zijn er niet veel historische gebouwen te zien.

Tegenwoordig wijst er nog maar weinig op het proletarische hart van Hamburg dat hier in het oosten van de Hanzestad ooit sloeg. En ik, geboren in 1928, ben een kind van dit teloorgegane rode oosten. Meer dan tachtig jaar geleden speelden kinderen met hun houten hoepels – in Hamburg Trudelband genoemd – in de nauwe straatjes van ‘Jammerbrook’, op de sobere, sombere binnenplaatsjes van het in het zuidelijk deel liggende Hamm en in de kleine, doolhofachtige straten van Rothenburgersort. Meisjes sprongen op de Hickelkasten (hinkelbanen) die met krijt op de straat waren getekend. Jongens schoten op de kleine binnenplaatsen met de bal tegen de muur en moesten oppassen dat ze de was die aan de waslijn te drogen hing, niet smerig maakten, want dan zwaaide er wat. In het gunstigste geval volgde er slechts een scheldkanonnade in het Platduits uit de mond van een kordate arbeidersvrouw.

De bakstenen façades van de woonhuizen werden onderbroken door kruidenierswinkels en winkels in koloniale waren, en door kleine cafeetjes die zwart van de rook zagen. Ze heetten Zauberflöte (Toverfluit) of Leuchtturm (Vuurtoren) en tapten aangelengd, en daardoor niet al te duur, bier. Overdag lukte het de zon nauwelijks de smalle, met hoge huizen dichtbebouwde straten te verlichten. ’s Nachts gaven gaslantaarns, die door lantaarnmannen met behulp van een ladder en een haak ontstoken werden, slechts weinig licht. De dominerende partijen SPD (Sociaaldemocratische Partij Duitsland) en KPD (Communistische Partij Duitsland) maakten op de aanplakzuilen propaganda voor hun vertegenwoordigers bij de verkiezingen, die vaak werden gehouden. De regeringen in het Duitse Rijk tussen de Eerste Wereldoorlog en Hitlers machtsovername waren vaak maar kort aan de macht.

Mijn grootouders en ouders, onze familieleden, vrienden en buren, onze hele omgeving was communistisch of sociaaldemocratisch. In mijn kindertijd bepaalden rode vlaggen het straatbeeld. Bovendien hielden communistische en sociaaldemocratische paramilitaire organisaties betogingen. De eerste mei was hier minstens zo belangrijk als het kerst- of paasfeest. We zongen arbeidersliederen, zwaaiden met rode vlaggen en droomden van het Sovjetparadijs, zonder te weten wat ons daar te wachten stond. Begrippen als ‘klassenstrijd’, ‘bourgeoisie’ en ‘proletariaat’ behoorden als vanzelfsprekend tot de woordenschat van mensen die slechts de acht jaar durende lagere school hadden doorlopen. Desondanks koesterden ze allemaal een politieke overtuiging. Vaak was dat het enige wat ouders hun kinderen als erfenis meegaven op het levenspad.

Nationalistische en burgerpartijen probeerden lange tijd vergeefs in Hamburger Osten voet aan de grond te krijgen. De mensen in hun piepkleine huizen waren straatarm en hadden ofwel slecht betaald of helemaal geen werk. Veel mannen probeerden als sjouwer werk te vinden in de haven of verhuurden zich als dagloner. Vervolgens brachten ze hun schamele weekloon naar de waard van hun stamkroeg. In dit stadsdeel hadden de socialistische denkers van het eerste uur, Karl Marx en Friedrich Engels, hun trouwste aanhangers. Deze mensen droomden van een rechtvaardige wereld, van een soort ‘herverdeling’ van rijkdom, die in deze dikdoenerige stad zo ongelijk verdeeld was. Ze koesterden slechts minachting voor hun hanzeatische buren uit de chique villawijk Harvestehude, uit het door lanen dooraderde Rotherbaum en uit het burgerlijke Eppendorf, en noemden hen minachtend Pfeffersäcke (rijke stinkerds) of Stehkragen-Heinis (sukkels met hoge boorden).

Er was vermoedelijk in het hele Duitse Rijk geen gebied van vergelijkbare grootte waarin de socialistische ideeën in alle lagen van de bevolking zo’n trouwe aanhang hadden als in het rode oostelijke deel van de op een na grootste Duitse stad. Sociaaldemocraten en communisten, die vaak met elkaar overhooplagen, voerden de boventoon in de ‘rode vesting’ Hamburg. In de voorafgaande decennia vormde zich hier een proletarisch milieu dat zich diep had geworteld. Zijn lange arm reikte tot in het Hamburgse gemeentehuis en zelfs tot in de Rijksdag in Berlijn. Dat duurde tot het begin van de jaren dertig. Het is geen toeval dat zowel de sociaaldemocratische politieke dinosaurus August Bebel, als later ook veel bekende leiders van de communistische partij in Hamburg werkten of zelfs uit Hamburg kwamen.

Toch volstonden twee catastrofen – een politieke en een door de oorlog veroorzaakte ‘apocalyps’ – om deze leefwereld en de plaats waar deze ontstond de doodsteek te geven en voor eens en voor altijd te laten verdwijnen. In mijn kindertijd en mijn vroege jeugdjaren was ik er getuige van hoe het rode, oostelijke deel van Hamburg in slechts enkele jaren voorgoed ten onder ging. De machtsovername door de nationaalsocialisten zorgde voor de politieke doodsteek. De door de nazi’s begonnen oorlog, die in 1943 leidde tot het bombarderen van de Hanzestad tijdens ‘Operatie Gomorra’ door de geallieerden, veegde uiteindelijk Hamburgs rode oosten ook fysiek van de kaart. Dat was een tragedie, want de nazi’s hadden uitgerekend hier hun grootste tegenstanders gehad. In juli 1943 stierven hier binnen enkele dagen duizenden mensen. In feite zijn industriegebieden als Hammerbrook en Rothenburgsort tegenwoordig de grootste begraafplaatsen van Hamburg – alleen staan er geen grafstenen.

Deze tijd en dit gebied hebben mij in belangrijke mate gevormd. De veranderingen in de jaren dertig en veertig, die uiteindelijk een complete ineenstorting tot gevolg hadden, raakten mijn familie, mijn politieke vaderland, mijn stad, mijn idealen, beter gezegd onze idealen, voor zover ik deze als jongere überhaupt deelde. Of begreep waar het om ging.

In het boek Ich war Hitlers letztes Aufgebot, dat in 2010 verscheen, heb ik mijn korte tijd als kindsoldaat bij de Waffen-SS en de aansluitende, bijna vijf jaar durende odyssee door de Russische krijgsgevangenkampen beschreven. Onderhavig boek gaat over de tijd ervoor, waarin ook een soort odyssee plaatsvond – mijn odyssee als kind uit een communistisch gezin, dat er hartstochtelijk naar verlangde om ook tot het volgzame, geüniformeerde miljoenenleger van de HJ (Hitlerjugend) en het Jungvolk (jongeren van de Hitlerjugend van 10 tot 14 jaar oud) te behoren. Natuurlijk kan ik me niet meer alle bijzonderheden van mijn vroegste jeugd herinneren. Veel heb ik gehoord van mijn ouders en van hun vrienden en kennissen. Een en ander behoort tot de ‘familiefolklore’.

Ik was in die tijd zoekende en werd heen en weer geslingerd tussen loyaliteit aan mijn ouders die tot het laatst kritisch stonden ten opzichte van het nationaalsocialisme, de indoctrinatie door school, en de nazipropaganda die bijzonder effectief was. Wat was goed? Wat was fout? Wie loog? Wie had het bij het juiste eind? Vragen die voor een kind, en later voor een puber, eenvoudigweg te veel waren, vooral in deze politiek gezien explosieve tijden. Op mijn levenspad beging ik vele vergissingen, vaak sloeg ik een zijpad in om mijn doel te bereiken. Ik beschikte niet over wat men tegenwoordig ‘een politiek kompas’ noemt. Om bij dit beeld te blijven: ‘Mijn kompasnaald’ sloeg naar veel richtingen uit en het duurde lang tot hij eindelijk tot rust kwam.

Daarom ervaar ik het nu als een voorrecht dat ik op een lang, bijzonder intensief, en in ieder geval wat ervaringen betreft zeer rijk leven terug kan blikken. En eerlijk gezegd: ik had me geen andere vorm van rijkdom willen wensen.

Hamburg, april 2015

Günter Lucks

Harald Stutte

Met ‘Ho Front’ in de maand mei

Het was eindelijk mei. Korte-broeken-weer. De stad rook naar het voorjaar. Bij ons kinderen maakte zich het mooie gevoel meester, dat het leven onder de voorjaarszon binnenkort weer lichter en onbezorgder zou worden. En nog meer dan dat. Voor een ‘klassenbewust, proletarisch gezin’ zoals dat van ons, was 1 mei een feestdag. In Hamburg, het ‘rode bastion’, – het aantal aanhangers van de sociaaldemocratische en communistische partij was hier erg hoog – was 1 mei al sinds lang een feestdag. In de rest van het Rijk was dat voor het merendeel niet het geval. Als de dag niet, zoals dit jaar, op een arbeidsloze zondag viel, moesten de vele arbeiders, vakbondsleden, sociaaldemocraten en communisten die aan de demonstraties meededen, een vakantiedag opnemen. En dat betekende dat ze een dag loon moesten inleveren. Als ze überhaupt werk hadden. Toch deden ze dat zonder dralen, want deze dag was in het proletarische milieu een belangrijke dag. Het was zaak om op die dag te strijden voor belangrijke zaken als de achturige werkdag en de vrije zaterdag. Bovendien manifesteerden de arbeiders zich tijdens de viering als een zelfbewuste klasse.

 Bijna niemand bevroedde echter dat 1 mei 1932 voor lange tijd de laatste ‘strijddag van de arbeidersbeweging’ was, die ook als zodanig gevierd mocht worden. De democratische Weimarrepubliek bevond zich in een diepe crisis. Hitler voerde weliswaar een jaar later officieel de ‘feestdag van de nationale arbeid’ in, maar daarmee vierde het systeem zichzelf. Het had niets meer te maken met de traditionele 1 meiviering van de arbeiders.

In het rode Hamburg – in 1928 hadden de nazi’s slechts twee procent van de kiezers voor zich weten te winnen, maar al in 1931 eindigden ze met 26 procent net achter de SPD  en voor onze KPD – vormden wij een door en door rood gezin. Mijn ouders geloofden in de wereldrevolutie. Ze zagen in de Sovjet-Unie een soort paradijs op aarde en vertrouwden onze leiders, die bijna allemaal uit Hamburg kwamen of in Hamburg werkten: Ernst Thälmann, Etkar André, Fiete Schulz, Heinz Neumann.

Mijn ouders waren doorgewinterde communisten. Deelname aan de 1 meidemonstratie was voor hen bepaald geen vervelende verplichting, maar eerder iets waar ze met hart en ziel aan meededen. Je zou het kunnen vergelijken met wat kerkbezoek voor gelovige katholieken betekende, hoewel mijn ouders natuurlijk afwijzend stonden ten opzichte van kerk, geloof en religieuze tradities – enkele uitzonderingen daargelaten. In bepaalde opzichten zou je echter parallellen kunnen trekken tussen aanhangers van radicale ideologieën en gelovigen. Onze mensen vereerden weliswaar geen God, maar toch waren er godgelijke voorbeeldfiguren, zoals Karl Marx, Friedrich Engels en Vladimir Iljitsj Lenin. Onze encyclieken kregen we niet van de Heilige Vader, maar van de voorzitters van de toonaangevende communistische partijen – van Ernst Thälmann in Duitsland en Jozef Stalin in de Sovjet-Unie. Het Kremlin, het machtscentrum van het toen enige socialistische land ter wereld, was voor mijn ouders ongeveer hetzelfde als het Vaticaan voor de katholieken. Mijn ouders waren uiteindelijk niet alleen overtuigd van hun politieke missie, maar ze geloofden er ook in – ze waren gelovigen zonder religieus te zijn. En op 1 mei vierden we onze opstanding, ons proletarische paas- of kerstfeest, de geboortedag van onze beweging.

Wij – mijn broer Hermann, die destijds vijf jaar oud was, en ik, die één jaar jonger was – waren voor enkele dagen bij oma en opa ondergebracht. Zij woonden in een burgerlijk huurhuis met vijf verdiepingen in de wijk Hammerbrook, in het centrum vlak bij de Elbe, iets ten zuiden van St. Georg. In de volksmond werd de wijk ook wel ‘Jammerbrook’ genoemd, omdat daar, net als in het Berlijnse Wedding, zeer veel huurkazernes waren, waarin de arbeidersgezinnen vaak in armoedige omstandigheden leefden. De levensader werd in dit stadsdeel gevormd door de Hammerbrookstrasse, waar de tram doorheen liep. Er waren allerlei soorten winkels, eetgelegenheden en zelfs drie bioscopen. Een ervan werd Flohkiste (vlooienkist) genoemd. De kaartjes kostten een paar pfennigen waren daardoor ook voor arbeiders betaalbaar. Hier werden nog heel lang stomme films met pianobegeleiding vertoond terwijl een ‘conferencier’ met veel pathos uitleg gaf bij de filmscènes. De Hammerbrookstrasse was in die tijd voor mij een spannend deel van Hamburg.

Terwijl in het noorden van de wijk tot aan St. Georg al kleinburgerlijke en burgerlijke huizen het straatbeeld bepaalden, breidde het echte ‘Jammerbrook’ zich uit tot in de kleine zijstraatjes met hun donkere binnenplaatsen. Hier bevond zich het bolwerk van de arbeiderspartijen KPD en SPD, waarbij de communisten een iets groter aandeel hadden dan de sociaaldemocraten. Het was voor de nazi’s lastig om hier voet aan de grond te krijgen. Ze hadden met moeite in de Hammerbrookstrasse een van hun vergaderzalen weten te behouden. Daar kwam de zeer omstreden en radicale SA-Sturm 14 bijeen.        

Wij woonden met onze ouders een paar straten verderop in het stadsdeel St. Georg. Omdat we ons geen kleuterschool konden veroorloven, waarvan er sowieso maar weinig waren, werden we vaak door de week enkele dagen bij onze grootouders ondergebracht. Dat ontlastte mijn nog jonge ouders aanzienlijk, omdat ze niet alleen politiek actief waren maar ook enorme geldzorgen hadden. Op eerdergenoemde zondag haalde mijn moeder ons daar op voor de grote 1 mei-optocht.

‘Kom op kinderen, trek jullie jassen aan’, riep mijn moeder, al behoorlijk ongeduldig. We waren bijna in het trappenhuis toen opa nog kwam aangerend. ‘Vergeet dit hier niet’, zei hij en gaf moeder de rode hoofddoek die alle communistische vrouwen in die tijd bij dergelijke gelegenheden droegen. ‘Ik heb een hekel aan dat verschrikkelijke ding’, zei mijn moeder, maar ze bond hem toch om haar hoofd. Ze was een mooie, en ook enigszins ijdele vrouw. Bij het communistische establishment van Hamburger Osten was zij onder de naam ‘rode Liesje’ zelfs een lokale bekendheid. De naam sloeg zowel op haar rode haren als op haar politieke overtuiging.

Hamburger Osten baadde die dag in mei 1932 in de zon. Voor het eerst dat jaar wees de thermometer de vroegzomerse waarde van 21 graden aan. Moeder hield ons aan één hand vast. In de andere hadden we kleine, rode papieren vlaggetjes met de sovjetster erop. Zo drentelden wij in de richting van het Centraal Station. Daar werd de stoet geformeerd. Eerst moesten we nog plaatsmaken voor de machtige mensenstroom van de afdeling Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold, kort gezegd Reichsbanner. De mannen droegen blauwe mutsen, groene hemden, schouderriemen, zwarte rijbroeken en leren beenkappen. De afdeling onderhield nauwe banden met de sociaaldemocraten en was oorspronkelijk opgericht als reactie op de bruine knokploegen van de SA om de republiek te beschermen. Maar ze stond ook op voet van oorlog met de Rotfrontkämpferbund(RFB), de militante afdeling van de communistische partij. Het waren krankzinnige tijden. De politieke geschillen werden niet beslecht in een vredige ideeënstrijd, maar in grimmige demonstraties en geweldsuitbarstingen op straat.

Onze mensen jouwden luidkeels, toen de stoet voorbij marcheerde. ‘Sociaalfascisten’ en ‘verraders’ riepen de vrienden van mijn moeder. ‘Schijtbolsjewieken’ en ‘Moskouse marionetten’ werd er vanuit de stoet terug geschreeuwd. Beide groepen waren op weg naar een andere plek. De sociaaldemocraten marcheerden in de richting van het Stadtpark, wij in de richting van Uni-Viertel, de wijk rond de universiteit.

De geladen atmosfeer bij dergelijke samenkomsten was ook voor ons kinderen voelbaar. Bij het Centraal Station troffen we onze vader. ‘Daar zijn jullie, stelletje lawaaimakers’, riep hij. Hij droeg het lichtgrijze uniform van de Rotfrontkämpferbund. Hij was opgewonden, maar blij om ons te zien. ‘Ik ben ingezet bij de beveiliging van de flank’, zei hij, en hij moest gelijk terug naar zijn groep. Hermann en ik waren ongelofelijk trots dat ook onze vader een uniform droeg en erbij hoorde. Van de drie paramilitaire organisaties – Reichsbanner als verdediger van de democratie, en zijn vijanden de RFB en de SA – waren beide laatstgenoemde de strijdvaardigste en agressiefste. Het ging er bij de meningsverschillen vaak bloederig aan toe, en er vielen steeds vaker dodelijke slachtoffers. Het gevolg daarvan was dat de RFB en de SA tijdelijk verboden werden.

Mijn vader, Hermann Friedrich August Lucks, geboren in 1908, was met zijn één meter achtenzestig een kleine, maar breedgebouwde, sterke man. Hij had alleen de lagere school bezocht en was al vroeg in de jeugdafdeling van de KPD politiek actief geweest. Toen hij 15 jaar oud was, was hij tijdens de door KPD-heethoofd Hans Kippenberger georganiseerde Hamburgse opstand van 1923 fietskoerier in Barmbek en behoorde tot de staf van KPD-legende Philipp Dengel, die verantwoordelijk was voor het eten en de munitie. Toen hij een bericht overbracht naar het hoofdkwartier van de opstandelingen – het ging om de bewapening van de kameraden uit Schiffbek – gaf een man hem een schouderklopje: ‘Dat is een goed bericht, mijn jongen, ga zo verder!’ Dat was Kippenberger zelf, die net als de Hamburgse KPD-leider Hermann Schubert later naar de Sovjet-Unie emigreerde (beiden werden daar door Stalins beulen terechtgesteld). Hij had met zijn ‘rode eenheden’ die uit honderd man bestonden, buitengewoon succesvol paramilitaire structuren tot stand gebracht en zelfs de politie en het rijksleger met geestverwanten geïnfiltreerd. Dengel, Kippenberger en mijn vader waren niet alleen strijdmakkers, maar door wat ze samen meemaakten, was er tussen hen ook zoiets als vriendschap ontstaan.

Mijn vader moest op de fiets contact onderhouden met de afzonderlijke KPD-cellen in de verschillende stadswijken. Tijdens zijn koerierstochten leerde hij ook Fiete Schulz kennen, die later uitgroeide tot een van de prominentste KPD-leden. De partijleiding had besloten dat ze in oktober 1923 in het hele Rijk een communistische opstand zou beginnen. Volgens haar was het moment gunstig om in het door hyperinflatie en massale werkeloosheid geteisterde Duitsland de revolutie te beginnen. Het was immers zes jaar eerder in Rusland ook gelukt. Maar na een interventie van de Komintern, het communistische ‘hoofdkantoor’, in Moskou blies de KPD-leiding het voornemen kort voordat de opstand zou beginnen af. Alleen Hamburg kreeg deze informatie echter niet, zodat het hier tot bloedige schermutselingen kwam waarbij meer dan honderd doden vielen. Nu, negenenhalf jaar later, was mijn vader met zijn vierentwintig jaar al een ervaren ‘veteraan van de revolutie’. Hij was een vrolijke, levenslustige man, die soms werd geplaagd door stemmingswisselingen. In een aanval van woede kon hij ineens een klap uitdelen. Zo’n klap deed hem zelf het meest pijn; hij werd er heel terneergeslagen van en verontschuldigde zich dan. Toen hij jong was, volgde hij een opleiding tot commercieel medewerker. Daarna solliciteerde hij bij de Hamburgse spaarbank. Bij zijn sollicitatie, en ook later, gaf hij altijd aan dat hij lid was van de KPD. Dat was weliswaar oprecht maar niet heel slim, want op die manier kreeg hij nooit een aanstelling.

De voormalig fietskoerier is zijn passie, het fietsen, zijn hele leven trouw gebleven. Hij is zelfs één keer samen met twee vrienden in opdracht van de KPD helemaal naar Berlijn gefietst, een tocht van een indrukwekkende 280 kilometer! Elke avond droeg hij zijn fiets naar onze woning op de derde etage en zette hem in de gang. De fiets zou anders zeker worden gestolen en voor een nieuwe fiets was geen geld. Ik bewonderde het rijwiel, want het was een racefiets met een krom stuur en smalle bandjes.

Zijn grootste passie gold echter de partij en de Rotfrontkämpferbund, die sinds mei 1929 in enkele deelstaten, waaronder Hamburg, was verboden, hoewel de instanties dit verbod niet consequent handhaafden. De KPD en de RFB vormden zijn familie. Omdat wij zijn kinderen waren, maakten wij automatisch deel uit van de beweging. Wij marcheerden, voorafgegaan door een blaaskapel, in de richting van station Dammtor. Het doel van de tocht was de Moorweide, een grote grasvlakte tegenover het station, waar al in de keizertijd massabijeenkomsten werden gehouden. Er werden arbeidersliederen gezongen: het Lied vom kleinen Trompeter (Lied van de kleine trompetblazer), Dem Morgenrot entgegen (Het morgenrood tegemoet), en ook Die Internationale. De menigte riep steeds opnieuw ‘Rood Front’. Mannen en vrouwen balden de rechtervuist. Wij kleintjes begrepen weliswaar niet zo goed waar het over ging, maar riepen ook uit alle macht ‘Ho Front’ en zwaaiden met onze rode papieren vlaggetjes met het hamer-en-sikkel-symbool.

Vlak voor de Moorweide sloot Irmgard Herder, een vriendin van mijn moeder, zich bij ons aan. Ze greep de hand van mijn broer. Niemand mocht in het gedrang kwijtraken. De vrouwen die allebei in de Roten Mädchen- und Frauenbund actief waren, praatten opgewonden met elkaar en giechelden. Op de Moorweide was het eindpunt. De menigte verspreidde zich over het grote terrein. Nu begonnen de toespraken van de functionarissen. Voor ons kinderen was dat het saaiste deel. ‘Wie is er nu aan het woord?’, vroeg mijn moeder. ‘Teddy moet komen’, zei Irmgard.

Een dergelijke ‘strijddag’ met blaaskapel en een zee van vlaggetjes is niet per se wat kleine kinderen zich bij plezier voorstellen. Het vooruitzicht dat dadelijk een levensgrote teddybeer met enorme fluweelzachte oren bij het spreekgestoelte zou verschijnen, rukte me uit mijn apathische houding. ‘Wanneer komt nu eindelijk de teddybeer?’, vroeg ik met grote ogen. De beide vrouwen schoten in de lach. Met ‘Teddy’ werd Ernst Thälmann bedoeld, de uit Hamburg afkomstige, legendarische KPD-voorzitter van het Duitse Rijk. Hij dankte zijn bijnaam niet aan een voorliefde voor teddyberen, maar Teddy was de schuilnaam geweest van de 37-jarige tijdens de Hamburgse opstand.

De in de lucht gestoken gebalde vuist en de kleppet op zijn kale hoofd waren zijn handelsmerken. Vroeger had men hem vaak gekleed gezien in een leren jas en een kraagloos, blauwwit gestreepte vissersbloes. Maar als een van de invloedrijkste politici van de Weimarrepubliek kleedde Thälmann zich allang in een pak met vest dat hij over een wit overhemd met manchetknopen droeg. In de partij en vooral onder de Hamburgse partijgenoten was Teddy buitengewoon geliefd. Hij was een vasthoudende partijvoorzitter die de nazi’s lange tijd met succes tegengas bood.

Mijn moeder had desondanks wat op hem aan te merken. ‘Hij wauwelt altijd zo lang dat ik op het laatst helemaal niet meer luister…’, klaagde ze.

1. Ernst Thälmann.

Thälmann was een echte marathonspreker die als partijvoorzitter en kandidaat voor het ambt van rijkspresident vaak langdurige referaten hield en als ervaren man van midden veertig niet meer het agressieve, geestdriftige vuur had van de onstuimige, jeugdige partijgenoten. Met de 30-jarige Heinz Neumann had hij echter een taalvaardige en propagandistisch briljante schrijver van toespraken aan zijn zijde.

Het vooruitzicht om urenlang met twee ongeduldige kinderen in de menigte zijn redevoering te moeten volgen, waarbij voortdurend de angst bestond dat het opnieuw tot vechtpartijen of zelfs tot schietpartijen zou kunnen komen, had een ontnuchterende uitwerking op moeder. Gelukkig vond ze aan de rand van de Moorweide ergens in het midden een vrije plek waar we konden gaan zitten.

‘Nee, dat is Teddy niet. Schubert spreekt’, zei Irmgard, die met samengeknepen ogen bij het spreekgestoelte de minder prominente Hermann Schubert, leider van KPD-afdeling Wasserkante, ontwaarde.

De 36-jarige man stond op een podium dat met een grote afbeelding van Lenin, de leider van de Russische Revolutie, was versierd. Hij verkondigde met uitgestoken vuist: ‘Voorwaarts onder het vaandel van Lenin. Strijdend naar de overwinning!’

Op dat moment kon Schubert natuurlijk niet vermoeden dat nog geen vijf jaar later Lenins politieke erfgenaam Stalin hem zou ombrengen – net als de Hamburger Hans Kippenberger en vele andere Duitse communisten die in de Sovjet-Unie voor de nazi’s hun toevlucht zochten. ‘Teddy komt niet. Hij heeft in Berlijn belangrijker zaken te doen’, zei een oudere arbeider die naast ons stond. De Hamburgse KPD-legende was al jarenlang de leider van de op twee na grootste partij in de Rijksdag en een van de machtigste mannen in de Weimarrepubliek, waarvan hij het bestaan met alle mogelijke middelen bestreed.

Toen Schubert na ongeveer een uur klaar was en de volgende spreker werd opgeroepen, gleed er bijna een gelukzalige glimlach over het gezicht van mijn moeder – Etkar André werd aangekondigd. Mijn moeder verafgoodde de toen 38-jarige parlementsafgevaardigde en vertrouweling van Thälmann. Ze luisterde geestdriftig naar zijn redevoering. Later ontdekte ik dat het meer dan geestdrift was wat mijn moeder voor de in België opgegroeide Etkar André voelde – het was liefde.

André was binnen de KPD een soort superster. Terwijl Thälmann bewonderd, gevreesd en vereerd werd, had André bewonderaars die hartstochtelijk van hem hielden. De beide mannen, in die jaren de belangrijkste binnen de KPD, waren volstrekt verschillende personen: Thälmanns troeven waren zijn populariteit onder het volk, zijn eenvoudige Hamburgse afkomst en zijn vroegere werk als havenarbeider. Hij sprak in eenvoudige zinnen en met een sterk Hamburgs accent en gebruikte graag en vaak krachttermen – idioot, malloot, sukkel. Hij was een redenaar met een krachtige stem. Kenmerkend voor hem was echter dat hij onder het spreken vaak het spoor bijster raakte en moeilijk tot een einde van zijn betoog kon komen. Het gerucht gaat dat zijn partijsecretaris een touw aan zijn been had gebonden waaraan hij trok als ‘Teddy’ weer eens te ver afdwaalde. De historicus en KPD-kenner Hermann Weber noemde Thälmann een ‘provinciepoliticus met een demagogisch talent’.

Ik herinner me dat mijn oom Friedrich ‘Fiete’ Paasch keer op keer vertelde over een ontmoeting met Thälmann die hem bijzonder kwaad had gemaakt. In tegenstelling tot mijn ouders had oom Fiete niet veel op met de communisten en hun ideeën. Met tante Olga, de zuster van mijn grootmoeder, dreef hij een groentewinkel aan de Nagelsweg die ook in de wijk Hammerbrook lag. Fiete had een Schotse kar. Dat was een eenassige houten kar met twee grote spaakwielen die door iemand moest worden geduwd of getrokken, en die in Hamburg veel werd gebruikt. Hij haalde daarmee in de markthal die aan de zuidkant van het station lag, zijn groenten, die door de boeren uit het Vierlande-gebied werden aangevoerd. Thälmann kwam graag in de markthal. Hij mengde zich onder het volk en sprak met de gewone man. Oom Fiete riep op zijn directe manier, zoals onder Hamburgse groentehandelaren gebruikelijk was, Thälmann op een dag ter verantwoording. Hij slingerde hem naar zijn hoofd: ‘Hou toch op, je wordt toch door Moskou betaald. Wat jij hier vertelt, is toch allemaal dom gezwets…’ De krachtdadige Thälmann ging gelijk tot actie over. Hij liep op Fiete af, trok hem opzij en riep: ‘Donder op, schooier.’

De aanhangers van Thälmann joelden enthousiast. Fiete voelde zich hierdoor alleen maar bevestigd in zijn afwijzende houding ten opzichte van de communistenleider. ‘Zo zijn ze: als ze geen argumenten meer hebben, worden ze gewelddadig.’ In het bijzijn van mijn communistische ouders benadrukte hij graag hoezeer hij Thälmann verachtte. Als reden voerde hij aan: ‘Hij heeft schooier tegen mij gezegd!’

Etkar André was in tegenstelling tot Thälmann geen redenaar die zich onder het volk mengde of zich door hanzeatische ‘stallucht’ onderscheidde. Dat was ongetwijfeld de reden voor het feit dat hij onder de Hamburgers minder populair was. Hij was eerder intellectueel, sprak met een licht Akens accent, het zogeheten ‘Öcher Platt’, en was slagvaardig en precies in zijn formuleringen. André kwam, anders dan Thälmann, wereldwijs over en was meer een typische ‘apparatsjik’. Hij gold in de KPD als grootste talent binnen de organisatie. Ook onderhield hij internationale contacten, waarbij hij werd geholpen door het feit dat hij vloeiend Frans sprak. Binnen de partij nam hij echter geen hoge positie in; hij was noch lid van het centrale comité noch van het politbureau.

André, geboren in 1894, was iets jonger dan Thälmann. Zoals veel KPD-leiders kwam hij uit een Joodse familie. Hij beantwoordde dus helemaal aan het racistische vijandbeeld van de nazi’s. Hij was in Aken geboren en had al vroeg zijn vader verloren. De zieke moeder verhuisde na de dood van haar man met de drie kinderen naar België. Etkar verbleef tijdelijk in een weeshuis. Na de Eerste Wereldoorlog – hij had aan Duitse kant meegevochten en was door de Fransen gevangengenomen – kwam hij in het begin van de jaren twintig naar Hamburg en werd hier lid van de KPD. Hij werkte zich snel op, vooral als organisator van de Rotfrontkämpferbund.

In het voorjaar van 1931 werd in arbeiderskringen vooral gepraat over een voorval dat hem veel respect opleverde: een marine-eenheid van de SA overviel laat in de avond de woning van Etkar André in de Adlerstrasse 12 in de wijk Barmbek. De eigenlijke huurder van deze woning was Andrés partner Martha Berg, maar op die avond waren alleen André en een partijgenoot aanwezig. Het lukte de partijgenoot om over de daken weg te vluchten om hulp te halen, terwijl de mannen van de SA via de binnenplaats en door de hal de woning probeerden binnen te dringen. Toen de aanvallers probeerden de deur te forceren liet André hen geloven dat hij niet alleen was door een meerstemmig gesprek te simuleren. ‘Wat willen jullie? Jullie geloven toch niet dat ik me zonder me te verzetten laat doodslaan. Haal ook de andere revolver…’, zou hij hebben gezegd. Dat maakte indruk op de aanvallers, die duidelijk worstelden met de vraag of ze moesten opgeven of een laatste definitieve aanval op de deur moesten ondernemen.

Op een bepaald moment begaf de voordeur het, maar de aanvallers aarzelden om naar binnen te gaan omdat ze in een van de kamers in het schijnsel van de bureaulamp de schim van André zagen die ogenschijnlijk een revolver in zijn hand hield – later bleek het slechts een vulpen te zijn geweest. ‘Daar zijn jullie eindelijk. Ik verwachtte jullie al’, zei hij. En daarna luid en duidelijk: ‘Eén stap in mijn woning en er gaat bloed vloeien!’ De nazi’s aarzelden. Toen André nog een keer en ogenschijnlijk vastberaden schreeuwde: ‘Donder op uit mijn huis! Anders schiet ik!’ deinsden de SA-mannen daadwerkelijk terug. Ondertussen kwamen de door zijn kameraad gealarmeerde RFB-mannen aangesneld, waarna de nazi’s op de vlucht sloegen. Hamburg had de dagen erna heel wat om over te lachen.

2. Oproep voor de Hamburger 1 meidemonstratie op de Moorweide

Het bleef niet de enige aanslag op het leven van Etkar André: na een bijeenkomst eind maart 1931 van de communistische partij in het Vierlande-gebied overvielen bewapende SA-mannen in de nachtbus een groep communisten. ‘Ben jij André?’, schreeuwden de mannen naar de parlementsafgevaardigde Ernst Henning. Die antwoordde naar waarheid met ‘nee’, maar werd evenwel neergeschoten. Afgevaardigde Louis Cahnbley, die hem begeleidde, raakte zwaargewond. Enkele andere passagiers liepen ernstige schotwonden op. De daders vluchtten, maar werden later gearresteerd, aangeklaagd en tot gevangenisstraffen veroordeeld. Na de machtsovername door de nazi’s maakten ze evenwel carrière in de partij.

De dag na de moordaanslag sloegen parlementsafgevaardigden van de KP (Kommunistischen Partei) in het gemeentehuis in op afgevaardigden van de nazi’s en schreeuwden: ‘Moordenaarsbende!’

Aan de moord op Henning was de verstoring van een NSDAP-bijeenkomst voorafgegaan, waarbij tijdens de schietpartij die erop volgde twee SA-mannen waren doodgeschoten. De nazi’s vermoedden dat André de aanstichter was. Al hun bloeddorstige haat was op hem gericht. Dergelijke acties bezorgden Etkar André een legendarische reputatie in het communistische milieu. Een geestdrift die bij mijn moeder in liefde en hartstocht uitmondde – zij was tot op zekere hoogte wat men nu een ‘groupie’ noemt. Etkar André was haar ‘popster’.

Omdat wij ver verwijderd waren van de 1 meidemonstratie konden we nauwelijks verstaan wat vooraan werd gezegd. Geluidsinstallaties met versterkers waren er nog nauwelijks, en zeker niet bij bijeenkomsten van de voortdurend krap bij kas zittende KPD. Iedere redenaar – dat verbond André en Thälmann met hun doodsvijanden Hitler en Goebbels – moest vooral beschikken over een door het houden van veel redevoeringen geoefende stem, die het lang kon volhouden en slechts door een Flüstertüte (een megafoon) werd versterkt. De toenmalige politici beschikten in tegenstelling tot die van vandaag de dag over zware, dragende stemmen; dat was belangrijk, soms zelfs belangrijker dan wat er werd gezegd.

Maar het lukte ook de hardste stem niet om van station Dammtor tot de verste uithoeken van de Moorweide door te dringen. ‘Irmi, pas jij even op de kleintjes, ik ben zo weer terug’, riep mijn moeder naar haar vriendin en worstelde zich door de rijen toeschouwers naar voren om zo dicht mogelijk bij de spreker te komen.

Mijn broer en ik begonnen meteen te jengelen omdat we honger hadden. Irmi nam ons bij de hand en ging naar het vlakbij gelegen station Dammtor. Daar kwam ze Hiltrud tegen, een partijgenote. Ze wisten waar ze voor niet te veel geld wat te eten konden kopen: op het hoofdperron van station Dammtor. We liepen dat perron op, hoewel we geen perronkaartjes hadden die je in die tijd moest hebben. Op het perron stond een worstverkoper. Hij riep: ‘Heisse Würstchen’ [* Noot vert.: Dit betekent natuurlijk ‘warme worstjes’. Irmi vat het echter op als ‘Ik heet Worst’]. Voor Irmi, die altijd graag grapjes maakte, was dat een inkopper. ‘Aangenaam, ik heet Irmi’, zei ze tegen de man en stak hem haar rechterhand toe. ‘Doet u mij maar twee knakworstjes.’

Ze hapte een stukje van een worstje af en gaf de rest aan Hermann. Ze blies vervolgens een paar keer op het andere worstje totdat deze wat was afgekoeld, en gaf het aan mij. Daarna gingen we terug naar mijn moeder op de feestweide.

In die tijd leek de wereld voor kinderen eenvoudig en overzichtelijk: deze mannen met de grijze bloezen, de rode vlaggen en de proletarische strijdliederen vormden onze familie. Hier waren de goeden. Wij hoorden bij hen. Zo wilden wij ook ooit worden. De kapitalisten waren de slechteriken. We hoorden veel over hen maar wisten niet wie ze waren. De politieagenten met hun helmen waren ook slecht. We zagen hen vaak en keken hen angstig en vol ontzag aan. Slecht waren ook de ‘sociaalfascisten’. Aanhangers van deze groepering waren zelfs in onze familie te vinden. En als ‘slecht’ nog een overtreffende trap kende dan gold die voor de fascisten, de nazi’s, over wie we veel slechts hoorden, maar van wie we nog geen goed beeld hadden omdat ze in het rode Hamburger Osten nauwelijks te vinden waren. Zoals andere kinderen angst koesterden voor heksen, spoken en rovers, zo waren wij bang voor fascisten. Dat hadden we geleerd.

De tocht aan de hand van mijn moeder en de 1 meidemonstratie, de trotse vader, de krachtige liederen, de hele opwinding, maar ook de verveling tijdens de toespraken – ze behoren tot mijn vroegste jeugdherinneringen. Wat zich vervolgens ’s avonds afspeelde, behoort tot de familiefolklore.