Oorlogsdossiers

Nederlands-Engelse Oorlogen

Door een  zee van bloed in de Gouden Eeuw

Anne Doedens

Liek Mulder

 eBook-editie, 2016

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2016

Tweede deel van de serie Oorlogdossiers

Frans-Duitse Oorlog, eerste deel van de serie Oorlogdossiers

© 2016 Anne Doedens & Liek Mulder,

p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag:

voorzijde: Het verbranden van de Engelse vloot voor Chatham, 20 juni 1667.

Peter van de Velde, 1667-1700. Rijksmuseum Amsterdam

achterzijde: Witte de With door Abraham van Westerveld. Bonhams.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatie-werken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Omslagontwerp: Erwin Bomans, Leucq! BNO, Hof van Twente

ISBN 978.94.6249.232.5

NUR 688

Vooraf

De Engels-Nederlandse Zeeoorlogen uit de Gouden Eeuw zijn feitelijk een drama in drie bedrijven dat zich binnen een kwarteeuw afspeelde: 1652-1674. De rode draad in dit schouwspel is de moordende concurrentie tussen beide mogendheden, met name op economisch gebied.

Spanningen die zich in de decennia daarvoor geleidelijk ophoopten, kwamen in 1652 voor de eerste keer tot een uitbarsting. De sterke en langdurige rivaliteit tussen Engeland en de Republiek was er de oorzaak van dat de clash niet tot één oorlog beperkt bleef, maar in een korte spanne tijds tot drie (vooral zee)oorlogen leidde.

Economie en politiek gaan hand in hand. Dat is tegenwoordig zo, in de zeventiende eeuw was het niet anders. Dankzij binnenlandse twisten in Engeland en Frankrijk kon de economie van de Republiek extra hard groeien, een van de oorzaken van de Nederlandse Gouden Eeuw.

De aanloop naar de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog (1652-1654) werd in het bijzonder bepaald door burgeroorlogen in Engeland in de periode 1642-1649 die tijdelijk een einde maakten aan de Engelse monarchie. Op 30 januari 1649 werd het leven van koning Karel I na een showproces in het Parlement, op een schavot in Londen door een beul afgebroken. De schok was groot, zowel binnen als buiten Engeland. Velen beschouwden deze executie als regicide of koningsmoord, een ernstig misdrijf. Een vorst regeerde immers bij Gods gratie, was toen een algemeen aanvaard standpunt. Aantasting van een koning was schending van de door God gegeven maatschappijordening.

Desondanks bestond er in de door protestanten gedomineerde Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden sympathie voor het bewind van de puriteinse protestant Oliver Cromwell (1649-1658) en zijn parlement. Daarvan bleef weinig over toen de Engelse republikeinen zich ontpopten als mercantilisten die vooral uit waren op het versterken van de eigen economie ten koste van die van andere landen. De eerste van een reeks scheepvaartwetten, bekend geworden onder de naam Great Navigation Act (1651), was met name gericht tegen de Republiek, de grote handelsconcurrent van Engeland. Een aanleiding om de oorlog te verklaren was snel gevonden.

Slechts elf jaar na de Eerste Vrede van Westminster volgde de tweede Engels-Nederlandse Oorlog (1665-1667). Engeland had het republikeinse intermezzo inmiddels achter zich gelaten. Karel II nam in 1660 plaats op de vacante troon van zijn vader, maar deze Restauratie betekende geen wezenlijke verandering in de Engelse buitenlandse politiek, de Republiek bleef de grote tegenstrever. Een reeks incidenten in en buiten Europa versterkte de wil in Engeland om eens en vooral orde op zaken te stellen. De facties die oorlog wilden, wisten het Parlement ervan te overtuigen dat een oorlog met de grote concurrent gunstig was voor de economische en politieke positie van Engeland. De praktijk zou anders leren. Want de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog eindigde in een ongekende triomf voor de Republiek. ‘Chatham’ (1667) was voor de Engelsen een ware nachtmerrie en werd in de Republiek gezien en gevierd als een van de grootste triomfen ooit. Verbetering van de vloot en van de maritieme strategie en tactiek hadden in hoge mate aan dit succes bijgedragen. We besteden dan ook ruime aandacht aan deze oorlog.

Het derde bedrijf van het Engels-Nederlandse drama speelde zich af tussen 1672 en 1674. Uiteraard had de zware nederlaag van 1667 revanchegevoelens in Engeland losgemaakt. Daarnaast ging de concurrentiestrijd in Europa en in de koloniën onverminderd door, terwijl Karel II ook in de internationale politiek een rol van betekenis wilde spelen. Die ambitie werd uitgebuit door de rooms-katholieke Franse koning Lodewijk XIV die de protestantse Republiek niet zozeer als een economische, maar vooral als een politieke tegenstander zag in zijn streven de hegemonie op het Europese vasteland in handen te krijgen. Dat Karel II nog steeds geldzorgen had en niet ongenegen bleek het rooms-katholieke geloof te omarmen, maakte hem tot een interessante bondgenoot van de Franse koning. De samenwerking werd vastgelegd in het Geheim Verdrag van Dover (1670), onopgemerkt door de voornaamste staatsman van de Republiek, Johan de Witt. Het deerde Karel allerminst dat hij hiermee de Triple Alliantie met Zweden en de Republiek uit 1668 opblies. Hij toonde zich een ware opportunist door zonder overleg met zijn bondgenoten de bakens radicaal te verzetten, eigen gewin stond voorop. De Republiek, geleid door de Hollandse raadpensionaris Johan de Witt, werd in 1672 dan ook onaangenaam verrast door een gecombineerde aanval over land en zee van een gelegenheidscoalitie van Frankrijk, Engeland en de bisdommen Münster en Keulen. De rationeel opererende raadpensionaris had een ernstige inschattingsfout gemaakt. Het ‘rampjaar’ was aangebroken. De troepen van de vijand trokken de Republiek binnen, tot in Holland. Ze werden gestuit door de Waterlinie. Het krachtdadig optreden op zee van De Ruyter en zijn vloot behoedde de Republiek voor een catastrofe. Na opnieuw een korte zeeoorlog werd in 1674 vrede gesloten met Engeland. De strijd met Frankrijk ging nog vier jaar door.

De ondertitel Door een zee van bloed in de Gouden Eeuw markeert het zwaartepunt van dit boek en is tevens kenmerkend voor de serie Oorlogsdossiers. Daarin staan niet zozeer de politieke en economische achtergronden en ontwikkelingen centraal, hoewel ze natuurlijk niet onvermeld blijven, maar de harde en vaak wrede praktijk van de oorlog. Deze confrontaties waren ongekend bloedig. Aan de hand van eigentijdse bronnen wordt uitgebreid stilgestaan bij de vele duizenden slachtoffers, de vernietiging van honderden schepen en de zorg en verdriet bij het thuisfront. Ook wordt ingezoomd op de techniek en tactiek van de oorlog: de inzet van grote aantallen scheepskanonnen, nieuwe typen oorlogsschepen, andere strategieën bij het manoeuvreren met vloten, de oprichting van het Korps Mariniers en vermetele en verrassende acties van Engelsen en Nederlanders in Europa en daarbuiten. Informatie over de omvang van vloten en bemanningen en de organisatie van de admiraliteiten completeren het verhaal van deze drie zeeoorlogen.

Belangrijke actoren in deze drie oorlogen waren De Ruyter, Maarten Harpertszoon en Cornelis Tromp, Blake, Holmes, Johan en Cornelis de Witt, Van Ghent, de eerste bevelhebber van de mariniers, en anderen. De zeeheld Witte de With treedt veelvuldig op in de eerste twee hoofdstukken. Door zijn onaangename karakter is zijn rol nogal eens onderbelicht geweest. Ons inziens is dat, gezien zijn daden, niet terecht.

Via citaten uit hun brieven, verslagen en andere egodocumenten, komen ooggetuigen en belangrijke tijdgenoten aan het woord. Maar ook ‘gewone’ mensen laten in dit boek van zich horen, zoals de Deense marinier Hans Svendsen, een van de vele buitenlandse opvarenden van de Nederlandse vloten. Boeiend is het verslag van mr. Coenraad van Heemskerck (1649-1702) die in 1672 met vijftig op eigen kosten uitgeruste manschappen aanmonsterde op de vloot van De Ruyter en de cruciale Slag bij Solebay meemaakte.

Een bijzondere inkijk in het leven aan boord van koopvaarders, maar ook in dat van de huisgenoten van zeelieden, bieden de duizenden door de Engelsen gekaapte brieven die de afgelopen jaren aan de vergetelheid zijn ontrukt, onder andere in het boek van Judith Brouwer, Levenstekens. Gekaapte brieven uit het Rampjaar 1672. We selecteerden enkele saillante passages. Ten slotte verlevendigen zeventiende-eeuwse liederen en gedichten de tekst.

Om de leesbaarheid van het boek te bevorderen, zijn vrijwel alle zeventiende-eeuwse teksten omgezet in modern Nederlands. Enkele kenmerkende en bijzondere uitspraken staan nog in de oorspronkelijke spelling. Tekstgedeelten die uit een citaat wegvielen, zijn als volgt aangegeven: [...].

Het illustratiekatern van Engels-Nederlandse Oorlogen bevat Engelse en Nederlandse karikaturen – Stuartmannen (‘st(u)aartdragers’) versus Boterdozen – die de opgehitste publieke opinie in beide landen scherp in beeld brengen. Daarnaast een groot aantal afbeeldingen van tekeningen, etsen en schilderijen van vader en zoon Willem van de Velde die als ware oorlogsfotografen – in dienst van de vloot en zijn bevelhebbers of van familie – belangrijke zeeslagen uit deze drie oorlogen meemaakten en vastlegden. Hun biografieën vertellen het verhaal van kunstenaars die deze oorlogen op een bijzonder actuele en journalistieke wijze verbeeldden.

In Engels-Nederlandse Oorlogen ligt het accent meer op het vertellen van het verhaal van de zeeoorlogen dan op het analyseren ervan. De analyse is met name gericht op het duiden van het verhaal. Ook is afgezien van voetnoten. In de Bibliografie achter in het boek verwijzen we naar de gebruikte literatuur en bronnen.

De vraag mag gesteld worden: waarom ontbreekt in dit boek de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog (1780-1784)? De reden is, dat het in de drie zeeoorlogen uit de zeventiende eeuw feitelijk om één lange strijd om de heerschappij op zee ging. Die krachtmeting is fascinerend en van wezenlijk belang voor de toekomst van beide landen. Later die eeuw, zeker nadat stadhouder Willem III in 1689 koning van Engeland werd en aanvoerder van een brede coalitie tegen de Franse koning Lodewijk XIV, veranderde de rol van de Republiek steeds meer van die van bondgenoot in een sloep achter het Engelse linieschip. In 1704 hielp bijvoorbeeld de Nederlandse vloot de Engelsen bij de verovering van Gibraltar, de opbrengst van deze operatie ging echter volledig naar Engeland. Eind achttiende eeuw was de Republiek totaal overvleugeld door de Engelse rivaal. Militair gezien was de Republiek geen partij meer. De Slag bij de Doggersbank van 5 augustus 1781 die onbeslist eindigde, werd in de Republiek als een grote overwinning gevierd, inclusief de uitgifte van een speciale Doggersbankmedaille. Een typerende reactie voor een land dat al vele decennia geen grote zeeslagen meer had meegemaakt en de (over)macht op zeeën en oceanen volledig was kwijtgeraakt. Dat is de reden dat we ons in Engels-Nederlandse Oorlogen beperken tot de drie oorlogen uit de Gouden Eeuw.

Aan de Wadden wordt extra aandacht besteed. De belangrijke rol van het Waddengebied, zowel voor de koopvaardij als voor de oorlogsvloten, is namelijk lange tijd onderbelicht geweest. En dat terwijl de noordelijke zeegaten voor de economie van de Republiek van grote betekenis waren. Het Vlie werd druk gebruikt voor de vaart op de Oostzee; de VOC-schepen voeren op de heen- en terugreis vooral door het Marsdiep, aanvankelijk ook vaak door het Vlie, mede omdat Amsterdam de belangrijkste bestemming was. In die stad was kennis over de markten samengebald en werden de handelsstromen aangestuurd, zowel naar de Oostzee als naar Zuid-Europese landen. In tijden van oorlog voeren VOC-schepen vaak om Schotland heen naar het noorden van de Republiek, naar het zeegat tussen Vlieland en Terschelling. Maar er is meer: dat bijvoorbeeld de ramp op het Vlie van 19 en 20 augustus 1666 de feitelijke opmaat tot de roemruchte tocht naar Chatham in 1667 was, is pas recent weer extra naar voren gekomen. De vernietiging van 150-170 koopvaarders in 1666 door een Engelse vloot onder Sir Robert Holmes – een aanhanger van de koning die een cruciale rol speelde in de laatste twee zeeoorlogen – en de daaropvolgende brandschatting van West-Terschelling, konden in de ogen van de bevolking immers niet ongewroken blijven. ‘Holmes’ Bonfire’, de Engelse actie van 1666, deed meer: zij legde de zwakte van de verdediging van de zeegaten bloot.

Vergeleken met de Wadden komt Zeeland er enigszins bekaaid vanaf. We putten voor dit boek met name uit gedrukte bronnen en literatuur. Terwijl over de zeventiende-eeuwse geschiedenis van de Wadden de laatste jaren interessante publicaties het licht zagen, ontbreekt het jammer genoeg aan een recent overzicht van de geschiedenis van Zeeland tijdens en in relatie met de Engels-Nederlandse Oorlogen van de zeventiende eeuw. Uiteraard wordt wel uitvoerig aandacht besteed aan Zeeuwse vlootvoogden als Michiel Adriaanszoon de Ruyter en Johan Evertsen.

Voor wie plekken wil bezoeken die verband houden met dit boek, denk aan de Zeven Provinciën in Lelystad, of (maritieme) musea waar deze geschiedenis een plaats heeft gekregen, geven we een lijst van lieux de mémoire.

Tot slot: onze bijzondere dank gaat uit naar Jan Houter (‘Jan van Vlieland’), die de passages over de Wadden grondig heeft doorgenomen en dr. Adri van Vliet, plaatsvervangend directeur van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) en hoofd afdeling Publieksinformatie en Collecties, specialist op het gebied van de maritieme historie, die vakkundig de tekst van commentaar heeft voorzien. Uiteraard blijft de inhoud van het boek geheel voor onze rekening. Ten slotte danken wij onze echtgenotes Ingrid en Janny voor de ruimte die zij ons gaven om dit boek te kunnen schrijven.

Maartensdijk/Harderwijk, mei 2016

Anne Doedens en Liek Mulder

1. Vrije Zee versus Gesloten Zee

Op 23 februari 1623 kreeg Herman van Speult (?-1626), gouverneur van Ambon, lucht van een mogelijke Engelse samenzwering. Een Japanse huursoldaat zou geïnformeerd hebben naar het aflossen van de wacht op het fort Victoria. De Japanner werd ondervraagd en bekende op de pijnbank dat hij door Engelsen was omgekocht. Als er een Engels schip aankwam zouden de wachten worden overvallen, Van Speult gevangengenomen en iedereen die zich verzette, doodgeslagen. De gouverneur liet alle Engelse kooplieden, ook van nabijgelegen eilanden, arresteren en verhoren. Verdachten werden met brandende kaarsen onder de oksels gemarteld en er werd ook een vorm van waterboarding toegepast.

Dergelijke ‘scherpe verhoren’ waren geen uitingen van sadisme maar een geaccepteerde wijze van waarheidsvinding. Een aantal Engelsen en Japanners bekende betrokken te zijn bij de samenzwering. Tien Engelsen, een Portugese slavenopzichter en negen Japanners werden op 9 maart 1623 in het openbaar onthoofd.

Toen de executies in Engeland bekend werden, barstte de verontwaardiging los. Het ‘Amboyna Massacre’ verergerde de al bestaande spanningen tussen Engeland en de Republiek. Deze kwamen voort uit handelsbelangen. Ook na 1623 hield men in beide landen vast aan het eigen gelijk. Een intensieve, langdurige pamflettenoorlog was illustratief voor de indruk die deze gebeurtenis maakte. De ‘Moord op Ambon’ werd in de zeventiende eeuw door de Engelsen voortdurend gebruikt om de rivaliteit met de Nederlandse concurrent levend te houden. De Republiek deed weinig moeite deze zaak te de-escaleren.

Voor de voorgeschiedenis van de Engels-Nederlandse confrontaties moeten we eigenlijk nog verder teruggaan, naar het jaar 1602. Toen werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht, een van de eerste ondernemingen in West-Europa die doelbewust naar een monopoliepositie in haar handelsgebied streefde. Die ambitie werd gestimuleerd door de Staten-Generaal van de Republiek die aan de VOC een octrooi verleenden ten oosten van Kaap de Goede Hoop. De VOC kreeg de exclusieve bevoegdheid in dat verre Aziatische gebied als soeverein op te treden en daarmee het recht verdragen te sluiten en oorlogen te voeren. Maar, dat monopolie moest wel bevochten worden, zowel op de Portugezen die als eerste Europeanen in dit deel van de wereld handel dreven, als op de Engelse East India Company (EIC), daterend van 1600. Anders was het gesteld met de Oostzeevaart in Europa, met zijn graan, ijzer en hout. Die handelsstromen waren te belangrijk om daar oorlog te riskeren. De economische belangen vormden het fundament van het buitenlands beleid van de Republiek in de zeventiende eeuw, met name na 1648: het nastreven van vrede in Europa, zo nodig oorlog daarbuiten.

De VOC trad voortvarend op, met name in het hart van de specerijenproductie. VOC-admiraal Steven van der Hagen (1563-1621) veroverde al in 1605 het Portugese fort Victoria op Ambon, hetzelfde fort waar zich achttien jaar later de ‘Ambonese Moord’ afspeelde. De legitimatie van de verovering was helder, de Republiek en Spanje – waartoe tussen 1580 en 1640 ook Portugal behoorde – vochten met elkaar tot 1648 in wat later de Tachtigjarige Oorlog ging heten. Vanuit zulke forten werd handel gedreven met plaatselijke heersers.

Ook de EIC was bijzonder geïnteresseerd in de specerijen van de Molukken. Om te voorkomen dat conflicten in de Oost de relaties tussen de Republiek en Engeland in Europa zouden aantasten, sloten de compagnieën in 1619 in Londen het Traktaat van Defensie. De compagnieën zouden voortaan in Oost-Azië samenwerken en elkaar een deel van de handel gunnen. De Raad van Defensie, een gezamenlijk bestuur, ging toezicht houden op de kooplieden. Het bleef bij papieren afspraken. Beide compagnieën beschikten over eigen rechtbanken. Onduidelijk was evenwel of Europese werknemers berecht mochten worden door de rechtbank van een compagnie die in een bepaalde post de baas was. De Nederlanders meenden van wel, de Engelsen hadden een ander standpunt.

Na ontvangst van de overeenkomst op 27 maart 1620 kon gouverneur-generaal Jan Pietersz. Coen niet nalaten op te merken dat de heren zich aan die Engelse ‘onder-cruypers’ gewonnen hadden gegeven. Het vredesverdrag beschouwde hij als een grote domheid: ‘We begrijpen niet, waarom de Engelsen een derde van de kruidnagels, noten en foelie zouden moeten krijgen. Nog geen korreltje zand van het strand van de Molukken, Ambon of Banda komt hen toe.’ Ondanks het verdrag liep de spanning op en moest wel tot ontlading komen, dat gebeurde onder andere bij de hiervoor genoemde ‘Ambonese Moord’ van 1623.

Op zich was deze gebeurtenis slechts een van de vele incidenten uit de begintijd van de koloniale bemoeienis van de Republiek met Oost-Indië. Echter, doordat de moordpartij jarenlang als propagandamiddel werd gebruikt, kreeg zij een bijzondere lading en speelde een niet onbelangrijke emotionele rol in de aanloop naar de Engels-Nederlandse Oorlogen van de zeventiende eeuw. De Engelse publieke opinie richtte zich door middel van een pamflettenstroom tegen deze ‘unjust, cruel and barbarous proceedings’ van de VOC. In de Republiek liet men zich ook niet onbetuigd. Daar zagen in 1652, tijdens de eerste Engels-Nederlandse Oorlog, pamfletten het licht als Journaal ofte waarachtige beschrijvinge van de gruwelijcke conspiratien der Engelsche ontdekt in de eylanden van Amboina en de straffe by justitie daarop gevolgt en Anatomia ofte ontledinge roerende de saecken der Engelsche en Hollanders in Amboyna. Geschriften die het incident rechtvaardigden.

Spanningen in Europa

Het kon niet uitblijven, de spanning in de Oost sloeg over naar Europa. Leven in vrede aan de Noordzee stond haaks op het vestigen van een buiten-Europees handelsmonopolie. Niet alleen koloniale maar ook andere ontwikkelingen vergrootten de tegenstellingen tussen beide naties. De tegenstellingen werden door binnenlandse politieke ontwikkelingen versterkt. In Engeland kwam in 1625 Karel I op de troon. Deze koning spiegelde zich graag aan vorsten op het vasteland die naar absolute macht streefden. Een van zijn voorbeelden was Lodewijk XIII van Frankrijk (1610-1643). De ambities van Karel – centralisatie van de macht en zeggenschap over belastingen – ontmoetten in eigen land weinig waardering. Regelmatig botste hij met het Parlement. De ruzies verergerden en verslechterden zijn verhouding met het Parlement zozeer dat in 1642 een burgeroorlog uitbrak die met onderbrekingen tot 1649 duurde. Oliver Cromwell, de leider van de puriteinen – orthodoxe protestanten – werd het gezicht van het verzet tegen Karel I.

Voor de koning verliep de burgeroorlog rampzalig. De uitkomst was dat hij militair werd uitgeschakeld. Nadat een rompparlement de koning had aangeklaagd wegens hoogverraad – het Hogerhuis weigerde mee te doen – begon op 20 januari 1649 een showproces. Het gerechtshof bestond uit 135 leden, het proces duurde tot 27 januari. Van de 135 waren er 68 daadwerkelijk betrokken bij het proces en uiteindelijk ondertekenden 59 parlementsleden het doodvonnis. Al met al een illegale gang van zaken. Op 30 januari 1649 volgde de onthoofding van Karel I, uiteraard in het openbaar, gebruikelijk in die tijd. Er was tijdens de executie geen sprake van opgewonden volksmassa’s zoals tijdens de Terreur van de Franse Revolutie een kleine anderhalve eeuw later. Volgens een ooggetuige verliep de executie bijna in volledige stilte. Begrijpelijk, gezien de ernst van deze ongehoorde gebeurtenis, er werd gehandeld in strijd met de Goddelijke Ordening van de schepping, vonden velen.

In de Republiek werden de gebeurtenissen in Engeland op de voet gevolgd. De executie van Karel I maakte grote indruk, zeker aan het hof van stadhouder Willem II (1647-1650), getrouwd met Mary Stuart, dochter van de omgekomen koning. Stadhouder Frederik Hendrik (1625-1647) had veel moeite gedaan de Oranjes aan het Huis Stuart te verbinden om zijn status en prestige te verhogen. Tijdens de Engelse burgeroorlogen was hij een belangrijke financier van Karel I. Op 2 mei 1641 was in Londen de officiële trouwplechtigheid van de veertienjarige prins en zijn negenjarige bruid. Overigens werd het huwelijk enkele jaren niet geconsummeerd.

Bijna burgeroorlog in de Republiek

De regenten in de Republiek zagen met zorg de nauwe band tussen de twee vorstenhuizen. De stadhouder kreeg daardoor wel een erg sterke positie, vond men. De republikeinse krachten in de Republiek kregen er een extra impuls door, evenals van het rijke hofleven rond de stadhouder. De heersende burgerij in Holland wenste geen monarchie, hoe verkapt ook. Er was meer dat de regenten stak.

Frederik Hendrik stierf in 1647, een jaar voor het sluiten van de Vrede van Münster. Zijn zoon en opvolger Willem II was tegen de vrede en botste zo met de handelselite van de Republiek. In het geheim onderhandelde hij met de Fransen om Spanje opnieuw de oorlog te verklaren. Immers, oorlog maakte een sterk leger noodzakelijk en dat betekende een krachtiger positie van zijn aanvoerder, de stadhouder. Oorlog leverde ook een excuus om samen met Frankrijk het Engeland van Cromwell te straffen voor de executie van zijn schoonvader. Dynastiek belang spoorde hier echter niet met landsbelang. In 1649 verzette de stadhouder zich tegen plannen van Holland om het leger aanzienlijk te verkleinen. Het gewest zuchtte zwaar onder de grote staatsschuld die het in de Tachtigjarige Oorlog had opgebouwd. Een compromis bleek niet mogelijk. Zeker niet toen Willem II in het voorjaar van 1650 een delegatie van de Staten-Generaal naar de steden van Holland leidde om hen onder druk te zetten de militaire bezuinigingen ongedaan te maken. Holland voelde zich aangetast in zijn soevereiniteit. Op 4 juni 1650 staakte het gewest de betaling van de soldij.

Samen met de Friese stadhouder Willem Frederik, besloot Willem tot een feitelijke staatsgreep. Zijn belangrijkste doelwit was de handelsstad Amsterdam. Op 30 juli arresteerde hij zes afgevaardigden van weerspannige Hollandse steden en zond ze naar Slot Loevestein. Zij zouden zich onwettig hebben verzet tegen de Staten-Generaal. Tegelijkertijd stuurde hij troepen naar Amsterdam. De stad gaf opvallend snel toe en beloofde in te stemmen met Willems wensen. De voornaamste tegenstanders, de broers Andries en Cornelis Bicker, werden uit het stadsbestuur gezet. De Bickers waren puissant rijk en bekleedden talrijke politieke ambten in de stad en in het gewest Holland. Hun economische macht was groot. Vondel dichtte:

Zoo wyt als Bickers vlagh den grooten Oceaen

Beschaduwde, en doorsnee met ryck gelade schepen,

Die ’s weerelts gouden oegst in Hollants boezem slepen.

Dat alles wekte jaloezie bij standsgenoten die van de ingreep van Willem II gebruikmaakten concurrenten uit te schakelen. Daarnaast wilde men het internationale aanzien van de stad niet schaden door een belegering.

Het optreden van Willem II tegen Amsterdam bevestigde in Holland de diepgewortelde afkeer van tirannie, de angst voor een militair dictatorschap en het gezag van een vorst. Geen oorlog meer, maar ook geen eenhoofdig gezag, was het motto. Voordat hij meer schade kon aanrichten, overleed Willem II op 6 november 1650 onverwacht aan de pokken, slechts 24 jaar oud. Een briefje in een collectezak spreekt boekdelen: ‘De Prins is dood, mijn gaaf vergroot, geen blijder maar, in tachtig jaar’.

Willem II had het stadhouderschap een slechte dienst bewezen. De Gewestelijke Staten van Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland en Overijssel besloten geen nieuwe stadhouder te benoemen. De Friese stadhouder Willem Frederik ging die functie ook in het gewest Groningen bekleden. De gewestelijke zaken van het Landschap Drenthe werden door de Staten-Generaal geregeld. Versterking van het landleger was nu van de baan. Alle aandacht ging uit naar de opbouw van een professionele oorlogsvloot.

In de kwarteeuw van de Engels-Nederlandse strijd na Willems dood beleefde het grootste deel van de Republiek het eerste stadhouderloze tijdperk. Hollandse regenten, leden van machtige handelsfamilies, gaven tijdens deze confrontatie met de grote concurrent Engeland leiding aan de Republiek en zijn vloot. Vanaf zijn benoeming op 30 juli 1653 tot zijn tragische dood op 20 augustus 1672 was de Hollandse raadpensionaris Johan de Witt niet alleen de verpersoonlijking van wat wel de ‘Ware Vrijheid’ werd genoemd, een republiek bestuurd door burgers, economisch gedragen door rationeel denkende kooplieden. Hij was ook de man die zeer betrokken was bij ’s lands verdediging op zee. De Witt gebruikte de vloot als symbool van de kracht van de Republiek in een ideologie die ook voor Oranjeaanhangers acceptabel was. In 1652 was de Republiek echter nog vooral een staat die er niet in slaagde tot overeenstemming te komen met geloofsgenoten en handelslieden aan de andere kant van de Noordzee. Zorgelijk was dat in vergelijking met de Engelse oorlogsvloot die van de Republiek zwak was. De zwakte had veel te maken met het vertrouwen dat men stelde in het snel kunnen inschakelen van koopvaarders ingeval van oorlog. Spoedig bleek dit vertrouwen onterecht te zijn. Dat was de politieke en militaire situatie in de Republiek aan de vooravond van de Eerste Engelse Oorlog.

Handel en scheepvaart van de Republiek

De Engelse afgunst was al langer zichtbaar en werd hautain naar buiten gebracht. Men zag de staat aan de overzijde van de Noordzee als een natie van parvenu’s, materialistisch en zonder rijke geschiedenis en tradities. Wat ook de Engelsen niet konden ontkennen, was dat het de Republiek bijzonder voor de wind ging. Vanuit het grote en het kleine Oosten – Indië en de Oostzee – vulden de schatkisten zich. Economische cijfers over 1636 spreken boekdelen. Dat jaar voerden 1.750 schepen voor de binnen-Europese vaart voor een waarde van dertig miljoen gulden handelswaar aan in de Republiek, aan koopkracht nu zo’n 370 miljoen euro. Overigens is de vergelijking in koopkracht met het heden slechts een indicatie, omdat de levensstandaard toen veel lager en de beleefde waarde voor de zeventiende-eeuwer veel hoger was. Iedere keer dat we een koopkrachtvergelijking volgens de website van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis geven, zijn we ons dat bewust. Die 1.750 schepen hadden samen een inhoud van omstreeks 310.000 ton. Als we uitgaan van drie reizen per koopvaarder per jaar, was de toen beschikbare scheepsruimte voor de Europese vaart ongeveer 930.000 ton die vooral werd ingezet voor het transport van grote hoeveelheden basisproducten en grondstoffen. Het beeld van de Republiek, en met name Amsterdam als een grote stapelmarkt, is achterhaald. De Nederlandse schepen vervoerden tal van goederen rechtstreeks naar buitenlandse bestemmingen. Amsterdam was echter wel degelijk een belangrijk centrum van internationale tussenhandel. Aan de Amsterdamse grachten werden niet zomaar grote pakhuizen gebouwd. Economisch misschien nog wel interessanter dan de materiële aanvoer van goederen, was de kennis van en de informatie over handelsstromen en -plaatsen, op dit terrein overtrof de Republiek de Engelsen.

De grootte en onderlinge verhouding van de handelsstromen kan men afleiden uit een schatting van de waarde van de goederen die in 1636 vanuit allerlei windstreken in de Republiek werden ingevoerd. Vermoedelijk werd veertig procent of bijna vierhonderdduizend ton scheepsruimte ingezet voor de vaart op de Oostzee, voor een waarde van zo’n twaalf miljoen gulden, vergelijkbaar met honderdvijftig miljoen euro aan koopkracht nu. Op ruime afstand gevolgd door de vaart op respectievelijk Frankrijk (bijna achttien procent), Engeland (veertien procent), Spanje, Portugal en het Middellandse Zeegebied (tien procent), Noord-Duitsland (6,5 procent), Noorwegen en Noord-Rusland (elk vijf procent). In de beeldvorming spelen de Oost-Indiëvaarders van de VOC een grote rol, in de praktijk was de Oostzeehandel de levenslijn van de Republiek. Dat blijkt opnieuw uit de cijfers van 1636; in dat jaar vervoerde de VOC voor 1,9 miljoen gulden aan Indische producten naar de Republiek.

Driekwart van de waarde van de goederenstroom uit het Oostzeegebied betrof graan. Ook haalde men er producten vandaan die voor de scheepvaart en oorlogvoering van groot belang waren: ijzer, koper, vlas, hennep, teer, pek, lijnzaad en hout. Op de heenreis naar de Oostzee namen Nederlanders meestal zout uit Portugal en haring mee en ook wijn uit Frankrijk en laken. De retourlading was kostbaarder dan de lading op de heenreis. Dat betekende dat deze handelsbalans van de Republiek negatief was. Er moest op de heenreis edelmetaal worden meegenomen. De winsten op de handel in Oostzeeproducten en de inkomsten uit het transport van goederen compenseerden de geldexport echter in ruime mate.

Geen tweede land voer zo intensief op de Oostzee als de Republiek. Het is dan ook begrijpelijk dat men vanuit de Republiek met argusogen de oorlog bij de Sont tussen Zweden en Denemarken in de jaren 1643-1645 bekeek, een periode waarin men in Engeland vooral met burgeroorlogen bezig was. Bij de Sont mocht geen mogendheid overheersen, vrede en machtsevenwicht waren daar geboden. Deze dure flessenhals – vanwege de Deense tollen – was de levensader naar de belangrijkste handelsregio van de Republiek. De Sonttolregisters die via internet te raadplegen zijn, illustreren het grote Nederlandse belang in de Oostzeevaart. Gemiddeld was ongeveer de helft van de Sontschippers Nederlands.

Niet alleen vlootvoogden als Van Wassenaer Obdam, De Ruyter, Maarten Harpertszoon en Cornelis Tromp, maar ook Witte de With waren wanneer nodig bij de Sont en op de Oostzee te vinden. Laatstgenoemde raakte bij de Deens-Zweedse Oorlog betrokken toen hij in juli 1644 als bevelhebber van een vloot van 42 oorlogsschepen vanaf de rede van Vlieland naar de Sont werd gestuurd. Hij konvooieerde een zeer omvangrijke vloot van negenhonderd koopvaarders. Aan boord van zijn vlaggenschip bevond zich een indrukwekkend gezelschap politici dat in Scandinavië de belangen van de Republiek ging behartigen. Witte de With bleek over onvermoede gaven te beschikken. De negentiende-eeuwse historicus J.C. de Jonge meldde dat

‘bij de Sont aangekomen, Witte zich onthield van alles wat naar geweld zweemde, hij handelde met een voor zijn driftige inborst buitengewone bezadigdheid. Hij waakte er echter tegelijk voor dat de schepen niet meer dan de oude tol betaalden en ongehinderd hun weg konden vervolgen, hoewel er een aanzienlijke Deense vloot aanwezig was die uit ontzag voor de Nederlandse vloot echter geen poging deed de doorvaart te beletten.’

De Republiek bleef alert op de ontwikkelingen in deze oorlog. In juni 1645 begeleidde een Nederlandse vloot van vijftig schepen achthonderd koopvaarders op weg naar de Oostzee. Opnieuw had viceadmiraal Witte de With opdracht de koopvaarders veilig door de Sont te loodsen, deze keer zonder tol te betalen. Vanaf de Sont begeleidde een klein eskader van acht schepen het gros van deze koopvaarders naar de gewenste bestemmingen. Witte de With bleef met de overige oorlogsschepen bij Kopenhagen tussen de Deense en de Zweedse vloot in liggen. Hij hield voortdurend contact met stadhouder Frederik Hendrik, de Staten-Generaal en de Nederlandse ambassadeurs in Zweden en Denemarken. De aanwezigheid van de vloot was een middel om vrede af te dwingen, oorlog was ongunstig voor de Oostzeehandel van de Republiek. Uiteindelijk gingen de Denen overstag en sloten een overeenkomst met de overwinnaars in dit conflict, de Zweden. Bij de Vrede van Brömsebro op 13 augustus 1645 kreeg Zweden vrijstelling van de Deense Sonttol, de Denen stonden delen van Noorwegen, Gotland en Ösel af.

Deze interventies van de Republiek in de tijd dat men in Engeland de blik op andere zaken gericht hield, onderstrepen niet alleen het grote belang van de Oostzeehandel voor de Nederlandse economie, maar ook dat men er niet voor terugschrok daadwerkelijk die belangen te verdedigen, waarbij men er zorgvuldig voor waakte in een oorlog betrokken te raken. Het beginsel dat leidend was voor de buitenlandse politiek van de Republiek is in twee woorden samen te vatten, namelijk Mare Liberum (Vrije Zee), de term die in het internationaal recht wordt gebruikt voor het principe van vrije handel op zee. Volgens dit beginsel zijn oceanen en zeeën van iedereen en hebben alle landen vrije toegang tot de zee om te reizen en te handelen.

Opmerkelijk genoeg was het streven naar een monopolie van de VOC en de West-Indische Compagnie (WIC), de twee grote Nederlandse handelscompagnieën, in strijd met Mare Liberum. Het door de Staten-Generaal in 1602 verleende octrooi gaf aan de VOC een monopolie ten oosten van Kaap de Goede Hoop tot aan Straat Magellaan. De WIC kreeg in 1621 een monopolie van de westkust van Afrika, zuidelijk van de Kreeftskeerkring, tot de oostkust van het continent Amerika en de Caribische eilanden in het Atlantisch gebied.

Deze inconsequentie nam echter niet weg dat het beginsel van de Vrije Zee in naam een belangrijk uitgangspunt van de buitenlandse politiek van de Republiek was. Het werd in de jaren 1603-1604 geformuleerd door de Nederlandse rechtsgeleerde Hugo de Groot (1583-1645). Zijn Mare Liberum werd in 1609 uitgegeven in Leiden. De aanleiding voor dit geschrift was een omstreden actie in Straat Malakka. Daar enterde in 1603 admiraal Jacob van Heemskerk het Portugese schip de Santa Catarina. Zelfs in de Republiek was twijfel over de rechtmatigheid van deze daad, maar de buit was zo aantrekkelijk dat de verleiding groot was op dit pad voort te gaan. De pas opgerichte VOC verzocht daarom Hugo de Groot om een verhandeling te schrijven waarmee de inbeslagname van het schip gerechtvaardigd kon worden. Hugo de Groot stelde dat de Portugezen niet het monopolie hadden op de lucratieve specerijenhandel met Indië, maar dat Nederlanders daar ook handel mochten drijven. De zee en de lucht waren vrij omdat ze niet door welk land dan ook bezet konden worden. Bovendien was het een nadeel voor alle landen als zeeën eigendom van bepaalde staten waren.

Het principe van vrijhandel was de basis waarop de Republiek in de zeventiende eeuw handelsmonopolies openbrak en de internationale handel op zee ging domineren. In de praktijk waren de Nederlanders echter zeker buiten Europa niet consequent. Als het beter uitkwam de zee te sluiten voor concurrenten, dan zag men er geen been in dat te doen. Dat was ook de achtergrond van de ‘Ambonese Moord’ van 1623, de Engelse mededinger moest in Oost-Indië worden uitgeschakeld.

Uiteraard was Engeland het oneens met het principe van de vrije zee. In het begin van de jaren zestig van de zeventiende eeuw constateerde Sir George Downing, de toenmalige Engelse gezant in Den Haag, met het nodige cynisme dat ‘de Republiek strijdt voor de vrije zee in Europa, maar niet in de Afrikaanse en Oost-Indische wateren’. Hij had bepaald geen ongelijk, zoals hiervoor is aangetoond met de octrooien van de VOC en de WIC. Maar de Engelsen hadden een niet minder stevige eigen agenda. Zij eisten het alleenrecht op over de Noordzee en de andere zeeën rond de Britse eilanden. De Engelse jurist John Selden publiceerde in 1635 zijn Mare Clausum (Gesloten Zee) waarin hij beargumenteerde waarom de Engelsen het alleenrecht hadden op de handel en visserij in de zeeën rond de Britse eilanden.

Aan de vooravond van de Engels-Nederlandse Oorlogen was de Republiek een economische grootmacht. De Engelse handel had in de jaren veertig van de zeventiende eeuw zware averij opgelopen, maar Engeland eiste na de burgeroorlogen zijn plaats onder de zon op en werd een felle concurrent. Slechts één land kon werkelijk de baas op zee zijn en die zee was voor beide landen essentieel. Volgens de toenmalige, mercantilistische opvattingen, lag het volume van de internationale handel vast. Groei van de welvaart van het ene land ging ten koste van die van een ander land. Er kon alleen sprake zijn van het herverdelen van bestaand kapitaal en opbrengsten. Concurrentie ging dus altijd ten koste van de tegenstander. Daarom kon een maritieme militaire confrontatie niet uitblijven. Ingrijpende gebeurtenissen als de ‘Ambonese Moord’, de executie van Karel II, de schoonvader van stadhouder Willem II, en de uitvaardiging van de Engelse Scheepvaartwetten, in het bijzonder de Great Navigation Act van 1651, verscherpten die tegenstellingen. Het was slechts wachten op de lont in het kruitvat. Die lont werd aangestoken in 1652.

2. De Eerste Engels-Nederlandse Zeeoorlog (1652-1654)

Het einde van de Engelse burgeroorlogen, de afschaffing van de monarchie en de machtsovername door Oliver Cromwell betekenden niet automatisch een negatieve houding van de Republiek tegenover Engeland. Aanvankelijk volgden Hollandse regenten de ontwikkelingen in Engeland na 1649 met instemming, al waren er wel incidenten. Zo werd op 12 mei van dat jaar Isaäc Doreslaer, een Engelse diplomaat van Nederlandse afkomst, in Den Haag vermoord. Het leek geen politieke moord, Doreslaer was vermoedelijk het slachtoffer van een ruzie in een herberg. In Engeland was hij echter populair omdat hij betrokken was bij het proces en de terechtstelling van Karel I. Vandaar dat er over de moord opschudding ontstond. In 1651 deed Cromwell het voorstel om één protestantse staat te vormen en de Spaanse en Portugese bezittingen in Amerika, Afrika en Azië onder elkaar te verdelen, maar dat idee werd vriendelijk doch beslist van de hand gewezen. De Republiek had drie jaar daarvoor de oorlog met Spanje beëindigd en bij de Vrede van Münster ook formeel een zelfstandige status gekregen en was niet van plan die onafhankelijkheid weer prijs te geven. Bovendien verliep de overzeese expansie naar wens, er was weinig animo Engeland extra speelruimte te geven. De negatieve reactie van de Republiek deed de stemming in Engeland omslaan. De spanning liep verder op toen een Engels gezantschap in maart 1651 buitengewoon koel in Den Haag werd ontvangen en op straat uitgejouwd. Daar kwam nog bij dat ook Londense kooplieden bepaald niet enthousiast waren over een Engels-Nederlands samengaan. Nu de binnenlandse oorlog voorbij was, wilden ze meer economische ontplooiingsmogelijkheden. Uitgaande van de mercantilistische theorie van het vaststaande volume van de internationale handel, pleitten ze voor protectie van de eigen economie, wat onafwendbaar zou leiden tot aantasting van de sterke positie van Hollandse en Zeeuwse handelaars in Engeland. Die was door het opheffen van het handelsverbod tussen het Spaanse wereldrijk en de Republiek na de oorlog toch al versterkt. Cromwell en het Engelse Parlement waren gevoelig voor deze argumenten. Op 9 oktober 1651 nam het Parlement de Great Navigation Act aan, in Nederland beter bekend als de Akte van Navigatie, de eerste van een serie scheepvaartwetten uit de zeventiende en achttiende eeuw, met name gericht tegen de grote concurrent, de Republiek. Buitenlandse schepen mochten alleen goederen invoeren die in eigen land waren geproduceerd. Ook goederen van buiten Europa mochten dus niet meer door vreemde schepen naar Engeland worden gebracht. Het was een rechtstreekse aanslag op de belangen van dé transporteurs binnen Europa en van en naar dat werelddeel, de Hollanders en de Zeeuwen. Later volgde nog de Engelse eis tot onvoorwaardelijke erkenning van de Engelse heerschappij op de ‘Engelse zeeën’, met name de Noordzee. Daaruit vloeiden weer andere claims voort als het strijken van de vlag voor Engelse schepen in ‘Britse’ wateren. Ook de aanwezigheid van de Nederlandse haringvisserij in hun kustwateren viel niet in goede aarde. Kortom, Engeland begon na de interne oorlogen de blik weer naar buiten te richten en eiste een dominante plek op de wereldzeeën op, om te beginnen in Europa.

WalbP_NedEngN_1eDe zeeslagen uit de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog.

De Akte van Navigatie betekende weliswaar een tegenslag voor de Nederlandse reders, bevrachters en handelaars, maar de vaart op Engeland vormde slechts een vrij klein percentage van de totale omzet van de Nederlandse handel en vrachtvaart. Bovendien was deze aanval een extra aansporing om de Engelse tegenstander het economisch leven zuur te maken in de Oostzee en de Middellandse Zee.

Op 20 december 1651 nam viceadmiraal Witte de With de Middelburgse pensionaris Paulus van der Perre, Jacob Cats, oud-raadpensionaris van Holland, en Gerrit Schaep, lid van de vroedschap van Amsterdam, aan boord om hen naar Londen te brengen. Deze buitengewone missie namens de Staten-Generaal moest onderhandelen over de hernieuwing en uitbreiding van het Groot-Entrecours, een handelsverdrag uit 1496, daarnaast over het intrekken van de Akte van Navigatie en het opheffen van de belemmeringen die de Engelsen aan de Nederlandse handel hadden opgelegd. Op 29 december ontving het Parlement de gezanten. Bij die gelegenheid hield de oude Cats een rede om de vredelievende bedoelingen van de Staten-Generaal uiteen te zetten. De onderhandelingen vlotten slecht. De Engelse regering schortte weliswaar de represailles op, maar reeds opgebrachte schepen werden niet teruggegeven. Ook een missie van de pensionaris van Schiedam, tevens thesaurier van de Staten van Holland, Willem Nieuwpoort, leverde geen resultaat op. Waar de diplomatie faalt, gaan op een gegeven moment de wapens spreken.

Oorlog dreigt

In maart 1652 besloten de Staten-Generaal op aandringen van Holland en Zeeland honderdvijftig oorlogsschepen uit te rusten en toe te voegen aan de vloot, dat wil zeggen koopvaarders te bewapenen om ze in de strijd te kunnen inzetten. De marine van de Republiek telde toen 76 schepen. Een belangrijke, echte oorlogsmarine met voldoende goed uitgeruste oorlogsschepen was er nog niet. Dat zou later veranderen, vooral door de grote inzet van raadpensionaris Johan de Witt voor wie een sterke oorlogsvloot essentieel was voor een land waarvan de economie zo nauw verbonden was met handel en zeevaart.