Oorspronkelijke titel

10 days that shook the world, Boni & Liveright (1919)

Afbeelding omslag

DDR-postzegel ter gelegenheid van 40 jaar Russische revolutie gebaseerd op een collage van John Heartfield.

Vertaling

Ans van der Graaff, Anne Marie Koper en David Orthel

Ontwerp binnenwerk

KM Grafisch Werk, Utrecht

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

www.walburgpers.nl

Nederlandse vertaling

© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789462491724

e-ISBN 9789462495081

NUR 688

INHOUD

Inleiding

Voorwoord

Aantekeningen en toelichting

Hoofdstuk 1Achtergronden

Hoofdstuk 2De storm steekt op

Hoofdstuk 3De vooravond

Hoofdstuk 4De val van de Voorlopige Regering

Hoofdstuk 5In het diepe

Hoofdstuk 6Het Comité voor Redding

Hoofdstuk 7Het revolutionaire front

Hoofdstuk 8Contrarevolutie

Hoofdstuk 9Overwinning

Hoofdstuk 10Moskou

Hoofdstuk 11De verovering van de macht

Hoofdstuk 12Het boerencongres

Noten

INLEIDING

Met de grootste interesse en nooit verslappende aandacht heb ik John Reeds boek Tien dagen die de wereld deden wankelen gelezen. Ik raad het de arbeiders van de hele wereld zonder voorbehoud aan. Dit is een boek dat ik graag in miljoenenoplagen gedrukt en in alle talen vertaald zie worden. Het geeft een getrouw en uiterst levendig beeld van de gebeurtenissen dat zeer belangrijk is om goed te begrijpen wat de proletarische revolutie en de dictatuur van het proletariaat inhouden. Over deze kwesties wordt veel gediscussieerd, maar voordat men deze ideeën kan accepteren of verwerpen, moet men de volle reikwijdte van zo’n beslissing inzien. John Reeds boek zal ongetwijfeld bijdragen aan de verduidelijking van deze vraag, die het fundamentele vraagstuk van de internationale arbeidersbeweging vormt.

Nikolai Lenin

(Vladimir Iljitsj Oeljanov)

Eind 1919

VOORWOORD

Dit boek is een samengebalde geschiedenis van een periode waarvan ik getuige ben geweest. Het pretendeert niet meer te zijn dan een gedetailleerd verslag van de Oktoberrevolutie, toen de bolsjewieken die aan het hoofd van de arbeiders en soldaten stonden in Rusland de macht grepen en die aan de sovjets overdroegen.

Vanzelfsprekend gaat het voor een groot deel over het ‘rode Petrograd’, de hoofdstad en het hart van de opstand. Maar de lezer moet zich realiseren dat wat zich in Petrograd afspeelde feitelijk – in meer of mindere mate en op verschillende momenten – in heel Rusland plaatsvond.

In dit boek, het eerste van een reeks die ik aan het schrijven ben, moet ik me beperken tot het beschrijven van de gebeurtenissen die ik zelf heb gezien en meegemaakt en die door betrouwbaar bewijs worden ondersteund; mijn beschrijving wordt voorafgegaan door twee hoofdstukken die de achtergrond en oorzaken van de Oktoberrevolutie schetsen. Ik ben me ervan bewust dat deze twee hoofdstukken taaie kost zijn, maar ze zijn van essentieel belang om wat erna volgt te begrijpen.

Er zullen zich veel vragen aan de lezer opdringen. Wat is bolsjewisme? Wat voor overheidsstructuur creëerden de bolsjewieken? Als de bolsjewieken vóór de Oktoberrevolutie voorstander waren van een Constituerende Vergadering, waarom dreven ze die daarna dan met geweld uiteen? En als de bourgeoisie tegenstander van de Constituerende Vergadering was totdat het gevaar van het bolsjewisme duidelijk werd, waarom pleitten ze er daarna dan voor?

Deze en veel andere vragen kunnen hier niet beantwoord worden. In een volgend deel, Kornilov to Brest-Litovsk, schets ik het verloop van de revolutie tot en met het Duitse vredesverdrag. Daarin ga ik in op het ontstaan en functioneren van de revolutionaire organisaties, de veranderende publieke opinie, de ontbinding van de Constituerende Vergadering, de structuur van de sovjetstaat en het verloop en het resultaat van de onderhandelingen van Brest-Litovsk...

Om de opkomst van de bolsjewieken te begrijpen is het noodzakelijk om te weten dat het Russische economische leven en het Russische leger niet op 7 november, maar al vele maanden eerder werden ontregeld, als gevolg van een proces dat al sinds 1915 gaande was. De corrupte reactionairen die de leiding hadden aan het tsaristische hof waren op de ondergang van Rusland uit, zodat ze een afzonderlijke vrede met Duitsland konden sluiten. Het gebrek aan wapens aan het front, dat in de zomer van 1915 tot de grote terugtocht had geleid, het gebrek aan eten in het leger en de grote steden, de ineenstorting van de industrie en het transport in 1916 – van al deze dingen weten we nu dat ze onderdeel waren van een groot sabotageplan. Dat werd net op tijd tegengehouden door de Februarirevolutie.

In de eerste maanden van het nieuwe regime verbeterden feitelijk de interne situatie en de slagkracht van het leger, ondanks de verwarring als gevolg van een grote revolutie waarbij 160 miljoen mensen van de meest onderdrukte volkeren opeens vrijheid kregen.

Die ‘wittebroodsweken’ duurden slechts even. De landeigenaren wilden vooral een politieke revolutie die de tsaar de macht uit handen zou nemen en deze aan hen zou geven. Zij wilden dat Rusland een constitutionele republiek werd, zoals Engeland. Maar het volk wilde een echte industriële en agrarische democratie.

William English Walling weet in zijn boek Russia’s Message, een verslag van de revolutie van 1905, de gemoedstoestand van de Russische arbeiders die later bijna unaniem het bolsjewisme steunden goed te beschrijven:

Ze (de arbeiders) zagen dat ze zelfs onder een vrije regering, als die in de handen van andere sociale klassen kwam, honger konden blijven lijden... De Russische arbeider is revolutionair, maar niet gewelddadig, dogmatisch of onintelligent. Hij is bereid om de barricades op te gaan, maar hij bestudeert ze eerst, en van alle arbeiders over de hele wereld is hij de enige die op ervaring kan bogen. Hij is bereid om tot het einde tegen zijn onderdrukker, de kapitalistische klasse, te strijden. Maar hij negeert het bestaan van de andere klassen niet. Hij wil alleen dat de andere klassen een kant kiezen in het naderende bittere conflict... Ze (de arbeiders) prefereerden onze (Amerikaanse) politieke instituties boven die van hen, maar ze waren er niet heel bang voor dat de ene despoot door een andere (d.w.z. de kapitalistische klasse) zou worden vervangen...

De arbeiders van Rusland hebben zich niet laten doodschieten, zich niet met honderden in Moskou, Riga en Odessa laten executeren, zich niet met duizenden gevangen laten nemen, en zich niet naar de woestijnen en Arctische gebieden laten verbannen, in ruil voor de twijfelachtige privileges van de arbeiders van Goldfields en Cripple Creek...

En zo ontwikkelde de sociale revolutie in Rusland – dat in een buitenlandse oorlog verwikkeld was – zich bovenop de politieke revolutie die leidde tot de triomf van het bolsjewisme.

De heer A.J. Sack, directeur van het Russisch Informatiebureau in de VS, dat tegen de sovjetregering is, zegt er dit over in zijn boek The Birth of the Russian Democracy:

De bolsjewieken stelden hun eigen kabinet samen, met Nikolai Lenin als premier en Leon Trotski als minister van Buitenlandse Zaken. Dat hun machtsovername onontkoombaar was, werd bijna meteen na de Februarirevolutie duidelijk. De geschiedenis van de bolsjewieken na de revolutie is een geschiedenis van hun gestage groei...

Buitenlanders, vooral Amerikanen, benadrukken vaak de ‘onwetendheid’ van de Russische arbeiders. Het is waar dat ze de politieke ervaring van mensen uit het Westen misten, maar ze wisten zich uitstekend te organiseren. In 1917 hadden de Russische consumentencoöperaties meer dan twaalf miljoen leden, en de sovjets zelf zijn een goed voorbeeld van hun organisatietalent. Bovendien is er waarschijnlijk geen enkel volk ter wereld dat zo goed op de hoogte is van de theorie en praktische toepassing van het socialisme.

William English Walling omschrijft hen als volgt:

De werkende bevolking van Rusland kan voor het grootste gedeelte lezen en schrijven. Het land verkeert al zo lang in zo’n ontregelde toestand, dat ze het voordeel genoten van het leiderschap van niet alleen intelligente individuen uit hun eigen gelederen, maar ook van een groot deel van de net zo revolutionaire geschoolde klasse, die haar ideeën over politieke en sociale vernieuwing op de werkende klasse heeft overgebracht...

Veel schrijvers verklaren hun vijandigheid tegenover de sovjetregering door te zeggen dat de laatste fase van de Russische revolutie slechts een strijd was van de ‘fatsoenlijke’ elementen tegen het brute geweld van de bolsjewieken. Maar het waren de landeigenaren die probeerden om hen te vernietigen en de revolutie te beëindigen, toen ze zich bewust werden van de toenemende macht van de populaire revolutionaire organisaties. Om dat doel te bereiken grepen de landeigenaren naar drastische maatregelen. Om een einde te maken aan Kerenski’s ministerschap en de sovjets werd het vervoer ontregeld en werden er interne problemen uitgelokt; om de fabrieks- en werkplaatscomités te gronde te richten werden fabrieken gesloten en brandstof en grondstoffen naar andere plekken gebracht; om de soldatencomités aan het front te breken werd de doodstraf weer ingevoerd en de nederlaag voor lief genomen.

Dit was olie op het vuur van de bolsjewieken. Ze reageerden door de klassenstrijd te prediken en de sovjets oppermachtig te verklaren.

Tussen deze twee extremen stonden – samen met de andere facties die hen volledig of gedeeltelijk steunen – de zogenaamde ‘gematigde’ socialisten, de mensjewieken en socialisten-revolutionairen en een aantal kleinere partijen. Deze groepen werden ook aangevallen door de bezittende klassen, maar hun weerstand werd verzwakt door hun theorieën.

De mensjewieken en socialisten-revolutionairen dachten grofweg dat Rusland economisch gezien niet rijp was voor een sociale revolutie en dat alleen een politieke revolutie mogelijk was. Volgens hen was het Russische volk niet goed genoeg opgeleid om de macht over te nemen; elke poging zou onvermijdelijk een reactie opleveren waardoor de een of andere meedogenloze opportunist het oude regime zou kunnen herstellen. En zo kwam het dat de ‘gematigde’ socialisten, toen ze gedwongen werden de macht over te nemen, bang waren om die te gebruiken.

Ze geloofden dat Rusland dezelfde stadia van politieke en economische ontwikkeling moest doorlopen als West-Europa en uiteindelijk, samen met de rest van de wereld, tot volwassen socialisme moest komen. Daarom hadden ze met de bezittende klassen afgesproken dat Rusland eerst een parlementaire staat moest worden – zij het met enkele verbeteringen ten opzichte van de westerse democratieën. Ze bleven dan ook aandringen op deelname aan de regering door de bezittende klassen.

Vervolgens was het een kleine stap om ze te gaan steunen. De ‘gematigde’ socialisten hadden de bourgeoisie nodig, maar andersom niet. Dat leidde ertoe dat de socialistische ministers telkens iets van hun programma moesten opgeven tot er niets meer van over was, terwijl de bezittende klassen steeds vasthoudender werden.

En toen de bolsjewieken het loze compromis ten slotte compleet verwierpen, bleken de mensjewieken en socialisten-revolutionairen opeens aan de kant van de bezittende klassen te vechten... In bijna alle landen ter wereld doet zich hetzelfde fenomeen voor.

In mijn ogen waren de bolsjewieken geen destructieve kracht, maar hadden ze als enige partij in Rusland een constructief programma én de macht om dat aan het land op te leggen. Als ze destijds niet de regering hadden overgenomen, hadden de Duitse keizerlijke legers ongetwijfeld in december Petrograd en Moskou bereikt en had Rusland opnieuw de tirannie van een tsaar moeten ervaren...

Na meer dan een jaar sovjetregering wordt de bolsjewistische opstand nog steeds een avontuur genoemd. Dat was het ook, en wel één van de meest fantastische avonturen waar de mensheid ooit aan begonnen is. Er werd geschiedenis geschreven aan het hoofd van de zwoegende massa en alles werd op het spel gezet om hun talrijke maar eenvoudige wensen te vervullen. Het systeem waarmee het land van de grote landerijen onder de boeren kon worden verdeeld was al opgezet. Er waren fabrieks- en werkplaatscomités en vakbonden die de industrie konden gaan leiden. In alle dorpen, steden, districten en provincies stonden sovjets van arbeiders, soldaten en boerenafgevaardigden klaar om het lokale bestuur over te nemen.

Hoe men ook over het bolsjewisme denkt, de Russische revolutie is ontegenzeggelijk een van de grootste gebeurtenissen in de geschiedenis van de mensheid en de opkomst van het bolsjewisme een fenomeen van wereldbelang. Net zoals historici in de archieven op zoek gaan naar de kleinste details over het verhaal van de Commune van Parijs, zo zullen ze willen weten wat er in november 1917 in Petrograd is gebeurd, wat de mensen in beweging bracht en hoe de leiders eruitzagen, praatten en optraden. Dat had ik voor ogen toen ik dit boek schreef.

Tijdens de strijd was ik niet onpartijdig. Maar bij het vertellen over die geweldige dagen heb ik geprobeerd de gebeurtenissen door de ogen van een consciëntieuze verslaggever te bekijken, die de waarheid wil opschrijven.

J.R.

New York, 1 januari 1919

AANTEKENINGEN EN TOELICHTING

Voor de gemiddelde lezer zal het grote aantal Russische organisaties – politieke groepen, comités en centrale comités, sovjets, doema’s en bonden – nogal verwarrend zijn. Daarom geef ik hier een paar korte omschrijvingen en wat uitleg.

Politieke partijen

Bij de verkiezingen voor de Constituerende Vergadering waren er in Petrograd zeventien kandidatenlijsten en in sommige provincieplaatsen zelfs veertig, maar de onderstaande opsomming van de doelen en samenstelling van politieke partijen is beperkt tot de groepen en facties die in dit boek genoemd worden. Alleen de essentie van hun programma en het algemene karakter van hun achterban worden beschreven...

1.Monarchisten. In uiteenlopende gradaties, oktobristen etc. Deze ooit machtige facties bestonden niet meer openlijk; ze gingen ondergronds, of hun leden sloten zich aan bij de kadetten, omdat de kadetten hun politieke programma gedeeltelijk overnamen. Hun vertegenwoordigers in dit boek: Rodzjanko, Sjoelgin.

2.Kadetten. Het woord is afgeleid van de beginletters van hun naam, Constitutionele (het Russische woord begint met een k) Democraten. De officiële naam is ‘Partij voor Volksvrijheid’. Onder de tsaar bestond de partij uit liberalen van de bezittende klasse. De kadetten waren de grote partij achter de politieke hervormingen en waren enigszins te vergelijken met de Progressive Party in Amerika. Toen in maart 1917 de revolutie uitbrak, vormden de kadetten de eerste Voorlopige Regering. Deze regering werd in april ten val gebracht omdat ze zich uitsprak voor de imperialistische doelen van de geallieerden, ook die van de tsaristische regering. Hoe meer de revolutie een sociaaleconomisch karakter kreeg, hoe conservatiever de kadetten werden. Vertegenwoordigers: Miljoekov, Vinaver en Sjatski.

2a.Groep van invloedrijke mannen. Nadat de kadetten impopulair waren geworden door hun banden met de contrarevolutie van Kornilov, werd in Moskou de Groep van invloedrijke mannen gevormd. Afgevaardigden van de Groep van invloedrijke mannen kregen portefeuilles in het laatste kabinet Kerenski. De groep noemde zichzelf partijloos, hoewel personen als Rodzjanko en Sjoelgin de intellectuele leiders waren. Hij bestond uit de ‘meer vooruitstrevende’ bankiers, handelaren en fabrikanten, die intelligent genoeg waren om zich te realiseren dat de sovjets moesten worden bestreden met hun eigen wapen: economische reorganisatie. Vertegenwoordigers: Ljanozov, Konovalov.

3.Volkssocialisten of troedowieken (arbeiderspartij). Een kleine partij bestaande uit gematigde intellectuelen, de leiders van coöperaties en conservatieve boeren. Hoewel ze zich als socialisten voordeden, steunden ze in werkelijkheid de belangen van de kleine burgerij: kantoorbedienden, winkeliers etc. Rechtstreekse erfgenamen van de compromiscultuur van de arbeiderspartij in de vierde doema, die grotendeels bestond uit boerenafgevaardigden. Kerenski was de leider van de troedowieken in de tsaristische doema, toen de Februarirevolutie van 1917 uitbrak. De volkssocialisten zijn een nationalistische partij. Voorbeelden: Pesjekanov, Tsjajkovski.

4.Russische sociaaldemocratische arbeiderspartij. Oorspronkelijk marxisten. Tijdens een partijcongres in 1903 werd de partij wegens verschillen in inzicht in twee facties gesplitst: de bolsjinstvo (meerderheid) en mensjinstvo (minderheid). Hier zijn de namen bolsjewieken (leden van de meerderheid) en mensjewieken (leden van de minderheid) uit voortgekomen. Deze twee vleugels werden twee afzonderlijke partijen, die zichzelf de Russische sociaaldemocratische arbeiderspartij noemden en zich allebei voordeden als marxisten. Sinds de revolutie van 1905 waren de bolsjewieken eigenlijk in de minderheid, maar ze kregen in september 1917 weer een meerderheid.

4a.Mensjewieken. Tot deze partij behoorden socialisten van allerlei schakeringen, die vonden dat de maatschappij door natuurlijke evolutie tot het socialisme moest komen en dat de arbeidersklasse eerst de politieke macht moest veroveren. Ze waren ook nationalistisch. Het was een partij van socialistische intellectuelen, dat wil zeggen: omdat ze allemaal waren opgeleid in een systeem dat in handen was van de bezittende klasse, kozen ze automatisch de kant van de bezittende klasse. Vertegenwoordigers: Dan, Lieber, Tsereteli.

4b.Mensjewistische internationalisten. Deze radicale vleugel van de mensjewieken was tegen elke samenwerking met de bezittende klasse, maar was niet genegen zich van de conservatieve mensjewieken af te scheiden. Ze waren tegen de door de bolsjewieken gepropageerde dictatuur van het proletariaat. Trotski maakte lang deel uit van deze groep. Vertegenwoordigers: Martov, Martinov.

4c.Bolsjewieken. Later noemden ze zich de communistische partij om aan te geven dat ze zich volledig hadden gedistantieerd van het gematigde of parlementaire socialisme, dat de mensjewieken en zogenaamde meerderheidssocialisten in alle andere landen domineerde. De bolsjewieken waren voor een onmiddellijke proletarische opstand en een greep naar de regeringsmacht; ze wilden de invoering van het socialisme te bespoedigen door gedwongen overname van industrie, land, natuurlijke hulpbronnen en financiële instellingen. Ze vertegenwoordigden niet alleen de wensen van de meeste fabrieksarbeiders maar ook die van een groot deel van de arme boeren. Vertegenwoordigers: Lenin, Trotski, Loenatsjarski.

4d.Verenigde sociaaldemocratische internationalisten. Ook bekend als de Novaja Zjizn-groep, vernoemd naar hun zeer invloedrijke partijkrant Novaja Zjizn (nieuw leven). Een kleine groep intellectuelen met een heel kleine aanhang onder arbeiders, voornamelijk volgelingen van de leider Maksim Gorki. Ze hadden bijna hetzelfde programma als de mensjewistische internationalisten maar wilden zich aan geen van beide grote facties verbinden. Ze waren tegen de bolsjewistische strategie, maar bleven in de sovjetregering. Vertegenwoordigers: Avilov, Kramarov.

4e.De groep Jedinstvo (‘Eenheid’). Een kleine, slinkende groep die bijna geheel bestond uit volgelingen van Plechanov, een van de pioniers en de belangrijkste theoreticus van de sociaaldemocratische beweging in Rusland in de jaren tachtig. Op hoge leeftijd was Plechanov extreem patriottisch en zelfs te conservatief voor de mensjewieken. Na de bolsjewistische coup hield Jedinstvo op te bestaan.

5.Socialisten-revolutionairen. Ook wel Essaires genoemd, naar de initialen van hun naam. Oorspronkelijk de revolutionaire partij van de boeren, de partij van de strijdorganisaties – de terroristen. Na de Februarirevolutie sloten zich er veel mensen bij aan die nog nooit socialist waren geweest. In die periode zette de partij zich alleen in voor de afschaffing van privélandbezit, waarvoor de eigenaren op de een of andere manier gecompenseerd moesten worden. Door de toenemende revolutionaire stemming onder de boeren werden de socialisten-revolutionairen gedwongen de compensatieclausule te schrappen. Dat leidde in het najaar van 1917 tot een afscheiding van de jongere en fanatiekere intellectuelen, die een nieuwe partij vormden: de linkse socialisten-revolutionairen. De oorspronkelijke socialisten-revolutionairen, die daarna door de radicalere groepen steevast rechtse socialisten-revolutionairen werden genoemd, namen de politieke strategie van de mensjewieken over en gingen met hen samenwerken. Uiteindelijk vertegenwoordigden ze de rijkere boeren, intellectuelen en politiek onontwikkelde bevolking in afgelegen gebieden. Hun meningen over politiek en economie liepen meer uiteen dan bij de mensjewieken. Vertegenwoordigers in dit boek: Avksentjev, Gotz, Kerenski, Tsjernov, ‘baboesjka’ Bresjkovskaja.

5a.Linkse socialisten-revolutionairen. Hoewel ze theoretisch het bolsjewistische principe van de dictatuur van het proletariaat steunden, waren ze aanvankelijk huiverig om de bolsjewistische werkwijze over te nemen. De linkse socialisten-revolutionairen bleven wel in de sovjetregering en beheerden een aantal portefeuilles, waaronder die van landbouw. Ze stapten een paar keer uit de regering maar traden altijd weer toe. Toen steeds meer boeren de socialisten-revolutionairen verlieten, sloten deze zich aan bij de linkse socialisten-revolutionairen; die werden de grote boerenpartij en ondersteunden de sovjetregering wat betreft de inbeslagname zonder compensatie van grote landgoederen en de overdracht ervan aan de boeren. Vertegenwoordigers: Spiridonova, Karelin, Kamkov, Kalagajev.

5b.Maximalisten. Deze groep splitste zich van de socialisten-revolutionairen af tijdens de revolutie van 1905, toen ze een sterke boerenbeweging waren. De maximalisten eisten de onmiddellijke inwerkingtreding van het volledige socialistische programma. Nu nog slechts een onbeduidende groep anarchistische boeren.

Parlementaire procedures

Russische vergaderingen en partijcongressen verlopen meer volgens het Europese dan het Amerikaanse model. Ze beginnen met de verkiezing van de bestuursleden en het presidium.

Het presidium is een leidend comité dat een evenredige afspiegeling vormt van de groepen en politieke facties die in de vergadering vertegenwoordigd worden. Het presidium stelt de agenda op en de voorzitter kan het voorzitterschap tijdelijk aan leden overdragen.

Elk vraagstuk (vopros) wordt plenair behandeld. Aan het eind van het debat dienen de partijen hun moties in, die één voor één in stemming worden gebracht. Het is niet ongebruikelijk dat de agenda binnen een half uur sneuvelt. Als iemand een urgent onderwerp wil inbrengen, wat de menigte meestal goedkeurt, mag vervolgens iedereen er iets over zeggen. De menigte leidt de vergadering; eigenlijk zijn de enige twee taken van de voorzitter om de orde te bewaren door met zijn belletje te rinkelen en bij te houden wie er aan het woord is. Bijna al het echte werk wordt gedaan in besloten besprekingen van de verschillende groepen en facties, die bijna altijd en bloc stemmen en worden vertegenwoordigd door fractievoorzitters. Het gevolg daarvan is echter dat de zitting moet worden onderbroken voor elke belangrijke nieuwe kwestie of stemming, om iedereen de gelegenheid te geven om te overleggen.

De afgevaardigden zijn extreem luidruchtig, er klinkt gejuich en boegeroep en de plannen van het presidium worden ter zijde geschoven. De meest gehoorde kreten zijn: Prosim! (Ga door, alsjeblieft!), Pravilno! of Eto vierno (Mee eens!), Do volno! (Genoeg!), Doloj! (Weg met hem!), Posor! (Schande!) en Tieche! (Stilte!).

Volksorganisaties

1.Sovjet. Het woord sovjet betekent raad. Onder de tsaren heette de staatsraad Gosoedartstvenny sovjet. Sinds de revolutie wordt de term sovjet echter geassocieerd met een parlement dat wordt gekozen door leden van arbeidersorganisaties: de sovjet van arbeiders-, soldaten- en boerenafgevaardigden. Daarom heb ik het woord gereserveerd voor deze organen en heb ik het in andere gevallen over de staatsraad.

Naast de lokale sovjets, die in elke stad en elk dorp in Rusland gekozen worden (in grote steden bestaan zelfs wijksovjets), zijn er ook oblastne (district) en goebjerski (provinciale) sovjets en het Al-Russisch Centraal Uitvoerend Comité van sovjets in de hoofdstad.

Na de Februarirevolutie werden de arbeiders- en soldatensovjets bijna overal samengevoegd. Alleen als het over hun eigen belangen ging, kwamen de secties apart bijeen. De boerenafgevaardigden bleven zelfstandig tot na de coup van de bolsjewieken. Ze hadden zich op dezelfde manier georganiseerd als de arbeiders en soldaten en hadden een Centraal Uitvoerend Comité van boerensovjets in de hoofdstad.

2.Vakbonden. Ten tijde van de bolsjewistische revolutie hadden de vakbonden drie tot vier miljoen leden. De bonden waren verenigd in een Al-Russisch orgaan, een soort Russische arbeidersfederatie, met een Centraal Uitvoerend Comité in de hoofdstad.

3.Fabrieks- en werkplaatscomités. Dit waren organisaties die spontaan door werknemers van fabrieken werden opgezet in een poging om de industrie in handen te krijgen, gebruik makend van de administratieve chaos die door de revolutie was ontstaan. Het was hun taak om door revolutionaire actie de fabrieken over te nemen. De fabrieks- en werkplaatscomités hadden ook hun Al-Russische organisatie, met een centraal comité in Petrograd, dat samenwerkte met de vakbonden.

4.Doema’s. Het woord doema betekent zoiets als beraadslagend orgaan. De oude staatsdoema, die tot zes maanden na de revolutie in stand bleef – zij het in een gedemocratiseerde vorm – stierf in september 1917 een natuurlijke dood. De stadsdoema waar in dit boek aan wordt gerefereerd is de gereorganiseerde gemeenteraad, vaak ‘gemeentelijk zelfbestuur’ genoemd. De raad werd verkozen door directe en geheime stemming. De enige reden waarom de doema tijdens de bolsjewistische revolutie geen controle meer over het volk had, was de afnemende invloed van politieke vertegenwoordigingen en de groeiende macht van economische groepen.

5.Zemstvo’s. Kan ruwweg vertaald worden met landraad. Onder de tsaar semipolitieke, semisociale bestuursorganen met zeer weinig bestuurlijke macht, ontwikkeld en gecontroleerd door intellectuele liberalen onder de landeigenaren. Hun belangrijkste taak was om onderwijs en sociale voorzieningen voor de boeren te regelen. Tijdens de oorlog namen de zemstvo’s stap voor stap de voedsel- en kledingvoorziening over van het Russische leger, evenals de import van goederen uit het buitenland en de geestelijke opvang en verzorging van soldaten. Na de Februarirevolutie werden de zemstvo’s gedemocratiseerd, met als doel dat ze de lokale bestuursorganen op het platteland zouden worden. Maar ze konden net zo min als de stadsdoema’s met de sovjets concurreren.

6.Coöperaties. Deze consumentencoöperaties van arbeiders en boeren hadden voor de revolutie enkele miljoenen leden in heel Rusland. De coöperatieve beweging was opgericht door liberalen en ‘gematigde’ socialisten en werd niet ondersteund door de revolutionaire socialistische groepen, omdat het een vervangend systeem was dat de middelen van productie en distributie niet volledig aan de arbeiders overdroeg. Na de Februarirevolutie verspreidden de coöperaties zich snel. Ze werden gedomineerd door volkssocialisten, mensjewieken en socialisten-revolutionairen en waren een conservatieve politieke kracht tot aan de bolsjewistische revolutie. Het waren echter de coöperaties die de Russen voedden toen de oude handels- en transportstructuur instortte.

7.Soldatencomités. Deze comités werden door de soldaten aan het front gevormd om de reactionaire invloed van de officieren van het oude regime te bestrijden. Alle compagnies, regimenten, brigades, divisies en corpsen hadden hun eigen comité, met daarboven een gekozen overkoepelend comité. Dit Centraal Soldatencomité werkte met de generale staf samen. Na de door de revolutie veroorzaakte administratieve ineenstorting van het leger moesten de soldatencomités bijna al het werk van de kwartiermeesters – en in sommige gevallen zelfs het bevel over de troepen – overnemen.

8.Vlootcomités. De marine had comités vergelijkbaar met die van de soldaten.

Centrale comités

In het voorjaar en de zomer van 1917 hielden allerlei organisaties Al-Russische congressen in Petrograd. Er waren niet alleen nationale congressen van arbeiders-, soldaten- en boerensovjets, vakbonden, fabrieks- en werkplaatscomités en leger- en vlootcomités, maar ook van elk onderdeel van het leger en de marine, de coöperaties en elke nationaliteit enz. Elk congres koos een centraal comité of een centraal uitvoerend comité om zijn belangen in de regeringsstad te behartigen. Naarmate de Voorlopige Regering zwakker werd, werden deze centrale comités gedwongen steeds meer bestuurlijke bevoegdheden op zich te nemen. De belangrijkste centrale comités in dit boek zijn:

Bond van Bonden. Tijdens de revolutie van 1905 richtten professor Miljoekov en andere liberalen vakbonden op van hoger opgeleiden, zoals advocaten en artsen. Deze werden verenigd onder een centrale organisatie, de Bond van Bonden. In 1905 stond de Bond van Bonden aan de kant van de revolutionaire democratie. Maar in 1917 was de Bond van Bonden tegen de bolsjewistische opstand en sloot ze zich aan bij de staatsambtenaren die tegen de macht van de sovjets in staking gingen.

Centraal Uitvoerend Comité. Voluit het Al-Russisch Centraal Uitvoerend Comité van de sovjets van arbeiders- en soldatenafgevaardigden. In dit boek meestal Centraal Uitvoerend Comité genoemd.

Tsentroflot. ‘Centrale vloot’ – het Centrale Vlootcomité.

Al-Russisch Centraal Uitvoerend Comité van de bond van spoorwegarbeiders. Bond van spoorwegarbeiders

Andere organisaties

Rode Garde. De gewapende fabrieksarbeiders van Rusland. De Rode Garde werd voor het eerst tijdens de revolutie van 1905 gevormd en werd in maart 1917 opnieuw in het leven geroepen, toen er een macht nodig was om de orde in de stad te handhaven. Alle inspanningen van de Voorlopige Regering om hen te ontwapenen mislukten min of meer. Bij elke grote crisis in de revolutie verschenen de Rode Gardisten op straat, ongetraind en ongedisciplineerd, maar vol revolutionaire ijver.

Witte Garde. Vrijwilligers van de bourgeoisie die in de laatste fasen van de revolutie privé-eigendom verdedigden tegen de bolsjewistische pogingen om het af te schaffen. Veel van hen waren studenten.

Techintsi. De zogenaamde ‘Wilde Divisie’ in het leger, bestaande uit islamitische groeperingen uit Centraal-Azië, die toegewijde aanhangers waren van generaal Kornilov. De Techintsi stonden bekend om hun blinde gehoorzaamheid en hun wrede oorlogsvoering.

Doodsbataljons. Het vrouwenbataljon stond bekend als het doodsbataljon, maar er waren ook veel doodsbataljons samengesteld uit mannen. Deze werden in de zomer van 1917 door Kerenski gevormd: ze moesten het goede voorbeeld geven om de discipline en vechtlust van de soldaten te verbeteren. De doodsbataljons bestonden meestal uit fanatieke jonge patriotten, vaak afkomstig uit de bezittende klasse.

Bond van officieren. Een organisatie gevormd uit reactionaire legerofficieren om de toenemende macht van de soldatencomités politiek te bestrijden.

Ridders van de orde van Sint-Joris. Het kruis van Sint-Joris werd toegekend voor getoonde moed. De ontvanger van de militaire onderscheiding werd automatisch ridder van de orde van Sint-Joris.

Boerenbond. In 1905 was de boerenbond een revolutionaire boerenorganisatie. Maar in 1917 was het de politieke spreekbuis van de welvarende boeren geworden, om de toenemende macht en revolutionaire doelen van de sovjets van boerenafgevaardigden te bestrijden.

Chronologie en Spelling

Ik heb in dit boek onze (Gregoriaanse) kalender aangehouden in plaats van de Oudrussische (Juliaanse). Daar zit een verschil van dertien dagen tussen¹.

Bij het spellen van Russische namen en woorden heb ik geen wetenschappelijke transcriptieregels toegepast, maar heb ik geprobeerd de woorden zo weer te geven dat de uitspraak ervan voor Engelstalige² lezers begrijpelijk is.

Bronnen

Dit boek is grotendeels gebaseerd op mijn eigen notities, maar ik heb ook gebruik gemaakt van een archief van honderden verschillende Russische kranten, dat bijna elke dag van deze periode bestreek, van de archieven van de Engelse krant, Russian Daily News, en twee Franse kranten, Journal de Russie en Entente. Maar nog veel waardevoller was het Bulletin de la Presse, dat dagelijks werd verspreid door het Franse informatiebureau in Petrograd en dat over alle belangrijke gebeurtenissen, toespraken en de reacties van de Russische pers rapporteerde. Hiervan heb ik een bijna compleet overzicht van het voorjaar van 1917 tot eind januari 1918.

Daarnaast heb ik exemplaren van bijna alle proclamaties, decreten en aankondigingen die tussen half september 1917 en eind januari 1918 op de muren van Petrograd zijn aangeplakt. En officiële uitgaven van alle regeringsbesluiten en bevelen, en de officiële regeringsuitgaven van de geheime verdragen en andere documenten die in het Ministerie van Buitenlandse Zaken werden gevonden, toen de bolsjewieken het overnamen.

1.De Februarirevolutie begon naar onze tijdrekening dan ook op 8 maart, de Oktoberrevolutie op 7 november.

2.De vertalers hebben hetzelfde principe gehanteerd voor het Nederlands.

Hoofdstuk 1

ACHTERGRONDEN

Eind september 1917 kwam een buitenlandse hoogleraar sociologie die Rusland bezocht bij me langs in Petrograd. Zakenlieden en intellectuelen hadden hem verteld dat de revolutie begon te luwen. De hoogleraar schreef er een artikel over, maakte daarna een reis door het land en kwam daarbij langs fabriekssteden en boerendorpjes – waar de revolutie tot zijn verbazing juist in kracht leek toe te nemen. Het was heel gewoon om de fabrieks- en landarbeiders te horen praten over ‘al het land aan de boeren, alle fabrieken aan de arbeiders’. Als de hoogleraar ook naar het front was gegaan, had hij het hele leger over vrede horen praten.

De hoogleraar was verbaasd, maar hij had dat niet hoeven zijn; beide waarnemingen klopten. De bezittende klassen werden conservatiever, het volk werd radicaler.

Onder zakenlieden en de intelligentsia heerste een algemeen gevoel dat de revolutie al ver genoeg was gegaan en te lang had geduurd; dat het tijd was voor een pas op de plaats. Dat gevoel werd gedeeld door de overheersende ‘gematigde’ socialistische groeperingen, de oborontsi1.1 mensjewieken en socialisten-revolutionairen die de Voorlopige Regering van Kerenski steunden.

Op 14 oktober zei het officiële orgaan van de ‘gematigde’ socialisten: ‘Het toneelstuk van de revolutie heeft twee bedrijven: de vernietiging van het oude regime en de schepping van het nieuwe. Het eerste bedrijf heeft lang genoeg geduurd. Het is nu tijd om over te gaan naar het tweede bedrijf en dat zo snel mogelijk te spelen. Zoals een groot revolutionair zei: “Laten we ons haasten, vrienden, om de revolutie te beëindigen. Wie haar te lang laat duren zal er de vruchten niet van plukken...” ’

Onder de arbeiders, soldaten en boeren heerste echter een hardnekkig gevoel dat het ‘eerste bedrijf’ nog niet was uitgespeeld. Aan het front lagen de legercomités voortdurend overhoop met officieren die er niet aan konden wennen hun manschappen als mensen te behandelen; in het achterland werden de landcomités die door de boeren waren gekozen in de gevangenis gezet omdat ze probeerden regeringsbesluiten over het land uit te voeren en de werklieden1.2 in de fabrieken verzetten zich tegen zwarte lijsten en uitsluitingen. Terugkerende politieke ballingen werden zelfs het land uitgezet als ‘ongewenste burgers’ en in sommige gevallen werden mannen die uit het buitenland naar hun eigen dorp terugkeerden vervolgd en opgesloten, vanwege revolutionaire daden die ze in 1905 hadden gepleegd.

Op de algemene ontevredenheid van het volk hadden de ‘gematigde’ socialisten één antwoord: wacht op de Constituerende Vergadering die in december bij elkaar komt. Maar daar waren de massa’s niet tevreden mee. Constituerende Vergadering, allemaal goed en wel, maar er waren bepaalde zaken waarvoor de Russische revolutie was uitgeroepen en waarvoor de revolutionaire martelaren in hun kale Broederschapsgraf op het Marsveld lagen te rotten, zaken die met of zonder Constituerende Vergadering bereikt moesten worden: vrede, land en bestuur van de industrie door de arbeiders. De Constituerende Vergadering werd uitgesteld en nog eens uitgesteld – en zou waarschijnlijk wéér worden uitgesteld, tot het volk genoeg was gekalmeerd – misschien wel genoeg om hun eisen te matigen! Hoe dan ook, de revolutie was nu acht maanden oud en had nauwelijks iets bereikt...

Intussen begonnen de soldaten het probleem van de vrede op te lossen door simpelweg te deserteren; de boeren brandden herenboerderijen plat en namen de grote landgoederen in, de arbeiders pleegden sabotage en staakten. Natuurlijk, het sprak vanzelf dat de fabrikanten, landeigenaren en officieren al hun invloed aanwendden om een democratisch compromis te verhinderen.

Het beleid van de Voorlopige Regering wisselde ineffectieve hervormingen af met strenge, repressieve maatregelen. De socialistische minister van Arbeid verordende dat de arbeiderscomités voortaan alleen na werktijd bijeen mochten komen. Onder de troepen aan het front werden ‘opruiers’ van oppositiepartijen gearresteerd, radicale kranten werden verboden en revolutionaire propagandisten kregen de doodstraf opgelegd. Er werden pogingen gedaan het Rode Leger te ontwapenen. Kozakken werden uitgezonden om de orde in de provincie te bewaren...

Deze maatregelen werden gesteund door de ‘gematigde’ socialisten en hun leiders op het ministerie, die het nodig vonden samen te werken met de bezittende klassen. Het volk liet hen al snel in de steek en sloot zich aan bij de bolsjewieken, die stonden voor vrede, land en bestuur van de industrie door de arbeiders, en voor een regering van de werkende klasse. In september 1917 ontstond er een crisis. Tegen de landelijk overheersende gevoelens in lukte het Kerenski en de ‘gematigde’ socialisten samen met de bezittende klasse een coalitieregering te vormen; als gevolg daarvan verloren de mensjewieken en de socialisten-revolutionairen onherroepelijk het vertrouwen van het volk.

Een artikel dat ongeveer half oktober onder de titel ‘De Socialistische Ministers’ in de Rabotsji Poet (De weg van de arbeider) verscheen, bracht de gevoelens van de massa’s tegen de ‘gematigde’ socialisten onder woorden:

Bij dezen een opsomming van hun prestaties1.3.

Tsereteli: ontwapende de arbeiders met hulp van generaal Polovtsev, zette de revolutionaire soldaten schaakmat en keurde de doodstraf in het leger goed.

Skobelev: probeerde eerst de kapitalisten een belasting van 100% over hun winst op te leggen en deed ten slotte een poging om de arbeiderscomités in de werkplaatsen en fabrieken te ontbinden.

Avksentjev: zette een paar honderd boeren, leden van de landcomités, gevangen en verbood tientallen arbeiders- en soldatenkranten.

Tsjernov: tekende het ‘Keizerlijk’ manifest en beval daarmee de ontbinding van de Finse Rijksdag.³

Savinkov: sloot openlijk een verbond met generaal Kornilov. Als deze redder des vaderlands niet in staat was Petrograd te verraden, lag dat aan omstandigheden buiten zijn macht.

Zaroedni: zette met toestemming van Aleksinski en Kerenski enkele van de beste arbeiders van de revolutie, soldaten en zeelieden, in de gevangenis.

Nikitin: trad als een ordinaire politieagent op tegen de spoorwegarbeiders.

Kerenski: laten we het maar niet over hem hebben. De lijst van zijn diensten is te lang...

Een congres van afgevaardigden van de Baltische vloot in Helsinki nam een resolutie aan die als volgt begon: ‘Wij eisen de onmiddellijke verwijdering van de “socialistische” politieke avonturier Kerenski uit de rangen van de Voorlopige Regering, vanwege zijn schandalisering en vernieling van de grote revolutie, en daarmee van de revolutionaire massa’s, door zijn schaamteloze politieke chantage ten behoeve van de bourgeoisie...’

Het directe gevolg van dit alles was de groei van het aantal bolsjewieken...

Sinds maart 1917, toen de stormvloed van arbeiders en soldaten het Taurisch Paleis teisterde en de onwillige tsaristische doema dwong de macht in Rusland over te nemen, waren het de volksmassa’s, de arbeiders, soldaten en boeren die alle veranderingen in de koers van de revolutie afdwongen. Zíj sloegen het ministerie van Miljoekov neer; het was hún sovjet die de Russische voorwaarden voor de vrede wereldkundig maakte – ‘Geen annexaties, geen herstelbetalingen en het zelfbeschikkingsrecht der volkeren’ – en daarna, in juli, was het de spontane opstand van het ongeorganiseerde proletariaat dat nogmaals het Taurisch Paleis bestormde om te eisen dat de sovjets de regering van Rusland overnamen.

De bolsjewieken, die toen nog een kleine politieke sekte vormden, plaatsten zichzelf aan het hoofd van de beweging. Als gevolg van de rampzalige mislukking van de opstand keerde de publieke opinie zich tegen hen, en de horden trokken zich zonder leiders terug in de wijk Vyborg, het St. Antoine⁴ van Petrograd. Er volgde een woeste jacht op de bolsjewieken. Honderden werden gevangengezet, onder wie Trotski, mevrouw Kollontai en Kamenev. Op de vlucht voor justitie doken Lenin en Zinovjev onder. Bolsjewistische kranten werden verboden. Provocateurs en reactionairen verspreidden het gerucht dat de bolsjewieken Duitse agenten waren, net zo lang tot iedereen ter wereld erin geloofde. Maar de Voorlopige Regering was niet in staat de beschuldigingen te bewijzen. De documenten die de pro-Duitse samenzwering hard moesten maken bleken vervalsingen en de bolsjewieken werden – al dan niet op borgtocht – een voor een zonder proces vrijgelaten, tot er nog maar zes over waren. De onmacht en besluiteloosheid van de voortdurend aan verandering onderhevige Voorlopige Regering vormden argumenten die niemand kon weerleggen. De bolsjewieken hieven weer de slagzin aan die de massa zo na aan het hart lag: ‘Alle macht aan de sovjets!’ En dat deden ze niet alleen uit eigenbelang, want in die tijd was de meerderheid van de sovjets ‘gematigd’ socialistisch en daarmee hun bittere vijand.

Sterker nog: zij gingen uit van de primitieve, simpele verlangens van de arbeiders, soldaten en boeren en stelden op basis daarvan hun programma voor de korte termijn op. Zo namen de bolsjewieken de Russische massa’s voor zich in, terwijl de oborontsi mensjewieken en de socialisten-revolutionairen een compromis sloten met de bourgeoisie. In juli werden ze nog opgejaagd en verguisd; in september hadden ze de stedelijke arbeiders, de matrozen van de Baltische vloot en de soldaten vrijwel allemaal voor hun zaak gewonnen. De gemeenteverkiezingen die in september in de grote steden1.4 werden gehouden waren veelzeggend; slechts 18 procent van de stemmen was voor de mensjewieken en de socialisten-revolutionairen; in juni was dat nog meer dan 70 procent geweest. Er was overigens nog een verschijnsel dat buitenlandse waarnemers in verwarring bracht: het feit dat de centrale uitvoerende comités van de sovjets, de centrale leger- en vlootcomités en de centrale comités van sommige vakbonden – met name het comité van de post- en telegraafbeambten en dat van de spoorwegarbeiders – zich met hand en tand tegen de bolsjewieken verzetten. Deze centrale comités waren allemaal verkozen in de zomer of zelfs eerder, toen de mensjewieken en de socialisten-revolutionairen een enorme aanhang hadden, en ze vertraagden of voorkwamen nieuwe verkiezingen. Volgens de grondwet van de sovjets van arbeiders- en soldatenvertegenwoordigers had het Al-Russische Congres in september plaats moeten vinden, maar het Centraal Uitvoerend Comité wilde de vergadering niet bijeenroepen omdat de Constituerende Vergadering slechts twee maanden later zou plaatsvinden; tegen die tijd zouden de sovjets de macht uit handen geven, zo was de verwachting. Intussen waren in het hele land de bolsjewieken aan de winnende hand in de plaatselijke sovjets, in de afdelingen van de vakbonden en onder de soldaten en matrozen. De boerensovjets bleven nog conservatief, omdat het politiek bewustzijn zich in de trage landelijke districten langzaam ontwikkelde en de sociaal-revolutionaire partij een generatie lang de partij was geweest die actie had gevoerd onder de boeren. Maar zelfs onder de boeren vormde zich een revolutionaire vleugel. Die tekende zich duidelijk af in oktober, toen de linkervleugel van de socialisten-revolutionairen zich afscheidde en een nieuwe politieke factie vormde: de linkse socialisten-revolutionairen.

Tegelijkertijd waren er overal tekenen dat de reactionaire krachten aan zelfvertrouwen wonnen1.5. Bij het Troitski Farcetheater in Petrograd, bijvoorbeeld, werd een klucht met de titel Zonden van de Tsaar onderbroken door een groep monarchisten die dreigde de acteurs te lynchen wegens ‘belediging van de tsaar’. Sommige kranten verlangden al naar een ‘Russische Napoleon’. Onder de bourgeois intelligentsia was het gewoon om naar de sovjets van arbeidersafgevaardigden (‘Rabotsjik Depoetatov’) te verwijzen als naar hondenafgevaardigden (‘Sabatsjik Depoetatov’).

Op 15 oktober had ik een gesprek met een grote Russische kapitalist en overtuigd kadet, Stepan Georgevitsj Lianozov, bekend als de ‘Russische Rockefeller’.

Hij zei: ‘Revolutie is een ziekte. Vroeg of laat moeten buitenlandse strijdmachten hier tussenbeide komen – zoals je tussenbeide zou komen om een ziek kind te genezen en het te leren lopen. Natuurlijk zou het min of meer onfatsoenlijk zijn, maar de naties moeten zich het gevaar realiseren van bolsjewisme in hun eigen land, van zulke besmettelijke ideeën als “dictatuur van het proletariaat” en “wereldwijde socialistische revolutie”. De kans bestaat dat die interventie niet nodig zal zijn. Het transport is ontmoedigd, de fabrieken sluiten en de Duitsers trekken op. Honger en de nederlaag zullen het Russische volk weer bij zinnen brengen.’

Lianozov was nadrukkelijk van mening dat het voor handelaren en fabrikanten onmogelijk zou zijn het bestaan van de werkplaatscomités van de arbeiders toe te staan of de arbeiders te laten delen in het bestuur van industrie, wat er verder ook gebeurde.

‘Wat de bolsjewieken betreft, daar kunnen we op twee manieren vanaf komen. De regering kan Petrograd ontruimen, daarna de staat van beleg uitroepen en de militaire commandant van het district kan zonder wettelijke formaliteiten met deze heren afrekenen. Ofwel, als de Constituerende Vergadering bijvoorbeeld zekere utopische neigingen aan de dag legt, kunnen ze met wapengeweld uiteen worden gedreven.’

De winter stond voor de deur – de vreselijke Russische winter. Ik hoorde zakenmensen erover praten: ‘De winter was altijd de beste vriend van Rusland. Misschien zal hij ons nu van de revolutie afhelpen.’ Aan het ijskoude front bleven de ongelukkige soldaten honger lijden en sterven, zonder enthousiasme. Het treinverkeer kwam tot stilstand, er was geen eten meer, fabrieken gingen dicht. De wanhopige massa’s riepen luid dat de bourgeoisie het leven van het volk saboteerde, wat aan het front tot een nederlaag leidde. Riga was opgegeven, vlak nadat generaal Kornilov in het openbaar had gezegd: ‘Is Riga de prijs die we moeten betalen om het land enig plichtsbesef bij te brengen?’

Voor Amerikanen is het onvoorstelbaar dat de klassenstrijd zich met zo’n intensiteit ontwikkelde. Maar ik heb persoonlijk officiers aan het Noordelijk Front ontmoet die openlijk de voorkeur gaven aan een militair debacle boven samenwerking met de soldatencomités. De secretaris van de afdeling Petrograd van de kadettenpartij vertelde me dat de instorting van het economisch leven in het land deel was van een campagne om de revolutie in een slecht daglicht te plaatsen. Een geallieerde diplomaat, wiens naam ik beloofd heb niet te zullen noemen, bevestigde dit uit eigen ervaring. Ik weet van enkele kolenmijnen in de buurt van Charkov die door de eigenaren in brand werden gestoken en onder water gezet, van textielfabrieken in Moskou waarvan de technici de machines onklaar maakten toen ze weggingen, van spoorwegbeambten die door de arbeiders werden betrapt bij het vernielen van locomotieven...

Een groot deel van de bezittende klasse gaf de voorkeur aan de Duitsers boven de revolutie – en zelfs aan de Voorlopige Regering – en aarzelde niet om dat te zeggen. In het Russische gezin waar ik logeerde was het gespreksonderwerp onder het avondeten vrijwel onveranderlijk de komst van de Duitsers die ‘recht en orde’ kwamen brengen... Ik was eens een avond op bezoek bij een Moskouse handelaar. Bij de thee vroegen we elf mensen aan tafel wat ze liever hadden, Wilhelm of de bolsjewieken. De stemming was tien tegen een voor Wilhelm.

De speculanten maakten gebruik van het algemene gebrek aan organisatie om fortuinen te verdienen en die vervolgens uit te geven aan grote feesten of het omkopen van regeringsambtenaren. Voedsel en brandstof werden gehamsterd of naar Zweden gesmokkeld. In de eerste vier maanden van de revolutie, bijvoorbeeld, werd het reservevoedsel in de grote gemeentelijke pakhuizen van Petrograd bijna openlijk geplunderd; de graanvoorraad, die aanvankelijk twee jaar in de behoefte van de stad kon voorzien, slonk tot er niet eens meer voldoende was voor een maand... Volgens het officiële verslag van de laatste minister van Bevoorrading van de Voorlopige Regering werd koffie in Vladivostok bij de groothandel op grote schaal ingekocht voor twee roebel per pond, maar betaalde de consument in Petrograd dertien roebel. In alle winkels van de grote steden lagen tonnen voedsel en kleding, maar alleen de rijken konden die kopen.

In een provinciestadje leerde ik het gezin van een handelaar kennen. Alle gezinsleden waren speculant geworden, wat de Russen maradior noemen (bandiet, monster). De drie zonen waren door smeergeld te betalen onder militaire dienst uitgekomen. Eén speculeerde met voedsel. Een ander verkocht illegaal goud uit de Lenamijnen aan geheimzinnige partijen in Finland. De derde had een meerderheidsbelang in een chocoladefabriek die de plaatselijke coöperatieve maatschappijen bevoorraadde – onder voorwaarde dat de coöperaties hem voorzagen van alles wat hij nodig had. Waar de volksmassa’s op vertoon van hun broodkaart een kwart pond zwart brood kregen, had hij dus een overvloed aan wit brood, suiker, snoepgoed, koek en boter. Evengoed riep het hele gezin verontwaardigd ‘lafaards!’ toen de soldaten aan het front niet langer konden vechten van de kou, honger en uitputting; riepen ze uit hoezeer ze zich ‘schaamden dat ze Russen waren’. En toen de bolsjewieken ten slotte hun enorme gehamsterde voorraden vonden en vorderden waren zij ‘rovers’.

Onder die uiterlijke verrotting bewogen zich de ‘duistere krachten’ van vroeger, die niet veranderd waren sinds de val van Nicolaas de Tweede. Ze waren nog steeds geheim en net zo heimelijk actief. De agenten van de beruchte Ochrana (geheime politie) werkten gewoon door, voor en tegen de tsaar, voor en tegen Kerenski, afhankelijk van wie er betaalde. In het duister deden allerlei ondergrondse organisaties, zoals de Zwarte Honderd (extreemrechtse en antisemitische nationalisten), pogingen op de een of andere manier de tegenstand te herstellen.

In die sfeer van corruptie, van monsterlijke halve waarheden, klonk een helder geluid, het aanzwellende koor der bolsjewieken, elke dag weer: ‘Alle macht aan de sovjets! Alle macht aan de directe vertegenwoordigers van miljoenen en miljoenen gewone arbeiders, soldaten, boeren. Land, brood, een einde aan de zinloze oorlog, een einde aan de geheime diplomatie, speculatie, verraad. De revolutie is in gevaar, en daarmee de zaak van het volk, overal ter wereld!’

Het zou niet lang meer duren of de strijd tussen het proletariaat en de middenklasse, tussen de sovjets en de regering, die begin maart was begonnen, zou een hoogtepunt bereiken. Nu Rusland in één keer vanuit de middeleeuwen de twintigste eeuw was binnengesprongen, liet het land de geschrokken wereld twee vormen van revolutie zien – politiek en sociaal – in een strijd op leven en dood.

Wat een openbaring van de vitaliteit van de Russische revolutie, na al die maanden van honger en ontgoocheling! De bourgeoisie had haar Rusland beter moeten kennen. Het zou niet lang meer duren of de ‘ziekte’ die revolutie heet zou in Rusland voorbij zijn...

Terugkijkend lijkt het Rusland van voor de opstand van oktober een land uit een andere tijd, bijna ongelooflijk conservatief; zo snel pasten we ons aan het nieuwe, snellere leven aan, zoals ook de Russische politiek in z’n geheel naar links zwaaide... totdat de kadetten als ‘vijanden van het volk’ vogelvrij werden verklaard, Kerenski een ‘contrarevolutionair’ werd, de socialistische leiders van het ‘midden’ – Tsereteli, Dan, Lieber, Gotz en Avksentjev – te reactionair waren voor hun volgelingen en mannen als Viktor Tsjernov en zelfs Maksim Gorki tot de rechtervleugel werden gerekend.

Half december 1917 bracht een groep sociaal-revolutionaire leiders een privébezoek aan Sir George Buchanan, de Britse ambassadeur. Ze smeekten hem het feit dat zij bij hem waren geweest niet openbaar te maken omdat ze als ‘te rechts werden beschouwd’.

‘Stel je voor,’ zei Sir George, ‘Een jaar geleden verbood mijn regering mij Miljoekov te ontvangen omdat hij zo gevaarlijk links was!’

September en oktober zijn de slechtste maanden van het Russische jaar – vooral in Petrograd. Terwijl de dagen steeds korter werden, viel uit een grauwe hemel onophoudelijk regen, die alles doorweekte. Er lag een dikke laag glibberige, plakkerige modder met sporen van zware laarzen op straat, erger dan anders vanwege de volledige instorting van het gemeentelijk bestuur. Een bitterkoude, vochtige wind blies vanaf de Finse Golf de stad in en een kille mist rolde door de straten. ’s Nachts brandden er maar weinig straatlantaarns, om economische redenen en uit vrees voor zeppelins; in particuliere huizen en huurkazernes had men elektriciteit van zes uur ’s avonds tot middernacht. Kaarsen kostten veertig cent per stuk en petroleum was schaars. Van drie uur ’s middags tot tien uur ’s morgens was het donker. Het aantal berovingen en inbraken nam toe. In huurkazernes hielden de mannen de hele nacht door om beurten de wacht, gewapend met geladen geweren. Dat gebeurde allemaal onder de Voorlopige Regering.

Elke week werd het voedsel schaarser. Het dagelijkse broodrantsoen zakte van anderhalf pond naar een pond, toen drie kwart, een half, een kwart pond. Tegen het einde was er een week lang helemaal geen brood. Je had recht op twee pond suiker per maand – als je die überhaupt kon krijgen, wat zelden voorkwam. Een reep chocola of een pond smakeloos snoepgoed kostte zeven tot tien roebel – minstens een dollar. Er was maar melk voor ongeveer de helft van alle baby’s in de stad; de meeste hotels en particuliere huishoudens moesten het maanden zonder doen. In het fruitseizoen werden appels en peren op de hoek van de straat verkocht voor iets minder dan een roebel per stuk.

Voor melk, brood, suiker en tabak moest je urenlang in de koude regen in de rij staan. Toen ik thuiskwam van een vergadering die de hele nacht had geduurd, zag ik dat de kvost (rij) zich al voor de ochtendschemering begon te vormen. Het waren vooral vrouwen, sommige met een kind op de arm. Thomas Carlyle beschreef de Fransen in zijn French Revolution als het volk dat het best in de rij kan staan. Rusland was gewend geraakt aan deze gewoonte, die was ontstaan tijdens de regering van Nicolaas de Gezegende, al in 1915, en sindsdien met onderbrekingen werd voortgezet, tot ze in de zomer van 1917 de normale gang van zaken werd. Stel u die armoedig geklede mensen voor die in de Russische winter hele dagen staan te wachten in de spierwitte straten van Petrograd! Ik heb in de rijen voor brood de bittere, bijtende toon van onvrede gehoord die af en toe door de wonderbaarlijke goedaardigheid van de Russische menigte heen brak...

Natuurlijk waren de theaters elke avond open, ook op zondag. Karsavina trad op in een nieuw ballet in het Mariinski, waar heel dansminnend Rusland naar haar kwam kijken. Sjaljapin zong. In het Aleksandrinski hernamen ze Meyerholds productie van Tolstojs⁵ De dood van Ivan de Verschrikkelijke, en bij die voorstelling merkte ik een student van de School van Wapendragers van de Tsaar op, gekleed in uniform, die tussen de bedrijven door opstond zoals het hoorde en salueerde naar de lege loge van de tsaar, waarvan alle adelaars waren verwijderd. Het Krivoje Zerkalotheater (Lachspiegeltheater) bracht een weelderige versie van Schnitzlers Reigen.

Hoewel de schilderijen uit de Hermitage en andere musea naar Moskou waren gebracht, waren er wekelijks tentoonstellingen. Horden vrouwen uit de intelligentsia gingen naar lezingen over kunst, literatuur en de toegankelijke filosofie. Vooral voor de theosofen was het een druk seizoen, en het Leger des Heils, dat voor het eerst in de geschiedenis tot Rusland was toegelaten, beplakte tot verbazing en vermaak van het Russische publiek de muren met aankondigingen van evangelische bijeenkomsten...

Zoals steeds in tijden als deze ging het gewone, conventionele leven in de stad door; de revolutie werd zo veel mogelijk genegeerd. De dichters schreven gedichten – maar niet over de revolutie. De schilders schilderden taferelen uit de Russische middeleeuwse geschiedenis – maar niet de revolutie. Jongedames uit de provincie kwamen naar de hoofdstad om Frans te leren en zangles te nemen en de vrolijke, knappe, jonge officieren liepen met hun karmijnrode basjliki (jasjes) met gouden tressen en bewerkte Kaukasische zwaarden in hotelzalen te paraderen. De dames van de lagere ambtenarij gingen samen ’s middags thee drinken, ieder met haar eigen gouden of zilveren of met edelstenen bezette suikerdoosje en een half brood in haar mof, wensend dat de tsaar terug was of dat de Duitsers zouden komen of wat dan ook dat het dienstbodenprobleem zou oplossen. De dochter van een vriend van me kwam op een middag hysterisch thuis omdat de vrouwelijke tramconducteur haar ‘kameraad’ had genoemd.

Overal om hen heen was het grote Rusland in barensnood, gereed om een nieuwe wereld te baren. De bedienden die men als beesten behandelde en bijna niets betaalde, werden onafhankelijk. Een paar schoenen kostte meer dan honderd roebel, en aangezien het loon gemiddeld zo’n vijfendertig roebel per maand bedroeg, weigerden de bedienden hun schoenen te verslijten door in de rij te gaan staan. En dat was nog niet alles. In het nieuwe Rusland kon iedere man en iedere vrouw stemmen; er waren kranten voor de werkende klasse waar nieuwe en schokkende dingen in werden geschreven; er waren sovjets; er waren vakbonden. De izvosjtsjiki (koetsiers) hadden een vakbond, en ze waren ook vertegenwoordigd in de sovjet van Petrograd. De obers en hotelbedienden hadden zich georganiseerd en weigerden fooien. Aan de muur van de restaurants hingen ze bordjes op: ‘We nemen geen fooien aan’ of: ‘Dat een man de kost verdient door u te bedienen is geen reden hem te beledigen met een fooi!’

Aan het front vochten de soldaten hun strijd uit met de officieren en leerden zelf te besturen via hun comités. In de fabrieken wonnen de fabrieks- en werkplaatscomités, die unieke Russische organisaties, aan ervaring en kracht, en beseften ze in de strijd tegen de oude orde wat hun historische missie was. Heel Rusland leerde lezen, en het lás ook – over politiek, economie, geschiedenis – omdat de mensen wilden wéten. In elke stad, in de meeste dorpen en aan het front had iedere factie zijn eigen krant, en soms meerdere. Honderdduizenden pamfletten werden door duizenden organisaties verspreid en bedolven de legers, de dorpen, de fabrieken, de straten. De honger naar educatie die zo lang was onderdrukt, uitte zich tijdens de revolutie in alle hevigheid. Vanuit het Smolny-Instituut alleen al werd het land het eerste half jaar iedere dag overspoeld met tonnen, auto’s vol, treinen vol literatuur. Rusland absorbeerde het leesvoer zoals heet zand water opneemt, het was onverzadigbaar. En het ging niet om sprookjes, vervalste geschiedenis, verwaterde religie of goedkope verderfelijke romannetjes, maar om sociale en economische theorieën, filosofie, de werken van Tolstoj, Gogol en Gorki.

En dan was er het gesproken woord, waarnaast Carlyle’s ‘Franse welsprekendheid’ helemaal in het niet viel. Lezingen, debatten, toespraken – in theaters, circussen, schoolgebouwen, clubs, sovjetvergaderruimten, vakbondskantoren, barakken... Vergaderingen in de loopgraven aan het front, op dorpspleinen, in fabrieken... Wat een prachtig gezicht om de veertigduizend arbeiders van de Poetilovski Zavod (Poetilovfabriek) naar buiten te zien stromen om naar sociaaldemocraten, socialisten-revolutionairen, anarchisten te luisteren, naar wie dan ook, wat ze ook te zeggen hadden, zolang ze maar praatten! Maandenlang was elke straathoek in Petrograd en in heel Rusland een publieke tribune. In treinwagons, in trams, voortdurend ontstonden spontane debatten, overal...

En dan waren er de Al-Russische conferenties en congressen die de mannen van twee continenten samenbrachten – bijeenkomsten van sovjets, van coöperaties, zemstvo’s, nationaliteiten, priesters, boeren, politieke partijen; de Democratische Conferentie, de Conferentie van Moskou, de Raad van de Russische Republiek. Er waren altijd wel drie of vier conferenties gaande in Petrograd. Bij elke vergadering werden pogingen om de spreektijd per spreker te beperken weggestemd en was iedere man vrij zijn gedachten onder woorden te brengen...

We gingen naar het front van het Twaalfde Leger, voorbij Riga, waar uitgemergelde mannen blootsvoets wegkwijnden in de modder van verschrikkelijke loopgraven; en toen ze ons zagen aankomen, schoten ze overeind, met hun magere gezichten en blauwe huid, die door hun kapotte kleren heen te zien was, en vroegen gretig: ‘Hebben jullie iets te lezen meegebracht?’

Hoewel er veel uitwendige en zichtbare tekenen van verandering waren, hoewel het standbeeld van Catharina de Grote voor het Aleksandrinskitheater een rode vlag in de hand had gekregen en andere, enigszins verschoten vlaggen neerhingen uit alle publieke gebouwen en het monogram van de tsaar en de adelaars verwijderd of bedekt waren, hoewel er in plaats van de meedogenloze gorodovoje (stadspolitie) een goedmoedige en ongewapende burgerwacht op straat patrouilleerde, waren er toch nog curieuze anachronismen.

De Tabel o Rangov – de Rangentabel van Peter de Grote, die hij Rusland met ijzeren hand had opgelegd – behield zijn invloed. Bijna iedereen vanaf de lagereschoolleeftijd droeg zijn voorgeschreven uniform met het insigne van de tsaar op de knopen en epauletten. Rond een uur of vijf ’s middags waren de straten vol gedweeë oude heren in uniform, met aktetassen op weg naar huis vanuit hun werk in de enorme kazerneachtige ministeries of regeringsinstellingen, die onderweg misschien wel berekenden in welke mate de sterfte onder hun meerderen kans bood op de begeerde tsjin (rang) van assessor of geheimraad, met uitzicht op een comfortabel pensioen en misschien het Kruis van Sint Anna...

Zo is er het verhaal van senator Sokolov, die op een dag naar een senaatsvergadering kwam terwijl de revolutie in volle gang was en niet werd toegelaten omdat hij niet het voor de tsaristische dienst voorgeschreven livrei droeg!

Het was tegen deze achtergrond van een gistende, desintegrerende natie dat het schouwspel van de opstand van de Russische massa’s zich ontrolde.

3.Bedoeld wordt het februarimanifest van 1899.

4.Wijk in het oosten van Parijs, vooral rond 1789 toneel van volksopstanden.

5.Aleksej Konstantinovitsj Tolstoj, 1817-1875, Russisch schrijver, (verre) familie van Leo Tolstoj

Hoofdstuk 2

DE STORM STEEKT OP

In september trok generaal Kornilov op naar Petrograd om zichzelf tot militair dictator van Rusland uit te roepen. Achter hem werd plotseling de gepantserde vuist van de bourgeoisie onthuld, die een gewaagde poging deed de revolutie te verpletteren. Een paar socialistische ministers waren erbij betrokken en zelfs Kerenski stond onder verdenking2.1. Savinkov werd opgeroepen om verantwoording aan het centraal comité van zijn partij – de socialisten-revolutionairen – af te leggen; hij weigerde en werd uit de partij gezet. Kornilov werd gearresteerd door de soldatencomités. Generaals werden ontslagen, ministers ontheven van hun functies en het kabinet viel. Kerenski probeerde een nieuwe regering te vormen, met daarin de kadetten, de partij van de bourgeoisie. Zijn eigen partij, de socialisten-revolutionairen, gaf hem opdracht de kadetten uit te sluiten. Kerenski weigerde te gehoorzamen en dreigde uit het kabinet te stappen als de socialisten volhielden. Maar de gemoederen onder het volk liepen zo hoog op dat hij er op dat moment niet tegenin wilde gaan; een tijdelijk Directoraat van Vijf van de oude ministers, met Kerenski aan het hoofd, nam de macht over tot de kwestie was geregeld.

De Kornilovaffaire bracht alle socialistische groeperingen – zowel de ‘gematigden’ als de revolutionisten – in een hartstochtelijke drang tot zelfverdediging bij elkaar. Er mochten geen Kornilovs meer komen. Er moest een nieuwe regering worden gevormd, die verantwoording zou afleggen aan degenen die de revolutie steunden. Dus nodigde het Al-Russisch Centraal Uitvoerend Comité van Sovjets de volksorganisaties uit om afgevaardigden naar de Democratische Conferentie te sturen, die in september in Petrograd bijeen zou komen.

In het Centraal Uitvoerend Comité ontstonden meteen drie facties. De bolsjewieken eisten dat het Al-Russisch Congres van Sovjets bijeen werd geroepen en de macht overnam. De socialisten-revolutionairen van de ‘centrumgroep’, die onder leiding van Tsjernov stonden, sloten zich aan bij de linkse socialisten-revolutionairen onder leiding van Kamkov en Spiridonova, evenals de mensjewistische internationalisten onder Martov en de ‘centrumgroep’ van de mensjewieken die vertegenwoordigd werden door Bogdanov en Skobelev; zij eisten samen een zuiver socialistische regering. En dan waren er Tsereteli, Dan en Lieber, die de leiding hadden over de rechtervleugel van de mensjewieken, en de rechtse socialisten-revolutionairen onder Avksentjev en Gotz; zij stonden erop dat de bezittende klassen in een nieuwe regering vertegenwoordigd werden.

Vrijwel meteen wonnen de bolsjewieken een meerderheid in de sovjet van Petrograd; de sovjets van Moskou, Kiev, Odessa en andere steden volgden al snel.

Geschrokken besloten de mensjewieken en socialisten-revolutionairen die het Centraal Uitvoerend Comité beheersten dat ze nog altijd minder bang waren voor het gevaar van Kornilov dan voor het gevaar van Lenin. Ze herzagen het plan van vertegenwoordiging bij de Democratische Conferentie2.2 en lieten meer afgevaardigden toe uit de coöperaties en andere conservatieve organisaties. Zelfs deze massale vergadering stemde in eerste instantie voor een coalitieregering zonder de kadetten. Alleen Kerenski’s openlijke dreiging dat hij zou opstappen en de alarmerende kreten van de ‘gematigde’ socialisten dat ‘de republiek in gevaar was’ overtuigden een kleine meerderheid van de conferentie ervan om zich uit te spreken voor het principe van een coalitie met de bourgeoisie, en om de oprichting van een soort raadgevend parlement zonder enige wetgevende macht goed te keuren; ze noemden het de Voorlopige Raad van de Russische Republiek. Deze nieuwe regering werd feitelijk beheerst door de bezittende klasse, die in de Raad van de Russische Republiek een disproportioneel groot aantal zetels innam.

Het was een feit dat het Centraal Uitvoerend Comité niet langer het voetvolk van de sovjets vertegenwoordigde en onrechtmatig had geweigerd nog een Al-Russisch Congres van Sovjets bijeen te roepen dat in september moest plaatsvinden. Het Centraal Uitvoerend Comité was niet van plan dit congres bijeen te roepen of toe te staan dat dat gebeurde. De officiële krant, de Izvestia (Nieuws), gaf bedekt te kennen dat de sovjets hun nut nagenoeg hadden verloren2.3 en dat ze binnenkort zouden worden opgeheven. Op hetzelfde moment kondigde ook de nieuwe regering aan dat ‘onverantwoordelijke organisaties’ (de sovjets, dus) als onderdeel van haar beleid zouden worden geliquideerd.

De bolsjewieken reageerden daarop met een oproep aan de Al-Russische sovjets om op 2 november in Petrograd bijeen te komen en de regering van Rusland over te nemen. Tegelijkertijd trokken ze zich terug uit de Raad van de Russische Republiek, waarbij zij verklaarden dat ze niet zouden deelnemen aan een ‘regering van volksverraad2.4.

Het opstappen van de bolsjewieken bracht geen rust binnen de gedoemde raad. Nu ze in een machtspositie verkeerden, werden de bezittende klassen arrogant. De kadetten verklaarden dat de regering wettelijk het recht niet had om Rusland tot republiek uit te roepen. Zij eisten strenge maatregelen binnen het leger en de marine tot opheffing van de soldaten- en matrozencomités, en verwierpen de sovjets. Aan de andere kant van de zaal pleitten de mensjewistische internationalisten en de linkse socialisten-revolutionairen voor onmiddellijke vrede, land aan de boeren en arbeidersbestuur van de industrie – praktisch hetzelfde als het bolsjewistische programma.

Ik luisterde naar Martovs antwoord aan de kadetten. Over het spreekgestoelte gebogen als de doodzieke man die hij was, en met een stem die zo schor was dat hij nauwelijks te verstaan was, wees hij naar de rechtse banken: ‘U noemt ons defaitisten, maar de werkelijke defaitisten zijn degenen die op een geschikter moment wachten om vrede te sluiten, die erop staan de vrede tot later uit te stellen, tot er niets meer over is van het Russische leger, tot Rusland het onderwerp wordt van koehandel tussen de verschillende imperialistische groeperingen. U probeert het Russische volk een beleid op te leggen dat gedicteerd wordt door de belangen van de bourgeoisie. De kwestie van de vrede moet zonder uitstel ter sprake worden gebracht. Dan zult u zien dat degenen die u Duitse agenten noemt, die Zimmerwaldmensen⁶, die in alle landen het ontwaken van het bewustzijn van de democratische massa’s hebben voorbereid, niet tevergeefs hebben gehandeld.’

Tussen deze twee groepen aarzelden de mensjewieken en de socialisten-revolutionairen, die onder druk van de toenemende ontevredenheid van de massa’s onweerstaanbaar naar links werden gedreven. Een diepe vijandigheid verdeelde de kamer in onverzoenbare groepen.

Zo was de situatie toen met de langverwachte aankondiging van de Geallieerde Conferentie in Parijs de brandende kwestie van het buitenlands beleid ter sprake werd gebracht.

Theoretisch waren alle socialistische partijen in Rusland voor een zo vroeg mogelijke vrede op democratische voorwaarden. Al in mei 1917 kondigde de sovjet van Petrograd, die toen beheerst werd door de mensjewieken en de socialisten-revolutionairen, de beroemde Russische vredesvoorwaarden af. Zij eisten dat de geallieerden een conferentie hielden om de oorlogsdoelen te bespreken. Die conferentie zou in augustus worden gehouden, zo werd toegezegd; toen werd ze uitgesteld tot september, tot oktober, en ten slotte tot 10 november.

De Voorlopige Regering stelde twee vertegenwoordigers voor: generaal Aleksejev, een reactionaire militair, en Teresjtsjenko, minister van Buitenlandse Zaken. De sovjets kozen Skobelev om namens hen te spreken en stelden een manifest op, de beroemde nakaz ofwel instructies2.5. De Voorlopige Regering maakte bezwaar tegen Skobelev en de nakaz; de geallieerde ambassadeurs protesteerden en ten slotte antwoordde Bonar Law koeltjes, toen hem in het Engelse Lagerhuis een vraag werd gesteld: ‘Voor zover ik weet bespreekt de Parijse Conferentie niet de doelen van de oorlog, maar alleen de methoden om oorlog te voeren.’

De conservatieve Russische pers jubelde en de bolsjewieken riepen: ‘Kijk dan waar de mensjewieken en de socialisten-revolutionairen met hun tactiek van compromissen terecht zijn gekomen!’

Langs een front van duizend mijlen kwamen de miljoenen mannen van het Russische leger als een opkomende vloed overeind, en zij stuurden honderden en nog eens honderden afgevaardigden naar de hoofdstad, die uitriepen: ‘Vrede! Vrede!’

Ik stak de rivier over naar het Cirque Moderne, waar een van de grote volksvergaderingen werd gehouden zoals die in de hele stad plaatsvonden, steeds vaker, elke avond weer. Het kale, sombere amfitheater, dat door vijf kleine, aan dun draad hangende lampen werd verlicht, was afgeladen van de piste tot het dak; de gore, oplopende banken zaten vol soldaten, zeelieden, arbeiders, arbeidsters die allemaal luisterden alsof hun leven ervan afhing. Een soldaat van Divisie Vijfhonderdachtenveertig – wat dat ook mocht betekenen – stond te praten:

‘Kameraden!’ riep hij, en er was oprechte angst af te lezen aan zijn gezicht en zijn wanhopige gebaren. ‘De mensen aan de top vragen ons om steeds meer opofferingen, terwijl degenen die alles bezitten met rust worden gelaten. Wij zijn in oorlog met Duitsland. Zouden wij Duitse generaals uitnodigen om bij onze staf te dienen? Nu zijn we in oorlog met de kapitalisten, en die nodigen we wél uit in onze regering! De soldaten zeggen: “Laat mij zien waarvoor ik vecht. Vecht ik voor Constantinopel of een vrij Rusland? Vecht ik voor de democratie of voor de kapitalistische plunderaars? Als u me kunt bewijzen dat ik de revolutie verdedig, zal ik teruggaan en vechten zonder dat de doodstraf me daartoe hoeft te dwingen.” Als het land aan de boeren hoort, en de fabrieken aan de arbeiders, en de macht aan de sovjets, dan weten we dat we iets hebben om voor te vechten en zullen we dat doen!’

In de kazernes en fabrieken, op de hoeken van de straten stonden talloze soldaten te roepen dat ze een einde aan de oorlog wilden en verklaarden ze dat het leger, als de regering geen krachtige poging deed vrede te sluiten, de loopgraven zou verlaten en naar huis zou gaan.

Zoals de woordvoerder van het Achtste Leger zei: ‘Wij zijn erg verzwakt en hebben nog maar een paar man in elke compagnie. Ze moeten ons voedsel, laarzen en versterkingen geven, anders zijn de loopgraven straks leeg. Vrede of bevoorrading – laat de regering de oorlog beëindigen of het leger steunen.’

En die van de Zesenveertigste Siberische Artillerie: ‘De officieren zullen niet samenwerken met onze comités, ze verraden ons aan de vijand, ze leggen onze agitatoren de doodstraf op; en de contrarevolutionaire regering steunt hen. Wij dachten dat de revolutie vrede zou brengen. Maar nu verbiedt de regering ons zelfs over zulke dingen te praten, en ze geeft ons tegelijkertijd niet genoeg eten om van te leven of genoeg munitie om mee te vechten.’

Uit Europa kwamen geruchten over vrede ten koste van Rusland2.6...

Nieuws over de behandeling van Russische troepen in Frankrijk droeg bij aan de ontevredenheid. De Eerste Brigade had geprobeerd haar officieren, net als haar kameraden thuis, te vervangen door soldatencomités, had een bevel naar Salonika te gaan geweigerd en eiste naar Rusland te worden gestuurd. De soldaten waren omsingeld en uitgehongerd, ze waren onder artillerievuur komen te liggen en velen waren gedood2.7...

Op 29 oktober ging ik naar de marmerwitte en karmozijnrode hal van het Mariinskipaleis, waar de Raad van de Republiek zitting hield, en luisterde naar Teresjtsjenko’s verklaring over het buitenlandbeleid van de Regering waar zo ongerust naar werd uitgezien door een naar vrede hunkerend en uitgeput land.

Een lange, onberispelijk geklede, jonge man met een glad gezicht en hoge jukbeenderen las vriendelijk zijn zorgvuldig opgestelde, vrijblijvende toespraak voor2.8. Niets nieuws... Alleen dezelfde gemeenplaatsen over de verplettering van het Duitse militarisme met hulp van de geallieerden – over de ‘staatsbelangen’ van Rusland, over de ‘schaamte’ die Skobelevs nakaz had veroorzaakt. Hij sloot af met: ‘Rusland is een grootmacht. Rusland zal een grootmacht blijven, wat er ook gebeurt. Wij allen moeten haar verdedigen, wij moeten laten zien dat wij verdedigers zijn van een groot ideaal en kinderen van een grootmacht.’

Niemand was tevreden. De reactionairen wilden een ‘sterk’ imperialistisch beleid; de democratische partijen wilden de garantie dat de regering op vrede zou aansturen. Dit is een redactioneel artikel uit de Rabotsji i Soldat (Arbeider en Soldaat), het orgaan van de bolsjewistische sovjet van Petrograd:

Het antwoord van de regering aan de loopgraven

Onze meest zwijgzame minister, Teresjtsjenko, heeft de loopgraven nu het volgende laten weten:

1.Wij zijn nauw verbonden met onze geallieerden. (Niet met de volkeren, maar met de regeringen).

2.Voor de democratie is het zinloos om de mogelijkheid of onmogelijkheid van een winterveldtocht te bespreken. Daarover zal besloten worden door de regeringen van onze bondgenoten.

3.Het offensief van 1 juli was nuttig en een zeer prettige gebeurtenis. (Hij had het niet over de gevolgen).

4.Het is niet waar dat onze bondgenoten niet om ons geven. De minister heeft zeer belangrijke verklaringen in zijn bezit. (Verklaringen? En de akten dan? En het gedrag van de Britse vloot2.9? En het onderhoud van de Engelse koning met de verbannen contrarevolutionaire generaal Gurko? Dáár heeft de minister het niet over gehad).

5.De nakaz van Skobelev is slecht; de geallieerden moeten er niets van hebben en de Russische diplomaten evenmin. Op de Geallieerde Conferentie moeten we allemaal ‘één taal spreken’.

Was dat alles? Ja, dat was alles. Hoe komen we hier uit? Nou, de oplossing is: vertrouw op de geallieerden en Teresjtsjenko. Wanneer komt de vrede? Als de geallieerden het goedvinden.

Dat zei de regering tegen de soldaten in de loopgraven over de vrede!

Nu begonnen zich op de achtergrond van de Russische politiek de vage omtrekken af te tekenen van een onheilspellende macht: de kozakken. De Novaja Zjizn, de krant van Gorki, vestigde de aandacht op hun daden:

In het begin van de revolutie weigerden de kozakken op het volk te schieten. Toen Kornilov optrok tegen Petrograd weigerden ze hem te volgen. De kozakken zijn overgegaan van een passieve loyaliteit aan de revolutie naar een actief politiek offensief (tegen de revolutie). Vanuit de achtergrond van de revolutie zijn ze plotseling op de voorgrond getreden.

Kaledin, ataman (hoofdman) van de Donkozakken, was door de Voorlopige Regering afgezet vanwege zijn medeplichtigheid in de Kornilovaffaire. Hij weigerde botweg dat te aanvaarden. Omringd door drie enorme kozakkenlegers nam hij positie in bij Novotsjerkask, uitte dreigementen en smeedde samenzweringen. Zo machtig was hij, dat de regering gedwongen was zijn insubordinatie te negeren. Sterker, ze werd er formeel toe genoodzaakt de Raad van Verenigde Kozakkenlegers te erkennen en de pasgevormde kozakkensectie van de sovjets illegaal te verklaren.

Begin oktober kwam een afvaardiging van de kozakken op bezoek bij Kerenski en eiste hooghartig dat de beschuldigingen tegen Kaledin werden ingetrokken. Zij verweten de minister-president dat hij de sovjets hun zin had gegeven. Kerenski had er geen bezwaar tegen Kaledin met rust te laten en zou gezegd hebben: ‘In de ogen van de sovjetleiders ben ik een despoot en een tiran. Wat de Voorlopige Regering betreft, niet alleen is die onafhankelijk van de sovjets, maar zij betreurt het zelfs dat die bestaan.’

Tegelijkertijd bezocht een andere afvaardiging van de kozakken de Engelse ambassadeur en onderhandelde stoutmoedig als vertegenwoordigers van ‘het vrije volk der kozakken’.

In het Dongebied was iets gesticht dat veel weghad van een kozakkenrepubliek. De Koeban riep zichzelf uit tot een onafhankelijke kozakkenstaat. De sovjets van Rostov aan de Don en Jekaterinenburg werden door de gewapende kozakken uiteengedreven en de hoofdkwartieren van de mijnwerkersvakbond in Charkov werden overvallen. In al zijn uitingen betoonde de kozakkenbeweging zich militaristisch en anti-socialistisch. De leiders waren edelen en grote landeigenaren, zoals Kaledin, Kornilov, de generaals Doetov, Karaoelov en Bardizje en zij werden gesteund door de machtige handelaren en bankiers in Moskou.