Plattegrond van Vlissingen rond ca. 1740, tekening A. ter Meer Derval (Den Haag, 30 augustus 1931), GAV, HTA inv.nr. 2041.

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van
Prins Bernhard Cultuurfonds
Stichting Jan Hintzen Publicatiefonds
Van de Velde Publicatiefonds
Vaderlandsch Fonds ter aanmoediging van ’s lands zeedienst
Directie der Oostersche Handel en Reederijen
Dr. Hendrik Muller’s Vaderlandsch Fonds
Unger-van Brero fonds
Boekenfonds Elisabeth Grent/ F.J.A.M. van der Helm
Familiefonds Snouck-Hurgronje
Slavenkas Zierikzee
Fonds Zeemans- en Vissersbeurs

Afbeeldingen omslag

Het fregat HMS Artois onder bevelhebber McBride levert op 3 december 1781 slag met de kaperschepen Mars en Hercules bij de Doggersbank. Olieverfschilderij Robert Dodd, NMM, BHC0435.

Daniël Veelwaard, Adelaar met afbeelding van Neptunes en Mercurius en tekst ‘Kruistogt en kaapvaart’, ca. 1780-1810, RMA, RP-P-1982-1366.

Afbeelding auteur, zuidelijke Atlantische Oceaan, juni 2006, foto Valerie Salis.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns, Marco Bolsenbroek, Zutphen

© 2019 Johan Francke, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493254
e-ISBN 9789462495098

NUR 688

INHOUD

WOORD VOORAF

INLEIDING

Periodisering en begripsomschrijving

Opzet

Vraagstelling en inhoud van de studie

HOOFDSTUK 1

HET EERSTE SALUUTSCHOT

Inleiding

1.1Van de Oostenrijkse Successieoorlog tot de Amerikaanse Revolutie

1.2‘Daar komt Pauwel Jonas aan!’

1.3Het ‘Preparatoirlijk tractaat’

1.4De vloot onder Van Bylandt

1.5St. Eustatius, de Gouden Rots

1.6Een dure vrede

Conclusie

HOOFDSTUK 2

STRIJD TER ZEE

Inleiding

2.1De vlag dekt de lading

2.2De staat van de Nederlandse vloot en het scheepsbouwprogramma

2.3Bemanning

2.4Het op orde brengen van de defensie van de Republiek

2.5Politieke strijd

2.6Verliezen koopvaardij

2.7De ‘helden van de Doggersbank’

2.8Overige schermutselingen ter zee

Conclusie

HOOFDSTUK 3

BESTUURLIJKE ORGANISATIE VAN DE COMMISSIEVAART

Inleiding

3.1Regelgeving en premieregeling

3.2De artikelbrief en de borgstelling

3.3Uitgifte van commissiebrieven

3.4Uitgifte van rantsoenbrieven

Conclusie

HOOFDSTUK 4

REDERIJ

Inleiding

4.1Bedrijfsorganisatie

4.2Reders

4.3De ontwikkeling van het kaperschip

4.4Typologie, bouw en uitrusting van schepen

4.5Aanstelling van en instructies voor kapiteins

4.6Handelsagenten

Conclusie

HOOFDSTUK 5

KAPERKAPITEINS

Inleiding

5.1Taken, plichten, kwaliteiten, vaardigheden en karakter

5.2Aantallen, herkomst, leeftijd en carrière

5.3Successen, verdienste en gevaar

5.4Gebruik van geweld en compromitterend gedrag

5.5Aanzien en heroëncultus

Conclusie

HOOFDSTUK 6

BEMANNING

Inleiding

6.1Aanmonstering

6.2Herkomst, leeftijd en opleiding

6.3Bemanningsgrootte

6.4Werkzaamheden

6.5Verdienste, buitgeld en verzekeringen

6.6Kleding en voeding

6.7Desertie, geweldpleging en muiterij

Conclusie

HOOFDSTUK 7

DE KRUISTOCHT

Inleiding

7.1Tactiek, strategie, inlichtingenwerk en gebruik van vlaggen

7.2Bewapening van het kaperschip

7.3Havens

7.4Operatiegebieden

7.5Het veroveren van prijzen

7.6Het rantsoeneren van prijzen

Conclusie

HOOFDSTUK 8

KRIJGSGEVANGENEN

Inleiding

8.1Het afleveren van krijgsgevangenen en de ondervraging

8.2Gevangenissen

8.3Aantallen krijgsgevangenen in de Republiek en Groot-Brittannië

8.4Behandeling

8.5Ontsnappingen

8.6Het betalen van losgeld, de slavenkas en het cartel

Conclusie

HOOFDSTUK 9

DE VENDU

Inleiding

9.1De vendumeester en zijn rekening

9.2De vendu van prijzen van buitenlandse commissievaarders

9.3De sententie

9.4Twee diplomatieke conflicten

9.5De opbrengst van goederen, schepen en rantsoeneringen

Conclusie

SUMMARY

Preface

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

KALENDARIUM, 1780-1784

BIJLAGEN

1 - Buitgemaakte Nederlandse koopvaardijschepen, 1780-1782

2 - Correspondenten van commissievaartreders, 1780-1784

3 - Verstrekte Nederlandse commissies/kaperschepen, 1781-1783

4 - Prijzen Nederlandse commissievaart, 1781-1783

5 - Rantsoeneringen Nederlandse commissievaart, 1781-1783

6 - Bemanningsleden Nederlandse commissievaart, 1781-1783

NOTEN

Inleiding

1. Het eerste saluutschot

2. Strijd ter zee

3. Bestuurlijke organisatie van de commissievaart

4. Rederij

5. Kaperkapiteins

6. Bemanning

7. De kruistocht

8. Krijgsgevangenen

9. De vendu

Summary

GEBRUIKTE BRONNEN

Lijst van gebruikte afkortingen en begrippen

Gebruikte munteenheden

Archivalia

Primaire literatuur

Secundaire literatuur

Digitale bronnen

INDEX

Geografische begrippen

Personen

Scheepsnamen

LIJST VAN TABELLEN EN GRAFIEKEN

Tabel 1.1 - Aantallen schepen op de rede van St. Eustatius, 1744-1777

Tabel 1.2 - Aantallen met Nederlandse schepen verscheepte goederen vanaf St. Eustatius in 1780

Tabel 2.1 - Nederlandse schepen opgebracht en vrij gegeven in Europese en West-Indische wateren, 1776-1781

Tabel 2.2 - Inkomende en uitgaande scheepvaart bij ’t Vlie en de Maas, 1778-1784

Tabel 2.3 - Rotterdamse en Amsterdamse scheepsverkopingen aan het buitenland, 1781-1784

Tabel 2.4 - Omvang van de Nederlandse oorlogsvloot in oktober 1780

Tabel 2.5 - Algemene defensie uitgaven van de Republiek, 1780-1784

Tabel 2.6a - Omvang van de Nederlandse oorlogsvloot in 1782 (Stubbe)

Tabel 2.6b - Omvang van de Nederlandse oorlogsvloot in oktober 1782 (De Jonge)

Tabel 2.7 - Zeemacht van de Republiek in 1782 in bemanningsleden

Tabel 2.8 - Scheepsnamen van de genomen Nederlandse koopvaardijschepen, 1780-1781

Tabel 3.1 - De borgsom voor commissievaarders in 1781

Tabel 3.2 - Aantallen commissiebrieven naar ressort en soort commissie, 1781-1783

Tabel 3.3 - Aantallen Britse commissiebrieven, 1778-1783

Tabel 3.4 - Uitgifte Nederlanse commissiebrieven per seizoen tijdens de Vierde Engelse Oorlog

Tabel 4.1 Nederlandse commissievaartrederijen, 1781-1783

Tabel 4.2 Kaperschepen naar typologie, tonnage, bemanning en bewapening

Tabel 4.3 - Nederlandse kaperschepen naar thuishaven 1781-1783

Tabel 4.4 - Scheepsnamen commissievaarders 1688-1783

Tabel 5.1 - Kapiteins met een Nederlandse commissie naar herkomst, 1781-1783

Tabel 5.2 - Aantallen en opbrengsten prijzen en rantsoeneringen Nederlandse kaperkapiteins tijdens de Vierde Engelse Oorlog, 1781-1783

Tabel 6.1a - Herkomst bemanningsleden in de Nederlandse commissievaart, 1781-1783

Tabel 6.1b - Herkomst Nederlandse bemanningsleden in de commissievaart, 1781-1783

Tabel 6.2 - Gages van zeevarenden in de Republiek eind achttiende eeuw

Tabel 6.3 - Verdeling buitgeld Nederlandse commissievaart, 1781-1783

Tabel 6.4 - Uitkeringen commissievaart bij verlies van ledematen in 1781

Tabel 6.5 - Rantsoenen aan boord van de kaper America, 1813

Tabel 7.1 - Operatiegebieden Nederlandse commissievaart, 1781-1783

Tabel 7.2 - Nederlandse prijzen opgebracht door de Royal Navy en de Engelse commissievaart, naar haven (1781)

Tabel 7.3 - Prijzen en rantsoeneringen Nederlandse commissievaart naar seizoen, 1781-1783

Tabel 8.1 - Door de Nederlandse commissievaart opgebrachte Britse krijgsgevangenen in Frankrijk in april 1783

Tabel 8.2 - Weekprovisie voor Nederlandse gevangenen in Engeland, 1780-1784

Grafiek 8.3 - Ontvangsten en uitgaven van de Slavenkas van Zierikzee in guldens, 1781-1786

Tabel 9.1 - Prijsopbrengsten naar haven van opbrengst, 1781-1783

Tabel 9.2 - Prijsschepen naar type, tonnage en opbrengst, 1781-1783

Tabel 9.3 - Scheepsladingen buitgemaakt door de commissievaart, 1781-1783

Tabel 9.4 - Opbrengst en geschatte totaalopbrengst Nederlandse commissievaart (1781-1783) in guldens

LIJST VAN KAARTEN

7a Operatiegebieden van de Nederlandse kapers, 1781-1783

7b Kruistocht van Pierre le Turcq, 6-20 juni 1782

WOORD VOORAF

Een boek schrijf je doorgaans alleen, maar nooit zonder hulp van vele anderen. Graag wil ik een woord van dank richten aan de vele mensen die bij de totstandkoming van dit boek behulpzaam zijn geweest.

Allereerst Erik van der Doe, die in 2012 onbedoeld de aanzet voor deze studie gaf door mij een artikel over kaperkapitein Jean Cassin te laten schrijven voor Sailing Letter Journaal V en daarna ook behulpzaam was bij het versturen van divers bronnenmateriaal uit de KB in Den Haag. Daarnaast de medewerkers van de James Caird Library van het National Maritime Museum te Greenwich en die van de Map Reading Room van de National Archives in Kew. De laatsten zijn het gewend om talloze dozen zonder commentaar uit het magazijn te halen, die na een korte inspectie vaak weer binnen vijf minuten retour konden. Net zo lang tot het gezochte wel gevonden werd. Een bijzonder woord van dank ben ik verschuldigd aan Andrew Little, destijds verbonden aan de Staff Reading Room, die de summary corrigeerde. Ook Gerda Andringa wierp een kritische blik op de letterkundige kant van dit gedeelte. Het project Zee(uw)post van de ZB, geïnitieerd door Perry Moree, maakte het mij mogelijk tijdens bezoeken in Kew in de avonduren voor deze studie onderzoek te verrichten in de archieven van het High Court of Admiralty van The National Archives.

Ad Tramper van het Gemeentearchief Vlissingen, was zoals altijd, behulpzaam bij het verzamelen van materiaal voor onderzoek. Hij en zijn medewerkers runnen weliswaar niet het mooiste maar wel het meest sfeervolle gemeentearchief, waar de ironie van de geschiedenis terecht als understatement wordt beschouwd. Andere archiefmedewerkers die ik graag wil bedanken zijn die van het Haags Gemeentearchief, het Gemeentearchief Rotterdam en Nicolas Fournier van de Archives de Dunkerque. Ook de medewerkers van de leeszaal van het Zeeuws Archief in Middelburg en Huib Uil en Ineke van den Broek van het gemeentearchief Schouwen-Duiveland in Zierikzee waren mij bijzonder behulpzaam. Het notarieel archief van de Duivelandse stad vormde een goudmijn voor onderdelen van deze studie. Het Rekenkamerarchief van het Zeeuws Archief in Middelburg staat altijd borg voor financiële onderbouwing van onderzoek dat in andere Nederlandse archieven niet altijd meer mogelijk is. Marja Goud van het Scheepvaartmuseum Amsterdam bezorgde mij een lijst van genomen Nederlandse schepen uit 1781 en collega Henri Verbroecken van ZB voorzag mij via interbibliothecair leenverkeer van kopieën van diverse artikelen, waarvoor ik anders stad en land had af moeten reizen.

Diverse mensen waren behulpzaam bij het aanreiken van aanvullend materiaal voor deze studie. Kees de Baar bezit fotomateriaal van vier brieven uit 1782 geadresseerd aan kapitein Pierre le Turcq en was bereid de inhoud hiervan met mij te delen. Ruud Peasie voorzag mij van een kopie van het reglement van de kaapvaartrederij van Adriaan en Pieter Dubbeldemuts. Siem van Eeten vertaalde een bijdrage over de Zeeuwse kaperkapiteins tijdens de Vierde Engelse Oorlog voor een bundel uitgegeven door de Universiteit van Rennes, maar deed dit ook bij een drietal brieven uit Kew die oorspronkelijk in het bezit van Pierre le Turcq waren. Veronica Frenks vormde een prettig klankbord door haar enthousiasme voor het achttiende-eeuwse Vlissingen.

De bemanning van de topzeilschoener Oosterschelde zorgde voor de best denkbare inspiratie voor het schrijven van het zevende hoofdstuk tijdens de reis van Horta naar Scheveningen in juni 2018: dwars door het operatiegebied van de Nederlandse commissievaart in het Kanaal.

Een woord van dank gaat uit naar alle Fondsen, vermeld in het colofon, die door hun financiële bijdrage de uitgave van dit boek mogelijk hebben gemaakt.

Diverse mensen wil ik in het bijzonder bedanken voor hun inzet. Emeritus prof. dr. J.R. Bruijn voorzag de concept teksten van vakinhoudelijk commentaar. Prof. mr. Barend Barentsen corrigeerde de tekst met juridische nauwgezetheid op al te grove schendingen van de Nederlandse taal. Alle omissies die zich nog in de tekst bevinden zijn dan ook voor rekening van de schrijver. Charles Boissevain van Uitgeverij Walburg Pers zag van meet af aan dit volumineuze project zitten en maakte het samen met Sophie Duijts en Boele Gerkes mogelijk deze studie uit te geven, ondanks de geringe commerciële mogelijkheden die voor een uitgever aan een dergelijk project vast zitten.

Johan Francke, Zoutelande, oktober 2018

INLEIDING

Hij stierf, maar met zijn laatste snik,
is ook zijn vijands roem gestorven!
Held Jarry, klinkt langs ieder oord,
is trouweloos door den Brit vermoord!¹

Het gedicht ‘ter gedagtenisse van den gesneuvelden Jarry’ werd in februari 1783 door de Vlissinger Jacobus Bellamy geschreven en verscheen al in maart van dat jaar in druk. Hoewel de schrijver de details van het gevecht toen nog niet kende, werd de woedende slogan waarmee de Patriotten het Britse optreden veroordeelden erin verwoord. Kaperkapitein Nicolaas Jarry was een van de weinige helden die de Vierde Engelse Oorlog de Republiek zou opleveren. Jarry en zijn collega Pierre le Turcq mochten zich op grote belangstelling van de toenmalige media verheugen. Aan de verhalen over hun kruistochten werden meerdere krantenkolommen en pamfletten gewijd.² Nicolaas Jarry ging als vijftienjarige mee als scheepsjongen aan boord van een koopvaardijschip uit Nantes, kreeg zijn opleiding in de Franse commissievaart, was er waarschijnlijk ook marineofficier, en verbleef enige tijd in Noord-Amerika.

De oorlog tussen Groot-Brittannië enerzijds en de VS en Frankrijk anderzijds was al in 1775 en 1778 ontbrand. Jarry werd in 1782 onder kaperkapitein Pierre Le Turcq luitenant op de Vlissinger en nam later zelf het gezag van de kotter over.³ Tijdens zijn zesde kruistocht vond hij de dood, juist terwijl hij al had willen stoppen. Jarry die zich enige weken voor de wapenstilstand van 26 januari 1783 nog eenmaal met ‘de sterkste persuasiën van de Rheders al schoorvoetende weder ter kruistogt had laten disponeren’, vond een bijzonder tragisch einde. Na een gevecht van anderhalf uur met de Britse kotter HMS Resolution had zijn schip veel schade opgelopen: het had vijf schoten onder de waterlijn gekregen, alle mars- en bramzeilen verloren en de boegspriet was stukgeschoten. Zijn eerste luitenant was zwaargewond en de krijgsgevangenen aan boord begonnen een opstand terwijl zijn eigen scheepsvolk door het overzetten van prijsbemanningen gedecimeerd was. Tot overmaat van ramp kwam er een Brits fregat aanzetten. Jarry wilde zich gezien de uitzichtloze situatie overgeven, maar door de rook van het gevecht had de kapitein van de kotter zijn vlag niet gezien en vuurde nog een laatste salvo met schroot af. Jarry werd in de buik getroffen en stierf twee dagen later op 47-jarige leeftijd aan zijn verwondingen.⁴

Het laatste gevecht van Nicolaas Jarry in januari 1783, tussen de Vlissinger en de kotter HMS Resolution. Gravure Reinier Vinkeles naar een tekening van Jacobus Buys, RMA, RP-P-OB 85.260.

Brief van kaperkapitein Jacques le Breton vanuit Oostende aan Nicolaas Jarry in Vlissingen, 17 november 1781. Foto J. Francke, TNA, HCA 42, inv.nr. 164.

Na eerdere succesvolle kruistochten had amper negen maanden daarvoor zijn reder Jan Nortier op 23 maart 1782 de magistraat van Vlissingen nog verzocht om het stadswapen te mogen laten graveren op ‘zeekere eerteekenen voor den cap[itei]n[s] Le Turcq en Jarrij.’⁵ Nicolaas Jarry, de meest succesvolle Nederlandse kaperkapitein van de oorlog, ontving van zijn reders, toen de gelegenheid daar was, een zilveren sabel met op het gevest een zilveren plaat waarop het stadswapen was gesneden en op de kling in het Latijn Deo Gloria was gegraveerd.⁶ Terugkerend bij zijn schip wachtte hem nog een driewerf hoera door de bemanning, die daarbij ook de Vlissingse vlag in top hees.⁷ Daarnaast verschenen, samen met de Beknopte beschryving der beruchte kruistogten van den overschrokken en beroemden zeeheld, Pierre le Turcq met het kaperschip de Vlissinger, talloze gedichten en vijf platen getekend door de scheepstekenaar Jan Kobell. Deze werden in koper gegraveerd door Mathias de Sallieth. Niet alleen werden portretten van Jarry en Le Turcq gemaakt, ook van hun acties verschenen gravures. H. Roosing gaf deze platenset inclusief beschrijving uit voor de prijs van twee gulden.⁸

Portret van Pierre le Turcq met berenmuts, ca. 1782. Kopergravure van Reinier Vinkeles, particuliere collectie.

Een dergelijke eer was kaperkapiteins in de Republiek nog niet eerder ten deel gevallen. De vraag is of die roem wel zo terecht was, omdat in de twee voorgaande oorlogen veel grotere individuele successen werden behaald.⁹ Andere kapiteins uit hetzelfde tijdvak, zoals Thomas Brown en Jean Cassin, waren ook zeer succesvol, maar zijn minder bekend, omdat van hun acties geen afbeeldingen bestaan. Zelfs Johan Willem Sextroh geniet, ondanks zijn zeer korte carrière als kaperkapitein, de nodige bekendheid, omdat van zijn optreden net als dat van Jarry en Le Turcq gravures bekend zijn.¹⁰ Hun bekendheid lijkt in de loop van de geschiedenis daarom vooral iconografisch bepaald te zijn.

De vraag zou dan ook moeten zijn waarom juist deze gravures zijn overgeleverd. In dit boek zullen de activiteiten van de kaperkapiteins en de commissievaart nader worden beschouwd om de waardering voor dit krijgsbedrijf en zij die er tijdens de Vierde Engelse Oorlog werkzaam in waren te verklaren.

PERIODISERING EN BEGRIPSOMSCHRIJVING

Oorlog was in de achttiende eeuw, net als in de zeventiende eeuw, eerder regel dan uitzondering. Alleen al tussen West-Europese landen werd in de achttiende eeuw 54 jaar oorlog gevoerd.¹¹ Hoewel de Republiek in de achttiende eeuw slechts bij vier Europese conflicten betrokken raakte, omvatten deze toch 25 jaar oorlogvoering¹² en voor de vredesjaren betekende het geenszins dat Nederlandse schepen vrij over zee konden bewegen. Met name Groot-Brittannië en Frankrijk vochten talloze oorlogen uit om de hegemonie ter zee om het belang van hun koloniën. Nadat de Vrede van Aken de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) had afgesloten, kwam het in Amerika al in 1754 opnieuw tot een treffen tussen Frankrijk en Groot-Brittannië. De Republiek moest in dit politieke krachtenveld haar eigen positie zien te vinden. Enerzijds viel aansluiting bij een Rooms blok slecht in de Republiek en zouden kust en marine versterkt moeten worden tegen Groot-Brittannië. Anderzijds betekende aansluiting bij Groot-Brittannië (waarmee al sinds 1688 een alliantie bestond) dat de barrièresteden tussen de Republiek en Frankrijk onvoldoende bescherming boden. Neutraliteit was de enige logische keuze die restte. Tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) was bovendien gebleken dat de Britten er alles aan deden de Nederlandse handelsvaart op Frankrijk en de West te dwarsbomen en gedroegen haar kapers en marine zich alsof zij in oorlog waren met de Republiek. Het konvooieren van de Nederlandse handelsvaart door de marine leidde tot diverse directe confrontaties met de Britten.¹³ Willem V en diens raadgever de Hertog van Brunswijk voelden slecht aan dat in het handelsbelang van de Republiek een scherpe opstelling tegen Albions maritieme optreden noodzakelijk was. Willem V bleef volharden in de idee dat de alliantie tussen de Republiek en Groot-Brittannië nog altijd gekenmerkt werd door de vriendschapsband uit de tijd van de Negenjarige Oorlog en Spaanse Successieoorlog. Het was dan ook al 67 jaar terug in de tijd dat er voor het laatst kaperschepen waren uitgevaren vanuit de Republiek, toen Groot-Brittannië op 20 december 1780, met name naar aanleiding van de smokkelhandel via St. Eustatius op de VS, de oorlog aan de Republiek verklaarde.¹⁴

Voorzien van een door de overheid verstrekte lastgeving, de commissiebrief, was het in oorlogstijd gepermitteerd geweld te gebruiken tegen vijanden of zij die daarmee collaboreerden, hun schepen en goederen te rantsoeneren of buit te maken en op te brengen bij de admiraliteit waaronder de commissievaarder ressorteerde.¹⁵ Het staatsmonopolie op het gebruik van geweld was een nog onbekend idee dat pas in de negentiende eeuw zou ontstaan. Eigen aan de commissievaart in de Republiek was dat deze werd uitgeoefend door particuliere reders. Daarbij was er een scheiding tussen de commissievaart die daadwerkelijk kruistochten ondernam en de genoegdoening voor opgelopen schade in de vorm van een verstrekte Letter of Marque, lettre de marque, represaillebrief of retorsiebrief. Dit was een aangepast document waarbij de eigenaar (doorgaans een koopvaardij reder) oorspronkelijk door middel van het buitmaken van goederen de waarde van het geleden verlies kon compenseren.¹⁶ Later werden deze meer gebruikt om van bewapening voorziene koopvaardijschepen eenmalig de mogelijkheid te geven naast vrachtvervoer ook offensieve acties te ondernemen. In de laatste vorm werden deze brieven in 1781 en 1782 nog op grote schaal verstrekt in de Republiek. De Nederlandse commissievaarders of kapers kregen in de loop van de tijd diverse benamingen mee die hiervan in meer of mindere mate afweken: zeelieden op bestellinge, ter vrije neringe, ter vrije vaart, avonturiers, kruisers of vrijbuiters. Het laatste begrip sloeg een brug tussen de kaper en de piraat.¹⁷ In deze studie zal zoveel mogelijk het in de Nieuwe Tijd gehanteerde begrip commissievaart of afgeleiden daarvan worden gebruikt en kaper in het geval het om personen gaat. Daar waar het om de op de vijand buitgemaakte schepen gaat wordt hier gesproken over prijs, buit of de samentrekking daarvan: prijsbuit.

Het buitmaken van de Marquis d’Antin en de Louis Erasme door een Brits fregat in 1755, olieverfschilderij van Charles Brooking. Collectie Yale Center for British Art.

Ook in de Republiek gingen al in de zeventiende eeuw stemmen op die stelden dat het beneden de waardigheid van een prominente staatsmacht lag om kapers uit te reden en prijzen buit te laten maken. In oorlogstijd bleek de reguliere oorlogsvloot echter ontoereikend en geldmiddelen of belastingheffing schoten te kort om deze offensieve lacune tijdig op te vullen, met als gevolg dat private bijdragen in de oorlogvoering welkom waren.¹⁸ Staten moesten voor hun defensie op de commissievaart vertrouwen, net zoals ze eerder huurlingen in dienst namen dan er een staand leger op na te houden. De reden hiertoe was financieel. Vauban betoogde in zijn Mémoire sur la course uit 1695 dat de commissievaart de vitale aanvoer van handelsvaart op de vijand zou verwurgen en op die wijze oorlogen sneller en goedkoper kon beslissen dan een oorlogsvloot. Er werd geen oorlog gewonnen door kapers, maar ze bezorgden de vijand wel zware economische schade. De militair historicus Richard Harding merkte hierover op dat de toename van het volume van de overzeese handel het eind achttiende eeuw onmogelijk maakte dat marine en commissievaart een beslissende factor vormden in het afsnijden van de toevoerlijnen overzee. Commissievaart kon wel resulteren in het astronomisch doen stijgen van verzekeringspremies en het scheppen van werkgelegenheid.¹⁹ Dat was een ideale situatie voor de commissievaart, immers de aanvoer van prijzen was met deze status quo gegarandeerd, terwijl die door het kantelen van het machtsevenwicht in zeventiende-eeuwse oorlogen nogal eens slechte jaren kende. Een oorlog, voornamelijk gevoerd met kaperschepen, de zogenaamde guerre de course gaf de maritiem zwakkere macht de mogelijkheid de oorlogskosten, met weinig eigen middelen, bij de opponent tot disproportionele hoogte te laten stijgen.²⁰

De Britse kaperschepen Boscawen en Sheerness vallen tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog een Franse vloot aan voor Martinique. Gravure van John Boydell, 1745, collectie Yale Center for British Art.

Het stimuleren van commissievaart door de overheid was vooral geënt op de te verwachten opbrengst. Had de tegenstander een veel grotere en meer waardevolle handelsvloot (zoals in het geval van Frankrijk ten opzichte van de Republiek of Groot-Brittannië), dan was het aantrekkelijk met een grote vloot kaperschepen te werken. De grote omvang van de Franse vloot gekoppeld aan een relatief zwakke marine was dan ook de voornaamste reden voor het succes van de Nederlandse commissievaart tijdens de Negenjarige Oorlog en de Spaanse Successieoorlog. Tijdens de Vierde Engelse Oorlog was de Britse handelsvloot weliswaar groot, maar de waarde van de op de Noordzee vervoerde producten (steenkool, hout, vis) laag en de maritieme controle van de Britse vloot substantieel, waardoor zowel de Nederlandse marinevloot als de commissievaart geen greep op de tegenstander kregen. Hoewel Groot-Brittannië een grote vloot kaperschepen bezat, kon deze met name gedijen door de steun die zij van de marineorganisatie en -vloot ondervond. Vooral de inzet van grote aantallen fregatten speelde hierin een sleutelrol.²¹ A.T. Mahan stelde dat beleidsmatig politiek geloof in de commissievaart en een guerre de course (gepropageerd door Vauban en Frankrijk meer in het algemeen) ertoe leidde dat de grootte en slagkracht van de marine tekortschoot, zowel door verlies aan mankracht aan de private sector als door reductie van bouwplannen voor de marine. Omdat Groot-Brittannië investeerde in een grote vloot linieschepen kon zij in het laatste kwart van de achttiende eeuw de Atlantische Oceaan domineren.²² Ralph M. Eastman was het niet oneens met deze vlootpolitiek, maar plaatste toch ernstige kanttekeningen bij Mahans denken door te stellen dat (eind achttiende eeuw) particuliere investeringen in de commissievaart het marinebudget ver overstegen. Bovendien was het alleen door dienstplicht mogelijk zoveel bemanning bij elkaar te krijgen voor een oorlogsvloot.²³ In de werving van personeel door ‘pressgangs’ school nu juist de achilleshiel van de Britse marine, waardoor vooral op haar grotere schepen ongemotiveerd en slecht personeel te vinden was. In de commissievaart was door hoge gages en premieregelingen doorgaans geen gebrek aan bemanning.²⁴

Pas in de negentiende eeuw, waarin dienstplicht werd ingevoerd, de industrie werd gemobiliseerd voor de oorlogseconomie en door verregaande centralisatie van het overheidsgezag de staat elke uithoek van het land onder controle had, werd commissievaart een barbaars reliek uit het verleden.²⁵ Pas vanaf dat moment werd de kaper net als de piraat een hostis humani generis.²⁶ Het is vanuit die optiek dat vanuit de 20ste en 21ste eeuw door velen met een onjuist perspectief op de 16de, 17de en 18de-eeuwse commissievaart wordt gereflecteerd; een tijd waarin niet alleen een volstrekt andere staatsinrichting modus operandi was, maar ook andere mores heersten. ‘On almost any possible definition, the word ‘pirate’ surely conveys an idea of illegality which is not unequivocally attached to ‘privateer’ or ‘corsair’’, aldus N.A.M. Rodger. Recht en taal zijn hierbij vervlochten en anachronisme ligt aan de basis van het probleem omtrent de begripsvorming van kaapvaart.²⁷ Dat de kapervloot in de Vierde Engelse Oorlog nog gewoon gezien werd als een aanvulling op de nationale zeestrijdmacht blijkt uit het gegeven, dat in het pamflet met de lijst der zeemacht van de Republiek, uitgegeven door A. Stubbe in 1782, ook alle kaperschepen werden vermeld.²⁸ Het idee dat op gebruik van geweld een staatsmonopolie rust zou pas in de negentiende eeuw vorm krijgen. De grote wederzijdse plunderingen van de handelsvloten in de Frans-Engelse oorlogen in de achttiende eeuw maakten dat de assurantiekantoren al vanaf 1750 sterke druk gingen uitoefenen om de commissievaart een halt toe te roepen.²⁹ Het verdrag van Parijs, dat na afloop van de Krimoorlog in 1856 werd gesloten, regelde in het eerste lid de afschaffing van de commissievaart, waarmee de partijen Frankrijk, Groot Brittannië, Rusland, Pruisen, Oostenrijk Sardinië en Turkije akkoord gingen. Binnen twee jaar sloten zich hierbij meer dan veertig andere landen aan, waaronder Nederland. Alleen de Verenigde Staten, Spanje, Uruguay en Mexico deden dit niet of onder ernstig voorbehoud.³⁰

OPZET

Dit boek was er waarschijnlijk nooit gekomen als Erik van der Doe mij niet had verzocht een artikel over de gevangenneming van kaperkapitein Jean Cassin te schrijven voor het vijfde deel van de Sailing Letter Journalen.³¹ Digitale ontsluiting van veel achttiende-eeuwse bronnen en archiefmateriaal bracht al spoedig een grote hoeveelheid voor het onderwerp volkomen nieuw materiaal naar boven, met als verrassing een opmerkelijke archiefbron over een andere Zierikzeese kaperkapitein waarover Erik zelf in een eerder deel van de journalen had geschreven. Johan Willem Sextroh kwam hierdoor in een geheel ander daglicht te staan. Hierbij zou het niet blijven. Gaandeweg het onderzoek doken materiaal (waaronder het scheepsjournaal van Pierre le Turcq), gegevens en cijfers op die niet strookten met wat tot dan was beweerd in de schaarse literatuur over het onderwerp. Ook nu weer bleek hoe belangrijk het is beweringen in secundaire literatuur te toetsen aan de primaire bronnen.

Zoals de meeste studies omvat ook deze geen integrale benadering van het aanwezige bronnenmateriaal. Omdat Zeeland, dat driekwart van de op het onderwerp van toepassing zijnde activiteiten ontplooide, nu eenmaal het belangrijkste kapergewest was, is zowel qua bronnenmateriaal als onderwerpen veelal vanuit een Zeeuwse perspectief gewerkt. Dat kan een punt van kritiek zijn, maar deze kritische vragen bleven ook achterwege bij tal van andere historische studies over de Republiek die slechts vanuit één ander Nederlands gewest werden benaderd.

In het geval van twee nog recente boeken over de kaapvaart die behoren tot de secundaire literatuur werd afgezien van gebruik daarvan in deze studie. Het eerste geval betreft het boek Kaperbloed en koopmansgeest. ‘Legale zeeroof’ door de eeuwen heen (Amsterdam, 2006) van Joke Korteweg. Nog altijd wordt zonder bronnencontrole geciteerd uit onderdelen van dit boek, terwijl de inhoud tientallen geplagieerde pagina’s bevat. Het gaat hierbij om mijn eigen werk en dat van onder meer J.Th.H. Verhees-van Meer en I.J. van Loo.³² In het tweede geval (Vissers, kapers, arbeiders. Vlissingen 700 jaar stadsrechten) zou de lezer, afgaand op de titel veel informatie over de commissievaart van Vlissingen verwachten. Echter, aan het op een na belangrijkste conflict voor deze bedrijfstak (de Negenjarige Oorlog) worden slechts twee regels tekst gewijd. De bespreking van de Vierde Engelse Oorlog staat vol feitelijke onjuistheden en ongefundeerde aannames en geeft de stand van zaken weer zoals die in al langer bestaande literatuur wordt weergegeven.³³

Door oorlogsgeweld werden grote delen van de gemeentelijke archieven van Vlissingen en Middelburg in respectievelijk 1809 en 1940 verbrand. Na deze verwoestingen gecollectioneerde archivalia en familiearchieven uit het Zeeuws Archief vormden desondanks een belangrijke aanvulling voor dit onderzoek. Aangezien er wat betreft de Vierde Engelse Oorlog lacunes zijn in de resoluties van de admiraliteiten (die van Zeeland ontbreken zelfs geheel of zijn niet raadpleegbaar)³⁴ is hiervan slechts spaarzaam gebruik gemaakt. Vooral ook omdat de commissievaart altijd al een miniem onderdeel van deze archieven uitmaakt, terwijl zich juist wel veel primair bronnenmateriaal van Nederlandse kaperschepen in de archieven van het High Court of Admiralty bevind. Deze werden wel uitgebreid geraadpleegd. Een van de eersten die met nieuwe onderzoeksgegevens naar voren kwam was Jan van Zijverden (1997), maar ook deze kon daarin slechts uitspraken doen op basis van partiële gegevens,³⁵ terwijl in de daaropvolgende twee decennia door digitalisering veel meer materiaal toegankelijk werd (met name kranten) en vooral de laatste tien jaar weer de nodige artikelen verschenen.

Alle gebruikte bronnen zijn opgenomen in de lijst van archivalia, primaire- en secundaire literatuur en internetbronnen. In de noten is daarom slechts gebruik gemaakt van de weergave van de auteur en/of (verkorte) titelbeschrijving. Tevens is bij de bronnen een lijst met gebruikte afkortingen opgenomen. Alle scheepsnamen zijn cursief weergegeven. De index is samengesteld op basis van geografische begrippen, persoonsnamen en scheepsnamen welke in het boek voorkomen van de inleiding tot het kalendarium. Hierbij werd ook de lopende tekst in de noten meegenomen.

De inzet van deze studie, de Vierde Engelse Oorlog, valt juist na een chronologische scheidslijn in de tijdrekening van de Europese geschiedenis. Holland en Zeeland gingen in 1582 al over op de gregoriaanse kalender. Op de Britse Eilanden (de koninkrijken Groot-Brittannië en Ierland) werd deze pas de dag na 2 september 1752 ingevoerd. Die dag werd toen 14 september. Bij het uitbreken van de Vierde Engelse Oorlog was er geen datumverschil tussen de strijdende partijen meer.

VRAAGSTELLING EN INHOUD VAN DE STUDIE

De algemene doelstelling van dit boek is de omvang van Nederlandse commissievaart tijdens de Vierde Engelse Oorlog te duiden. Dat geldt zowel de kwalitatieve als kwantitatieve opbrengst van de prijzen (buitgemaakte schepen en rantsoeneringen), als de aantallen commissies, kaperkapiteins, opvarenden, kaperschepen als reders en kooplieden die hierin participeerden. Daarbij worden zowel politieke als economische factoren gewogen en tegen elkaar afgezet. Om een en ander meer specifiek te duiden zijn vraagstellingen per onderwerp en hoofdstuk geformuleerd.

In het eerste hoofdstuk zal worden bekeken welke de oorzaken waren die vooraf gingen aan het conflict tussen de Republiek en Groot-Brittannië die leidden tot de Vierde Engelse Oorlog en welke partijen in dit proces tegenover elkaar stonden. In het tweede hoofdstuk wordt nader ingegaan op de wijze waarop Nederlandse reders inspeelden op de oorlog door hun vloot om te vlaggen, welke verliezen de Nederlandse koopvaardijvloot leed en wat de staat van defensie van de marine was. Kort worden de schermutselingen tussen de Nederlandse en Britse marine besproken en bekeken hoe de grootse heldenverering naar aanleiding van de uitslag van de Zeeslag bij Doggersbank moet worden geduid. Hierna wordt de bestuurlijke organisatie van de commissievaart door Staten-Generaal en admiraliteiten beschouwd. Hierbij komen onder meer premieregeling, borgstelling, artikelbrief, en de uitgifte van commissie- en rantsoenbrieven aan bod. In ‘Rederij’ wordt bekeken hoe de opzet van de commissievaartrederij was geregeld, wat de achtergrond van de hierbij betrokken reders was en van welke internationale netwerken dezen gebruik maakten. Ook wordt bezien welke ontwikkeling de bouw van het kaperschip doormaakte en van welk type schepen de reders gebruik maakten en waarom. Bij de behandeling van zowel de rol van de kaperkapitein als die van de bemanning wordt gekeken naar herkomst, leeftijd, carrière, functies en werkzaamheden, persoonlijke vereisten, verdiensten, gevaren, desertie en gebruik van geweld en wetsovertredingen. Voor wat betreft de kapiteins wordt tevens bezien in welk licht de rond de zomer van 1782 ontstane heroëncultus moet worden geplaatst. In hoofdstuk 7, over de kruistocht van het kaperschip, worden diverse aspecten behandeld die hiermee verband houden. Naast het opbrengen van prijzen en het rantsoeneren van schepen en wat daarbij voorviel betreft dit het gebruik van havens in binnen- en buitenland en de operatiegebieden van de Nederlandse commissievaart. Tevens wordt gekeken naar de gevoerde strategie en tactieken die werden toegepast in het gevecht, waarbij de bewapening en ammunitie aan boord een belangrijke rol speelde. Hierna is er aandacht voor een onverwacht bijeffect van de oorlogvoering door commissievaart en marine: de krijgsgevangenen. Hierin zal bezien worden om welke aantallen het aan zowel Nederlandse als Britse zijde ging, hoe de ondervraging en detentie daarvan in zijn werk ging, welk onderscheid er tussen officieren en andere opvarenden was en van welke gevangenissen bij beide oorlogvoerenden gebruik werd gemaakt. Tevens wordt bekeken hoe de behandeling en verzorging van krijgsgevangenen verliep en hoe het ruilen daarvan te werk ging. In het negende en laatste hoofdstuk volgt de behandeling van de verkoop van de prijsgoederen door de vendumeester en de procedures die daarbij werden gevolgd binnen de Republiek en buiten de landsgrenzen. Voorafgaand aan de vendu was er de sententie van de prijzen. Hierbij is specifieke aandacht besteed aan de neming van de Engelse pakketboot Dolphyn en de strijd die dit opleverde tussen de gewesten Holland en Zeeland. Daarna worden de opgebrachte schepen en scheepsladingen nader belicht en de uiteindelijke kwantitatieve en financiële opbrengst van de commissievaart tijdens de Vierde Engelse Oorlog berekend.

HOOFDSTUK 1

HET EERSTE SALUUTSCHOT

INLEIDING

De op St. Eustatius wonende handelsagent Jan Schimmelpenninck zag in januari 1781 terecht af van het versturen van de gemaakte winst door middel van een scheepslading. Hij vreesde oorlog met de Britten en wilde het bedrag via wisselbrieven naar Vlissingen versturen, maar ook dat was geen sinecure: ‘Dog de slegte tijdinge wegens een oorlog, hebben mij afgeschrikt, dus hebbe al getragt om daarvoor in goede wessels te remetteren, dog deese tijding geeft afschrik aan de cooplieden die haare wissels goed sijn om niet te willen trekken dan tot 5à 6 percent hooger als voorheen.’¹ Zelfs zijn brief, verstuurd met kapitein Reijnders, zou de bestemming niet meer bereiken en werd onderschept door de Britten. Aldus had hij handelsfirma Helleman - Van Eijckelenberg & zonen vooralsnog een verlies van meer dan elfduizend gulden bespaard.

Tijdens vrijwel de gehele achttiende eeuw bevond West-Europa zich in een politiek krachtenveld waar Groot-Brittannië en Frankrijk de voornaamste actoren en oorlogvoerenden waren. Dankzij de in 1688 onder Willem III ontstane Anglo-Nederlandse alliantie bleef de Republiek daarbij lange tijd buiten schot. In 1776 had de Verenigde Staten – hierin gesteund door Frankrijk – zich onafhankelijk verklaard. Die onafhankelijkheid werd door Groot-Brittannië pas in 1783 erkend bij de Vrede van Versailles. In 1778 had Benjamin Franklin tijdens zijn bezoek aan Europa een verbond gesloten tussen de VS en Frankrijk. Spanje en Frankrijk kozen openlijk de zijde van de opstandelingen, hetgeen in 1779 tot oorlog met Groot-Brittannië leidde. Ook de voornaamste oorzaak van de oorlog met de Republiek lag in de west, waar de Nederlanders via St. Eustatius een drukke wapen- en smokkelhandel met de opstandige Amerikanen onderhielden. De Britten hadden al vanaf 1778 de handel in scheepsbouwmateriaal illegaal verklaard en gingen over tot visitaties van schepen. Nadat een Nederlands konvooi was gevisiteerd en deels opgebracht, daalde de verstandhouding tussen beide landen tot een dieptepunt. Groot-Brittannië zegde de verdragen van 1674 en ’78 eenzijdig op. Daarnaast had de Republiek een enorm aandeel in de Engelse staatsschuld. De Nederlandse bankiers werden door de vele oorlogen die nadelig uitpakten met hun investeringen steeds meer naar de VS toegetrokken.² Ze investeerden niet langer in grootse overzeese ondernemingen, maar zochten naar mogelijkheden het geld waarmee ze rentenierden in zekere beleggingen om te zetten: de Nederlanders waren bankier geworden. Buitenlandse observanten beschreven nog immer de properheid van het land en de ruimte van het landschap; maar tegelijkertijd stonken de grachten en kanalen en leken alle huizen op elkaar. De ooit zo ondernemingsgezinde bevolking leunde nu achterover. Prins Willem V weifelde en weigerde op te treden.

Joseph Yorke (1724-1792), ambassadeur en plenipotentiaris van Groot-Brittannië in de Republiek (1751-1781), olieverfschilderij, 1754, Jean-Baptiste Peronneau, Southside House, Wimbledon.

Op 20 december 1780 verklaarde Groot-Brittannië de Republiek de oorlog. Alsof dat nog niet erg genoeg was ontstond in de Republiek in navolging van de ideeën die uit Frankrijk overwaaiden een harde politieke scheidslijn tussen een nieuw en een oud politiek kamp: dat van de patriotten en die van de Orangisten. Op de morgen van 26 september 1781werden overal in de Republiek kopieën van een revolutionair pamflet opgeplakt en uitgestrooid. Het betrof Aan het volk van Nederland geschreven door de Gelderse baron Johan Derk van der Capellen.³ De patriottentijd is echter een ander onderwerp, dat hier buiten beschouwing zal worden gelaten.

De wapensmokkel rondom het Caraïbische eiland St. Eustatius was weliswaar een belangrijke reden voor Groot-Brittannië om aan de Republiek de oorlog te verklaren, maar zeker niet de enige. Eerder al bleek ook de toetreding tot het Gewapend Verbond van neutraliteit een gevoelige kwestie. Tegelijk speelden meerdere zaken een rol, zoals de komst van de Amerikaanse kaper John Paul Jones naar de Republiek, het aanhouden van een konvooi begeleid door de Graaf van Bylandt door de Britten en de ontdekking van een geheim handelsverdrag tussen Amsterdam en de VS. Deze opeenvolgende gebeurtenissen grepen vaak tegelijk plaats, wat ervoor zorgt dat een chronologische bespreking tot een Gordiaanse knoop zou leiden, reden waarom genoemde onderwerpen grotendeels apart worden behandeld in de hierna volgende paragrafen.

Hoewel Groot-Brittannië gegronde redenen mocht hebben aan de loyaliteit van haar bondgenoot te twijfelen, was dit welbeschouwd geen reden om de oorlog te verklaren. De Republiek immers had Groot-Brittannië, zijn bewoners of eigendommen niet direct aangevallen. Groot-Brittannië had kunnen volstaan met het verbreken van het verbond, maar koos in dit geval voor een oorlog waardoor het van de rijkdommen van de voormalige bondgenoot kon profiteren. Reden waarom Benjamin Franklin over de Britse oorlogsverklaring aan de Republiek aan geheim agent Charles W.F. Dumas in Den Haag schreef: ‘Surely there never was a more unjust War…’⁴

1.1VAN DE OOSTENRIJKSE SUCCESSIEOORLOG TOT DE AMERIKAANSE REVOLUTIE

Nadat de Vrede van Aken de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) had afgesloten, kwam het al in 1756 opnieuw tot een treffen tussen Frankrijk en Engeland in Amerika. Engeland en Pruisen trokken samen op tegen Frankrijk en Oostenrijk. De Republiek moest hierin haar eigen positie bepalen. De Hertog van Brunswijk was, na gouverneur van ’s-Hertogenbosch en opperbevelhebber van het Staatse leger te zijn geweest, benoemd als voogd en later raadsman van de veel jongere Willem V. Aanvankelijk had hij Pruisen nog buiten de deur weten te houden door zijn nicht (tevens de nicht van Frederik de Grote) Wilhelmina van Pruisen met prins Willem V te laten huwen. Wilhelmina ontwikkelde al snel een aversie tegen haar oom, en daarin zou ze niet de enige zijn.⁵ Willem V en de binnenlandse gewesten drongen aan op versterking van de defensie te lande, terwijl de kustprovincies Holland en Zeeland elkaar vonden in het streven naar versterking van de vloot. Het probleem werd voortdurend geparkeerd, omdat Willem V ofwel niet wilde of niet in staat was om druk uit te oefenen op beide partijen. Toen de stadhouder in 1778 uiteindelijk wel voor augmentatie van de troepen koos, zonder de bijdrage aan de marine te verhogen, werd de resolutie ronduit geblokkeerd door Amsterdam. De uitkomst was dat er naar beide geen geld uitging,⁶ terwijl het hoogst noodzakelijk was dat de handelsbelangen overzee beschermd werden.

Portret van Willem V door Willem van Senus, prent, na 1787. RMA, RP-P-OB 104.780.

Tijdens de Zevenjarige oorlog was het de Republiek nog gelukt om neutraal te blijven en ook tijdens de eerste schermutselingen in de Onafhankelijkheidsoorlog van de VS tegen Engeland wist de Republiek aanvankelijk neutraal te blijven, tenminste militair dan. De Nederlandse reders transporteerden immers naar de strijdende partijen wel voedsel, kleding en soms verboden goederen als wapens en buskruit.

The Cow of British Commerce being milked and dehorned right before Philadelphia by the Americans, French, Dutch and Spanish, while the British lion sleeps (1775). Spotprent op de smokkelhandel op Amerika en de onverzettelijke Engelse houding ten aanzien van de belastingheffing in de Amerikaanse koloniën. Library of Congress, Washington D.C., LC-USZC4-5293.

Na 1776 werden die wapens steeds belangrijker. Vanaf 1778 kwam ook Frankrijk in oorlog met Groot-Brittannië. Sinds 1674 was de regel ‘vrij schip, vrij goed’ al gehandhaafd, waardoor met een neutrale vlag ook de lading neutraal was (uitgezonderd oorlogsmateriaal), maar in 1778 besloot Engeland eenzijdig dat neutralen niet langer scheepsbouwmaterialen aan vijanden mocht leveren, met als gevolg dat onmiddellijk veel Nederlandse koopvaardijschepen in Europese wateren door de Engelse kapers werden opgebracht.⁷

Al vanaf de opstand van de Amerikanen tegen de Engelsen in 1773 had Engeland geprotesteerd tegen de handel door de Republiek met de opstandige Amerikanen. Dat leidde geleidelijk tot inbeslagname van schepen, die dan na een langdurig proces werden vrijgegeven of verbeurd werden verklaard. De WIC eiste in september 1777 bescherming tegen deze praktijken, maar een maand daarvoor hadden de Staten-Generaal al besloten tot meer bescherming door de marine. Dit werd geëffectueerd door eind 1777 een konvooi met acht oorlogsschepen onder Schout bij Nacht Van Bylandt naar West-Indië te sturen – daarbij zou deze alleen de standaard en niet de vlag laten wapperen. Deze macht verdreef al snel de Britse kapers uit de wateren bij Suriname en Demerary, die daar danig huishielden onder de Nederlandse en Amerikaanse koopvaarders. Van Bylandt verbleef ruim een jaar in West-Indië, met name bij St. Eustatius.⁸

In 1775 had Engeland al handig gebruik gemaakt van de bestaande politieke situatie om de verhouding met de Republiek op scherp te zetten. Zij deed in 1775 een beroep op de Schotse Brigade, die toen nog amper 1.800 man groot was en in de Nederlanden was gelegerd. De Engelse koning betoogde dat het redelijk zou zijn indien de Republiek deze soldaten af zou staan ter beteugeling van de opstand in de Amerikaanse koloniën. Immers, zo werd gesteld, in de vorige oorlog had de Republiek geweigerd de verplichte 6.000 man te leveren. De Prins van Oranje en zijn aanhangers waren voor, maar er waren ook tegenstemmen die de landsverdediging te zeer in de verdrukking vonden komen. Los daarvan viel het in Amsterdam natuurlijk erg slecht dat de Republiek troepen zou moeten leveren die tegen handelspartner de VS ingezet zouden worden. Amsterdam eiste ten slotte dat de brigade alleen uitgeleend mocht worden indien deze in Europa zou worden gebruikt. Het was echter vooral het Overijsselse statenlid Joan Derk van der Capellen die met een pamflet betoogde dat de Nederlandse neutraliteit zou worden geschonden en dat de Amerikanen onrecht werd aangedaan omdat zij recht op vrijheid hadden. Dat zette de relatie tussen Groot-Brittannië en de Republiek op scherp.⁹

Intocht van de Britse troepen in New York (L’Entree Triumphale de Troupes Royales à Nouvelle Yorck), opticaprent F.X. Haberman, circa 1780. Collectie Museum De Lakenhal, Leiden, inventarisnr. 7408.184.

Voorafgaand aan het eerste oorlogsjaar zette Engeland nog diverse andere handig uitgespeelde politieke manoeuvres op. Zo werd, toen de oorlog in 1779 met Frankrijk uitbrak, de hulp van de Republiek ingeroepen krachtens het verdrag van 1678; in maart 1780 volgde opnieuw een verzoek. Tot tweemaal toe weigerden de Staten-Generaal. Die kon ook niet anders, omdat de mogelijkheden van de vloot zover niet strekten, maar dat gaf Groot-Brittannië wel de vrije hand de afspraken van 1674 over vrij schip en vrij goed vervallen te verklaren. Hierop besloot de Nederlandse overheid dat de marine alle konvooivaarders – ook die met contrabande – moest beschermen. In de praktijk was deze marinebegeleiding onvoldoende. Zo werd in december 1779 een konvooi koopvaarders onder leiding van Schout-bij-nacht Van Bylandt aangehouden en tenminste acht schepen geladen met hennep en ijzer (dus contrabande) werden opgebracht naar Engeland. Om de marine te versterken werd besloten tot de heffing van de ‘derde man’ van elk koopvaardijschip. Dat betekende dat de koopvaardij van ieder uitvarend schip een derde van de bemanning aan de marine moest afstaan.¹⁰

Op 6 februari 1778 sloten Frankrijk en de VS na voorbereidend werk van Benjamin Franklin een verdrag. Eigenlijk waren het twee verdragen, een van handel en vriendschap en een tweede van bondgenootschap, maar dan wel defensief. Frankrijk erkende de VS als onafhankelijk land, waarbij de voorwaarde was opgenomen dat er geen afzonderlijke vrede met Groot-Brittannië werd gesloten voordat dit land de onafhankelijkheid zou erkennen. De VS hadden nu een sterke bondgenoot aan hun zijde, maar deze overeenkomst bleef een vaag begrip zolang niet duidelijk was waar de grenzen van de VS lagen. Frankrijk wilde Spanje dan ook graag de oorlog in trekken, omdat dat land delen van het zuiden van de VS bezat. Tevens was het verdrag zo opgesteld dat de Republiek er neutraal in bleef. Frankrijk was immers voor scheepsbenodigdheden zoals masten afhankelijk van leveranties uit de Republiek. De Amerikaanse agent in de Republiek, Dumas, probeerde ook voor de Republiek een dergelijk verdrag op te zetten, maar dat mislukte. Ook een poging van twee bankiers in Aken liep op niets uit (het Preparatoirlijk Plan van een Tractaat van Commercie). Het ontwerp van het Amsterdamse verdrag zou in 1780 uiteindelijk de katalysator worden voor de oorlog met Groot-Brittannië, waarover meer in paragraaf 1.3.¹¹

Het probleem van de contrabande werd vergroot toen Frankrijk op grote schaal wapens naar de rebellen in Amerika bracht. Door Amsterdam en Haarlem werd sterk aangedrongen op ‘onbeperkt konvooi’, dat wil zegen dat ieder koopvaardijschip onafhankelijk van bestemming en aard van de lading aanspraak zou kunnen maken op konvooibescherming van de oorlogsvloot. Vanwege het gevaar van Britse irritatie hierover werd besloten tot een minder drastische maatregel. In 1778 werd bepaald dat de oorlogsvloot desgevraagd konvooi zou verlenen aan alle schepen, ook wanneer de lading voor Frankrijk was bestemd, met uitzondering van contrabande waar, zoals wapens, munitie, masten en timmerhout. Het uitzonderen van de laatste twee, ‘navale munitie’ volgens de Britten, zinde de Fransen niet. Frankrijk trok hierop de handelsprivileges in, behalve voor burgers van Amsterdam en Haarlem. Dit konvooistelsel heeft de Republiek toch nog twee jaar vol kunnen houden.¹²

Problematisch in de handelsrelatie met Groot-Brittannië was dat in de vernieuwde Acte van Navigatie de koloniale handel voor Groot-Brittannië zelf werd voorbehouden. Frankrijk en Spanje erkenden in 1778 de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten, waarop de zeeoorlog uitbrak met Groot-Brittannië. Dat betekende dat Groot-Brittannië de Republiek opnieuw verbood scheepsmaterialen te verhandelen. Op 19 november 1778 besloten de Staten-Generaal dat er niet langer konvooi gegeven zou worden aan schepen die constructiehout vervoerden. Amsterdam protesteerde hier uiteraard tegen in de Staten van Holland, met de woorden dat men dan evengoed het verdrag van 1674 met als beginsel ‘vrij schip, vrij goed’ prijs gaf en verwierp de Acte van Navigatie van 1672.¹³ In april 1780, gelijk met de opzegging van het Verdrag van 1674 door de Britten, hadden de Staten-Generaal besloten tot het verlenen van onbeperkt konvooi. Frankrijk hief zijn handelsbelemmeringen in reactie op het konvooi op, hetgeen toegejuicht werd in de Republiek. Zeeland was het enige gewest dat zich tegen het konvooi verzette. Openlijk werd er aangedrongen op matiging van toon en verzoening met de Britten. Uiteindelijk kwam er van konvooiverlening ook niets terecht.¹⁴ Waarschijnlijk speelden voor Zeeland andere belangen een rol, zoals de eigen handel op de West en de smokkelhandel, die uiteraard niet bij verplichte konvooiering gebaat was. Deze stimuleerde de handel van particulieren die tussen 1770 en 1780 voor 27 miljoen gulden aan lading aanbrachten in de Republiek. De waarde van de overzeese bezittingen in Suriname werd begroot op vijftig miljoen gulden. In diezelfde jaren werd door 2.500 Hollandse en 317 Zeeuwse schepen een handelsreis ondernomen naar Guyana. Zeeland wilde de Hollanders met name buiten de vaart op Essequebo en Demerary houden.¹⁵

Voordat de problemen in die koloniën tussen Groot-Brittannië en de Republiek aan bod komen, eerst aandacht voor een Schotse Amerikaan die in 1779 de relatie tussen Groot-Brittannië en de Republiek verder op scherp zou zetten.

1.2‘DAAR KOMT PAUWEL JONAS AAN!’

John Paul Jones (6 juli 1747 – 18 juli 1792) werd geboren in Galloway in Schotland. Hij ging op zijn dertiende werken als scheepsgezel. Later voer hij als matroos en stuurman op West-Indië. Toen tijdens een van die reizen zowel de kapitein als de stuurman aan boord overleden, nam hij het bevel over. Hoewel hij bekend stond als tegendraads, had hij ook een grenzeloze ambitie. Hij raakte echter in de problemen door gewelddadig optreden tegen medeopvarenden. Jones werd ervan beschuldigd voor de kust van Tobago een muiter te hebben vermoord. Dat noopte hem uiteindelijk naar Virginia te vluchten, voordat de rechtbank uitspraak kon doen. In Amerika werd hij in 1776 bevorderd tot kapitein bij de marine.

Na diverse succesvolle expedities in Amerikaanse wateren tegen Engelse smokkelaars bij Québec, Britse visserijschepen en het buitmaken en vernietigen van diverse Britse schoeners en brikken, werd Jones in 1777 naar Europa gezonden waar hij het commando op zich zou nemen over het oorlogsschip l’Indien dat in Amsterdam werd gebouwd. Engeland zag hierin een schending van de neutraliteit van de Republiek en protesteerde. Uiteindelijk zou Jones met de Bonhomme Richard (een Frans koopvaardijschip dat werd voorzien van geschut) gaan kruisen. Dit deed hij zowel op de Noordzee, het Kanaal, de Atlantische Oceaan, rond de Schotse eilanden als in de Ierse Zee. Met de Bonhomme Richard wist hij het fregat Drake op de Britten buit te maken en toen hij hiermee in Frankrijk terugkeerde was zijn roem in Europa gevestigd.¹⁶

Eenmaal het commando over een kleine vloot ontvangen hebbend, bracht hij de Britse koopvaardij grote schade toe. Hij ondernam onder meer een landing bij Selkirk in Schotland waar hij het landgoed van een Lord overviel en het zilverwerk mee roofde. Dit bracht hij in Frankrijk op. Benjamin Franklin (ambassadeur voor de Verenigde Staten in die tijd) nam het hoog op dat hij privébezit had geroofd en eiste van hem dat hij het zilverwerk zou retourneren. De zaak werd uiteindelijk in der minne geschikt.¹⁷ Dat Jones zoveel succes oogstte, was onder meer gelegen in de goede uitrusting van zijn vloot. Zo zou Jones loodsen aan boord hebben gehad die de kustwateren van Edinburgh tot Harwich kenden. Hij beschikte over vijfhonderd man aan boord en in totaal tweeduizend man op zijn vloot, die voor drie maanden van victualie was voorzien. Jones oefende zijn bemanning dagelijks in het pistoolschieten. Zijn schepen werden vooral bemand door gevangengenomen Ieren en Britten uit de gevangenissen van Brest en St. Malo. Er waren weinig Amerikanen aan boord maar wel veel Fransen, Duitsers en Nederlanders, waaronder latere Zeeuwse kaperkapiteins. Toch moest Jones ook zelf alle zeilen bij zetten om de discipline te handhaven. Daarbij gebruikte hij excessief geweld, waarbij hij op zijn eigen bemanning schoot en in het hierna volgende gevecht zelfs zeven bemanningsleden doodschoot die naar zijn zin niet heldhaftig genoeg waren.¹⁸ Als we de kranten uit die tijd mogen geloven moet Jones door zijn uitdossing een even afschrikwekkende verschijning zijn geweest als de zestig jaar eerder actieve piraat Zwartbaard. Hij zou gekleed zijn gegaan in een korte wambuis met een lange scheepsbroek. Om zijn middel had hij een band met twaalf geladen pistolen terwijl hij met één hand ook een sabel hanteerde.¹⁹ Groot-Brittannië had niet minder dan zestien oorlogsschepen naar zee gestuurd om hem te pakken te krijgen.

Zeegevecht tussen de Bonhomme Richard (onder John Paul Jones) en HMS Serapis (onder Richard Pearson), 22 september 1779. Ingekleurde gravure, Balthasar Friedrich Leizelt, Library of Congress, Washington D.C., LC-USZC2-1855.

Op 23 september 1779 viel Jones een Brits konvooi aan dat 41 schepen telde, waaronder de tweedekker Serapis van 44 stukken en de Countess of Scarborough van 20 stukken. Hij vocht het persoonlijke duel met het Britse fregat Serapis en wist beide schepen in een vier uur durend gevecht te verslaan. Op Jones’ schip was, nadat een lading kruit was geraakt, brand uitgebroken en het was zinkende, waarop de eerste schutter naar de Serapis zou hebben geroepen: ‘Genade, Genade!, in godsnaam!’, waarop deze werd gevloerd door Jones die hem een pistool naar het hoofd wierp. Pearson, commandant van de Serapis riep terug: ‘Vraagt u om genade?’ Maar kreeg alleen het befaamde antwoord ‘Ik ben nog niet eens begonnen met vechten!’ te horen. Jones liet het grootzeil reven om vaart te minderen, zodat hij achterlangs de achtersteven van de Serapis kon kruisen, waarna hij persoonlijk kogels afvuurde op de tuigage, en twee masten omvielen. Hierop gaf Pearson zich over. Omdat de Bonhomme Richard zinkende was, liet Jones iedereen overbrengen op de gehavende Serapis en zeilde hiermee voor zover het ging het Texelse Gat binnen, dat hij op 3 oktober bereikte.²⁰

Jones vluchtpoging naar de Republiek was geen toevalstreffer, maar vooraf besproken en uitgedacht door Benjamin Franklin. Feit is dat Charles Dumas, agent van het Amerikaanse Congres, al veertien dagen op de hoogte was van de komst van de vloot naar Texel nog voordat deze arriveerde. De publieke opinie in de Republiek was zwaar op de hand van Jones en diens vlucht deed de Republiek in een onmogelijke positie belanden ten opzichte van Engeland. Iedere dag kwamen vrouwen, dochters en kleine meisjes om de gewonde matrozen blijken van steun te brengen. Dumas probeerde zijn dertienjarige dochter Anna Jacoba aan Jones op te dringen. Deze stuurde haar wel een eigen gedicht, maar daar bleef het bij. Volksliedjes werden over Jones gemaakt en op straat werden balladen verkocht. Jones begon in de Republiek aan een zegetocht voor bewonderaars, een kindervers getuigt daarvan:²¹

Hier komt Pauwel Jonas aan | Hier komt Pauwel Jonas aan | Hier komt Pauwel Jonas aan
’t is zo’n aardig ventje! | ’t is zo’n aardig ventje! | ’t is zo’n aardig ventje!
Zijn schip is na de grond gegaan | Een geboren Amerikaan | Hij doet zovele heldendaan
op een Engels entje. | gans geen Engels ventje! | Tot welstand van zijn vrindje!
Hadden wij hem hier, | Hadden wij hem hier, | Hadden wij hem hier,
hadden zij hem daar, | hadden zij hem daar, | hadden zij hem daar,
hij wist het te proberen, | hij wist het te proberen, | hij wist het te proberen
Fortuin kan anders keren. | Fortuin kan anders keren | Fortuin kan anders keren.²²

Groot-Brittannië toonde zich zeer misnoegd over de opstelling van de Republiek jegens de Amerikaanse kaper, die zijn prijsbuit in de Nederlandse wateren had opbracht. De Britse gezant Yorke stoorde zich enorm aan de aanwezigheid van het Britse schip en wilde Jones laten arresteren zodra deze voet aan wal zou zetten. De schout voorkwam uitvoering van dit plan met de verklaring dat het ontbrak aan bewijs, getuigenverklaringen en eisen tot schadevergoeding die nodig waren om tot een dergelijke actie over te gaan. Wel voorkwamen de Staten-Generaal bevoorrading van de Amerikaanse schepen en zorgden zij ervoor dat alleen reparaties werden verricht. Een groter probleem vormden de Britse gevangenen van Jones. Deze werden naar Texel gebracht waar ze in het fort van het eiland door Amerikaanse soldaten werden bewaakt.²³ Omdat Jones in Schotland geboren was, zagen de Engelse autoriteiten hem als ‘onderdaan des konings, die volgens de tractaaten en wetten van den oorlog behoord onder de classe der rebellen en zeeroovers.’ In Engeland was men echter wel degelijk op de hoogte van het feit dat Jones’ eskader in l’Orient uitgerust was en hijzelf voorzien was van lettres de marque van de Franse koning²⁴ en dus onder de Franse en niet onder Amerikaanse vlag opereerde. De Franse kapitein Cotineau verklaarde later overigens dat hij samen met vice-admiraal Reynst de Serapis en de Countess of Scarborough veroverd had. Jones liet op verzoek van Benjamin Franklin de Noord-Amerikaanse vlag van het schip waaien, waardoor Cotineau zich nogal in verlegenheid gebracht voelde. Daarom werd beurtelings de Franse en de Noord-Amerikaanse vlag in top gehesen.²⁵

Portret van de Amerikaanse kaper John Paul Jones. Gravure Reinier Vinkeles, particuliere collectie.

Kort na zijn Engelse avontuur landde John Paul Jones op vrijdag 8 oktober 1779 op de kust van Den Haag. Op zaterdagochtend vertrok hij alweer met de postwagen naar Amsterdam om zich vandaar naar Texel te begeven, waar zijn eskader lag. De schepen Serapis en Countess of Scarborough lagen weliswaar veilig voor de Nederlandse kust, maar konden alleen in Frankrijk worden opgebracht.²⁶

Sinds Jones de prijzen in de Republiek had opgebracht kruiste er een eskader van acht oorlogsschepen op ongeveer negen mijl uit de Hollandse kust om hem te pakken zo snel hij uit zou varen. De Engelse afgezant Yorke werd aangeschreven de prijzen te reclameren en men was uiteraard zeer benieuwd wat de neutrale Republiek met dit verzoek zou doen.²⁷ Jones wachtte niet af wat de Britten zouden gaan doen en reisde over land naar Parijs toe, waar hij op 14 oktober in Versailles arriveerde.²⁸ De Britten lieten ondertussen in een memorie weten dat zij van de Republiek een volstrekt neutrale uitspraak inzake de twee schepen en de Britse gevangenen verwachten. Dezen werden overigens wel door de Nederlanders verzorgd, waarvoor de Britten zich erkentelijk toonden.²⁹

De memorie was van 29 oktober, maar deze was inmiddels achterhaald door het antwoord van de Staten-Generaal van 25 oktober. Daarin stelden dezen dat commissievaarders en oorlogsschepen uit andere landen alleen de havens van de Republiek met prijsbuit aan mochten doen indien zij hier door schade of storm toe gedwongen werden. Zij stelden te verbieden dat de prijsbuit ‘geroerd’, verkocht, of ontlaad werd en in dezelfde staat als waar ze in aangekomen waren weer zee moesten kiezen. De Staten-Generaal lieten zich ook niet in met een onderzoek of de prijzen rechtmatig waren. Het werd de schepen verboden wapens of ammunitie aan boord mee te nemen en Jones mocht alleen victualie meenemen voor zover deze op de kruistocht nodig was.³⁰

Jones keerde op 19 november terug van Versailles in de Republiek en bezocht er de beurs in Amsterdam. Samen met zijn zoon en Jean de Neufville vertrok Jones met twee koetsen en zes paarden naar Den Helder. De Staten-Generaal hadden hem verzocht te vertrekken, en de Britse strijdmacht wachtte Jones op in de Noordzee.³¹ Na zijn terugkeer nam Jones het bevel op zich van het fregat l’Alliance dat onder Amerikaanse vlag voer. Jones verklaarde nu dan ook met een Amerikaanse commissie te varen.³² De ongeldige commissiebrief bleef een heet hangijzer. Jones kwam namelijk later terug op zijn uitspraak dat hij alleen een Amerikaanse commissiebrief bezat en meldde dat hij ook een Franse kaperbrief had. De Franse consul kwam daar uiteindelijk ook mee op de proppen, maar daarmee waren de problemen voor Jones niet weg, want in dat geval zou zijn prijs ook aan Frankrijk toevallen. Frankrijk probeerde de vloot ook onder Frans gezag te krijgen, zodat de schepen naar Frankrijk konden zeilen. Jones ergerde zich ondertussen aan de Franse bemoeizucht en weigerde de Amerikaanse vlag te strijken, hetgeen nog meer verwarring zaaide in de Republiek. Uiteindelijk draaide de wind naar een gunstige oostelijke richting zodat de in hinderlaag liggende Britse vloot ruimer vaarwater moest kiezen en John Paul Jones op 27 december 1779 uiteindelijk de Nederlandse wateren kon verlaten.³³

De Republiek was verlost van een kwestie waarmee zij erg in haar maag had gezeten. Nog in januari hadden de Staten-Generaal duidelijk gemaakt, dat mochten Britse oorlogsschepen de Nederlandse havens – of liever Texel – binnenlopen, er geen vijandelijkheden met andere oorlogvoerenden gezocht mochten worden. Ook sloot zij uit dat, mocht Jones zee kiezen, hij protectie zou genieten van konvooien die onder Nederlandse vlag zeilden.³⁴ Dat voorkwam echter niet dat de Britse kroon de kwestie bijna een jaar later nog aanroerde als een van de redenen om de oorlog aan de Republiek te verklaren.³⁵

Op 6 januari 1780 kwamen de Serapis en de Countess of Scarborough behouden aan in de haven van Duinkerken.³⁶ John Paul Jones zou nog meerdere malen terugkeren naar de Republiek en daar telkens met veel enthousiasme worden ontvangen.³⁷

1.3HET ‘PREPARATOIRLIJK TRACTAAT’

In 1780 vond Groot-Brittannië de stok waarnaar het op zoek was om de Republiek alsnog te kunnen slaan. Henry Laurens (een rijke planter uit Charleston en voormalig president van het Congres) werd naar Den Haag gezonden om John Adams te vervangen als diplomaat van de VS. Hij kreeg de opdracht mee om een verdrag te sluiten en een lening te verkrijgen. Laurens, die op 13 augustus met de Amerikaanse pakketboot Mercury vanuit Philadelphia vertrokken was, werd op 3 september 1780 aangehouden door de Vestal voor de kust van Newfoundland. Laurens haalde een cassette met documenten uit zijn koffer en stopte die in een met hagel verzwaarde zak en wierp die overboord. Dit werd echter gezien door de Engelse kapitein George Keppel. Helaas was er nog lucht in de zak zodat deze bleef drijven en door een oplettende matroos van de Vestal uit zee werd gepikt voordat deze zou zinken. Nadat Laurens identiteit na zijn gevangenneming werd vastgesteld werd hij naar Engeland gebracht en opgesloten in de Tower in Londen, waar hij tot het eind van de oorlog zou verblijven.³⁸ In de postzak bevond zich het ‘preparatoirlijk tractaat van commercie’ tussen Holland (de facto Amsterdam) en de VS; in Britse handen een politieke tijdbom. Weliswaar is het niet onwaarschijnlijk dat de Britten de tekst al langer kenden, maar in Laurens’ handen was dit document een oorlogsverklaring.

Laurens zelf verklaarde dat de postzak verzwaard was met ijzeren kogels, maar dat was een getuigenis die ook destijds al twijfel opriep. Twijfelachtig is natuurlijk ook of nat papier nog zo goed leesbaar zou zijn, ofschoon het drukwerk betrof.³⁹ Hetzelfde traktaat is aantoonbaar vaker gevonden aan boord van Nederlandse schepen, maar het is niet exact duidelijk op welk tijdstip in het najaar van 1780 of begin 1781 dat is geweest.⁴⁰ Uit de stukken bleek helder dat Amsterdam in het geheim contact had gezocht met de Verenigde Staten en een dergelijke daad was volgens Yorke ‘to all intents and purposes, equivalent to actual aggression.’⁴¹ In het Britse Lagerhuis werd in september 1780 het onderscheppen van de post van Laurens gezien als de druppel die de emmer deed overlopen. Parlementslid Eyre betoogde ‘vigorous measures’ tegen de Republiek, die de Noord-Amerikanen in hun oorlog ondersteunden. Hij adviseerde het bezetten van St. Eustatius, ‘that abominable nest of pirates’, als het hart van de Nederlandse illegale handel.⁴² Zowel Willem V als Fagel waren nu gedwongen de besprekingen met Rusland (zie 1.5) te staken en de schuldigen tot de orde te roepen, al zagen ze daarin nog een kans de publieke opinie tegen Amsterdam op te zetten en de vrede met Groot-Brittannië te redden. Temminck was op dat moment burgemeester van Amsterdam en een van de schuldigen aan het ‘preparatoirlijck tractaat.’ Willem V eiste snelle ‘satisfactie’ tegen deze tegenstander.⁴³ Zowel de Staten van Holland als daarna de Staten-Generaal keurden het gedrag van de Amsterdammers af en hun resolutie werd door Fagel aan Yorke overhandigd, maar enkele dagen eerder, werd het besluit genomen om toe te treden tot het Verbond der Gewapende Neutraliteit. Een pamflettenstroom kwam op gang. De Britten vonden de breuk niet meer te lijmen en stuurden via Yorke op 12 december een tweede Memorie aan de Staten-Generaal waarin werd gesproken over de overtreding jegens de Constitutie van de Republiek. Op 10 december was de Republiek echter al toegetreden tot het Russisch Verbond. Yorke werd vanuit Londen teruggeroepen en verdween via Antwerpen uit de Republiek. Nogmaals werd de kwestie rondom St. Eustatius en het gastvrij onthaal van John Paul Jones aangehaald. Volgens John Adams dachten de Nederlanders op dat moment nog maar aan één ding en dat was hun geld; en dat kon alleen veiliggesteld worden bij vrede. Oorlog was voor de Nederlanders ‘the greatest of all evils.’ Toen de oorlog eenmaal uitgebroken was is het nooit meer tot gerechtelijke vervolging van burgemeester Temminck of pensionaris Van Berckel gekomen.⁴⁴ Het verbond met Rusland was nog niet door de Russen geratificeerd en verviel met de Britse oorlogsverklaring.

Gezicht op de nieuwe haven van Texel met het dorp ’t Schilt. Prent door Mathias de Sallieth naar Dirk de Jong, 1781-1787. RMA, RP-P-OB 1905.768.

Doordat Willem V niet tijdig inzag waar de economische belangen van de Republiek lagen en de Amsterdammers als gevolg daarvan op eigen houtje, buiten medeweten van de Staten van Holland, de overige Staten of de Staten-Generaal om, in het geheim handelsbesprekingen met de VS waren gestart, was de Republiek langzaam maar zeker richting de politieke afgrond geduwd. Waaruit bestond dit verdrag nu eigenlijk en hoe schadelijk was dit voor Groot-Brittannië? Het was voor Groot-Brittannië bovenal een politiek geladen document, aangezien er vanuit de Republiek een handelsverdrag werd gesloten met de VS dat op dat moment immers nog niet door Groot-Brittannië was erkend, noch door de Republiek.

De Amsterdamse pensionaris Engelbert François van Berckel had in de zomer van 1780 in Duitsland in het geheim contact gezocht met de Amerikaanse agent William Lee. Zij tweeën ontmoetten te Frankfurt de bankier Jean de Neufville en later nogmaals te Aken. In dat laatste gesprek werd een verdrag opgesteld. Dat geheime stuk moest later als basis dienen voor een uit te werken verdrag tussen de Republiek en de VS en heette dan ook het ‘Preparatoirlijk Plan van een Tractaat van Commercie…’⁴⁵ De Amsterdammers hadden het in het traktaat over de Verenigde Staaten van Holland, alsof het gewest meerdere Staten of de gehele Republiek omvatte, hetgeen uiteraard niet zo was. Het is zelfs zeer de vraag of wel alle Hollandse steden het traktaat in dit stadium steunden. Rotterdam en Dordrecht steunden het plan aanvankelijk namelijk niet. Zeer waarschijnlijk wilde men doen voorkomen dat de Verenigde Staten gelijkwaardig waren aan die van Holland, maar de VS was wel een verbond van staten en Holland uiteraard niet.⁴⁶

Het ‘preparatoirlijk tractaat’ was een vergaand handelsverdrag, aangezien schepen, eenmaal handelend in elkaars wateren mochten komen en daar onbeperkt blijven. Ook kooplieden mochten krachtens dit verdrag voor onbepaalde tijd huizen huren, inwonen en verblijven bij de handelspartner en daar onder dezelfde voorwaarden als eigen inwoners handel drijven. Als restrictie gold wel dat koopmanschappen niet op middenstandsniveau in kleine winkels verkocht mochten worden.⁴⁷

Om de handel nog meer te bevorderen werd in het 34ste artikel bepaald dat in elke haven consuls, vice-consuls, agenten en commissarissen aangesteld mochten worden van beide staten.⁴⁸ In het handelsverdrag was zelfs een artikel opgenomen dat de godsdienstvrijheid van de bezoekers uit beide staten garandeerde.⁴⁹

Een opmerkelijke maatregel binnen het verdrag was dat personen uit de Republiek die een buitenlandse commissiebrief of Letter of Marque aannamen om te opereren tegen schepen van de VS of schepen van landen waarmee zij in oorlog waren werden beschouwd als zeerover en als zodanig werden bestraft (art. 26). Ook was het de VS of de Republiek niet gepermitteerd om buitenlandse kapers in hun havens te ontvangen die in oorlog waren met een van beide staten, noch mochten hun schepen worden geëquipeerd of opgebrachte buit of koopmanschappen in de havens worden verhandeld (art. 27).⁵⁰ Deze bepalingen uit het traktaat waren op 28 juli 1779 gewijzigd.⁵¹ Deze maatregelen zullen de Britten zeker tegen de borst hebben gestuit, want dit maakte het immers onmogelijk voor hen om binnen de Republiek Amerikaanse kapers aan te houden, iets waarover in de kwestie rondom John Paul Jones later geschillen zouden rijzen.

Er werd nog altijd uitgegaan van het adagium ‘vrij schip, vrij goed’, zelfs als op de vijand van een van beide landen werd gevaren, de contrabande goederen uiteraard uitgezonderd. Ook voor de aanwezigheid van militairen aan boord werd op dit punt een uitzondering gemaakt en tot verbod bepaald (art. 28). Om duidelijk te maken wat tussen beide staten onder contrabande werd verstaan werd in artikel 29 een uitgebreide lijst met goederen genoemd die varieerde van wapens en ammunitie tot bandeliers en paarden.⁵² Achterin het Preparatoirlyk plan was een voorbeeld opgenomen van een tekst van een paspoort op basis van het 30ste artikel van het traktaat. Daarin werd aangegeven de naam van de schipper, het schip, de tonnage, haven van aankomst, bestemming en lading, de staat waartoe het schip behoorde met een ondertekening waarbij plaats, en datum werden gegeven. Ook de lokale magistraat moest het paspoort met datum ondertekenen.⁵³ Zolang schepen van beide staten zich nog in elkaars territoriale wateren bevonden zonder een haven aangedaan te hebben waren ze niet verplicht hun lading aan te geven, een regel die zonder meer de smokkelaars tegemoet kwam (art. 31). Kaper of oorlogsschepen werd toegestaan andere schepen aan te houden en te doorzoeken. Dit diende, volgens het 32ste artikel, echter wel te gebeuren op meer dan schootsafstand, waarbij een sloep met drie bemanningsleden naar het andere schip gezonden moest worden om de paspoorten en scheepspapieren te controleren. Waren in het geval het om schepen van een van beide partijen ging, deze eenmaal geladen, dan dienden de schepen, volgens het 33ste artikel. verder niet meer onderzocht te worden. Ook deze maatregel neigt naar het beschermen van smokkelhandel. Temeer omdat contrabande aan wal in beslag genomen moest worden en dit op zee werd verboden.⁵⁴

Het traktaat was op last van Mr. François van Berckel door Jean de Neufville opgesteld, en ondertekend door Samuel W. Stockton. Het was voorgelegd aan William Lee, commissaris van het Congres, en op 4 september 1778 getekend te Aken. Op 28 juli 1779 werd het herzien door het 6de artikel over godsdienst te schrappen. Ook in het 8ste, 10de, 22ste en 27ste artikel werden wijzigingen opgenomen. Zo werd de laatste regel van het 8ste artikel over schepen van oorlog of in konvooi zeilende schepen verwijderd en ook in het 22ste artikel werd een regel weggelaten over het niet verlenen van een schuilplaats. In het 27ste artikel werd de eerder genoemde nieuwe regel opgenomen, waarbij expliciet de Britse bezwaren werden genoemd.⁵⁵

Op 14 april 1779 werd een schrijven van Stockton toegevoegd aan het traktaat waarin bepaalde namen, zoals die van Willem II, Adams, Boston, het Congres, Amerika, Frankrijk en Groot-Brittannië, de Prins van Orange en de Prins Stadhouder niet voluit geschreven waren, maar de tussenliggende letters van een streepje werden voorzien. Stokton legde in zijn schrijven uit dat het verbond tussen Amerika en de Republiek geëffectueerd zou worden door de invloed van Amsterdam, omdat die naar hij meende tweederde bepaalde van de zaken die in de Staten van Holland passeerden en de Staten van Holland weer tweederde van alle lasten droegen die in de Republiek werden geheven.⁵⁶

Een volgende in het traktaat opgenomen brief, die geschreven was door Henry Laurens, was gericht aan diverse Amsterdamse regenten, bestemd voor Witherspoon en gedateerd in Philadelphia op 13 december 1779. Deze bevatte een gelukwens voor Witherspoon, die spoedig naar de Republiek zou vertrekken om het traktaat te effectueren.⁵⁷ Een tweede brief was gedateerd op 1 maart 1780 en ging over het uitrusten van twee schepen door de VS van 186 voet over de kiel en bewapend met 28 stuks 36-ponds geschut op één dek waarmee wapenuitrusting en tuigage via St. Eustatius moest worden verzonden. De fregatten moesten worden gebouwd in Philadelphia, Boston of Portsmouth (New Hampshire).⁵⁸ De paragraaf over de oorlogsschepen was uiteraard explosief materiaal dat door de Britten als een oorlogsverklaring werd beschouwd. De laatste datum die op het document vermeld stond was die van 20 oktober 1780, de dag waarop het traktaat voorgelegd werd aan de Staten-Generaal.⁵⁹ Ook op de titelpagina van het traktaat staat een verwijzing naar enige stukken die Prins Willem V op 20 oktober 1780 getekend zou hebben. Dat betekent dat de Britten stukken in handen hadden die gedrukt moeten zijn nadat Henry Laurens was aangehouden en er derhalve meerdere aangepaste versies circuleerden.⁶⁰

Bij al deze problemen kwam in 1780 ook nog een conflict tussen de Royal Navy en de Nederlandse marine, dat hoog zou oplopen.

1.4DE VLOOT ONDER VAN BYLANDT

Op 27 december 1779 voer Schout-bij-Nacht Van Bylandt met vijf oorlogsschepen het Marsdiep bij Texel uit om konvooi te verlenen aan 27 koopvaardijschepen die een zuidelijke bestemming hadden. Hij deed dit in opdracht van de Staten-Generaal die in november het besluit tot beperkt konvooi hadden genomen, omdat Britse oorlogsschepen de Nederlandse koopvaarders doorzochten op contrabande en bij geconstateerde ‘overtredingen’ opbrachten naar Britse havens. Bij het eiland Wight in het Kanaal hield een Britse vloot onder bevelhebber Fielding Van Bylandt en de Nederlandse vloot aan. Onder formeel protest van Van Bylandt werden de schepen onderzocht op contrabande, maar dat verzet was alleen symbolisch. De Britten gingen akkoord met een verklaring dat er geen contrabande werd vervoerd door de Nederlanders, maar dezen konden die niet geven omdat een aantal schepen hennep en ijzer als ballast had geladen. De Nederlandse schout-bij-nacht liet vuren, en de Britten gaven de volle laag terug, die wederom beantwoord werd. Hierop streek Van Bylandt de vlag. De Britten confisqueerden zeven schepen, die Van Bylandt vervolgens naar Portsmouth begeleidde, iets wat hem in de Republiek grote minachting opleverde.⁶¹

Protesten van Nederlandse zijde werden beantwoord met klachten over de handelwijze van Van Bylandt, die als eerste het vuur geopend zou hebben en daarmee bestaande traktaten zou hebben geschonden.⁶² De meeste schepen werden door de Britten dan ook tot goede prijs verklaard. Nadat Van Bylandt in januari door de Staten-Generaal werd teruggeroepen naar de Republiek, ontstak een publieke polemiek. Van Bylandt werd lafhartig optreden verweten, dat de marine onwaardig zou zijn. Het publiek verwachtte van de vloot niets anders dan een heldhaftige reactie zoals die in de zeventiende eeuw in voorgaande situaties ook gegeven was. Ook werd in hoge mate de neutrale houding van de prins gehekeld.⁶³ Dit alles was niet geheel terecht omdat Van Bylandt bij tegenstand ook alle schepen verloren had, en nu was het eskader in ieder geval behouden thuisgekomen. Wel had de Prins zich in 1779 tot het uiterste verzet tegen het verlenen van beperkt konvooi en onbeperkt konvooi zeer stellig ontraden. Op 14 april 1780 verscheen Van Bylandt op eigen verzoek voor de Hoge Zeekrijgsraad, waar hij werd vrijgesproken voor zijn handelen. Dat maakte de discussie er niet minder om. In de publieke opinie was niet voldaan aan de verwachting die men had ten aanzien van de taakvervulling van de marine. De Amsterdamse handelaars kwamen lijnrecht tegenover de prins te staan.⁶⁴

Op het conflict rondom Van Bylandt volgde een eenzijdige opzegging door Groot-Brittannië van het Verdrag van 1674. Ook landden Britse troepen op St. Maarten om daar Amerikaanse goederen in beslag te nemen. Engelse kapers brachten in steeds grotere aantallen Nederlandse schepen op die verdacht werden van vervoer van contrabande en er werden door de Royal Navy zelfs Amerikaanse schepen aangehouden voor de rede van St. Eustatius.⁶⁵ Deze acties waren welbeschouwd een openlijke oorlogsverklaring, maar de Republiek durfde zover nog lang niet te gaan. Groot-Brittannië eiste nu de eerder gevraagde troepen van de Staten-Generaal. Daarop gingen de Staten-Generaal niet in, waarop de Britse regering zich niet langer gebonden achtte aan de verdragen van 1674 en 1678. Britse oorlogsschepen en kapers ontvingen lastgeving om alle schepen onder de vlag van de Republiek te nemen die goederen van vijanden van Groot-Brittannië of contrabande aan boord hadden. De Staten-Generaal besloten hierop op 24 april 1780, met Zeeland als enige tegenstem, in het vervolg onbeperkt konvooi te verlenen, mits het geen contrabande betrof.⁶⁶

1.5ST. EUSTATIUS, DE GOUDEN ROTS

Al in augustus 1774, acht maanden voordat de opstand in Amerika begon, werd een zending buskruit naar Amerika verzorgd door het Amsterdamse handelshuis Crommelin. De Engelse ambassadeur Yorke vroeg in februari 1775 aan de Staten-Generaal om een embargo op alle oorlogsmateriaal en kreeg dat ook voor elkaar. Op 20 maart werd dit embargo door de Staten-Generaal afgekondigd en op 18 augustus voor een jaar verlengd.

De Nederlandse kruitmolens produceerden 1,8 miljoen pond buskruit per jaar, maar een voorstel aan de Britten om de hele Nederlandse voorraad voor eigen gebruik op te kopen werd in Whitehall niet in overweging genomen. In de praktijk ging de smokkel dan ook gewoon door. Gezien de handelswaarde was dat niet vreemd, een pond buskruit dat in de Republiek 43 cent kostte werd op St. Eustatius voor fl. 2,30 verkocht.⁶⁷ Vanaf dat eiland werd levendig met de opstandige Amerikanen gehandeld. Aan de Oranjebaai van St. Eustatius lag een weg van circa anderhalve kilometer lang, waar ongeveer tweehonderd pakhuizen een enorm arsenaal aan goederen boden aan wie ze maar wilde kopen. In 1756, tijdens de Zevenjarige Oorlog, liepen de spanningen hoog op toen op basis van andere incidenten het fregat HMS Woolwich (44 stuks geschut) voor de rede van het eiland werd beschoten door de kustbatterijen. Daarbij liep het aanzienlijke schade op en werd ternauwernood voorkomen dat het schip compleet uitbrandde.⁶⁸ De Engelse kapers toonden namelijk grote vijandigheid tegen alle scheepvaart in de Caribische wateren. In de eerste maanden van 1758 werden meer dan 60 schepen van St. Eustatius opgebracht en tegen 1761 waren al meer dan 238 schepen opgebracht, die een schade van 1,2 miljoen pesos of meer dan 3 miljoen gulden opleverden. Ook veel Noord-Amerikaanse schepen handelden op St. Eustatius door zich eerst uit te laten klaren op Nevis of St. Christopher en vervolgens naar St. Eustatius of Curaçao te zeilen en daar andere scheepspapieren kregen. De Franse suiker werd in andere tonnen gedaan om de origine te verhullen.⁶⁹

Rond 1760 was St. Eustatius uitgegroeid tot de ‘Gouden Rots.’ In de vroege jaren ’70 werd het eiland op jaarbasis door rond de 2.000 schepen bezocht, maar rond 1779 was dit al tot 3.500 gestegen. Opmerkelijk daarbij was dat suiker niet langer het belangrijkste exportproduct was. In 1779 werden vanuit Noord-Amerika 12.000 oxhoofden tabak en 1,5 miljoen ounce indigo verscheept naar St. Eustatius in ruil voor wapens, buskruit en maritieme goederen. De waarde van de export van dat jaar bedroeg 9.250.000 gulden. De grootste buskruitproducenten in de Republiek waren Crommelin en Zonen, Nicolaas en Jacob van Staphorst en De Neufville en zoon. Admiraal Rodney zou later dan ook verklaren: ‘This rock of only six miles in length and three in breadth has done England more harm than all the arms of her most potent enemies and alone supported the infamous American rebellion.’⁷⁰

Tijdens de oorlogen tussen Frankrijk en Groot-Brittannië werd thee schaars en de Britten dreven de prijs in Amerika op. De Amerikanen begonnen hierop Nederlandse thee te smokkelen, zodat er rond 1750 evenveel legale als illegale thee het land binnenkwam. Rond 1770 werd meer dan driekwart van alle thee in de VS clandestien ingevoerd. Dit leidde tot de Tea Act van 1773. De publieke aversie tegen deze wet en de verscheping van de dure Britse thee mondde uit in de Boston tea party op 16 december 1773.⁷¹

Al vanaf begin 1776 achtervolgde de Royal Navy de schepen van de Amerikaanse opstandelingen tot in de Nederlandse wateren rond St. Eustatius. De Britten meenden in hun recht te staan, maar in de Republiek was men zeer verbolgen over de schending van de eigen wateren. Toen in mei van dat jaar het Britse schip de Seaford tot vlak onder de wal de Mifflin uit Philadelphia achtervolgde, wist de commandant van Fort Oranje, Abraham Ravené, de neming daarvan te verhinderen, hetgeen tot een stekelige briefwisseling met de Engelse admiraal Young leidde, waarbij de gouverneur straf voor de Engelse kapitein eiste. De incidenten voor St. Eustatius stapelden zich op. In november 1776 werd de Britse brigantijn May gekaapt door de Amerikaanse bark Baltimore Hero. De kaper uit Amerika was op het Nederlandse eiland uitgerust en had bovendien vlakbij de kust het Britse schip aangevallen, zonder dat de toenmalige gouverneur de Graaff er iets tegen ondernomen had. Deze liet wel een officieel onderzoek instellen, maar de uitkomst daarvan stond van tevoren al vast.⁷² Gouverneur Johannes de Graaff die in 1775 aantrad, had geen goede naam onder zijn medebestuurders en wist zich aanmerkelijk te verrijken op het eiland. Secretaris Alexander le Jeune stuurde pakken vol rapporten naar de bewindhebbers van de WIC in Amsterdam met klachten over met name de schraperigheid van de vrouw van De Graaf:

‘Mijn Heer, als gij haar saagt, Gij zoudt u verwonderen, zij gelijkt regt een ouwe hoer. En is zoo gierig als de pest. Eten dat drie dagen oud was, hebben zij ons voorgezet. En wat dunkt u waar van haar tafel lakens zijn? Van Osnabrug, hebt gij ooyt zulks van Burgerlijke Personen gezien?’⁷³

Johannes de Graaff, commandeur van Sint-Eustatius (1776-1781). Olieverfschilderij van een onbekende artiest, State House, Concorde, New Hampshire.

De Graaff werd in 1720 geboren op Sint Eustatius, maar verhuisde naar de Republiek om zijn opleiding te volgen. Hij keerde terug naar het eiland en huwde de dochter van de toenmalige gouverneur Abraham Heyliger. Hij werd op 5 september 1776 in zijn ambt van gouverneur van St. Eustatius beëdigd. De Graaff was een zuinig man, die kapitaal vergaarde met zijn grondbezit en slaven (hij zou bijna een ton per jaar verdiend hebben) en op autocratische wijze het gehele eiland controleerde. De Graaff ontpopte zich als een vurige aanhanger van de Amerikaanse zaak en de haven werd zonder restrictie voor alle Amerikaanse schepen opengesteld. Hij was pas negen weken in functie, toen het incident met de Andrew Doria plaatsgreep. Nu waren de Nederlanders in de eerste plaats geïnteresseerd in de voortzetting van de winstgevende handel en niet zozeer in de Amerikaanse vrijheid. Toch was het zo dat De Graaff niet uit gewoonte een saluutschot had laten klinken naar het Amerikaanse schip, zoals hij later tijdens een verhoor zou beweren. Hij deed dit willens en wetens. De commandant van Fort Oranje, Abraham Ravené had het saluut van de Andrew Doria op 16 november 1776 niet zelf willen beantwoorden – hij kende de door het schip gevoerde vlag niet eens – maar de over zijn schouder meekijkende gouverneur had hem dit bevolen. Na het saluut werd kapitein Robinson van de Andrew Doria goedgunstig ontvangen door De Graaff. De Amerikaanse schepen die er aanliepen voerden in het vervolg de vlag van het Congres.⁷⁴ Het saluut van de Andrew Doria op 16 november 1776 door De Graaff was welbeschouwd niet het eerste. Eerder al was op volle zee een Amerikaanse schoener door een Deens schip gesalueerd, maar het ging in het geval van de Andrew Doria om een kaperschip uitgerust met commissie van het Amerikaanse Congres. De vlag bestond toen overigens nog uit dertien witte en rode strepen, zonder toevoeging van sterren.⁷⁵ Gouverneur De Graaff kreeg door zijn handelwijze een belangrijke status voor de Amerikanen. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het vernoemen van een van hun kaperschepen naar hem en een ander schip, de Lady de Graaff, naar zijn vrouw.⁷⁶

Fort Oranje op St. Eustatius brengt een saluut aan het Amerikaanse kaperschip Andrew Doria, 16 november 1776, een van de aanleidingen tot het ontstaan van de Vierde Engelse Oorlog in 1780. Schilderij van Philip Melville, Naval History and Heritage Command, Washington D.C., inv.nr. NH 92866-KN.

Het eiland St. Eustatius is een kleine rots in de Caribische Zee die qua grootte vergelijkbaar is met het Zeeuwse St. Philipsland. Deze rotspunt in zee zou zich in achttiende eeuw stormachtig ontwikkelen. Het eiland was korte tijd een plantage kolonie, maar werd door een tekort aan vers water een stapelplaats.⁷⁷ Na 1688 liet de WIC buitenlandse schepen toe tot St. Eustatius tegen betaling van 2% recognitie op zowel inkomende als uitgaande goederen.⁷⁸ In oorlogstijd gedijde de haven als doorgeefluik voor contrabande, vooral tijdens de vele Britse oorlogen in het Atlantisch gebied in de achttiende eeuw. Zowel St. Eustatius als Curaçao waren de enige vrijhavens in het gehele Caribisch gebied, temidden van overheden met protectionistische en mercantilistische regelgeving. De Noord-Amerikaanse staten werden daardoor natuurlijke partners. Zij zetten hun suiker en tabak af op het eiland en verkregen er materiaal voor de productie van hun plantage-industrie voor terug. De suikerexport groeide tussen 1720 en 1780 enorm, tot een zesvoud van het oorspronkelijke, hetgeen in 1779 leidde tot een export van 22,7 miljoen pond suiker. Daarmee was St. Eustatius Suriname gepasseerd. Slechts een klein deel van de suiker kwam van plantages van het eiland zelf.⁷⁹

Fort Oranje op St. Eustatius, met uitzicht over de rede van Oranjestad Baai en de Carïbische Zee. Kleurenlithografie Jacob Eduard van Heemskerck van Beest, naar Gerard Voorduin, ca. 1860, RMA, NG-1064-18.

De handelshuizen van Thomas en Adriaan Hope en Joan Hodshon in Amsterdam en die van Jean Guépin in Vlissingen waren de grootste ontvangers van stapelgoederen van St. Eustatius. Rond circa 1765 fungeerde de firma Bengers en zoon vanuit St. Eustatius als handelsagenten voor de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC). Zij opereerden ook namens Snouck Hurgronje en Louijsse uit Vlissingen. Beide Vlissingse firma’s verscheepten in 1777 3.000 vaten buskruit en 750 vuurwapens met de Hoop naar St. Eustatius. In 1778 werd Jan Schimmelpenninck de handelsagent van de MCC. De opstand van de Amerikanen veroorzaakte een grote vraag naar wapens en ammunitie, die eerst in de Republiek en daarna via West-Afrika en St. Eustatius werden gehaald. De Walcherse buskruitmolen de Eendracht voerde zijn productie op van 170.848 pond in 1776 naar 367.535 pond in 1779.⁸⁰

De commerciële groei van het eiland in de tweede helft van de achttiende eeuw was opmerkelijk. In 1665 telde het eiland nog een bevolking van 1.170 personen (zowel slaven als blanken), maar in 1779 waren dit er al 3.205 en aan het eind van de Vierde Engelse Oorlog zelfs 3.947 terwijl het na de oorlog in 1790 zelfs een bevolkingsomvang van 7.830 personen bereikte.⁸¹ In 25 jaar tijd was de scheepvaart op St. Eustatius bijna verdubbeld (zie tabel 1.1). Van Bylandt verbleef in 1778-1779 in West-Indië en tekende tijdens zijn twaalf maanden durende verblijf aan dat vanaf het eiland niet minder dan 3.182 schepen vertrokken waren.⁸²

Tabel 1.1 - Aantallen schepen op de rede van St. Eustatius, 1744-1777

*waarvan 103 (1760) en 120 (1777) uit de VS
Bron: Schulte Nordholt, Voorbeeld in de verte, 42.

Van de 137 Nederlandse schepen die in 1780 vanaf St. Eustatius vertrokken was er één met bestemming Middelburg, twee gingen naar Vlissingen en vijftien naar Rotterdam. De overgrote meerderheid van 119 schepen had Amsterdam als bestemming. Daarmee werden een aantal van 39.979 vaten suiker, 86.929 vaten koffiebonen, 2.214 vaten cacao, 3.615 vaten, 4.133 pakken en 343 rollen tabak, 1.061 vaten indigo, 530 balen katoen, 17.789 stuks huiden en talloze andere goederen naar de Republiek geëxporteerd (zie tabel 1.2).⁸³

In dertien maanden in de jaren 1778-1779 voeren vanuit Sint Eustatius 3.182 schepen uit, zo’n zeven à acht per dag. De Amerikanen brachten in die periode 12.000 okshoofden tabak en 45.000 kilo indigo naar het Nederlandse eiland en ruilden dat vooral voor wapens en buskruit.⁸⁴ Hoewel de rechtmatigheid van het Britse optreden hiertegen te betwisten viel, was het niet vreemd dat de ‘Gouden rots’ daardoor de grootste steen des aanstoots werd.

Tabel 1.2 - Aantallen met Nederlandse schepen verscheepte goederen vanaf St. Eustatius in 1780

Gewichten in Amsterdamse ponden van 494 gram.
Bron: TNA, HCA 30, inv.nr. 363 en Postma en Enthoven, Riches from Atlantic commerce, 463-465.

De regenten in de Republiek voelden op hun ‘klompen’ aan dat de situatie rondom het eiland tot een groot conflict moest leiden. Om toch bescherming op zee te genieten kon de Republiek niet langer op de eigen defensie alleen vertrouwen. Daartoe was een groter statenverband nodig. Keizerin Catharina II van Rusland nodigde in 1780 meerdere landen uit om toe te treden tot het Gewapend Verbond. Daartoe was begin 1780 een officiële tekst gepubliceerd waarin zij opkwam voor de rechten van de neutrale mogendheden. De op 29 februari 1780 door de Russische keizerin opgestelde vijf neutraliteitsbeginselen waren leidend voor het Verbond dat de vrijheid van de neutralen moesten bewerkstelligen. De drie belangrijkste principes waren dat scheepsbehoeften niet tot contrabande werden gerekend, een blokkade slechts erkend werd indien deze door afdoende inzet van schepen werd uitgevoerd en neutrale schepen toegang zouden moeten hebben tot de havens van oorlogvoerende staten. Daarnaast zouden oorlogvoerende partijen het recht hebben tegen smokkelhandel op te treden.⁸⁵

De Staten-Generaal zagen hierin een uitweg in de problemen In de zomer ging een gezantschap naar St. Petersburg om de zaak te bespreken. Andere landen zoals Portugal, Denemarken en Zweden waren de Republiek al voorgegaan. Toetreding door de Republiek zou betekenen dat Groot-Brittannië het opeens tegen vijf mogendheden op moest nemen indien het aan één van hen de oorlog zou verklaren. Hierop begon Yorke druk uit te oefenen op de Staten-Generaal. Wanneer de Republiek in zou stemmen met het verdrag, zou Groot-Brittannië terstond de oorlog aan de Republiek verklaren. Er zou al een plan klaarliggen om delen van Oost-Indië in te nemen. De Republiek, die veel dichter bij Engeland lag dan de andere noordelijke deelnemers van het verbond eiste bij Rusland garanties voor het geval Groot-Brittannië de Republiek aanviel. Catharina II eiste dat de Republiek eerst met een verklaring richting Groot-Brittannië kwam voordat van een verbond sprake was. Het gezantschap dat in Rusland onderhandelde eiste daarbij de garantie van de bescherming van de koloniën, maar kreeg hierbij nul op het rekest, zodat nieuwe besprekingen noodzakelijk waren.⁸⁶ In oktober moesten de Staten zich uitspreken over de onderhandelingen met Rusland. De waarborg voor de koloniën zat daar niet meer bij.

De Hertog van Brunswijk buitte ondertussen de politieke situatie nog verder uit door een wig tussen Staten en Prins Willem V te drijven over de instabiele toestand gedurende Yorkes eis om genoegdoening voor het onderschepte handelsverdrag met de VS (zie 1.3) en de onderhandelingen met Rusland. Het opdringerige en heethoofdige karakter van Yorke joeg ten slotte zelfs de Prins tegen hem in het harnas, zodat deze alsnog koos voor het verbond met Rusland, dit zeer tegen de zin en bedoeling van de Hertog van Brunswijk. Toen Groot-Brittannië op de hoogte was van het plan om de toetreding tot de neutrale mogendheden definitief te maken, verklaarde het de oorlog aan de Republiek voordat het verdrag getekend zou zijn.⁸⁷ De publieke opinie, en zeker ook de kooplieden in de Republiek schaarden zich al lang achter een oorlog met Groot-Brittannië. Alom heerste de gedachte dat de Amerikanen het Engelse varken op een oor na gevild hadden en met de al ontstane oorlog tegen Frankrijk en Spanje erbij zou Groot-Brittannië toch zeker niet opgewassen zijn tegen een vierde tegenstander in de vorm van de Republiek. Bovendien was oorlog te verkiezen boven de staat van vernedering waartoe Groot-Brittannië de Republiek inmiddels gebracht had. Een van de voorstanders van de oorlog was de Amsterdamse burgemeester Temminck, die, zo had hij zich al eens uitgelaten richting zijn tegenstander Prins Willem V, nu eens een oorlog in het verschiet zag ‘waaruit het huis van Oranje geen voordeel kon verwachten.’⁸⁸

Terwijl het debat over de gewapende neutraliteit werd hervat, stuurde Groot-Brittannië een ultimatum aan de Republiek op grond van de klacht dat de Nederlanders zich niet aan de bepalingen van het alliantieverdrag van 1678 hielden. Daarop werd door de Staten-Generaal geantwoord dat het verdrag niet van toepassing was omdat er sprake was geweest van opstandige koloniën en niet van een aanval door een derde partij. Het ultimatum werd verworpen en op 20 november 1780 bereikten de verschillende stromingen overeenstemming over toetreding tot het Verbond van gewapende Neutraliteit. De oorlogvoerende staten werden hiervan op 10 december 1780 officieel op de hoogte gesteld.⁸⁹ Voor Groot-Brittannië was het zaak hierop te reageren voordat het verdrag in Rusland geratificeerd zou worden. Het land verklaarde de Republiek op 20 december 1780 de oorlog. Uiteindelijk trad de Republiek dus wel toe tot het Gewapend Verbond, maar de ondertekening arriveerde pas in Rusland nadat Groot-Brittannië de oorlog al aan de Republiek had verklaard en was dus van geen waarde meer.⁹⁰ Dit was tevens een bittere pil voor veel Engelse, Amerikaanse en Franse rederijen. Buitenlandse reders verkochten hun schepen en de schippers verhuisden mee naar de Republiek.⁹¹ Met het uitbreken van de oorlog was voor de Amerikanen de kans verkeken om nog financiële steun te ontvangen in Amsterdam. Spoedig lag zelfs de gehele scheepvaart stil in de Republiek, want op 5 januari 1781 verboden de Staten-Generaal deze en eind januari mocht men ook geen schepen meer verhuren of verkopen naar het buitenland. Lood, koper, munitie, bonen en graan werden als contrabande beschouwd.⁹² Aanvankelijk was de stemming echter zeer opgetogen geweest. De kooplieden op de beurzen wensten elkaar geluk toe en dronken op de nederlaag van Groot-Brittannië toen het de oorlog aan de Republiek verklaarde. Zelden was met meer nationalisme, trots en hoopvolle verwachting een oorlog begonnen. Bitter was dan ook de pil die de Nederlanders te slikken kregen in de eerste drie oorlogsmaanden. Eind januari waren er naar schatting al meer dan tweehonderd schepen met een waarde van vijftien miljoen gulden opgebracht. De handel lag compleet stil en de oorlogsvloot bleef werkloos in de haven liggen.⁹³ In de Republiek ontstond ondertussen een fel anti-Engelse stemming. Er kwam een nieuwe golf van pamfletten waarin de partijen hun standpunten uitten. Vele anti-Engelse liedjes werden gehoord. Een vrouw die ze op straat zong verkocht binnen een uur zeshonderd exemplaren van zo’n lied.⁹⁴ De wens en hoop op een wederopstanding van de Nederlandse vloot en de daden van roemruchte zeehelden was echter vader van de gedachte. Voor wie objectief naar de sterkte van de vloten keek en de financiële kracht van de Republiek en Groot-Brittannië vergeleek, moest de uitslag tevoren welhaast vast staan. De Britse economie zag er in de jaren voorafgaand aan de Vierde Engelse Oorlog bijzonder rooskleurig uit, groeide gestaag en vertoonde een groot positief overschot op de handelsbalans van meer dan vijf miljoen Pond Sterling (bijna € 23 miljoen) per jaar.⁹⁵ In de jaren 1760-1780 steeg de nationale schuld van de Republiek van 570.902.688 gulden naar bijna 1,2 miljard gulden (bijna € 543 miljoen). De Middelburgsche Courant berekende dat daar per oorlogsjaar 42 miljoen gulden (ofwel € 19 miljoen) bij zou komen.⁹⁶

De rede voor St. Eustatius in 1781, handgekleurde ets, Augsburg 178x. Library of Congress, Washington, D.C., LC-USZC4-12774.

Hoewel verwacht, kwam de snelle oorlogsverklaring gepaard met directe aanvallen door de Britse marine toch nog als een verassing voor de Republiek. Wel was voor het verzekeren van een carga naar St. Eustatius de verzekeringspremie in oktober 1780 al opgelopen tot wel 25%, terwijl dit een jaar eerder nog 5-6% bedroeg,⁹⁷ Dit had vooral voor de koloniën gevolgen.

Zodra de oorlog aan de Republiek was verklaard, werd vanuit Engeland meteen de sloep Childers naar Barbados gezonden met aan boord het bevel aan Admiraal Sir George Bridges Rodney en Vaughan om meteen de vijandelijkheden tegen de Nederlandse bezittingen in West-Indië te beginnen. De sloep arriveerde op 27 januari. Rodney vertrok op 30 januari van St. Lucia direct naar St. Eustatius met zestien linieschepen. In de vroege morgen van 3 februari kwam Schout-bij-Nacht Sir Samuel Hood met een eskader van zeven linieschepen bij St. Eustatius, kort daarop gevolgd door Rodney. Om twaalf uur liet de gehele vloot het anker op de rede vallen. Alleen het fregat Mars van 36 stukken en 250 man onder bevel van Graaf van Bylandt lag op de rede. Om de vlag niet zonder eer te strijken vroeg Van Bylandt zijn tegenstander een blijk van de oorlogsverklaring te tonen en het vuur op hem te openen. Nadat dit gebeurd was en hij had geantwoord streek hij zijn vlag. Van Bylandt mocht vervolgens vertrekken van Rodney en zeilde eerst naar St. Christoffel (St. Kitts) en vervolgens naar de Republiek.⁹⁸ De Britten waren erg gebrand geweest op de directe verovering van Sint Eustatius na de oorlogsverklaring aan de Republiek. De rol van het eiland was volgens Rodney zelfs allesbeslissend geweest voor de Amerikaanse Revolutie. Hij schreef hierover aan de admiraliteit in Greenwich: ‘I hope this island will never be returned to the Dutch; it has been more detrimental to England than all the forces of her enemies …’ Staatsman Edmund Burke (1729-1797) noemde het eiland zelfs ‘an emporium for all the world…’⁹⁹

Bovendien bleken Engelse kooplieden van nabijgelegen Britse eilanden, zoals St. Kitts, betrokken te zijn bij wapensmokkel vanuit Statia op Amerika, die via de Republiek liep. Rodney was hierover furieus en wilde het eiland met de grond gelijk maken.¹⁰⁰

Vice-admiraal Willem Crul, onwetend van de oorlogsverklaring van de Britten op 20 december 1780, verliet op 1 februari 1781 met 23 koopvaarders het eiland op weg terug naar de Nederlanden. Hij werd achtervolgd en op 4 februari achterhaald. Ook deze vloot werd door de Britten genomen. Rodney onderschepte tweehonderd schepen op de rede van St. Eustatius en plunderde de pakhuizen van het eiland.¹⁰¹ Na de val van St. Eustatius liet Rodney met opzet de Nederlandse vlag wapperen om nog meer schepen buit te nemen. Hierop besloot de gouverneur van Berbice, Demerary en Essequebo de kolonies zonder gevecht over te geven aan Rodney. Curaçao, Suriname en fort Elmina gaven zich echter niet over aan de Britten en zochten de confrontatie.¹⁰² De bevolking van St. Eustatius, onder wie veel Joden, werden door Rodney gedeporteerd naar St.Thomas en het eiland werd kaalgeplukt. Bij de overname van het eiland lagen er, naast de marine eenheden, vijf Amerikaanse kaperschepen en niet minder dan 130 koopvaardijschepen in de haven, die werden buitgemaakt. Hun waarde werd geschat op meer dan vijf miljoen gulden. Het strand was volgepakt met tabak en suiker en alle pakhuizen lagen vol met katoen, suiker, tabak, cacao, koffie, indigo en rum. Rodney landde er op 3 februari 1781 met drieduizend man troepen en op 26 maart hadden de Britten al meer dan vijftig Amerikaanse schepen buitgemaakt die het eiland aandeden. De totale buit van eiland en schepen werd op drie miljoen Pond Sterling (30,45 miljoen gulden) geschat en nog eens tweeduizend Amerikaanse zeelieden werden gevangen gemaakt.¹⁰³ Samuel Hood berichtte op 7 februari 1781 over de overwinningen van de Britten in het Nederlandse West-Indische gebied:

Sir George Brydges Rodney, twintigste-eeuwse reproductie naar een olieverfschilderij van Jean-Laurent Mosnier, 1791. Origineel collectie NMM, BHC 2970.

‘The islands of St. Eustatius, Saba and St. Martin surrendered without the least opposition to the arms of His Majesty’ in which is merchandize to an amazing amount, it is said two millions. The Dutch 58 gunship left the road.’¹⁰⁴

HMS Hyaena brengt in augustus 1781 drie WIC-schepen op nabij St. Eustatius. Olieverfschilderij Francis Holman (1729-1784), 1782, privé collectie.

De kapiteins Rietveld en Cras waren met hun schepen Nassau en Nassau-Weilburg op de dag van de oorlogsverklaring samen met Van Bylandt uitgezeild, maar zij waren naar Curaçao gevaren. In de haven van Curaçao lagen ook de schepen Beverwijk en Arend onder de kapiteins Justus Boot en Delvos. Het eiland werd in staat van verdediging gebracht en de haven werd met een ketting gesloten. Alle schepen werden in beslag genomen en van geschut voorzien voor de verdediging. Zo werd het in de haven aanwezige schip van de Zierikzeese kapitein Johan Willem Sextroh, de Vrouw Catharina Jacoba voorzien van 31 stuks geschut en 84 bemanningsleden. Het schip zou tot mei 1782 rond het eiland blijven patrouilleren. Kapitein Boot zelf wist een Engelse kaper van 26 stukken buit te maken. Daarmee werd voorkomen dat het eiland in Britse handen viel.¹⁰⁵ Een andere meevaller was de komst van kapitein Roock voor Suriname. Op 30 januari was deze met het schip Eendracht (24 stuks geschut) vanuit de Taag vertrokken naar West-Indië, waarna het op 5 maart behouden voor Suriname aankwam. Daar verenigde Roock zijn schip met de fregatten Valk en Thetis (beide 20 stuks geschut), waarmee het daadwerkelijk lukte de kolonie te behouden. Toen Roock echter naar Berbice vertrok vernam hij dat de kolonie daar al in Britse handen was gevallen, evenals Essequebo, Demerary, Saba en St. Maarten.¹⁰⁶

Sir George Brydges Rodney, gravure, John Fielding, 1785. Library of Congress, Washington D.C., LC-USZ62-45345.

1.6EEN DURE VREDE