COLOFON

Over de citaten en overname van dagboekfragmenten

De citaten uit de dagboeken zijn zoveel mogelijk overgenomen in originele spelling en met de originele leestekens. Op sommige plekken is een woord niet goed leesbaar geweest. Dan wordt dat aangegeven. Met het gebruik van deze haken [ ] worden in de dagboekteksten redactionele toevoegingen gedaan. Als er punten … toegevoegd zijn, wil dat zeggen dat er tekst is weggelaten uit de originele dagboeken, omdat deze niet relevant is.

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van

Vrienden van de Bibliotheek Deventer & Rijnbrink

Afbeeldingen omslag

Voorzijde

Foto van het personeel van de bibliotheek op de Brink, april 1945

Op de foto van links naar rechts: Connie Hassing, Jan Meister,
Bep Vos, Siets Schuring, Betty de Gaay, Annie Timmenga,
Cor van Ommen, mej. Colenbrander en Jenny Visser, april 1945

Bron: Archief Bibliotheek Deventer, fotograaf: v.d Geijn

Achterzijde

Auteur Mark Deckers. Fotograaf: Ben Kleyne

Ontwerp en opmaak

Erwin Bomans BNO leucq!, Goor

© 2019 Mark Deckers, p/a Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen

www.walburgpers.nl

www.markdeckers.net

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493742

e-ISBN 9789462495104

NUR 680

INHOUDSOPGAVE

Bibliotheek in oorlogstijd

De dames van filiaal Jamin

Corrie van Ommen en Betty de Gaaij

Bibliotheekwerk tijdens de oorlog

Het bombardement van 6 februari 1945

Sluiting van de Leeszaal op de Brinken zoeken naar noodfilialen

Dagboek filiaal Jamin

Dagboek Betty de Gaaij

Toelichting bij haar dagboek

Slotopmerkingen bij het dagboek

Slotakkoord: De verboden boeken van de bibliotheek

Verboden boeken

Wat deed de bibliotheek?

Nawoord

Daar staan ze: het personeel van de Openbare Leeszaal en Bibliotheek te Deventer (zie de foto op de vorige pagina). Het is april 1945 en de oorlog is voorbij. Allen hebben ze bange maanden achter de rug. Bombardementen, beschietingen en een tekort aan bijna alles. Maar nu schijnt het voorjaarszonnetje en de vlag hangt uit. Het puin van de oorlog ligt nog voor de deur.

Wie verder kijkt naar de foto ziet dat er geen glas meer in de ramen zit. Alleen nog houten vensters. Er zitten kogelgaten in de muur. En er staat een schoolbord achter het personeel. Met een vergrootglas kun je net lezen wat erop staat: ‘Verboden boeken werden niet ingeleverd. Alles behouden!’ De boeken, die de bezetter uit de collectie wilde hebben en vernietigd moesten worden, had men stiekem bewaard. Het was de kleine verzetsdaad van de leeszaal.

Het is een foto van de bibliotheek op de Brink. Een gehavende bibliotheek die tijdens het bombardement van 6 februari 1945 zo zwaar beschadigd raakte dat deze niet meer gebruikt kon worden. Men besloot drie noodfilialen te openen.

De dames van filiaal Jamin

Deze drie noodfilialen zijn in gebruik geweest van 24 februari tot 14 april 1945. Eén van die filialen was gevestigd in de oude Jaminwinkel in de Lange Bisschopsstraat. Over dat filiaal is een dagboekje bewaard gebleven waarin het wel en wee van dit filiaal werd beschreven.

Het dagboekje is geschreven door de (leerling-)assistenten van de leeszaal. Het is een bijzonder verhaal, waarin door de ogen van enkele jongedames het leeszaalwerk en de oorlog door elkaar lopen. Het gaat over woordenwisselingen met klanten, over een draai om de oren van een jongen van zeventien die na sluitingstijd nog boeken wil terugbrengen of over een klant die een psychologische roman wil, ‘maar wel opgewekt’. En tegelijkertijd lezen we de verhalen over schuilen voor luchtalarm, over een neergestorte V2 en over bejaarden uit het Grote of Voorstergasthuis die hun geliefden kwijt zijn. Het dagelijks leven en de oorlog lijken naadloos in elkaar over te lopen.

Het dagboekje komt uit het archief van de Bibliotheek Deventer en is onderdeel van een serie van vijf dagboekjes. De eerste vier zijn van de hand van ‘mejuffrouw’ Annie Timmenga, de directeur van de bibliotheek. Zij werd directeur in 1941 en volgde de vrij plotseling overleden mejuffrouw Stoffel op. De eerste vier boekjes omvatten de periode 23 november 1943 - 9 december 1943 en van 28 oktober 1944 - 29 juni 1945. Het handschrift van de directeur is niet altijd even makkelijk leesbaar.

Het vijfde dagboekje is het dagboekje over filiaal Jamin.

Corrie van Ommen en Betty de Gaaij

Op de voorkant van het dagboekje prijken de namen van B. de Gaaij en C. van Ommen. Het boekje is ook geschreven door nog een paar andere medewerkers, maar Corrie van Ommen is de hoofdauteur van het dagboekje. Betty de Gaaij wordt ook genoemd op de voorkant, maar schrijft er aanmerkelijk minder in. Blijkbaar was de bedoeling dat deze twee dames samen dit noodfiliaal zouden bestieren. De praktijk liep natuurlijk weer anders, want in de oorlog ging niks zoals het hoorde. In het dagboek wordt vermeld dat Betty vaak wordt opgehaald door mejuffrouw Timmenga voor werkzaamheden. Beiden waren leerling-assistent bij de leeszaal en Betty was één jaar eerder begonnen dan Corrie. Dit zou kunnen verklaren waarom Betty vaker als ondersteuner van de directeur werd gevraagd.

Leerling-assistenten ontvingen geen vergoeding. Dat betekende eigenlijk dat je van goede komaf moest zijn om de opleiding te kunnen volgen. Je moest immers door anderen onderhouden worden.

Jubileumfoto van de Deventer Hockey Vereniging in 1938. De Hockey Vereniging bestond 25 jaar. Corrie en Betty zitten beiden op de onderste rij, de eerste links is Corrie, de derde is Betty, beiden met lange vlechten. Foto: Archief Deventer Hockey Vereniging.

Beide dames kwamen inderdaad van goeden huize. Zo vond ik hen samen op een foto van de Deventer Hockey Vereniging in 1938. Ze zijn hier 13 of 14 jaar oud. Corrie en Betty kenden elkaar al langere tijd, kwamen bij elkaar over de vloer en gingen met elkaar uit.

Cor van Ommen (aan het bureau) aan het werk als directeur binnendienst bij de Centrale Plattelands Bibliotheek voor Gelderland, circa eind jaren ’50. Bron: Archief Rijnbrink

Corrie van Ommen (1925-2000) komt uit een familie die huizen stoffeerde en inrichtte. Ze woonden op de Keizerstraat 20 in een statig herenhuis. Het was een ondernemersfamilie die het aan weinig ontbrak. Jaarlijks waren er vakanties en Corrie nam deel aan de padvinderij, de hockey- en de roeivereniging.

Het huis in de Keizerstraat stond pal tegenover Huize Louise, dat in en na de oorlog werd gebruikt voor het inkwartieren van Duitse en geallieerde troepen Ook waren er bij de familie Van Ommen voor langere tijd waarschijnlijk Engelse soldaten gehuisvest. Zij hielpen bij de herbouw van de bruggen. De soldaten heetten Bill, Freddy en Jack. Voor Bill koesterde Corrie warme gevoelens, getuige een afscheidsbriefje op 12 juni 1945 van Bill.

Soldaat Bill liet een foto van zichzelf achter bij Corrie met bijgaande tekst op de achterkant. Bron: familiearchief Van Ommen

Ingekwartierde soldaten bij de familie van Ommen: van links naar rechts Jack, Freddy en Bill. De dames: rechts zit Corrie, in het midden zus Magdie, de linker dame is onbekend. Bron: Familiearchief Van Ommen

Corrie begon in 1944 als assistent-in-opleiding bij de bibliotheek. In 1946 of begin 1947 ronde zij deze opleiding af en keerde zij terug als 2e assistent bij de leeszaal. Haar sollicitatiebrief geeft er blijk van dat ze door familieomstandigheden nog aan Deventer is gebonden. Haar moeder heeft namelijk darmkanker en overlijdt in 1946 na een noodlottig auto-ongeval als ze met zeven andere dames op stap gaat. Haar aanwezigheid thuis zal zeker nog gewenst zijn geweest.

Het jaarverslag van de bibliotheek over 1948 geeft aan dat Corrie per 1 september 1947 gestopt is om aan de directiecursus te kunnen beginnen. Wat er na de directiecursus volgde is niet helemaal duidelijk. Volgens een oud-collega schijnt ze gevaren te hebben. Een familielid meldt dat ze in 1954 in ieder geval in Suriname was, waar ze een tijd lang heeft gewerkt. Hoe lang en wat is onduidelijk.

Corrie van Ommen, die zich later alleen nog Cor van Ommen noemt, gaat verder in het bibliotheekwerk. Ze duikt weer op bij de in 1957 opgerichte Centrale Plattelandsbibliotheek voor Gelderland (CPG). Ze was daar directeur-binnendienst. De CPG is overigens één van de rechtsvoorgangers van de Provinciale Bibliotheek Centrale (PBC) van Gelderland, die later Biblioservice Gelderland ging heten en in 2013 fuseerde met de Overijsselse Bibliotheek Dienst tot Rijnbrink.

Tijdens haar werk bij de PBC had Cor een relatie met één van de vrouwelijke chauffeurs van de bibliobussen. Oud-collega’s van haar meldden dat ze in die tijd altijd een paar hondjes op haar kantoor had, die soms door het personeel moesten worden uitgelaten. Cor van Ommen is tot eind jaren ’70 werkzaam geweest bij de PBC en vertrok toen een volgende fusie zich aandiende. Ze heeft daarna verschillende horecagelegenheden gehad.

Betty de Gaaij (1925-2012), dochter uit een notarisfamilie, begon in 1943 als assistent-in-opleiding en het jaarverslag over 1945 vermeldt dat zij het nood-diploma haalde en dat ze werd benoemd als assistent aan de Amsterdamse leeszaal. In Deventer woonden de familie De Gaaij lang aan de Welle 29, een mooie plek langs de IJssel. Het huis wordt echter bij hetzelfde bombardement van 6 februari 1945 geraakt en zwaar beschadigd. Men trekt dan tijdelijk in bij de familie Wernink op de Pikeursbaan 10. De familie De Gaaij heeft vroeger gewoond op Pikeursbaan 6. Het waren goede vrienden, nagenoeg buren, geweest. De Pikeursbaan en de Keizerstraat liggen dicht bij elkaar. Het ligt voor de hand dat beide dames zijn uitgekozen voor filiaal Jamin omdat ze daar zeer dichtbij woonden.