Andere Tijden in het dorp wordt uitgegeven door Walburg Pers
in samenwerking met Andere Tijden.

Afbeeldingen

Spaarnestad Photo (omslag)

Met hartelijke dank aan alle instellingen en particulieren die hun beeldmateriaal ter

beschikking hebben gesteld.

Ontwerp omslag en binnenwerk

Miranda van Agthoven, Twin Media bv

Opmaak binnenwerk

Miranda van Agthoven, Sanne Heuker, Twin Media bv

Redactie en samenstelling

Marchien den Hertog/Juffrouw R

Correctie: Inger Limburg

Begeleiding: Karin van der Born

Stills: Jerney Hakkenberg

Eerste druk

www.walburgpers.nl

www.anderetijden.nl/inhetdorp

© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers

Niets uit deze uitgave mag op enigerlei wijze worden overgenomen zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. De auteur heeft ernaar gestreefd de auteursrechten van de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Zij die menen nog zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de auteur wenden.

ISBN 9789462492561
e-ISBN 9789462495128

NUR 681

Inhoud

Ermelo

Andere Tijden-presentator Hans Goedkoop keert terug naar het dorp waar hij opgroeide als buitenstaander: over illegaal grasmaaien en een stapel sherryflessen in de rododendron.

Arnhem

Particulieren en wetenschappers lanceren aan het begin van de twintigste eeuw een reddingsoperatie voor de Nederlandse volkscultuur.

Oldambt

Tot na de Tweede Wereldoorlog sturen landarbeiders hun jonge kinderen uit armoede naar een karig bestaan in dienst van de Groningse herenboeren.

Zeevang

Tijdens de wederopbouw moet ook de Nederlandse boer mee in de vaart der volkeren: een hele polder gaat op de schop in het kader van de streekverbetering.

Weert

Wildwesttaferelen rond de botersmokkel in Limburg en Brabant, waar commiezen en smokkelaars door de modder buitelen in de strijd om het vette goud.

Delfzijl

Hele dorpen worden gesloopt om ruimte te maken voor nieuwe industrie en bewoners in het Noorden – tot een stagnerende economie de hoogmoed ten val brengt.

Steenwijk

Nederland lijkt zich niet druk te maken als de wereld dicht bij een Derde Wereldoorlog komt tijdens de Cubacrisis. Behalve… de burgemeester van een klein stadje in Overijssel.

Staphorst

Met de ontwikkeling van een vaccin lijkt polio te verdwijnen in Nederland. Toch sterven in 1971 zes kinderen in Staphorst. De dominee heeft inenten verboden.

Stavenisse

Duizenden Surinamers, op de vlucht voor de onafhankelijkheid, moeten in 1974 een plek krijgen in ons land. Stavenisse weigert de ‘plaag’ van 500 rijksgenoten te huisvesten.

Lekkerkerk

Meer dan duizend vaten verfoplosser blijken begraven te zijn onder een woonwijk in Lekkerkerk. Bij dit eerste gifschandaal is er nog geld voor daadkrachtige actie.

Hummelo

Een kind van de jaren zestig is kunstenaar Bennie Jolink. Toch vindt hij zijn roeping in zijn Achterhoekse roots – en emancipeert daarbij het hele platteland van Nederland.

Marchien den Hertog is historicus en journalist. Voor dit boek bewerkte ze de artikelen van de redactie bij uitzendingen van Andere Tijden.

Hans Goedkoop is historicus en biograaf. Als presentator is hij het gezicht van Andere Tijden en de historische themaseries van de NTR.

www.anderetijden.nl/inhetdorp

Van voorbij en o, voorgoed voorbij

door Hans Goedkoop

VAN MIJN BROERS HOOR ik altijd graag hoe ons gezin naar Ermelo verhuisde, op de Veluwe. Het was 1961. Ik bestond nog niet, zij wel. Ze gingen voortaan naar de Beatrixschool, waar op een maandag in de les de onverhoedse vraag klonk wie er gister naar de kerk was geweest. De vingers gingen allemaal omhoog – op die van mijn broers na, die vervolgens in de hoek werden gezet om maar eens goed over zichzelf na te denken.

Het is niet dat ik de anekdote nog niet ken. Het is dat ik er nooit genoeg van krijg. Om af te dalen naar een plek waar God nog heerste en het onderwijs nog wist hoe Hem te dienen. Waar de boekhandel een protestants-christelijke keuze in het schap had, in een winkelstraat die weliswaar verhard was maar nog met een stoep van gras. Waar dagen gingen zoals alle dagen, op de zondag na natuurlijk, en de dingen aan zichzelf genoeg schenen te hebben.

Naar een dorp kortom, van de spreekwoordelijke soort zal ik maar zeggen, van voorbij en o, voorgoed voorbij – en als mijn broers daar iets over vertellen overvalt me altijd weer de toverlantaarnsensatie van een wereld die je bíjna kunt aanraken. Eentje die ik net niet meer heb meegemaakt, maar die de mijne had kunnen zijn als het iets anders was gelopen: hoe bestaat het!

Inburgering

Het had maar een haar gescheeld, denk ik als ik mijn broers hoor. Bij de verhuizing had ons vader zich welwillend voorgenomen om op zondag naar de kerk te gaan, als inburgering. Mijn moeder en broers hoefden niet mee, het was alleen voor hem, en later pestten we hem dat hij ook wel het meest geschikt was voor de kerk. In zijn kamelenharen winterjas werd hij bij boekhandel Riemer aangezien voor een van hen (‘Wat kan ik voor u doen, dominee?’).

Maar lang schijnt hij de diensten niet te hebben volgehouden en al gauw nam hij het voortouw in de oprichting van de eerste openbare basisschool in het dorp, waar ik inderdaad nooit op maandag in de hoek heb hoeven staan.

Dat was het einde van onze pogingen ons aan te passen. Steeds meer deden we het tegendeel. Een van mijn eerste herinneringen is dat iemand met een grijze hoed op een grijs hoofd ons vanaf de straat bestraffend toespreekt omdat wij op zondag het gazon maaien en dat wij daar vervolgens, toegeknikt door onze moeder, lekker toch mee doorgaan. Voor het eerst klaarblijkelijk, het zal rond 1968 zijn geweest.

Niet lang daarna moet ook de tijd gekomen zijn dat mijn oudste broers hun haar lieten groeien en de consequenties daarvan mochten ondervinden toen hun op het Christelijk College Nassau-Veluwe te Harderwijk, waar ze inmiddels op de hbs zaten, op een dag de toegang werd ontzegd.

Wij vonden dat ontzettend grappig en praatten onze vader na. Ze dachten daar toch niet dat ze de jongens aan de leerplicht mochten onttrekken? Na een kort gesprek tussen ons vader en de rector zaten ze gewoon weer in de les en kort daarop, tot onze innige voldoening, had de halve school lang haar. Dat zou ze leren.

Ons vader had zich welwillend voorgenomen om op zondag naar de kerk te gaan

Achteraf gezien was ons gezin een toonbeeld van waar dit boek over gaat: de vloedgolf aan vernieuwingen die na de Tweede Wereldoorlog, vanaf de wederopbouw van de jaren vijftig, van het stedelijke leven naar het platteland rolde om daar een diepgaande transformatie af te dwingen.

Je moest met je tijd mee, klaar

Van vroom naar vrijzinnig of, nog verder, atheïstisch. Van agrarisch naar industrieel of, nog moderner, iets met ‘diensten’. Van de bakker en de slager naar de landelijke super. Met de steun van economen en met de lokroep van een televisie in de kamer, een koelkast in de keuken en een auto voor de deur. Afijn, een riedel die u ongetwijfeld kent en een ontwikkeling die met geen God meer viel te stoppen. Je moest met je tijd mee, klaar. Dat stond ook bij ons thuis wel vast. Het Ermelo dat overal Prot Chr voor schreef was het verleden, wij als import stonden voor de toekomst. Cijfers gaven ons gelijk, het dorp werd overspoeld door volk van buiten. ‘Achter het spoor’, te weten achter het station, had je de ‘gekken’, oftewel drie psychiatrische klinieken die patiënten en personeel uit heel het land betrokken.

‘In het bos’, net aan de andere kant van het dorp, lagen drie kazernes vol dienstplichtigen voor wie hetzelfde gold. En nu ik eraan terugdenk heeft het iets symbolisch dat hun stamkroeg, de Daisy Mill Bar, was gevestigd in de oude molen van het dorp, die na beschonken knokpartijen in de jaren zeventig tot op de grond toe afbrandde.

Werd dat soort symboliek toen al herkend? Dat de vernieuwing ook vernietiging betekende, van erfgoed en traditie en moraal? Het moet haast wel. Soms was er op het platteland verzet en nostalgie kwam in de mode, net als monumentenzorg en alles wat ‘ambachtelijk’ ging heten. Maar het bleef in de marge. Het deed niets af aan de mars van de vooruitgang, die ook los van alle welvaart zoveel moois te bieden had.

Vrijheid. Zelfontplooiing. Seks

Aan vrijheid. Zelfontplooiing. Afbraak van taboes. Ja, seks. Zelfs in ons dorp was in de vroege jaren zeventig ineens een seksshop te vinden. Beetje achteraf, schaars verlicht en schijnbaar door geen mens bezocht, maar met een etalage die ik toch wel niet als enige zal hebben uitgecheckt. Op een hoekje van de Pastorieweg, je verzint het niet. Sporen van de onrust die met al die nieuwigheden moet zijn meegereisd, herinner ik me alleen heel terloops en geheimzinnig. Bij ons in het blok, de villa’s langs de rand van het bos, bewoond door import die zo op het oog toch alles had voor een tevreden leven, hoorden we als kind soms kreten van de meest verterende woede. Ach, zei mijn moeder dan en knikte richting buurvrouw, zonder toelichting.

Of we vonden onder een rododendron een stapel sherryflessen. Dan knikte mijn moeder richting andere buurvrouw en zei dat we het maar moesten vergeten. Zoals we het ook moesten vergeten toen die buurvrouw voor een tijd achter het spoor bleek te verblijven, kennelijk niet voor het eerst, en weer een tijdje later toen ze niet meer thuis scheen te komen.

Zo diep greep de onrust van de nieuwe tijden in – en op den duur misschien nog dieper. In ons buurtje woonde een gezin waarvan mijn moeder naderhand besmuikt vertelde dat de ouders meededen aan een ‘sleutelclub’, een woord dat ik niet kende en dat u ook maar moet opzoeken. Mij viel als kind vooral op dat de moeder ’s zomers naakt door het huis liep.

Van een van de dochters werd gefluisterd dat ze zich weleens liet insluiten in de Generaal Spoorkazerne om de nacht door te brengen op een van de slaapzalen van de dienstplichtigen. Een andere dochter was juist wat verlegen, maar wist de buurt uiteindelijk nog heviger te schokken door een bestaanskeuze die geen mens voor mogelijk gehouden had. Ze werd boerin. Meer nog, ze werd christelijk.

De terugslag van de vrijheid, terug naar wat het dorp ooit was. Zelfs in een importwijk als de onze, die de nieuwe geest omarmde, en dat geeft te denken voor de terugslag die de oorspronkelijke dorpelingen wel niet zouden voelen. Stel je voor. Wat als die nieuwe geest zich dichter en dichter aan je opdringt met van alles wat je diepste overtuigingen bruuskeert?

Het duurde niet lang voor een dochter van een Ermelose predikant op haar zestiende moest bekennen dat ze zwanger was. Ze kwam tot het besluit het kind te houden, waar haar vader haar in steunde, maar toen bleek zijn kerkgemeente ook tot een besluit te zijn gekomen.

‘Dat noemt zich godverdomme christenen!’

Hij werd door de ouderlingen weggestuurd. Dus uit de pastorie gezet, met zwangere dochter en al. (‘Dat heet dan naastenliefde!’ foeterde mijn moeder in de keuken, tranen in de ogen. ‘Dat noemt zich godverdomme christenen!’)

Een onophoudelijk lawaai

Maar nog het diepst greep de vernieuwing in, vermoed ik achteraf, bij de oorspronkelijke dorpelingen die schoorvoetend in het nieuwe meegingen. Die zich lieten verleiden en soms verder van hun oude zekerheden afdreven dan ze zich ooit hadden kunnen voorstellen. Een vriendje van mij had een vader die voorzover ik weet een Veluwenaar was en vast dus ooit Prot Chr moet zijn geweest. Maar toen ik er over de vloer kwam ging hij nooit meer naar de kerk en sprak hij over beursberichten en chateauwijnen.

Hij was gescheiden van zijn eerste vrouw. Mijn vriendje was geboren uit zijn tweede, die zijn secretaresse was geweest en volgens boze tongen niet de eerste die hij veroverde – toevallig wel de eerste die hij zwanger maakte. Hij was kortom echt een man uit onze buurt en in mijn ogen niets bijzonders – tot een van de meest mysterieuze ogenblikken uit mijn kindertijd.

Ik ging logeren bij mijn vriendje, wij hielden elkaar uit de slaap en ik werd apart gelegd in een logeerkamer die grensde aan de slaapkamer van de ouders. Saai. Stil. Maar midden in de nacht schrok ik er wakker van een vreemd geluid. Het klonk ongrijpbaar ijl, vanuit een andere wereld, en het duurde even voor ik het herkende als een stem.

Van een man. Van de vader. Langgerekte, spookachtige a’s, die plotseling weer ophielden en daarna zo onwerkelijk werden dat ik er mijn vriendje later bijna niet naar durfde te vragen. Had ik dat echt gehoord? Het vriendje bleek er niet van op te kijken. Was gewoon zijn vader ja, die had dat ’s nachts altijd. Nachtmerries. Zodra die insliep riep hij om zijn moeder die er niet meer was. Maaah maaaaah. Dat geluid. Nu ik het opschrijf hoor ik het weer. Het is een toon die met de jaren eigenlijk steeds harder klinkt als ik mijn kinderjaren terugroep. Of als we bij Andere Tijden een aflevering maken die raakt aan het plattelandsleven en de vernieuwingen daar sinds de oorlog. Of als we die afleveringen uitwerken in het boek dat u in handen heeft.

Leest u de hoofdstukken, dan zult u vast vooral de onrust horen en het onophoudelijke lawaai van modernisering en versnelling. Maar als dat even stilvalt, op een onbewaakt moment, hoort u misschien toch ook iets van de stemmen die zich daarin haast niet hoorbaar konden maken en in de verborgenheid van stille uren onbegrepen klaagden.

Vijf voor twaalf voor de volkscultuur

Aan het begin van de vorige eeuw slaan volkskundigen alarm. De Nederlandse cultuur en tradities dreigen te verdwijnen. Ze trekken het land in om kleren en gebruiken vast te leggen en te verzamelen. In optochten en musea maakt het publiek kennis met oorijzers en spinnewielen. Maar het in kaart brengen van de volkscultuur is ook de start van de mythologisering ervan. Het blijkt soms meer te zeggen over nu dan over toen.

HET TRAMMETJE BAANT zich klingelend een weg door de Arnhemse bossen. De conducteur blaast op zijn fluitje. Enthousiast wijst hij op gebouwen die tussen de bomen opdoemen. ‘Hier ziet u straks het kruisgebouw uit Wessem in Noord-Limburg, de wijkverpleegster voor de deur. Binnen is de geur van vroeger nog aanwezig. Daar de Limburgse boerderij met binnenplaats. En dit zijn de weverswoningen uit Tilburg, en de brouwerij waar echt bier wordt gebrouwen. U kunt het proeven, u kunt het kopen, u kunt het ook drinken in Brabants boscafé De Goede Moordenaar.’

In 2016 trok het Openluchtmuseum meer dan een half miljoen bezoekers. Het is ‘de wet van Voskuil’, weet Gerard Rooijakkers, oud-Hoogleraar Nederlandse etnografie. Die schrijver en volkskundige wist: gaat het goed met Nederland, dan heeft het museum het moeilijk. Is er crisis, dan stromen de bezoekers naar Arnhem.

Zaanse huisjes in het Openluchtmuseum.

Interesse in de eigen geschiedenis gaat met vlagen. Hoe dieper het onbehagen over het moderne leven, hoe sterker we gaan terugzoeken. Want in moeilijke tijden groeit het verlangen naar een ideaal verleden, een pure, onbedorven, eigen cultuur – die we zo nodig zelf uitvinden. Het is een spagaat die hoort bij een snel veranderende wereld. Het verklaart wellicht de huidige interesse in geschiedenis en de opleving van nostalgie naar de jaren vijftig – de jeugdjaren van de babyboomers. Een eeuw geleden was er iets soortgelijks aan de hand. Onder druk van modernisering en oorlog beleefde met name de interesse in de Nederlandse volkscultuur een enorme groei. Het leidde bijvoorbeeld tot de oprichting van een tentoonstelling over onze volksaard: het Openluchtmuseum. Aan dat museum is mooi af te lezen hoe de historische belangstelling verder golft.

In moeilijke tijden groeit het verlangen naar een ideaal verleden

Genieten van vroeger dagen

Begin twintigste eeuw moderniseert Nederland in rap tempo. Met de komst van de auto wordt het land steeds kleiner, de telefoon brengt mensen dichter bij elkaar. Door massaproductie en confectiekleding is Nederland steeds uniformer. De steden groeien, en het platteland loopt leeg. Volkskundigen, zowel amateurs als wetenschappers, zien het met argusogen aan. Zullen oude volksgebruiken, plattelandstradities en klederdrachten nu verdwijnen? De belangstelling voor volksgeloof en -literatuur, ambachten, feesten, klederdrachten en dialecten groeit. In 1915 publiceert de Nijmeegse hoogleraar Schrijnen het standaardwerk De Nederlandse volkscultuur.

Enkele jaren eerder heeft een aantal particulieren de Vereeniging Nederlandsch Openluchtmuseum opgericht, naar Scandinavisch voorbeeld. Ze pachten landgoed De Waterberg in Arnhem, en brengen er zes gebouwen naartoe. Op 18 juli 1918 openen de poorten. Het is een nieuw soort museum: de collectie staat niet in vitrines, maar levensecht opgesteld in een oorspronkelijke omgeving van authentieke huizen en boerderijen.

SCHEDELS

Zelfs de schedels van de Markers, met het opvallende achteruitwijkende voorhoofd, leiden tot de wildste theorieën. Hier was de Batavus Genuinus gevonden, de missing link. De Ware Bataaf, de echte Nederlander. Gelukkig wordt het raadsel van de achteruitwijkende voorhoofden in 1912 ontrafeld door een Nederlandse antropoloog: ze zijn het gevolg van de strak over het hoofd getrokken mutsjes die de Marker kinderen, zowel jongens als meisjes, al in de wieg op krijgen en tot hun zevende jaar moeten dragen.

Katknuppelen op de najaarskermis in De Gouwe, 1948.

Zoals directeur Van Erven Dorens het verwoordt: ‘Het publiek staat hier plotseling in verrukking voor iets nieuws en geniet hier en daar van herinneringen uit vroeger dagen. Een zucht naar het verleden valt samen met het genot van een stuk poëzie, dat hier is uitgestald. Het trouwe beeld uit het leven van den oude tijd verkregen, weegt op tegen vele en lange uitleggingen.’

De ziel der natie

Maar het gaat de volkskundigen niet alleen om behoud van volkscultuur. Die heeft volgens hen nog steeds waarde voor de samenleving. Ze staat model voor een ideaal, een ‘zuivere’ cultuur die als tegenwicht moet dienen voor de zedeloze, materialistische invloeden van de stad.

De moderne burger moet de normen en waarden van de ‘volkseigen’ plattelandscultuur leren. Die geeft inzicht in de oorsprongsgeschiedenis van de Nederlander. Door oogstgebruiken, volksdansen of streekdrachten te bestuderen en onder de aandacht te brengen, willen volkskundigen de eenheid van ‘het Nederlandse volk’ versterken. Schrijnen beschrijft het zo: ‘De volkskultuur is de ziel der natie. Blijft deze in wezen, ongeacht het ruwe van vele harer bestanddeelen, kerngezond en krachtig genoeg om aan de hoogere beschaving steeds nieuw voedsel te schenken, dan blijft het nationale organisme ook krachtig genoeg, om voldoende weerstand te bieden aan de aanlokkingen eener vreemde landskultuur, die moet voeren tot het verlies van eigen zelfstandigheid.’

Jan Vaessen, directeur van het Openluchtmuseum tussen 1990 en 2008: ‘Het was een romantisch terugverlangen naar een Nederland zoals het ooit was, zoals het goed was. In de beleving van die tijd. Het was nostalgie. Heel hoog opgespeelde nostalgie.’

‘Heel het platteland in gala!’

Een jaar na de opening van het museum, begin september 1919, ziet het centrum van Arnhem zwart van de mensen. Ze zijn gekleed op hun paasbest. Vrolijk kijken ze in de camera en zwaaien met hoeden en zakdoeken. Duizenden Nederlanders zijn naar Arnhem gekomen om er het Vaderlandsch Historisch Volksfeest mee te maken. Drie dagen lang wordt er in de stad en op het terrein van het Openluchtmuseum een keur aan historische taferelen, plattelandsfolklore en oude gebruiken vertoond. Een feest van de volkscultuur. Het is een bont gezelschap van Urker vissers, Twentse spinsters en Alkmaarse kaasdragers op boten en karren – iedereen in klederdracht. De folkloristische canon van 1919 glijdt aan de ogen voorbij. Bedenker van het grootse evenement is de Amsterdamse volkskundige D.J. van der Ven. Na de onrust van de Eerste Wereldoorlog moeten Nederlanders uit diverse regio’s samenkomen om, gehuld in traditionele streekdracht, de vrede te vieren en te getuigen van ‘nationale eenheid in verscheidenheid’.

Hoogtepunt is de grote folkloristische optocht van het museumterrein door de stad naar het terrein van voetbalvereniging Vitesse. Afvaardigingen van alle provincies doen mee. De deelnemers dragen klederdracht en de bijna drie kilometer lange stoet wordt gevolgd door duizenden toeschouwers. Zelfs in de voortuintjes van de Arnhemse huizen zijn tribunes gebouwd.