INHOUD

Ten geleide

KIM BOOTSMA

Nu echt geïntegreerd? Een geschiedenis van vrouwelijke militairen in de Nederlandse krijgsmacht (1943-2019)

JEROEN PUNT

Made in Holland. Harnasproductie in de noordelijke Nederlanden, 1600-1675

NIEUW IN DE COLLECTIE

•Protestaffiches uit de Koude Oorlog, Alfred Staarman

•De ereprijs van de Koninklijke Militaire Academie voor A.E. von Brücken Fock, Mathieu Willemsen

LEON HOMBURG

‘You cannot keep those damned Dutchmen out of anything’ De inzet van de kanonneerboot Hr.Ms. Flores vóór, tijdens en na D-Day

WOUT DRESCHLER

Het geweer van Paravicini di Capelli dat zijn doel miste

NIEUW IN DE COLLECTIE

•Strak in het pak. Een model van het patrouillevaartuig Zr.Ms. Holland (2012-), Leon Homburg

•Een mantelhelm uit de Coendersborg, Jeroen Punt

HERMAN ROOZENBEEK

Een ‘schaap in wolfsvacht’? De Koninklijke Marechaussee, de Rijkspolitie en de ‘uniformkwestie’, 1945-1959

LOUIS PH. SLOOS

Verstoken van de vlijende attentie der natie. De Waterlooheld Hendrik Detmers en zijn strijd voor waardering

NIEUW IN DE COLLECTIE

•De uitrusting van marinier 1 Thomas, een NLMARSOF-operator in Mali, 2015, Casper van Bruggen

•Een Amerikaans zomertenue voor een Nederlandse medewerkster Ontwikkeling & Ontspanning, Paul van Brakel

MATHIEU WILLEMSEN

De nalatenschap van kapitein Lagerwerff. Hoe de Eerste Wereldoorlog het neutrale Nederland aantikte

DIRK STARINK

Fokkers laatste tweedekker-gevechtsvliegtuig. De Fokker C.X van de Luchtvaartafdeeling in het Nationaal Militair Museum

NIEUW IN DE COLLECTIE

•Een Vliegerkruis en persoonlijke documenten van luitenant Paul Leo Zeijdel (1917-1943), Mathieu Willemsen

•Meer dan 3500 afbeeldingen van Nederlandse kazernes, Louis Ph. Sloos

PAUL VAN BRAKEL

‘Wie geeft wat hij heeft, is waard, dat hij leeft’. De SS-Freiwillige Legion Niederlande

CASPER J. VAN DIJK

De ontwikkeling van de hellebaard in gebruik en vorm

Summaries

Over de auteurs

Colofon

TEN GELEIDE

In 2019 viert het Nationaal Militair Museum (NMM) alweer zijn eerste lustrum, net als de Stichting Vrienden van het NMM. Vanwege dit heugelijke feit zijn de handen ineengeslagen om dit vijftigste nummer van Arma uit te brengen, dat daarmee zijn tiende lustrum beleeft!

Arma is een voorzetting van Armamentaria, dat in de wandelgangen al ‘Arma’ werd genoemd. De laatste aflevering hiervan is in 2014 verschenen onder de vlag van het NMM. Daarvoor betrof dit een publicatie van het Legermuseum in Delft. De uitgave wordt nu voortgezet onder de naam Arma. Jaarboek Nationaal Militair Museum, terwijl ook aan de inhoud wordt bijgedragen vanuit de drie andere Defensiemusea.

Uit het hoge tempo waarin deze uitgave kon worden gevuld met interessante bijdragen in relatie tot de collecties van de Defensiemusea, kan worden geconcludeerd dat Arma in een behoefte voorziet. De uitgever is ook enthousiast en zal zorgen dat het boek onder een breed publiek wordt verspreid. Het NMM hoopt zodoende nog meer mensen te bereiken. We willen laten zien dat we veel meer in huis hebben dan we kunnen tonen aan het publiek. Er liggen omvangrijke collecties in de depots. En door tentoonstellingen, onderzoek en verwervingen wordt continu nieuwe kennis en informatie gegenereerd. Veel meer dan doorgaans verteld kan worden. Uit deze Arma blijkt hoe divers en interessant de collecties zijn. Specialisten presenteren diverse ‘vondsten’ en belangrijke onderzoeksresultaten. Ook bij mensen om het museum heen is als vanouds veel kennis aanwezig over objecten en deelcollecties, waarvoor ook ruimte is.

Iedereen met interesse voor militaire geschiedenis en ‘militaria’, vaderlandse geschiedenis en kunst en cultuur, vindt in deze uitgave iets van zijn of haar gading. De bijdragen bestrijken een periode van de middeleeuwen tot heden en er is aandacht voor alle vier de krijgsmachtdelen. We beginnen bovendien met een actueel onderwerp, 75 jaar vrouwen in de krijgsmacht. Daarna is er aandacht voor de Nederlandse harnasproductie, en komen we via de rol van de kanonneerboot Hr.Ms. Flores vóór, tijdens en na D-Day uit bij een nieuw ontdekt Nederlands geweermodel uit de achttiende eeuw. Na een bijdrage over uniformering van de Marechaussee na de Tweede Wereldoorlog worden we weer mee teruggenomen naar het slagveld van Waterloo in verband met de rol die Hendrik Detmers daar speelde. Een sprong vooruit in de tijd brengt de lezer vervolgens naar de Belgisch-Nederlandse grens tijdens de Eerste Wereldoorlog, waar toen van alles gebeurde. Een kleine stap voorwaarts in de tijd volstaat voor het volgende artikel over de Fokker C.X, dat ons via de Nederlandse SS bij het laatste stuk brengt over hellebaarden, waarmee we weer terug zijn in de middeleeuwen. Tot slot is er aandacht voor bijzondere objecten of complete verzamelingen die nieuw in de collectie zijn van de musea. Kortom, Arma bevat veel munitie!

Graag spreek ik mijn dank uit aan de auteurs, en wel in het bijzonder aan de externe auteurs, net als aan de redactie en de uitgever.

Veel lees- en kijkplezier toegewenst!

Paul M.L. van Vlijmen,

directeur Nationaal Militair Museum.

Een marketentster die treurt om haar gesneuvelde man. Dit schilderij is gebaseerd op een fragment uit het dagboek van G.J.W. van de Wetering, een soldaat uit Zwolle die deelnam aan de Russische veldtocht en meevocht bij Waterloo, waarin hij vertelt over een marketentster die kort na de bevalling van haar kind wanhopig op zoek is naar haar echtgenoot.
Olieverfschilderij, J.J. Eeckhout, 1826. Inv.nr. 121332.

KIM BOOTSMA

Nu echt geïntegreerd?

Een geschiedenis van vrouwelijke militairen in de Nederlandse krijgsmacht (1943-2019)

In 2019 stond het Ministerie van Defensie stil bij de viering van ’75 jaar vrouwen bij de krijgsmacht’. Aansluitend op deze viering, geeft dit artikel een overzicht van hoe de integratie van vrouwen in de Nederlandse krijgsmacht sinds de komst van de eerste vrouwelijke militairen in de jaren veertig is verlopen en welke moeilijkheden zij daarbij allemaal te overwinnen hebben gehad.

In oktober vorig jaar maakte het Ministerie van Defensie bekend dat ook het allerlaatste bolwerk binnen de Nederlandse krijgsmacht dat nog voor vrouwen gesloten was, de Onderzeedienst, binnenkort voor vrouwen zou worden opengesteld. Hoewel in eerste instantie was bepaald dat vrouwen pas in 2027, met de aanschaf van nieuwe onderzeeboten, konden toetreden tot de Onderzeedienst, werd besloten vooruitlopend daarop alvast met een pilot te beginnen en in 2019 de eerste vrouwen met de Zr.Ms. Zeeleeuw te laten meevaren.¹ Een jaar eerder was ook het Korps Mariniers, het andere onderdeel dat sinds de gelijkstelling van mannelijke en vrouwelijke militairen in 1979 nog voor vrouwen gesloten was gebleven, al opengesteld voor vrouwen. Bij beide besluiten waren de reacties gemengd. Sommigen zagen in de openstelling kansen voor bestaande wervingsproblemen, anderen waren vooral bang dat de komst van vrouwen de gevechtskracht van de eenheden en de onderlinge band van ‘mannen onder elkaar’ zou ondermijnen. ‘Een vrouw in deze mannenwereld leidt al snel af,’ gaf een van de mariniers aan, ‘dat wil je niet op het kamp, maar al helemaal niet in gevechtssituaties.’²

Met het besluit om voortaan ook vrouwen toe te laten tot het Korps Mariniers en de Onderzeedienst kwam een einde aan een proces dat al tijdens de Tweede Wereldoorlog in gang was gezet, toen de Nederlandse vrouwenkorpsen werden opgericht en een begin werd gemaakt met de integratie van vrouwelijke militairen in de Nederlandse krijgsmacht. Ook die gebeurtenis leverde nogal wat onrust en discussie op. Waren vrouwen wel geschikt voor militaire dienst? Moest er nu ook een dienstplicht voor vrouwen komen? En zou dat wel goed gaan, mannen en vrouwen zó dicht op elkaar? Aansluitend op de tentoonstelling in het Nationaal Militair Museum (NMM), zal dit artikel een overzicht geven van de weg die vrouwelijke militairen sinds de jaren veertig hebben afgelegd. Het zal laten zien dat deze weg niet altijd even makkelijk is geweest en dat vrouwelijke militairen van begin af aan te maken hebben gehad met kritiek, weerstand en vooroordelen, zowel van binnen, als buiten de krijgsmacht.

Vergeten strijdsters

Voordat we inzoomen op de manier waarop die positie van vrouwelijke militairen sinds de Tweede Wereldoorlog is veranderd, is het van belang om kort stil te staan bij de periode daarvoor. Want hoewel lange tijd werd gedacht dat vrouwen geen rol van betekenis speelden in de geschiedenis van het krijgsbedrijf en pas tijdens de twee wereldoorlogen hun ‘intrede’ deden in Westerse krijgsmachten, hebben historici in de afgelopen jaren laten zien dat dit beeld niet klopt, maar dat ook al lang voor de twintigste eeuw vrouwen deel uitmaakten van militaire organisaties en daar belangrijke militaire taken vervulden.

Deze vrouwen waren echter niet als soldaat in dienst, maar maakten, vaak als partner of echtgenote van een soldaat, deel uit van de legertros. Deze legertros vormde het ‘civiele deel’ van het leger en bestond uit bakkers, handelaren, karrevoerders, smeden en andere lieden die met de legers op campagne meetrokken. Met name in de periode voor de zeventiende eeuw, toen soldaten voor allerlei zaken nog vooral op zichzelf waren aangewezen, vervulden de vrouwen in de legertros belangrijke logistieke taken. Naast het wassen en repareren van kleding, het bereiden van maaltijden en het verzorgen van gewonden, waren het vaak de vrouwen die door middel van handel (of plunderen wanneer de omstandigheden dat toelieten) soldaten van voedsel en drank, gevechtskleding, en soms zelfs wapens voorzagen (de term ‘marketentster’ als verkoopster van waren is hiervan afgeleid).³ Volgens de gerenommeerde militair historicus John Lynn, die in 2008 als een van de eersten een uitvoerig boek over de geschiedenis van wasvrouwen en marketentsters schreef, konden vroegmoderne legers niet effectief oorlog voeren zonder de diensten van deze vrouwen.⁴

Hoewel door toenemende professionalisering het aantal vrouwen dat de legers vergezelde in de loop van de zeventiende en achttiende eeuw afnam, zouden wasvrouwen en marketentsters nog tot in de negentiende eeuw deel uitmaken van Europese legers. Daar bleven zij het gat vullen tussen dat wat de soldaten nodig hadden en dat wat de staat kon leveren. Ook de Nederlandse krijgsmacht zou tot het einde van de negentiende eeuw officieel wasvrouwen en marketentsters in dienst hebben. Hoewel er nog maar weinig bekend is over deze vrouwen – het onderzoek naar hen staat nog in de kinderschoenen – weten we wel, onder andere op basis van objecten die bij het NMM worden bewaard, dat een deel van hen nog aanwezig is geweest bij de Russische Veldtocht (1812), de Slag bij Waterloo (1815) en de Tiendaagse Veldtocht (1831), en dat ook zij daar werden bloot gesteld aan de gevaren die oorlogvoering in die tijd met zich mee bracht.⁵ De penning op pagina 12 laat bijvoorbeeld zien dat er ook vrouwen waren ingedeeld bij de Nederlandse legereenheden die in de jaren 1830-1832 de Citadel van Antwerpen tegen het Franse leger en Belgische opstandelingen moesten verdedigen. Toen na zware bombardementen de citadel in december 1832 in handen van de opstandelingen viel, werden alle overlevenden als krijgsgevangenen naar de Franse plaats Saint-Omer afgevoerd. De inscripties op de penning laten zien dat ook de vrouw waartoe deze penning behoorde destijds als krijgsgevangene werd meegevoerd. Ook zij zal, net als de mannen, een aantal maanden onder barre omstandigheden zijn vastgehouden, om vervolgens weer de kilometerslange tocht naar huis te voet te hebben moeten maken.

Ook andere objecten in de collectie van het NMM, waaronder uniformen, schilderijen en jenevervaatjes, herinneren ons aan de aanwezigheid van wasvrouwen en marketentsters in het Nederlandse leger (zie afbeelding op pagina 13). Dat de bijdragen van deze vrouwen uiteindelijk in de vergetelheid zijn geraakt, is op zich niet heel gek. Na de Belgische Opstand en de splitsing van Nederland en België, veranderde de samenstelling van de Nederlandse krijgsmacht en kreeg het leger een min of meer permanente status met gelegerde militairen op kazernes. Door de komst van een menage stelsel, waarmee de voorziening van voedsel verzekerd was, werd de functie van marketentster als verkoopster van eet- en drinkwaren overbodig. Toen in 1899 werd besloten om het wassen en reinigen van kleding uit te besteden aan particulieren, verdween de wasvrouw van het toneel.⁶ Hierdoor zal het voor de meeste mensen in de late negentiende/vroege twintigste eeuw, toen militaire geschiedenis als academisch discipline langzaam vorm begon te krijgen, ook hebben geleken alsof vrouwen nooit deel hadden uitgemaakt van militaire organisaties. Daarnaast zou de geringe interesse die militair historici in die tijd überhaupt hadden voor militaire logistiek – de focus lag vooral op veldslagen en generaals –, ge com bineerd met een male bias ervoor zorgen dat al die vrouwen die in het verleden het leger op de been hielden, langzaam uit beeld verdwenen.

Draagpenning van een wasvrouw van het 3e Bataljon 3e Compagnie van de 10e Afdeling Infanterie, Nederland, 1830-1833. Inv.nr. 128893.

Van wasvrouw tot militair

Hoewel de oprichting van de eerste vrouwenkorpsen dus niet zozeer de ‘intrede’ van vrouwen in de Nederlandse krijgsmacht betekende (maar wellicht eerder de ‘terugkeer’), wil dit niet zeggen dat de vrouwenkorpsen geen bijzonder fenomeen waren. Zoals gezegd had de Nederlandse krijgsmacht in het begin van de twintigste eeuw geen vrouwen meer in dienst, en ook in het algemeen was het aantal vrouwen in het vooroorlogse Neder land dat buitenshuis werkte maar heel gering. Het negentiende-eeuwse Victoriaanse ideaal van de vrouw die thuis voor man en kinderen zorgt en de man die buitenshuis het geld verdient, was nog sterk verankerd in de vooroorlogse Nederlandse maatschappij en had tot een vrij strikte arbeidsverdeling tussen mannen en vrouwen geleid. De inzet van vrouwen in de krijgsmacht zou dan ook flink wat losmaken in de Nederlandse samenleving.

Marketentstervat van het Regiment Rijdende Artillerie. Inv.nr. 123602.

Uit eindelijk zouden er tijdens de Tweede Wereldoorlog drie Nederlandse vrouwenkorpsen worden opgericht: het Vrouwen Hulpkorps (VHK), de Marine Vrouwenafdeling (Marva) en het Vrouwenkorps van het Koninklijk Nederlandsch Indisch Leger (VK-KNIL). Het VHK en de Marva zijn beide in Londen opgericht, het VK-KNIL in Melbourne, Australië. Hoewel de militaire autoriteiten al in 1941 even kort hadden nagedacht over het inzetten van vrouwen in militair verband ter vervanging van dienstplichtige mannen, zijn het vooral de vrouwen van de Bond van Nederlandsche Vrouwen in Groot-Brittannië die van betekenis zijn geweest voor de oprichting van deze korpsen. Deze Bond was in juli 1942 door Corinne M.L. van Boetzelaer (de latere eerste officier van de Marva), Betsy Kiek-Wolffers en Hilda van Praag-Sanders opgericht met het doel alle Nederlandse vrouwen die zich in het vrije Engeland bevonden bij elkaar te brengen en in te zetten voor relief work in het kader van de oorlog. Voor dit werk zouden vrouwen, met hun ‘natuurlijke’ aanleg voor zorgen, uitermate geschikt zijn en bovendien was hulp hard nodig. Gedurende de oorlog zouden de vrouwen van de Bond allerlei activiteiten ondernemen, waaronder het organiseren van collectes en taal- en kookcursussen, het opzetten van ‘war nurseries’ (kinderopvang) en het bieden van hulp aan noodhospitalen. In de loop van 1943 kwamen daar de voorbereidingen voor het opzetten van een vrouwenhulpkorps bij. In navolging van de Britse vrouwen, die al in de Eerste Wereldoorlog ervaring hadden opgedaan met militaire vrouwenkorpsen en die ook nu op grote schaal werden geworven, waren de vrouwen van de Bond op het idee gekomen om ook een Nederlands vrouwenkorps op te richten. Dit korps zou, zodra de bevrijding nabij was, de regering bij kunnen staan bij de opvang van vluchtelingen, het uitdelen van voedsel en kleding, de bestrijding van schurft en andere vormen van sociale hulpverlening. Een korps, kortom, ‘dat een schakel kon zijn tussen degenen, die de relief van Nederland in de vrije wereld hadden voorbereid en degenen, die de relief in bevrijd Nederland zouden brengen,’ zoals Van Boetzelaer later zou schrijven.⁷

VK-KNIL-soldate Catharine J.J. Dencher, de eerste officier van het VK-KNIL. Olieverfschilderij, Samuel B. Baker, 1944. Inv.nr. 056847.

Omdat de Bond niet over de financiële middelen beschikte om zelf een korps op te richten, zag het zich genoodzaakt hulp van buitenaf in te schakelen. Die hulp kwam van de toenmalige minister van Oorlog, Otto van Lidth de Jeude, die het idee van een vrouwenkorps dat ondersteunende taken zou uitvoeren wel zag zitten. Uit de dagboeken die de minister tijdens zijn tijd in Londen bijhield blijkt dat hij zelfs heeft overwogen om een dienstplicht voor vrouwen in te voeren. Volgens dit plan zouden alle Nederlandse vrouwen in Groot-Brittannië tussen de 17 en 44 jaar verplicht worden tot ‘non-combattante dienst’ of maatschappelijk werk in militair verband. Hiermee ging de minister een stuk verder dan de Bond, die het inzetten van vrouwen in militair verband wel accepteerde, maar toch sterk de voorkeur gaf aan vrijwilligheid en beperking tot humanitaire taken. Hier zouden ‘vrouwelijk initiatief en vrouwelijke capaciteiten’ het beste tot hun recht komen, aldus de Bond.⁸ Ook binnen de ministerraad stuitte het plan van Van Lidth de Jeude op bezwaren. Op 23 maart 1943 schreef hij in zijn dagboek:

In den Ministerraad kelderde mijn voorstel om de vrouwen te verplichten dienst te doen in militair verband, als een baksteen. Niemand sprak zich ten gunste daarvan uit. Om verschillende motieven, de meeste waarvan klets. […] Niemand, die denkt aan een uiterste krachtsinspanning. Elkeen bevreesd, dat hem zijn personeel wordt afgenomen en elkeen denkt aan zijn eigen belangen. […] Men wil nu trachten mij te bewegen tot instelling van een vrijwilligerscorps, maar daaraan denk ik niet.⁹

Een dienstplicht voor vrouwen mocht dan van tafel zijn, de plannen voor een vrouwenkorps bleven overeind. Hoewel in eerste instantie was besloten om – in lijn met de wensen van de Bond – een vrouwenkorps onder het vaandel van het Rode Kruis op te richten, werd er uiteindelijk toch voor gekozen om het korps in militair verband te plaatsen. Dit had te maken met een eis van het Britse War Office, die de overtocht van alle geallieerde eenheden naar het vasteland regelde. De Britten waren bereid de oversteek van de vrouwen, samen met die van de andere Nederlandse eenheden, te faciliteren, mits het korps een militaire status zou krijgen. Op 20 december 1943 werd hiertoe door de minister van Oorlog de zogenoemde hulpkorpsbeschikking uitgevaardigd. Hiermee konden de eerste vrouwen een arbeidsovereenkomst bij het Vrouwen Hulpkorps (VHK) tekenen.¹⁰

Hoewel in deze periode de nadruk nog steeds lag op de sociale functie van het korps, kreeg het VHK in de loop van 1944 steeds meer het karakter van een militaire organisatie. Zo werden de VHK-sters vanaf februari in militaire trainingskampen (nabij Wolverhampton) opgeleid en kregen zij een militaire rang. In april werd een salariëring naar functie ingevoerd (onder het Rode Kruis zou deelname op vrijwillige basis geschieden) en trad een vaste staf aan. In juli werd de hulpkorpsbeschikking gewijzigd en kwam het korps officieel onder de Landmacht te staan. Toen de eerste VHK-sters in november 1944 in Nederland aankwamen, werden zij dan ook voor meer dan alleen sociaal-humanitaire taken ingezet. Zo beschikte het VHK over een eigen transportcolonne waarmee het voedsel en kolen naar verschillende militaire eenheden kon vervoeren, en vervulden de VHK-sters diverse huishoudelijke en administratieve taken. De Marva, de Marine Vrouwenafdeling die in oktober 1944 was opgericht, zou zelfs helemaal niet voor sociaal-humanitaire taken worden ingezet. De Marva’s, zo was de bedoeling, zouden vooral de administratieve en ondersteunende taken van de mannen overnemen zodat deze vrij konden komen voor dienst op de varende vloot.¹¹

‘Zedelijke gevaren’

Hoewel voor de meeste VHK-sters de militarisering van het korps niet direct een probleem lijkt te zijn geweest – ‘Ik was naar Londen gekomen om iets voor ons land te doen en als ik daarvoor soldaat moest worden, dan was dat best,’ stelde een VHK-ster bijvoorbeeld¹² – was niet iedereen blij met de manier waarop het korps voortaan georganiseerd zou worden. Joan Elford, een VHK-ster van het eerste uur, diende naar aanleiding van de veranderingen binnen het korps in augustus 1944 haar ontslag in. In haar ontslagbrief schreef ze dat ze niet had gedacht dat de militarisering van het korps zo ver zou gaan:

When I was at Wolverhampton this time, however, the difference was very noticeable and I didn’t feel at all happy. I felt this wasn’t what I had volunteered for. I didn’t realise that we were to have ranks to the extent that there are at the moment; that the Staff should be recognized as officers […] I can understand that there must be discipline, but somehow the whole atmosphere is so much changed. What had been done before in a spirit of co-operation and friendship is now done by order.¹³

Ook vanuit de Nederlandse samenleving zelf zou er flink wat kritiek komen op de komst van de militaire vrouwenkorpsen. Deze kritiek richtte zich niet per se op het werk dat de vrouwen deden – met uitzondering van het rijden op vrachtwagens lagen de werkzaamheden van de vrouwenkorpsen vooral in het verlengde van wat vóór de oorlog ook al gezien werd als geaccepteerde bezigheden voor vrouwen – maar veel meer op het feit dat dit werk zich nu binnen een militaire mannensamenleving zou voltrekken. Een kleine groep vrouwen te midden van zo veel jonge mannen, dat móest wel fout gaan, zo was de gedachte. De waarnemend burgermeester van het in Noord-Brabant gelegen Schijndel zou in die context bijvoorbeeld schrijven dat aan dienstneming van vrouwen en meisjes ‘groote bezwaren’ waren verbonden, ‘gelet op de verwildering der zeden’:

In het algemeen zijn zij moreel niet sterk en flink genoeg om te worden blootgesteld aan kazerneleven en wat daaraan vastzit. […] Ik vrees dat bij terugkeer in het normale leven van onze Schijndelsche vrouwelijke jeugd, zij niet meer zullen blijken te zijn die vrouwen en meisjes waarmede onze mannen en jongens degelijke gezinnen kunnen opbouwen, waaraan juist dan onze Maatschappij behoefte zal blijken te hebben.¹⁴

Ook de kerken, die in grote delen van Nederland nog veel invloed hadden, vreesden voor de ‘godsdienstige’ en ‘zedelijke gevaren’ bij het in dienstnemen van jonge vrouwen. Vooral de Marva, die nog meer dan het VHK ‘in de soldatensfeer’ beoogde betrokken te worden, was de geestelijken een doorn in het oog. Verschillende bisschoppen weigerden mee te werken aan de wervingscampagne die het Ministerie van Marine vanaf begin 1945 voor de Marva had opgezet. De deken van Hulst zou zelfs een totaalverbod voor katholieke vrouwen om zich aan te sluiten bij de Marva instellen.

Hoewel er bij jonge vrouwen zelf wel animo bestond om zich aan te melden bij een van de vrouwenkorpsen, waren het VHK, de Marva en het VK-KNIL ook bij het algemene publiek niet altijd even populair. De journalist Gerrit Jan van Heuven Goedhart, die in juni 1944 vanuit bezet gebied naar Londen was ontsnapt en een maand later tot minister van Justitie was benoemd, stelde dat de vrouwenkorpsen bij de bevolking herinneringen opriepen aan de ‘verfoeilijke ‘grijze muizen’ der Duitsers’ [de Duitse vrouwenkorpsen], en dat ook hijzelf er niet aan moest denken om zijn eigen dochter tot zo’n korps te laten toetreden.¹⁵ Vooral toen de eerste vrouwen naar Indonesië werden gezonden, en er in de kranten berichten verschenen over vermeend wangedrag van vrouwelijke en mannelijke militairen, zagen de vrouwen zich geconfronteerd met vooroordelen en beledigingen. Niet zelden kregen de vrouwen scheldwoorden als ‘officiersmatras’, en ‘hunkerbunker’ (voor hun huizen) naar hun hoofd.

Beëdiging van een vrouwelijke officier. Leger Film- en Fotodienst, 1952. Inv.nr. 00145844.

Een duur ‘grapje’

Aan het einde van 1946, toen de toestand in Nederland inmiddels redelijk genormaliseerd was, zou er ook binnen de Nederlandse politiek worden gediscussieerd over de vrouwenkorpsen. Hoewel het tijdelijk toelaten van vrouwen tot de krijgsmacht in tijden van oorlog nog wel geaccepteerd kon worden, was het permanent handhaven van militaire vrouwenkorpsen, waaraan op dat moment binnen de militaire top al werd gedacht, voor velen ontoelaatbaar. ‘Gaarne zouden wij van den Minister vernemen’, stelde ARP-woordvoerder Anton Roosjen op 26 november 1946, welke die onmisbare taak is, welke deze vrouwkens te vervullen hebben. Dat zij in oorlogstijd ingeschakeld werden ter besparing van mannelijke krachten, kunnen wij verstaan, maar dat zij in vredestijd onontbeerlijk geacht moeten worden voor recruteering, opleiding, registratie en mobilisatievoorbereiding zou nog bewezen moeten worden. De buitenlandsche import van dit instituut kan ons weinig bekoren, hoe bekoorlijk de samenstellende deelen op zich zelf ook mogen zijn.’¹⁶

Ook andere politici waren sceptisch over de meerwaarde van vrouwenkorpsen in vredestijd. Niet alleen vanwege de zedelijke gevaren, maar ook vanwege de kosten. KVP-woordvoerder Gustave Ruijs de Beerenbrouck stelde bijvoorbeeld dat naast de ‘moreele bezwaren’, ‘dit damesonderdeel’ waarschijnlijk vooral ‘buitengewoon hooge kosten’ met zich mee zou brengen. Hij wilde in ieder geval wel van de minister horen hoeveel ‘dit grapje’ ons precies zou kosten.¹⁷

Toch kozen de ministers van Oorlog en Marine er voor om de vrouwenkorpsen te handhaven. De vrouwelijke hulpkrachten waren hard nodig bij de administratieve en verplegende afdelingen van de krijgsmacht, vooral met het oog op de oorlog in Indonesië die nog steeds gaande was. Bovendien achtten de ministers de zedelijke gevaren in de krijgsmacht niet groter dan de gevaren waaraan vrouwen op kantoor of in de fabriek werden blootgesteld. ‘Integendeel’, zo staat in de memorie van antwoord te lezen, ‘doordat zij onder strenge discipline staan en voortdurend gecontroleerd worden, zijn die gevaren voor hen tot een minimum teruggebracht.’¹⁸ Uiteindelijk werden in 1951 de bestaande vrouwenkorpsen omgevormd tot permanente beroepskorpsen. Op 30 oktober 1951 werd hiertoe het VHK vervangen door de Milva, de Militaire Vrouwen Afdeling. De Marva werd op 1 juli 1952 omgevormd tot een professioneel korps en voor de luchtmacht werd in 1955 een eigen vrouwenafdeling, de Luva, opgericht. Het VK-KNIL was eerder al, op 26 juli 1950, tezamen met het gehele KNIL opgeheven.

Dagelijks tenue van een officier der geneeskundige dienst van de Milva, circa 1954. Inv.nr. 052791-2.

Hoewel de vrouwenkorpsen nu een vast onderdeel van de Nederlandse krijgsmacht uitmaakten, betekende dat niet dat daarmee de problemen voorbij waren. Nog tot de opheffing van de Milva, Marva en Luva in 1982 zou het nut van de afzonderlijke vrouwenafdelingen meerdere malen in twijfel worden getrokken en hield de kritiek op de ‘hoge kosten’ van de korpsen aan. Vooral het grote verloop binnen de korpsen, en het geringe aantal aanmeldingen maakte dat men zich afvroeg of de gedane investeringen (denk aan speciale huisvesting, kleding en scholing) wel het gewenste rendement opleverden. Hoewel tijdens de oorlog de animo bij jonge vrouwen om zich aan te melden bij een van de korpsen vrij groot was, nam dit gedurende de jaren vijftig en zestig snel af. Volgens G.M. van Veldhoven, die in 1963 een proefschrift over de Nederlandse vrouwenkorpsen schreef, speelden de nog steeds bestaande stereotype opvattingen over vrouwelijke militairen hierbij een rol, maar ook de beperkte carrièrekansen binnen de vrouwenkorpsen. Nog steeds gold dat vrouwen maar voor een bepaald aantal dienstvakken en opleidingen in aanmerking konden komen en dat bood, vooral voor vrouwen met een hogere vooropleiding, maar weinig perspectief.¹⁹ Hoewel vrouwelijke officieren gedurende de jaren vijftig en zestig op allerlei manieren zouden proberen om de positie van vrouwelijke militairen te verbeteren en het aantal vrouwen in de krijgsmacht te verhogen (onder andere door verschillende wervingscampagnes, zie de afbeelding op pagina 20), toonde de militaire top zich niet bereid om daadwerkelijke veranderingen door te voeren en de mogelijkheden voor vrouwen om dienst te doen in de krijgsmacht uit te breiden. Hierdoor bleef het aantal vrouwelijke militairen erg laag en zouden zij vooral in de marge van de krijgsmacht blijven opereren.

Het Verdrag van New York

Pas in de jaren zeventig zouden de eerste stappen worden gezet om aan deze geïsoleerde positie van vrouwelijke militairen een einde te maken. Dat was in een periode waarin, onder druk van de vrouwenbeweging, ook in Nederland het emancipatiebeleid voet aan de grond had gekregen en de emancipatie van vrouwen een belangrijk politiek speerpunt was geworden. Voor de positie van vrouwelijke militairen zou uiteindelijk vooral het Verdrag van New York inzake de politieke rechten van de vrouw van belang zijn. Dit verdrag, dat al in maart 1953 door de Verenigde Naties was aangenomen, maar uiteindelijk pas in augustus 1968 door Nederland werd ondertekend, bepaalde onder meer dat vrouwen gerechtigd zijn om op gelijke voet met mannen een overheidsambt te bekleden en alle overheidsbetrekkingen te vervullen, en wel ‘zonder enig onderscheid.’²⁰ In tegenstelling tot omringende landen koos de Nederlandse regering er voor om bij de goedkeuring van dit verdrag geen uitzondering voor haar krijgsmacht te maken. Dit hield in dat ook binnen de Defensieorganisatie alle discriminerende bepalingen van tafel moesten.

Wat dit precies zou gaan betekenen voor de vrouwen van de Milva, Marva en Luva stond in het begin van de jaren zeventig echter allerminst vast. Voor velen was het feit dat vrouwen een wezenlijk andere positie in de krijgsmacht innamen dan mannen, en het feit dat zij van bepaalde functies werden uitgesloten, niet per se een kwestie van discriminatie, maar simpelweg het resultaat van onvermijdelijke, ‘natuurlijke’ verschillen tussen mannen en vrouwen. De Directeur Juridische Zaken van het Ministerie van Defensie schreef bijvoorbeeld in de zomer van 1968 dat het uitsluiten van vrouwen van gevechtsfuncties een vorm van ‘redelijke’ discriminatie was: ‘het aanvaarden van de consequenties van het werk van de Schepper: physieke en psychische verschillen in structuur bij de vrouw, die haar, in ’t algemeen, daarom minder geschikt maakt voor bepaalde beroepen.’²¹

Wervingsposter ‘De Milva, Iets voor u!’. Frans Mettes, Luii & Co, Bureau Werving MILVA, 1953. Inv.nr. 00103462.

Gedurende de jaren zeventig zou er binnen, en later ook buiten, het Ministerie van Defensie flink worden gedebatteerd over de consequenties van het Verdrag van New York voor de krijgsmacht. Deze discussie spitste zich in eerste instantie toe op de ‘rechtspositie’ van vrouwelijke militairen. Sinds de oprichting van de vrouwenkorpsen, hadden er voor vrouwelijke militairen niet alleen minder functies opengestaan, maar waren er ook aparte regelingen met betrekking tot ontslag, contractduur, huisvesting, toeslagen, verlof et cetera voor hen in het leven geroepen. Zo konden de vrouwen van de Milva, Marva en Luva kortere contracten tekenen en werden zij – ondanks de opheffing van het arbeidsverbod voor gehuwde ambtenaressen in 1955 – nog standaard ontslagen bij een huwelijk en/of zwangerschap. Van deze regelingen was het, zoals een Landmacht functionaris later zou omschrijven, ‘zonder meer’ duidelijk dat ze in strijd waren met het Verdrag van New York en daarom zou men zich eerst met deze bepalingen bezig moeten houden.²² In 1972 werd besloten om vrouwelijke militairen niet langer automatisch te ontslaan bij een huwelijk of zwangerschap en in 1976 werden de eerste Milva’s en Luva’s (met behoud van functie) naar bestaande dienstvakken overgeplaatst. Het formele integratieproces ging uiteindelijk in 1979 van start: met ingang van 1 januari 1979 werden alle rechtspositionele verschillen tussen mannen en vrouwen opgeheven en konden vrouwen officieel op dezelfde voorwaarden als mannen tot de krijgsmacht toetreden. Aansluitend werden in 1982 de vrouwenkorpsen opgeheven.

Vrouwen in gevechtsfuncties?

Het échte probleem, het feit dat een heel scala aan dienstvakken en opleidingen voor vrouwen gesloten was, werd in eerste instantie niet aangepakt. In januari 1975 was op advies van de Personeelsraad – het hoogste interservice orgaan belast met personeelsbeleid – besloten om vrouwen voorlopig op ‘ethische gronden’ van gevechtsfuncties uit te sluiten en daarmee was de discussie over het uitbreiden van allerlei functies die voorheen voor vrouwen gesloten waren geweest min of meer stil te komen liggen. Pas in de loop van 1978, toen er vanuit de politiek steeds meer druk op Defensie werd uitgeoefend om vaart achter het integratiebeleid te zetten, zou de politieke leiding een definitief besluit met betrekking tot de ‘plaatsbaarheid’ van vrouwelijke militairen nemen. Besloten werd om voortaan alle functies binnen de Nederlandse krijgsmacht, inclusief gevechtsfuncties, voor vrouwen open te stellen. Het integratiebeleid, zo liet staatssecretaris van Defensie Cees van Lent in september 1978 aan zijn bevelhebbers weten,

zal erop zijn gericht in beginsel alle functies in de krijgsmacht voor vrouwen open te stellen. Daarbij wordt geen aanleiding gezien ten principale een uitzondering te maken voor de zogenaamde gevechtsfuncties. Vrouwen die zich melden voor gevechtsfuncties zullen derhalve daaruit niet worden geweerd om hun vrouw-zijn. Evenals ten aanzien van mannen zal uitsluitend worden bezien of zij lichamelijk en geestelijk voldoen aan de voor die functies te stellen eisen.²³

Met dit besluit week de staatssecretaris niet alleen af van het beleid in andere, omringende landen (in nog geen enkel ander NAVO-land waren gevechtsfuncties op dat moment toegankelijk voor vrouwen), maar ook van de wensen van zijn bevelhebbers. Zowel de leger- als de luchtmachten marineleiding, hadden nog in de zomer van 1978 ernstige bezwaren geuit tegen het mogelijk openstellen van gevechtsfuncties voor vrouwen. Plaatsvervangend Chef Landmachtstaf, generaal-majoor J.G. Roos, schreef bijvoorbeeld in juni 1978 in een brief aan de Directeur Generaal Personeel dat er ‘ernstige twijfel’ bestond of de vrouw in directe gevechtshandelingen fysiek en psychisch wel in staat zou zijn om adequaat te handelen en dat ‘het veronderstelde verschil in fysieke prestaties’ mogelijk aanleiding zou kunnen geven tot leiderschapsproblemen. Deze aspecten zouden, zo stelde hij, met het oog op ‘de eis van het continu handhaven van de gevechtskracht’ eerst nader onderzocht moeten worden, alvorens wordt overwogen om vrouwelijk personeel in combattante functies te werk te stellen.²⁴ Volgens de Chef Marinestaf zou het plaatsen van vrouwen aan boord van marineschepen leiden tot ‘een verlies aan spierkracht’ en tot ‘onvermijdbare (sexuele) spanningen en frustraties met als gevolg dat het teamverband verstoord wordt en het schip niet goed functioneert.’²⁵ Bij de Luchtmacht zou vooral het toelaten van vrouwen tot relatief dure opleidingen financiële risico’s met zich meebrengen. De grotere kans op vervroegde dienstverlating en het niet inzetbaar zijn (bijvoorbeeld vanwege een zwangerschap) leiden bij vrouwen tot ‘een ongunstige kosten-baten verhouding,’ aldus de Chef Luchtmachtstaf.²⁶

Bij de vrouwelijke militairen zelf waren de meningen verdeeld. Waar sommigen vrouwen blij waren met de nieuwe opties die hen nu geboden zouden worden, waren anderen meer terughoudend. Dit was vooral het geval bij de oudere generatie vrouwelijke officieren. Velen van hen waren bang dat integratie de positie van vrouwelijke militairen niet zou verbeteren, maar uiteindelijk vooral tot ‘eliminatie’ van vrouwen bij de krijgsmacht zou leiden. Met name de lange contracten die vrouwen geïnteresseerd in een carrière als beroepsmilitair nu zouden moeten afsluiten – in een tijd waarin voorzieningen als kinderopvang en deeltijdarbeid nog niet bestonden, en waarin het nog gebruikelijk was dat een vrouw na een huwelijk stopte met werken –, werd als problematisch gezien, net als de fysieke eisen waaraan ook vrouwen voortaan zouden moeten voldoen. Aan veel van die functies waarin sinds de oprichting van de vrouwenkorpsen veel vrouwen werkzaam waren geweest, zoals administratieve en verpleegkundige functies, en waar voorheen geringe eisen voor hadden bestaan, zouden nu een stuk hogere fysieke (en psychologische) eisen worden gesteld. Vrouwelijke officieren waren bang dat dit een te hoge drempel voor vrouwen zou opwerpen om zich aan te melden bij de krijgsmacht. Luitenant-kolonel Emmy Staf, die in 1983 aantrad als Hoofd Sectie Vrouwelijke Militairen van de KL, zou later bijvoorbeeld schrijven dat vrouwen door de lichamelijke prestaties die zij nu ‘door die algehele integratie’ moeten volbrengen in een ‘minder gunstige positie’ zijn gekomen. Met name voor de vrouwen werkzaam binnen de geneeskundige dienst betekende de integratie volgens haar een achteruitgang:

Een matroos en een korporaal van de verbindingsdienst aan boord van de eerste gemengd-varende eenheid van de Koninklijke Marine, Hr.Ms. Zuiderkruis. Marine Elektronisch en Optisch Bedrijf, 1984. Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Den Haag.

Als vrouw kom je nu niet meer binnen in de officiersstatus op grond van je verpleegkundigendiploma. Je moet eerst door de modder en de hei, want je moet op de Koninklijke militaire school (KMS) de onderofficiersopleiding volgen. En dat is gewoon een enorme teruggang voor die groep.²⁷

Integratie in de praktijk

Ondanks de bezwaren, zette de staatssecretaris zijn beleid voort. Bij de Landmacht werd in 1981 een nieuw keuringssysteem ingevoerd – de test VFO, Vaststelling Fysieke Opleidbaarheid – waarmee ook getest kon worden of vrouwen aan de gestelde normen van een functie zouden kunnen voldoen. Na de invoering van dit systeem, dat aan mannen en vrouwen dezelfde eisen stelde, werden in 1982 alle wapens en dienstvakken binnen de Landmacht voor vrouwen opengesteld. Ook bij de Marine werden na de proef met gemengd varen op het bevoorradingsschip Hr.Ms. Zuiderkruis in 1981/1982 alle functies (met uitzondering van het Korps Mariniers en de Onderzeedienst) én opleidingsinstituten binnen de KM opengesteld (hoewel de KMA al in 1978 was opengesteld, zou het KIM pas in 1983 volgen). Bij de Luchtmacht zou in 1985 de eerste vrouw aan de opleiding voor jachtvlieger beginnen.

Hoewel Nederland met het openstellen van alle functies binnen de krijgsmacht voor vrouwen internationaal gezien een voortrekkersrol innam, liep het met de daadwerkelijke integratie van vrouwelijke militairen bepaald niet voorop. Gedurende de jaren tachtig zou het aantal vrouwen in de krijgsmacht erg laag blijven en op zo’n 3-4% van het totale beroepspersoneel blijven steken. In landen als de Verenigde Staten en Canada, waar men ook was begonnen met het integreren van vrouwelijke militairen, lag dat percentage veel hoger (het Amerikaanse leger bestond in 1986 bijvoorbeeld al voor ca. 10% uit vrouwen).²⁸ Bovendien bleek het voor veel vrouwen haast onmogelijk om aan de gestelde eisen te voldoen, met als gevolg dat er nauwelijks vrouwen tot gevechtseenheden, en daardoor tot de hogere rangen, wisten door te dringen. Daarnaast bleek de moeizame acceptatie vanuit mannelijke militairen de integratie van vrouwen in de weg te staan. Dit alles vormde halverwege de jaren tachtig voor de inmiddels nieuw aangetreden staatssecretaris Willem Hoekzema aanleiding om een aantal maatregelen ter bevordering van het integratieproces te nemen. In de beleidsnota Vrouw in de krijgsmacht (1985) kondigde hij aan dat er een speciale wervingscampagne zou worden opgezet om meer vrouwen te enthousiasmeren voor een baan bij de krijgsmacht (zie de afbeelding op pagina 25). Ook werd besloten om voor een aantal functies de keuringseisen te verlagen en om al tijdens de militaire opleidingen aandacht te besteden aan het integratieproces, om zo de mentaliteit van mannelijke militairen ten aanzien van het integratieproces positief te beïnvloeden. De belangrijkste maatregel had echter betrekking op de mogelijkheid voor vrouwen om op basis van een kortlopend contract een tijdelijke aanstelling binnen de krijgsmacht aan te gaan. Omdat vrouwen niet dienstplichtig waren, hadden zij niet zoals mannen de mogelijkheid om ‘kennis te maken met de krijgsmacht’ en zich op basis van die ervaring aan te melden als beroepsmilitair. Al sinds de goedkeuring van het Verdrag van New York was er discussie geweest over het al dan niet invoeren van een dienstplicht voor vrouwen, maar dit was door de politieke leiding altijd terzijde geschoven. Een dergelijke maatregel zou namelijk ‘het surplus aan dienstplichtigen, dat ons thans al in het kader van de ongelijke lastenverdeling voor grote problemen stelt, nog [verder] vergroten,’ zo steldestaats secretaris Van Lent in februari 1979.²⁹ Ook Hoekzema wilde geen dienstplicht voor vrouwen invoeren, maar hij wenste wel dat ook vrouwen de mogelijkheid zouden krijgen om kennis te maken met Defensie. Om die reden werd besloten om een nieuw Kort Contract voor Vrouwen (KCV) in te voeren, die vrouwen de gelegenheid bood om twee of drie jaar een dienstplichtige of KVV-functie te vervullen. Dus geen dienstplicht, maar een soort ‘dienstrecht’. Na afloop van dit ‘kennismakingscontract’ konden zij er dan voor kiezen om een langer dienstverband aan te gaan.³⁰

Wervingsflyer Jaarlijks biedt de Koninklijke Landmacht steeds meer banen voor jonge, sportieve vrouwen. Sectie Werving en Selectie Koninklijke Landmacht, 1988/1989. Inv.nr. 00106162.

Afsluitend