© 2017 Adri P. van Vliet, p/a Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen
© 2017 Uitgeversmaatschappij WalburgPers

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag
Justinus van Nassau door het atelier van Jan Anthonisz. van
Ravesteyn. Rijksmuseum, Amsterdam (inv. nr. SK-A-5360).

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente
Ontwerp binnenwerk: Andre Klijsen, Villa Y, Henxel

ISBN 9789462492332
e-ISBN 9789462495142
NUR 680

Inhoudsopgave

Voorwoord

I Inleiding

II Justinus groeit op (1559-1585)

Ouders, geboorte, jeugd en vorming

Student te Leiden

Anjou en Justinus

Mislukt huwelijksaanzoek

Justinus’ eerste commando

III Admiraal ter zee (1585-1589)

Oranjetelg wordt admiraal

Het beleg van Antwerpen

Een breed takenpakket

De Spaanse Armada

IV Admiraal te land (1589-1598)

Toch een echte Nassau?

Het turfschip van Breda

Stad na stad, schans na schans

Met troepen naar Frankrijk

Als gezant naar Frankrijk en Engeland

V Huwelijk (1597)

VI Opnieuw admiraal ter zee (1599-1601)

Duinkerker kapers

Aanval op Duinkerken

‘Ruiner les pêcheries’

Gevechten op de Schelde

Afscheid

VII Gouverneur van Breda (1601-1625)

Gouverneur van een frontierstad

Gezinszaken

Vredesonderhandelingen

Familiezaken

Bestuurlijke beslommeringen

De ‘sleutel van Holland’ belegerd

Een ideale gouverneur?

VIII Justinus’ laatste jaren

IX Epiloog

X Kroniek van Justinus’ leven

Stamboom

Relatienetwerk

Gebruikte bronnen, literatuur en websites

Bronnen

Literatuur

Websites

Noten

Register van persoons-, plaats-, geografische en scheepsnamen

Voorwoord

Justinus van Nassau, de bastaardzoon van Willem van Oranje, kwam ik voor het eerst tegen tijdens het onderzoek voor mijn dissertatie over de zeevisserij in het Maasmondgebied in relatie tot de Duinkerker kapers.¹ Op bevel van de Staten van Zeeland bracht hij in 1585 als één van de eersten het zogenaamde voetenspoelen in de praktijk. Gevangenen op zee gemaakt, moesten na een kort proces direct overboord worden gegooid. In de nasleep van het beleg van Antwerpen liet Justinus in oktober 1585 vijandelijk bootsvolk executeren, ruggelings aan elkaar binden en bij opkomend hoogwater over boord zetten, zodat de lijken stroomopwaarts naar de stad dreven. Een hardvochtig man die bevelen van zijn meerderen strikt opvolgde, zo lijkt het; een barbaar of speelde er nog iets anders mee?

De tweede keer stuitte ik op zijn naam in de bibliotheek van het voormalig Rijksarchief in Noord-Brabant. Hier trof ik een kopie aan van de inzending van koningin Wilhelmina naar de Internationale Tentoonstelling van landkaarten, scheepvaart en volkenkunde die in 1902 te Antwerpen werd georganiseerd. Uit het Koninklijk Huisarchief had zij een bijzonder stuk, de horoscoop van Justinus van Nassau, laten opsturen. Bij het bekijken van deze bijzondere horoscoop kwam direct de vraag op of het leven van Justinus daadwerkelijk overeenkwam met dat wat in de sterren was geschreven.

Wie was deze onechte zoon van Willem van Oranje en zijn maîtresse Eva Elincx? Hoewel de meeste Nassaus niet veel op hadden met de zee, was deze telg uit de Oranje-familie luitenant-admiraal, een zeldzaamheid. Stadhouder Maurits en zijn opvolgers waren dan wel admiraal-generaal, zij lieten zeezaken liever over aan hun ondergeschikten. Zij verdienden hun sporen in de strijd te land. Op twee uitzonderingen na; Justinus van Nassau en Willem van Nassau-van der Leck, een zoon van Maurits en zijn minnares Margaretha van Mechelen. Beiden bekleedden voor langere tijd het ambt van luitenant-admiraal, de een in Zeeland en de ander in Holland. Een zeemansgraf wachtte hun niet. Willem van Nassau sneuvelde tijdens het beleg van Groenlo in 1627 en Justinus van Nassau stierf in 1631 in zijn huis te Leiden.²

Wat was Justinus’ betekenis voor de Opstand en de strijd om de onafhankelijkheid in de Nederlanden? Welke wapenfeiten schreef hij op zijn naam? Op dit soort vragen hoopte ik een antwoord te vinden in de bestaande literatuur over Willem van Oranje en de Nederlandse Opstand en in de biografische schetsen die in de loop der eeuwen over Justinus van Nassau zijn geschreven. Helaas was dit slechts gedeeltelijk het geval. Maar mijn interesse in deze relatief onbekende Nassautelg was wel gewekt.

Jarenlang verzamelde ik allerlei wetenswaardigheden over hem. Talloze collega’s van informatiebeherende instellingen gaven mij tips over vindplaatsen van archieven waarin Justinus van Nassau acteerde. Met name drs. Katie Heyning en drs. Albert Meijer zijn voor mij van onschatbare waarde geweest. Hun belangstelling en adviezen voor het raadplegen van de archieven van de Zeeuwse Rekenkamer vergemakkelijkten mijn zoektocht en leverden veel bruikbaar materiaal op.

Drs. Ivo van Loo van het Zeeuws Archief voorzag mij van waardevolle informatie uit de resoluties van de Zeeuwse admiraliteit en dr. J.G. Smit, oud-projectleider bij het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis (ING), attendeerde mij op brieven die niet in de database ‘Briefwisseling van Willem van Oranje (1549-1584)’ zijn opgenomen. Dit leverde een groot aantal onbekende ‘Justinus-brieven’ op.³

Prof. dr. Jaap R. Bruijn, prof. dr. Simon Groenveld, drs. Piet Kamphuis, Dinie Eerland-van Vliet en Koos van Vliet leverden kritisch commentaar op de conceptteksten. Karen van Pelt stond altijd gereed om weer te luisteren naar mijn nieuwe ‘Justinus’-vondsten. Dankzij deze medewerking vielen veel losse, weggewaaide puzzelstukjes op hun plaats. De puzzel is echter incompleet. Over de persoonlijkheid van Justinus, zijn religieusiteit en zijn culturele belangstelling tasten we in het duister. Maar Justinus van Nassau, de bastaard van Willem van Oranje, komt wel meer tot leven.

I Inleiding

Over Justinus van Nassau, de enige bastaardzoon van prins Willem van Oranje, is tot nu zeer weinig gepubliceerd. In veel literatuur over ‘onze’ Oranjes komt hij slechts zijdelings voor. Het gaat dan om speculaties over zijn afkomst, zijn huwelijk met Anna van Merode, zijn gouverneurschap over Breda en de overgave van die stad aan de Spaanse veldheer Ambrogio Spinola in 1625. Hier blijft het veelal bij.

Ruim vijftig jaar na zijn overlijden verscheen een eerste korte en onvolledige levensbeschrijving getiteld ‘Leven en daden van Joncker Justinus van Nassauw, admirael van Zeelandt’. Zij omvat zeven pagina’s en is door Lambert van den Bosch opgenomen in zijn Leeven en daden der doorluchtighste zee-helden en ontdeckers van landen, deser eeuwen (Amsterdam 1683).¹

Daarna blijft het lange tijd stil. Achttiende-eeuwse en latere biografische woordenboeken bevatten soms een lemma over Justinus, maar een volwaardige biografie ontbreekt.² De Amsterdamse predikant E.B. Swalue (1806-1865) bracht hier pas verandering in. Naast het publiceren van artikelen en boeken over theologische en kerkhistorische onderwerpen, hield Swalue zich ook bezig met de bestudering van de vaderlandse geschiedenis. In 1846 verscheen zijn De daden der Zeeuwen gedurende den opstand tegen Spanje en in 1858 zond hij Justinus van Nassau, meest naar onuitgegeven bronnen in als antwoord op een herhaald uitgeschreven prijsvraag van het Provinciaal Utrechtsch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. De verhandeling kreeg echter geen prijs.³

De twee biografen Van den Bosch en Swalue laten zich positief over Justinus uit. Volgens Swalue bezat hij de deugden van een krijgsman en staatsman die om zijn eerlijkheid en zedelijkheid achtenswaardig was. Justinus van Nassau was volgens hem ‘brave et vertueux’. Het enige negatieve punt volgens hem waren zijn financiële avonturen. Veel andere historici daarentegen, die hem terloops in hun publicaties noemden, zijn minder positief.

De Engelse historica C.V. Wedgwood schreef in 1944 een uitvoerige biografie over Willem van Oranje, op grond waarvan het Nederlands Historisch Genootschap haar later tot erelid benoemde. In het hoofdstuk over de verhouding tussen Willem van Oranje en Frans van Valois, hertog van Anjou, typeerde zij Justinus als ‘een wat trage jonge man van 21 jaar, was vanaf zijn zesde jaar in goede en slechte tijden altijd bij zijn vader in huis geweest en ofschoon zijn vader hem nooit méér naar voren schoof dan zijn capaciteiten – die maar gering waren – rechtvaardigden, toch heeft de vaderlijke genegenheid hem een keer in botsing gebracht met de maatschappelijke conventies’. Zijn vaders plan om hem te laten trouwen met de dochter van watergeus Diederik Sonoy mislukte omdat Sonoy weigerde zijn dochter aan een bastaard uit te huwelijken. Volgens Wedgwood was Justinus ‘voorbestemd door zijn lang en deugdzaam leven te gaan met de enigszins bevreemde en vriendelijke uitdrukking van iemand die voortdurend de kluts kwijt is’.⁴ Niet echt een positief beeld van de zoon van een groot leider. R.C. Bakhuizen van den Brink was veel kritischer. Justinus van Nassau was voor hem geen belangrijk persoon,‘geen genie (…)’, maar ‘een braaf man, een dapper man, een man van eer’ en daarmee is alles gezegd.⁵

Titelpagina van het lemma over Justinus door L. v.d. Bosch (1683).

Voorkant van een biografie over Justinus geschreven door de E.B. Swalue, predikant te Amsterdam (1858).

In de serie ‘Onze zeehelden’, gepubliceerd in tijdschrift Het Nederlandsche Zeewezen, kwam Justinus er beter vanaf. Hij ‘was voorzeker geen man die op één lijn gesteld kan worden met Prins Maurits, Tromp of De Ruyter; hij was evenwel een dier kranige figuren uit onzen strijd met Spanje, die ten volle aanspraak hebben op de dankbare herinnering van het nageslacht’.⁶ H.G. van Grol had in zijn publicatie over de geschiedenis van het Zeeuwse zeewezen aan het begin van de Opstand wel oog voor de maritieme capaciteiten van Justinus, maar ‘men krijgt den indruk, dat hij meer de kwaliteiten van een goed onderbevelhebber bezat dan het beleid, de doortastendheid en de imponeerende persoonlijke eigenschappen van den veldheer’.⁷ Ook Ben Knapen in zijn biografie over Johan van Oldenbarnevelt had zo zijn twijfels over de militaire deskundigheid van deze Oranje-bastaard. In 1595 stuurden de Staten-Generaal 22 compagnieën naar Frankrijk om Hendrik IV bij te staan in zijn strijd tegen Spanje. ‘Militair gezien was dit zinloos, want de organisatie was onder de maat, net als de meegestuurde legerleider’. Knapen doelde hier op Justinus van Nassau.⁸

Joost Schokkenbroek doet in zijn artikel ‘Wherefore serveth Justin’ over de rol van hem bij de uitschakeling van de Spaanse Armada (1588) zelfs geen uitspraak over zijn leiderschapskwaliteiten.⁹ Hetzelfde geldt voor de nieuwere buitenlandse literatuur over de Spaanse Armada. Als Justinus al wordt genoemd, gaat het bij deze auteurs alleen over zijn rol bij de blokkade van de Vlaamse kust en het najagen van enkele vijandelijke schepen.¹⁰

Daarentegen zag kapitein-luitenant ter zee A. de Jong in zijn uitvoerige studie over de Spaanse poging tot een invasie in Engeland Justinus juist als de man, die voorkwam dat landvoogd Parma in 1588 zijn invasievloot kon verenigen met de in het Kanaal kruisende Spaanse Armada.¹¹

Buitenlandse tijdgenoten lieten zich indertijd positiever uit over Justinus. Koningin Elisabeth I van Engeland noemde hem ‘a young gentleman of good expectation’¹² en de Engelse admiraal Henry Seymour schreef in 1588 aan staatssecretaris Francis Walsingham over Justinus: ‘I find the man very wise, subtle and cunning, and herafter do trust him’.¹³

Inmiddels zijn we enkele decennia verder. Het beperkte bronnenmateriaal waarover Swalue in zijn tijd beschikte, is sterk uitgebreid. Vooral het archief van de Zeeuwse Rekenkamer – voor Swalue onbereikbaar – bevat een schat aan gedetailleerde informatie over het functioneren van Justinus als luitenant-admiraal van Zeeland. Dankzij de digitale collectie-overzichten en bronnenpublicaties zijn nu veel nieuwe gegevens ontsloten en gemakkelijker beschikbaar. Tientallen brieven van, aan en met betrekking tot Justinus doken op bij binnen- en buitenlandse archiefinstellingen. Informatie waarvan Swalue in zijn tijd alleen maar had kunnen dromen. De vraag is of deze nieuwe informatie ook het bestaande beeld, zoals dat geschetst is door Van den Bosch, Swalue en de verschillende auteurs van ‘Justinus’-lemma’s in biografische woordenboeken, nuanceert of juist bevestigt. Schoten zij tekort of was hun beeld van Oranjes bastaardzoon de juiste benadering. Was hij een weifelaar, een slecht bevelhebber die sterk gericht was op persoonlijk geldelijk gewin? Op basis van het nieuwe bronnenmateriaal wil ik in deze biografie van Justinus van Nassau hierop een antwoord geven.

Dit boek is als volgt opgebouwd. Na de inleiding volgt een beschrijving van Justinus’ jeugdjaren en vorming. Daarna komt in een drietal hoofdstukken zijn optreden als militair ter zee en te land en als diplomaat aan de orde, onderbroken door een beschrijving van zijn huwelijk. De Staten-Generaal planden in de eerste jaren van de Tachtigjarige Oorlog in overleg met de Raad van State en de stadhouders de strategische koers van leger en vloot gewoonlijk per jaar. Het karakter ervan verschilde daardoor sterk, waardoor met name deze hoofdstukken noodgedwongen een kroniekmatig karakter kregen. Zijn gouverneurschap over Breda en zijn laatste ambteloze jaren vormen het sluitstuk van Justinus’ levensbeschrijving. De analyse van zijn activiteiten over de lange termijn volgt in de Epiloog.

Wie het levensverhaal van deze vrij onbekende bastaard van de Vader des Vaderlands leest, ziet de hoogte- en dieptepunten uit de eerste helft van de Tachtigjarige Oorlog voorbij komen: de vlucht van zijn vader naar Duitsland, het beleg van Antwerpen, de komst van de Spaanse Armada, het turfschip van Breda, de veldtochten van Maurits tijdens de zogenoemde ‘Tien Jaren’ (1588-1598), de moeizame relatie met Frankrijk, de Duinkerker kapers, de slag bij Nieuwpoort en als laatste het beleg van Breda van 1625. En Justinus van Nassau maakte dat allemaal mee.

Portret van Willem van Oranje door Adriaen Thomasz. Key (ca. 1579). Rijksmuseum, Amsterdam (inv.nr. SK-A-3148).

II Justinus groeit op (1559-1585)

Ouders, geboorte, jeugd en vorming

Op 8 juli 1551 trouwden in Buren met veel pracht en praal de achttienjarige Willem van Oranje met zijn leeftijdgenote Anna van Egmond. De bruidegom was de zoon van Willem van Nassau-Dillenburg, bijgenaamd de Rijke en Juliana van Stolberg. Deze arme Duitse gravenzoon erfde als elfjarige in 1544 door het overlijden van zijn neef René van Chalon het prinsdom Orange, grote delen van Brabant, Luxemburg, Vlaanderen, Frans Comté en Dauphiné, zestien graafschappen, twee markgraafschappen, vijftig baronieën en bijna driehonderd kleinere staatjes. Als prins was hij bovendien soeverein vorst. De jeugdige prins van Oranje werd een van de belangrijkste edelen van Karel V en later ook van diens zoon Filips II. In 1555 kreeg Willem zitting in de Raad van State, een jaar later benoemde Filips II hem tot ridder in de orde van het prestigeuze Gulden Vlies en in 1559 tot stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Zijn carrière nam een grote vlucht. De bruid was de rijke erfdochter van Maximiliaan van Egmond, graaf van Buren en Leerdam, en Françoise de Lannoy.

Het jonge echtpaar behoorde tot de aanzienlijkste en rijkste adel van de Nederlanden. Willem en Anna woonden afwisselend op het slot te Buren, het Hof van Nassau te Brussel en op het kasteel te Breda. Op 22 november 1553 werd hun dochter Maria geboren (zij overleed op 5 december 1555), op 19 december 1554 hun zoon Filips Willem en op 7 februari 1556 hun tweede dochter Maria.

De 25-jarige Anna van Egmond stierf enkele jaren later op 24 maart 1558 aan een longontsteking. Zij werd begraven in de crypte van de Onze Lieve Vrouwe of Grote Kerk van Breda. Willem van Oranje bleef als jonge weduwnaar achter. Aan zijn zoontje Filips Willem schreef hij: ‘Ik ben [nu] de ongelukkigste man van de wereld’ en ziek van verdriet.¹

Vrij spoedig had Willem van Oranje echter al een liaison met Eva Elinx (ca. 1535-1590). Over haar afkomst is weinig bekend. Volgens sommige historici was zij de dochter van een burgemeester uit Emmerik, volgens anderen was zij de dochter van een Bredase goudsmid of een Gentse poortersdochter.

Uit deze verhouding werd in september 1559 te Breda een zoon geboren. Hij kreeg de naam Justinus van Nassau. Vrij spoedig na de geboorte van Justinus verbraken zijn ouders hun relatie. Hoewel Willem van Oranje hem niet als wettige nakomeling erkende, zorgde hij wel voor de opvoeding van Justinus aan zijn hof. De bastaard zou het ver schoppen: luitenant-admiraal van Zeeland en gouverneur van Breda. Eva Elinx verliet Breda en trouwde met de Vlaming Abraham Arondeaulx. Deze werd in 1591, toen Maurits Hulst veroverde, tot stadssecretaris aangesteld. Na de herovering van Hulst in 1596 door troepen van de Spaanse koning wordt hij niet meer als zodanig genoemd. Hoogstwaarschijnlijk verhuisde Arondeaulx – Eva Elinx was toen al overleden – naar Zeeland.²

Na de kortstondige affaire met Eva Elinx hertrouwde Willem van Oranje op 24 augustus 1561 te Leipzig met Anna van Saksen, het nichtje van de keurvorst August van Saksen. Het was een verstandshuwelijk. Zijn relatie met het Duitse keurvorstendom Saksen hoopte Willem van Oranje te kunnen gebruiken voor zijn politieke ambities. Wel vergrootte zijn keus voor Anna van Saksen de kloof met zijn landsheer, de Spaanse koning Filips II. Deze strenggelovige katholieke vorst kon moeilijk accepteren dat één van zijn belangrijkste adviseurs een Luthers opgevoede vrouw huwde. Vanwege zijn afwezigheid, Filips vertoefde veelal in Madrid, werd hij in de Nederlanden vertegenwoordigd door een landvoogdes. Dit was zijn tante Margaretha van Parma. De landvoogdes diende de beleidslijnen van Filips II nauw gezet te volgen en zich bij zijn beslissingen neer te leggen. Bovendien moest zij zich voortdurend laten adviseren door de leden van drie centrale raden: de Raad van State, de Geheime Raad en de Raad van Financiën. In de jaren zestig van de zestiende eeuw raakte Justinus’ vader en andere hoge edelen in conflict met Filips II en met Margaretha van Parma. Het ging onder andere om bezwaren tegen de groeiende invloed van enkele vertrouwelingen van de vorst op de landvoogdes en de dominantie van hen in de Raad van State. Vooral Antoine Perrenot, heer van Granvelle moest het ontgelden. De hoogadellijke leden van de Raad van State konden lang niet altijd vanwege hun andere functies aanwezig zijn op de vergaderingen van de Raad, maar zij droegen wel medeverantwoordelijkheid voor de besluiten die daar werden genomen. De hoge edelen verzetten zich tegen het beleid van de Raad dat de centralisatiepolitiek van Filips II ondersteunde en tegen de handhaving van de Rooms-Katholieke godsdienst als de enig toegestane religie. Een zekere uniformering wezen zij niet af. De strenge kettervervolgingen konden in hun ogen echter geen genade vinden. Misleide mensen zwaar straffen leidde alleen maar tot verharding en bracht de openbare orde in gevaar. Ook waren zij gekant tegen nieuwe belastingmaatregelen die Filips II afkondigde.

Daarnaast werden Willem van Oranje, Lamoraal van Egmond en Filips van Montmorency, graaf van Horn niet geïnformeerd over het plan van Filips II om de bestaande bisdommenindeling ingrijpend aan te passen. Er kwamen drie nieuwe aartsbisdommen; het aantal gewone bisdommen werd sterk uitgebreid. Alle bisschoppen zouden zitting in de Raad van State krijgen. Bovendien was voor de nieuwelingen een doctorstitel in de theologie een vereiste. De positie van de hoge edelen werd hierdoor bedreigd. Adellijke telgen zouden in de toekomst minder snel een geestelijke functie kunnen ambiëren. Samen met Egmond en Horn streefde Willem van Oranje naar een politiek van gematigdheid, naar meer invloed van de Raad van State en naar het vertrek van Granvelle, die als de kwade genius werd gezien achter de toenemende invloed vanuit Madrid.

Filips II geschilderd in 1551 door Titiaan. Enkele jaren later werd hij de tegenstander van Willem van Oranje. Museo Nacional Del Prado, Madrid.

Het kasteel van Breda – waar de kleine Justinus opgroeide – was een van de plaatsen waar zijn vader met andere adellijke heren bijeenkwam om hun ‘verzets’plannen te bespreken. Filips II toonde zich echter niet bereid om zijn standpunten te herzien. Een confrontatie werd onvermijdelijk. Oranje koos uiteindelijk tegen het centrale gezag.³

In 1566 brak ook nog eens de Beeldenstorm uit, waarbij kerken en kloosters werden geplunderd. Redenen genoeg voor Filips II om in 1567 de hertog van Alva met een troepenmacht van circa 10.000 man naar de Nederlanden te sturen. Zijn voornaamste taak was de beeldenstormers te bestraffen, de rust in de opstandige gewesten te herstellen en de hoge adel die hij verantwoordelijk hield voor de chaos in de Nederlanden aan te pakken.⁴

Oranje wachtte Alva’s komst niet af. In het voorjaar van 1567 verliet hij zijn woonplaats Antwerpen en vertrok via Breda naar zijn broer Jan VI van Nassau-Dillenburg (de Oude) op het Duitse stamslot Dillenburg in Nassau. Ook ‘Le petit de monsieur’ (de kleine van mijnheer), zoals Justinus als een van de jongste pages door zijn omgeving werd genoemd, verhuisde mee naar Duitsland. De invloed van het hof van Willem van Oranje op de opvoeding van Justinus van Nassau is moeilijk in te schatten. Vast staat wel dat er van pracht en praal op Willems hof na zijn vlucht uit de Nederlanden geen sprake was. De Nassaus hadden zich enorm in de schulden gestoken voor het welslagen van de Opstand.⁵

Aan het hof leerde Justinus Floris I van Pallandt en diens zoon Floris II⁶ kennen, de broer en het neefje van zijn latere schoonmoeder Margaretha van Pallandt. Als page kreeg hij net als zijn vader indertijd een humanistische opvoeding. De vorming van hem is grotendeels te herleiden naar een traktaat⁷ van Filips van Marnix, heer van Sint Aldegonde, een van Oranjes trouwste aanhangers en dus belangrijkste medewerker. Hij schreef deze ‘opvoedingshandleiding’ in 1583 en baseerde zich grotendeels op eigen observaties en op ervaringen die hij onder andere had opgedaan aan Oranjes hof. De hofopvoeding moest volgens Marnix verder gaan dan het afleren van allerlei boerse gewoonten en de lompe lichaamshouding bij adellijke kinderen. Kinderen van adellijke komaf dienden een strenge opvoeding te krijgen. Zij moesten naar school gaan en zo mogelijk zonder eigen gouverneur. De kinderen zouden onderwijs in de moedertaal moeten ontvangen en daarnaast zou Frans, Latijn en Grieks aan bod moeten komen. Het ging vooral om een godsdienstig-zedelijke opvoeding, met de nadruk op vroomheid, vlijt en gebed. Daarnaast stond de intellectuele vorming centraal, met aandachtsvelden als de ontwikkeling van het gezond verstand en van het persoonlijk oordeel, praktische levenskennis, ethiek, politiek, studie van de wiskunde en de filosofie en oefening van het geheugen. Tenslotte noemde Marnix de ‘ridderlijke kunsten’ als paardrijden, wapenbeheersing, zwemmen, athletiek en omgangsvormen. Dus enerzijds het uitbreiden van het hoofse element en anderzijds een cultiveren van oude ridderlijke rituelen. Deze intellectuele bagage was voor elke edelman van essentieel belang voor het uitvoeren van zowel politieke als militaire functies.

Met veel elementen uit het opvoedingsideaal van Marnix van Sint Aldegonde werd de jonge Justinus geconfronteerd. In zijn tijd waren er nog geen aparte leermeesters voor de pages. De meesterpalfrenier was voor hun vorming verantwoordelijk. Pas later kreeg Justinus, hoewel de heer van Sint Aldegonde dit sterk ontraadde, een eigen leermeester of ‘paedagogus praeceptor’ toegewezen. Het was de Friese rechtsgeleerde Rembertus Horraeus die hem ook als student aan de universiteit van Leiden begeleidde. Hoe Justinus op het leeraanbod reageerde en hoe hij de kennis benutte, is niet meer vast te stellen.⁸

De bonae litterae speelden eveneens een niet onbelangrijke rol in de intellectuele vorming van alle Nassaus. Voor hun praktische vorming waren alle pages aan het hof van Willem van Oranje als een soort persoonlijke dienaar verbonden aan de gentilhommes. Zij waren veelal oudste zoons uit adellijke geslachten die Oranje in dienst had genomen. Dienen als gentilhomme was onder de hoge adel destijds een wijd verspreid en beproefd middel voor het creëren van een persoonlijk netwerk. De gentilhommes hoopten uiteindelijk bij hun beschermheer carrière te maken in het administratieapparaat, de diplomatieke dienst of in de hofdienst. Wie Justinus’ gentilhomme was, is helaas niet meer te achterhalen.⁹

Als twaalfjarige kreeg Justinus in 1571 van de Vlaamse astronoom, astroloog en wiskundige Johannes Stadius (Jan van Ostaeyen, 1527-1579) zijn horoscoop toegestuurd. Een voor die tijd gebruikelijk fenomeen. Zijn grootvader Willem de Rijke had bij de geboorte van Willem van Oranje de bekende theoloog Philippus Melanchton gevraagd een horoscoop te trekken. De voorspelling baarde opzien: de jonge Willem zou grote macht en rijkdom verwerven, zou halverwege zijn leven veel tegenslagen te verwerken krijgen en zou een gewelddadige dood sterven. Aangezien de vooruitzichten voor een toekomstige graaf van Nassau minimaal waren, wees Justinus’ opa de tekst van de horoscoop als volkomen belachelijk van de hand. Maar de realiteit wees anders uit.¹⁰

Waarom Stadius een horoscoop voor Justinus trok, is niet duidelijk. Waarschijnlijk hoopte hij op een geldelijke beloning. Lange tijd is de echtheid van de horoscoop door historici overigens in twijfel getrokken, omdat Stadius 1562 en niet 1559 als geboortedatum en vertrekpunt had genomen. De vondst van een brief van Justinus uit 1591 aan de Leidse professor Bonaventura Vulcanius (1538-1614), waarin hij refereert aan Stadius’ voorspellingen, maakte aan deze discussie een einde.¹¹ Een afschrift van de horoscoop wordt tegenwoordig in de Universiteitsbibliotheek te Leiden bewaard en bestaat uit een uitleg van de horoscoop, de toekomstige levensloop van Justinus, zijn karakter en een astrologisch figuur met hoeken, lijnen en tekens, in totaal drie pagina’s tekst.

De Dillenburg, het stamslot van de Nassaus, waar Willem van Oranje in 1567 naar toe vluchtte. In dit kasteel groeide Justinus als ‘petit monsieur’ op. Uit: G. Braun en F. Hogenberg, Théatre des cités du monde (Keulen 1574). Foto: Rijksmuseum, Amsterdam (Bibliotheekcollectie GF-382-A-7).

Handleiding voor de opvoeding van edellieden, samengesteld door Filips van Marnix van Sint Aldegonde (Franeker 1615). Ook Justinus werd grotendeels volgens Marnix’ opvoedingsidealen opgevoed. Koninklijke Bibliotheek, Den Haag (signatuur KW 475 E22).

Filips van Marnix van Sint Aldegonde vertrouweling van Willem van Oranje. Prent van Johannes Wierix (1581).

De horoscoop geeft een goed inzicht hoe Stadius, een relatieve buitenstaander, de levensomstandigheden van de zoon van Willem van Oranje inschatte en welke karaktereigenschappen hij Justinus toedichtte. Naast gezondheid zijn opleiding, maatschappelijke carrière, maatschappelijk aanzien en huwelijkspartner dé sleutelwoorden uit de horoscoop. Justinus zou volgens Stadius de volgende hoogte- en dieptepunten beleven:

Rond zijn derde jaar zal Justinus lijden onder een sukkelende gezondheid en door een familielid op het nippertje gered worden van een verdrinkingsdood;

Op zijn zeventiende jaar (1579) zal hij opnieuw door het water worden bedreigd, terwijl zijn moeder zwaar ziek wordt;

In 1590 op zijn achtentwintigste jaar zal hij last hebben van hartkloppingen;

In de zomer van 1600 brengt een zware koortsaanval hem in een ijltoestand. Justinus zal sterven aan een ingewandsziekte;

Horoscoop voor Justinus, getrokken door de Vlaamse astroloog Johannes Stadius in 1571.
Ingezonden door koningin Wilhelmina naar een tentoonstelling te Antwerpen (1902).

Zijn vader zal tot zes jaar na Justinus’ geboorte in hoog aanzien staan. Daarna zal Justinus in den vreemde verkeren, maar later wel terugkeren;

Zijn verstandelijke aanleg zal lang twijfelachtig blijven en hij zal zich niet gemakkelijk ontwikkelen. Vanuit zijn aard is Justinus bedaard, bezorgd, angstig en peinzend. Maar later zal die geaardheid zijn voorzichtigheid vergroten en hem zeer scherpzinnig maken;

Vanaf zijn twaalfde jaar zal hij vrolijker, levendiger en vlugger worden, maar hij zal niet makkelijk verliefd worden of zich aan ‘wellust overgeven’. Justinus zal op aanbeveling van ‘helden en vorsten’ in achting en vermogen groeien.

Op zijn dertigste zal hij op aanbeveling van vorsten een rijke, adellijke jonge vrouw trouwen;

Op zijn tweeëndertigste jaar zal de gunst van een vorst hem ten deel vallen en tot grote jaloezie bij anderen leiden. In het buitenland zal men hem waarderen en in zijn vaderland belasteren. Hij zal de haat van geestelijken ondervinden;

Vanaf zijn vijfendertigste tot zijn zevenenveertigste levensjaar zal hij door wapenfeiten en krijgsroem bekend worden en zijn tijdgenoten evenaren;

Hij zal ‘het meest door de gunst van helden en heldinnen stijgen. Hierin zal hij zijn gansche leven zeer voorspoedig zijn, en zich verdienstelijk maken jegens allen, die zijne middelmatige en nu nog donkere lotsbedeling hebben aangetrokken’.¹²

De voorspellingen uit Stadius’ horoscoop worden in de Epiloog kritisch getoetst aan zijn leven.

Student te Leiden

Ter voorbereiding op een mogelijke universitaire opleiding kreeg Justinus aan het hof de al eerdergenoemde Rembertus Horraeus als leermeester toegewezen. In 1576 was het zover. Voor zijn verdere vorming stuurde zijn vader Justinus als student naar Leiden. Dankzij initiatieven van Willem van Oranje en met medewerking van de Staten van Holland en het Leidse stadsbestuur was aldaar op 8 februari 1575 een universiteit opgericht met vier faculteiten: de artes liberales (vrije kunsten), theologie, rechtsgeleerdheid en medicijnen. De artes-faculteit was vooral bedoeld als voorbereiding op de studies theologie, rechten of medicijnen. Het eind van een studie was het behalen van een academische graad. In de praktijk rondden de studenten veelal hun studie niet af met een promotie. Het ging hun meer om de algemene vorming. Na voltooiing verlieten de meeste studenten de universiteit. Op 26 februari 1576 schreef rector Guillaume Feugeraeus vier nieuwe studenten in het Leidse album studiosorum in, onder wie Justinus. Het totale aantal inschrijvingen voor 1576 bedroeg twaalf. Na hem traden vele Oranjes in zijn voetspoor. Maurits kwam in 1583 vanuit Heidelberg met zijn neef Filips van Nassau naar Leiden. In 1594 liet Frederik Hendrik zich als student inschrijven. Eeuwen later traden prinses Beatrix en koning Willem-Alexander in hun voetsporen. Ook leden van de Hollandse, Zeeuwse, Gelderse en Utrechtse adel studeerden in Justinus’ tijd aan de Leidse universiteit. Sprekende voorbeelden zijn Filips van Merode van Petersem en de eerdergenoemde Floris II van Pallandt, graaf van Culemborg, de eerste was een broer en de tweede een neef van Justinus’ latere vrouw Anna van Merode. Net als de meeste studenten in de jaren 1575-1599 (53%) studeerde Justinus alleen de vrije kunsten die naast grammatica en retorica, wijsbegeerte, wis- en natuurkunde en de aanverwante vakken muziek en astronomie omvatten. Conform de toenmalige humanistische opvattingen kregen de Griekse en Romeinse klassieken veel aandacht. De colleges en disputaties volgde hij in het Sint Barbaraklooster en later in het Faliede Begijnhof aan het Rapenburg.¹³

Het Falide Begijnhof dat tussen 1577 en 1581 onderdak verschafte aan de Universiteit van Leiden. Regionaal Archief Leiden, Collectie Historische Vereniging Oud-Leiden (signatuur 8_dia_dia092a).

Justus Lipsius hoogleraar te Leiden door Peter Paul Rubens (1612-1616).
Museum Plantijn Moretus, Antwerpen.

Samen met de studenten Jacob van Marnix van Sint Aldegonde, de zoon van zijn vaders adviseur Filips van Marnix, Francus de Rijke uit Gent, Marcus a Stakenbroec uit Lier, Admialdus van der Noot, Carolus en diens broer Lazarus Robertus, Gerardus Hodmander en zijn leermeester Horraeus, woonde Justinus bij rector en hoogleraar theologie Guillaume Feugeraeus ‘aen ’t Kerckhof’ te Leiden.

Justinus’ studiedagen zagen er als volgt uit: vroeg opstaan; tijdens de maaltijden repeteerde de rector de collegestof of legde hij een en ander nogmaals uit.¹⁴ Dan colleges volgen. Voor en na de colleges las en bestudeerde hij de klassieken Tacitus, Suetonius en Seneca. Justinus gaf later blijk van zijn belangstelling voor het gedachtengoed van de klassieken. In 1591 bestelde hij bij de Leidse boekdrukker en -verkoper Frans van Ravelingen (de schoonzoon van de bekende Antwerpse drukker Plantijn) een Franse vertaling van Tacitus en Homerus. Nog in het midden van de negentiende eeuw berustte in de collectie van J.P. Bodel Nyenhuis te Leiden een Franse vertaling van het werk van de Romeinse filosoof Seneca met in de marges aantekeningen van Justinus.¹⁵ ‘Verscheyden boecken in parckement geschreven ende van verscheiden materiën tracterende, zoo van historiën als andere’ stonden hem ter beschikking in de bibliotheek van het kasteel te Breda tijdens de eerste jaren van zijn gouverneurschap over deze stad.¹⁶

De studenten moesten veelvuldig Latijnse en Franse citaten noteren en ook zelf als oefening Latijnse gedichten schrijven. Zo schreef Justinus in een vriendenboekje van Albertus van Loo in 1578 enkele regels die hij overnam uit de brieven van de Romeinse schrijver Quintus Horatius Flaccus:¹⁷

‘Tu quamcunque deus tibi fortunauerit horam,
Grata sume manu nee dulcia differ in annum,
Ut quocunque loco fueris vixisse libenter
Te dicas’¹⁸

Voor zover bekend zijn er van Justinus geen Latijnse gedichten bewaard gebleven. Slechts het in het Frans geschreven gedichtje in het Album Amicorum van Quirijn van Horne geeft een indruk van zijn dichterlijke vaardigheid.

‘Le vin creé pour l’homme rendre fort
Et luy donner au coeur joys et liesse
Apporte enfin foiblesse et deconfort
Aux gaudisseurs, qui d’yvrongner n’ont cesse
Sans louer Dieu, car venant la vieillesse
Exces les ceint de misère et tourment.
O vous humains apprenez en jeunesse
D’user des biens du Seigneur sainctement
Un necessaire’¹⁹

De meeste colleges liep hij bij de al eerdergenoemde hoogleraar Feugeraeus en bij Petrus Tiara, Justus Lipsius en Cornelis Grotius. Bij Feugeraeus volgde Justinus theologie. De Friese medicus Tiara was op 17 juli 1575 door de curatoren van de Leidse universiteit benoemd tot hoogleraar Grieks en ‘vrye consten ende scientien vandien’. De Zuid-Nederlandse humanist, filoloog en historicus Lipsius doceerde vanaf 1578 rechten en geschiedenis. Justinus’ halfbroer, de latere stadhouder Maurits, woonde enige tijd bij Lips in zijn huis aan de Leidse Breestraat. Bij de Delftenaar Grotius, oom van het wonderkind Hugo de Groot, volgde Justinus rechten, ethiek en wiskunde.²⁰ Van Bonaventura Vulcanius die in februari 1578 tot hoogleraar Latijn en Grieks werd benoemd, heeft Justinus geen college meer gehad. Deze aanvaardde zijn ambt pas in 1581 toen Justinus de Leidse universiteit al had verlaten. Vulcanius was een echte netwerker en correspondeerde met honderden mensen, in de jaren negentig ook met Justinus. Waarschijnlijk kenden zij elkaar via de familie van Marnix van Sint Aldegonde.²¹

Nog maar net een jaar in Leiden aan de studie vroeg Justinus namens zijn medestudenten aan de rector magnificus en curatoren of zij bij de Staten van Holland wilden bemiddelen om belastingverlagingen te bewerkstelligen. Niet zo zeer voor hem zelf, maar vooral voor de minder gegoede studenten die in deze jaren wegens de hoge levensmiddelenprijzen de Leidse universiteit meden en elders gingen studeren ‘dat alles tot onze zeer groote schade, en die der geheele Christelijke Maatschappij’.²²

De Leidse universiteit kreeg bij haar oprichting net als haar oudere zusterinstellingen een aantal academische voorrechten (privilegia academica) toegekend. De materiële voorrechten waren: studenten en professoren hoefden geen tolgelden te betalen en kregen vrijstelling van inkwartiering, schuttersplicht en belastingen. Vooral het laatste privilege leverde veel problemen op. Talloze interpretatieverschillen ontstonden. Waarvoor moest wel en waarvoor geen belasting worden betaald? Pas in 1751 zouden studenten en professoren volledige vrijstelling van belastingen krijgen.

Hoe de verstandhouding met zijn vader in deze studiejaren was, is moeilijk te bepalen. Er is geen correspondentie bewaard gebleven tussen Willem van Oranje en Justinus. Hoogstwaarschijnlijk werden veel zaken tussen beiden mondeling afgedaan of door boodschappers. Hetzelfde geldt voor zijn halfbroer Maurits. Van Maurits is slechts één brief aan zijn vader bekend. Hij schreef vertrouwelijker met Jan VI van Nassau-Dillenburg (de Oude) bij wie hij zijn kinderjaren had doorgebracht.²³ In een brief uit 1582 aan Diederik Sonoy, een van Willems trouwste aanhangers, schrijft Willem over zijn dan 23-jarige zoon dat deze hem in allerlei zaken ‘volcomelijcken (zal) willen ghehoorsamen’.²⁴

Drie jaar duurde zijn studie. In de eerste helft van 1579 verliet Justinus de Leidse universiteit en vond hij onderdak aan het hof van zijn vader in Antwerpen. Willem van Oranje en zijn gezin bewoonden toen de dwangburcht die Alva een decennium eerder had laten bouwen om de oproerige Antwerpse bevolking in het gareel te houden. In 1577 waren daartoe de wallen en de gracht die de voormalige dwangburcht van de stad scheidden, gesloopt. De inrichting van het gebouw liet veel te wensen over. In een brief aan een oom klaagde Justinus’ halfzusje Maria over de bittere kou in het kasteel en hoe zij terugverlangde naar haar kamertje op de Dillenburg.

Over eenzaamheid had Justinus in Antwerpen niet te klagen. Zijn vaders hofhouding was nu veel groter dan op de Dillenburg. Naast zijn vader, diens derde vrouw Charlotte de Bourbon en hun twee dochters Louise Juliana en Elisabeth, zijn halfbroer Maurits en zijn halfzusjes Maria en Anna waren Oranjes zuster Catharina en haar man Günther von Schwarzburg en een aantal neven permanent aanwezig. Verder bewoonden Oranjes adviseurs, onder wie Filips van Marnix, heer van Sint Aldegonde, secretarissen, lijfartsen en klerken de vertrekken waar tot voor kort het Spaanse garnizoen was ondergebracht. Lijfwachten en andere bedienden woonden in de voormalige stallen en werkplaatsen. In deze omgeving schreef Justinus het al eerdergenoemde Franse gedichtje voor zijn vriend Quirijn van Horne.²⁵

De Citadel van Antwerpen waar Justinus verbleef na de voltooiing van zijn studie in Leiden.
Anonieme prent. Rijksprentenkabinet, Amsterdam (inv.nr. RP-P-OB-78.895).

Anjou en Justinus

In 1576, toen Justinus in Leiden zijn eerste colleges volgde, kwam Frans van Valois, hertog van Anjou en Alençon (1555-1584), voor het eerst in contact met de opstandelingen uit Holland en Zeeland. Willem van Oranje zag wel iets in deze jongere broer van de Franse koning Hendrik III. Hij zou wellicht als soeverein veel voor de opstandige gewesten kunnen betekenen. De situatie in de Nederlanden was toen uiterst explosief. Landvoogd Luis de Requesens stierf op 4 maart 1576 plotseling te Brussel. Een nieuwe landvoogd was niet direct beschikbaar en de Raad van State nam de landvoogdij tijdelijk waar. De koninklijke troepen waren lange tijd niet betaald en sloegen aan het muiten. Al plunderend trokken zij door Vlaanderen naar Antwerpen. Talloze huizen gingen in de stad in vlammen op en ongeveer achtduizend Antwerpenaren vonden de dood. De Nederlanden verkeerden in chaos.²⁶

Frans Hercules van Valois, hertog van Anjou.
Anonieme schilder (ca. 1586).
National Gallery, Washington.

De Raad van State verklaarde de plunderende koninklijke troepen tot muiters en tot vijanden van de staat. De Brabantse en Vlaamse Staten namen zelf troepen in dienst om hun gewesten te beveiligen. De Brabanders dwongen zelfs de Raad van State de Staten-Generaal bijeen te roepen. Een ongehoorde daad in die tijd. Dit was alleen voorbehouden aan de landsheer. Bovendien wilden zij dat er vredesonderhandelingen met de rebellerende gewesten Holland en Zeeland werden opgestart. Uiteindelijk mondde dit uit in de Pacificatie van Gent. Op 8 november 1576 verklaarden de gewesten dat zij gezamenlijk de Spaanse troepen uit de Nederlanden zouden verdrijven en dat alle hangende problemen, waaronder de religie, op termijn in de vergadering van de Staten-Generaal zouden worden opgelost.

De komst van een nieuwe landvoogd, Don Juan van Oostenrijk, doorkruiste de plannen die de ondertekenaars van de Pacificatie van Gent voor ogen stonden. De Staten-Generaal en Don Juan sloten op 12 februari 1577 het Eeuwig Edict. De daarin gemaakte religieafspraken waren voor Holland en Zeeland onaanvaardbaar. Wel verlieten in april 1577 de laatste Spaanse troepen de Lage Landen. De landvoogd zag zijn macht hoe langer hoe meer afbrokkelen en trachtte zijn positie te verstevigen door met zijn laatste nog niet afgedankte Duitse troepen onverwacht de citadel van Namen in te nemen. Tevens vroeg hij Filips II de Spaanse troepen terug te sturen. Met repressie wilde Don Juan de Nederlanden weer tot absolute gehoorzaamheid dwingen.

De Staten-Generaal verklaarden op 7 december 1577 Don Juan tot vijand van de Lage Landen en gingen zelf op zoek naar een andere landvoogd. Anjou kwam nog niet in beeld. Het werd Matthias van Oostenrijk, de jongere broer van de toenmalige Duitse keizer en neef van Filips II. Met behulp van de teruggekeerde Spaanse troepen wist Don Juan het leger van de Staten bij Gembloers in de eerste maand van 1578 een zware nederlaag toe te brengen. Aansluitend bedreigde hij Brussel. Matthias, Willem van Oranje en alle bestuurscolleges weken uit naar Antwerpen. De Staten-Generaal slaagden er niet in om voldoende gelden bijeen te brengen om troepen te kunnen werven. Opnieuw kwam Anjou in beeld. Via hem hoopten de Staten-Generaal Franse troepen en geld voor soldij binnen te halen. En dit lukte. Op 29 augustus 1578 liet Anjou zich aanstellen als Défenseur de la liberté des Pays Bas contre la tyrannie des Espagnols et de leur adhérants. Als tegenprestatie zou hij de Staten drie maanden lang ondersteunen met tienduizend man infanterie en tweeduizend ruiters. Veel bereikte hij niet.

Inmiddels was Don Juan van Oostenrijk overleden en trad een nieuwe Habsburgse landvoogd aan, de bekwame Alexander Farnese, hertog van Parma. Deze wist weldra met de gewesten Artesië, Henegouwen en Douwaai een verdrag te sluiten, de zogenoemde Unie van Atrecht (6 januari 1579). Zij verzoenden zich met hun landsheer Filips II en aanvaardden Parma als hun landvoogd. In ruil ontvingen zij de toezegging dat de privileges gehandhaafd zouden worden en dat de koninklijke troepen zouden vertrekken. Als reactie sloten Holland en Zeeland, Utrecht, Friesland en de Groninger Ommelanden de Unie van Utrecht (23 januari 1579). Later zouden verschillende steden met name uit Brabant en Vlaanderen zich ook nog aansluiten bij deze Unie. Centraal stond de verdediging van de eigen zelfstandigheid.²⁷

Anjou liet na Parma’s successen de Opstandelingen voorlopig in de steek en verlegde zijn belangstelling naar Engeland. Hij wist de interesse van de nog ongehuwde Engelse koningin Elisabeth te wekken en werd een serieuze huwelijkskandidaat. Op 17 augustus 1579 maakte Anjou de oversteek naar Greenwich voor een eerste ontmoeting. De veel oudere Elisabeth mocht hem wel en haar eerste indruk was ‘most favourable’. De Engelse koningin zag wel iets in een alliantie met Frankrijk en een gezamenlijk optreden tegen Filips II in de Nederlanden. Tot een verloving kwam het nog niet. Anjou keerde enkele dagen later terug naar het vasteland en mengde zich in de Franse binnenlandse politiek.²⁸ Later, in 1580 keerde Anjou terug naar de Nederlanden en Justinus zou toen voor het eerst met hem in aanraking komen.

In de tussentijd had Filips II Willem van Oranje vogelvrijverklaard. Wie deze ketter, onrustzaaier, rebel, vijand van het menselijk geslacht, schurk en verrader vermoordde, kon rekenen op een geldelijke beloning van 25.000 gouden kronen, op gratie voor al zijn misdaden en op verheffing in de adelstand. Indien betrokkene voor zijn ‘weldaad tegen de mensheid’ omkwam, vielen de beloningen toe aan zijn erfgenamen. De Staten-Generaal boden de Prins direct een lijfwacht aan, maar hij weigerde dit aanbod. Oranje wilde bereikbaar blijven voor zijn omgeving.²⁹

De Prins reageerde op de ban met een verweerschrift: de Apologie waarin hij zich verdedigde tegen de in zijn ogen ongehoorde beschuldigingen en de koele ophitsing tot moord, vergezeld van een geldelijke beloning voor de moordenaar. Tevens onderbouwde hij in dit lijvige stuk zijn rol in de Nederlandse onafhankelijkheidsstrijd.

Op 13 december 1580 bood hij zijn Apologie aan de Staten-Generaal aan. De gedeputeerden gaven hun instemming, waarna het stuk in een groot aantal exemplaren ‘aan de Coninghen ende andere Potentaten van der Christenheit’ werd toegestuurd. In hetzelfde jaar verschenen Franse, Engelse, Duitse, Nederlandse en Latijnse editities. De Apologie werd een bestseller.³⁰

Een half jaar later reageerden de Staten-Generaal met het ‘Plakkaat van Verlatinghe’, waarin zij Filips II niet langer als hun vorst erkenden. Zij formuleerden dit als volgt:

De Apologie van Willem van Oranje waarin hij zich verdedigde tegen de banvloek van Filips II, 1581.
Rijksmuseum, Amsterdam (inv.nr. NG-84).