INHOUD

EEN CALEIDOSCOPISCHE REIS LANGS INDUSTRIEEL ERFGOED

DEN HAAG INDUSTRIESTAD

HET AMBACHTELIJKE DORP DIE HAGHE

PRE-INDUSTRIËLE BEDRIJVEN

OPKOMST VAN DE INDUSTRIE IN DE HAAGSE REGIO

INDUSTRIEGEBIEDEN

HET KLOPPEND HART VAN WERKPLAATS EN FABRIEK

VERDWENEN ERFGOED

DE SELECTIE

DE AMBACHTELIJKE WERKPLAATS EN HET PAKHUIS

DE FABRIEK

TECHNISCHE BOUWWERKEN

VAN HAAGSE HOPJES, AUTOMATISCHE SUIKERPOTTEN TOT RADIO’S

VOEDING

METAAL

ELEKTROTECHNIEK

IN FLESSEN, BLIKKEN EN DOZEN

GLAS

PAPIER EN KARTON

BLIK

KUNSTSTOF

ETIKETTEN

DE SCHREEUW OM AANDACHT

AFFICHES

MUURRECLAMES

TEGELS

EEN GROTE VARIATIE

Metaal

Emaille platen

Glas

Hout

Steen

Terrazzo

BEDRIJFSTROTS EN DOELGERICHTE VRIJGEVIGHEID

BRIEFHOOFDEN

KUNSTWERKEN

WEGGEVERTJES

LITERATUUR EN BRONNEN

COLOFON

Affiche van de Zuid-Hollandsche Bierbrouwerij, opgericht door de uit Westfalen afkomstige Louis Kirchmann. De bovenkant toont een idyllisch plaatje van de eerste gebouwen van de brouwerij aan de Noordwal en onder de moderne apparatuur, die werd gebruikt en waarmee het bedrijf zijn moderniteit ten toon spreidde, circa 1890. De affiche werd gedrukt bij de Haagse drukkerij S. Lankhout.
Verzameling Gemeentearchief Rotterdam

VOORWOORD

EEN CALEIDOSCOPISCHE REIS LANGS INDUSTRIEEL ERFGOED

Iedereen heeft wel een beeld van industrieel erfgoed, vaak blijft dat cirkelen rond gebouwen en bekende firmanamen. Maar er is meer dan die bekende beelden, industrieel erfgoed kent een zeer breed scala aan aandachtsvelden. In dit boek komen juist die wat verborgen en misschien wat minder bekende elementen aan bod. Zo is er aandacht voor het interieur van de fabriek, de werkplaats en de historische directiekamer. Ook wat achter de indrukwekkende gevels nog resteert aan beeld en verhaal verdient belangstelling. Daarmee wordt iets van de achtergrond en ontstaansgeschiedenis getoond en de sfeer waarin een product tot stand kwam.

Meestal is industrieel erfgoed dichtbij te vinden of beter misschien wás, want heel wat producten van historische fabrieken zijn in de loop van de tijd bij het vuilnis terecht gekomen. Toch waren daar ongetwijfeld voorwerpen bij die door hun speciale functie, hun vorm of juist door het innovatieve karakter ervan interessante onderdelen vormen van het industriële verleden. Producten zijn derhalve de spil waar het om draait in deze publicatie. Ze geven zicht op een ontwikkeling in een vaak langlopende periode waarin de functie met stappen is geëvalueerd van bijvoorbeeld handmatig vegen tot elektrisch stofzuigen. Daarbij gaat het dan niet alleen om de techniek van het zuigen, er moet ook een motor zijn en uiteraard elektriciteit beschikbaar zijn, ook een stofzak is belangrijk en ook het juiste materiaal en de goede vorm van het product. Dergelijke voorwerpen vertellen ook een sociaal verhaal over hoe er in een bepaalde periode geleefd werd en welke rol die nu vergeten gebruiksvoorwerpen hadden.

Een product komt niet direct tot ons, maar heeft vaak een verpakking. Ook dit vormt een aspect van de totstandkoming van het product. Een verpakking is een prachtig middel voor een producent om zijn waar aan te prijzen en is dus onderdeel van een strategie. Daarmee vertelt een blik of een doosje ook iets over de ontstaanstijd van het product; de wijze van het publiek benaderen en de manier waarop de producent zelf tegen zijn product aan keek.

Nog belangrijker dan de verpakking is de reclame voor het product. In de verkenningstocht langs het industrieel erfgoed concentreert dit boek zich op de buitenreclame, omdat die voor iedereen nog zichtbaar is in het straatbeeld. Deze reclame heeft een grote diversiteit in vorm en ook in materiaal. Dat kan een metalen letternaam aan de gevel zijn of een geschilderde naam op de etalageruit, maar ook een emaille plaat of een groot geschilderd muurvlak. De reclames, die achterbleven, vertellen iets van de lokale historie en geven identiteit aan de wijk.

Van geheel andere aard om de aandacht te trekken is de laatste categorie, die in dit boek aan bod komt. Het is lastig om hier een goed sluitende term voor te definiëren, omdat het zo’n breed terrein beslaat van allerhande vormen van reclame maken. Zo komen hier historische briefhoofden van firma’s voorbij, maar ook tegeltableaus, glas-in-loodramen en jubileumgeschenken. Op wat kleiner formaat zijn het de zegeltjes, sluitzegels, suikerzakjes, speldjes, reclamepoppetjes, vooral bestemd voor het koperspubliek.

Veel van deze voorwerpen hebben hun weg gevonden naar openbare en particuliere verzamelingen.

Daarmee komen we tot slot bij één van de belangrijkste uitgangspunten van dit overzicht: de voorwerpen moeten in het publieke domein te zien zijn. Dat kan op de locatie waar het object voor is gemaakt, maar ook in musea, archieven, bij de SHIE of bij verzamelaars.

In de 25 jaar van het bestaan van de Stichting Haags Industrieel Erfgoed (SHIE) hebben we veel van de hier tentoongespreide producten en reclamemiddelen voorbij zien komen op allerlei plaatsen. Een ware ontdekkingstocht, die ons steeds weer onverwachte resultaten opleverde en nieuwe inzichten. Verrassende voorwerpen en ook stimulerende verhalen uit het industriële verleden van zij, die erbij waren. Dat samen bracht de SHIE ook tot die 25 jaar!

Een vogelvlucht perspectief van het Spuikwartier met, hoog uitstekend boven de kleinschalige bebouwing, links de Grote Kerk, midden de Nieuwe Kerk en rechts de Ridderzaal. Langs de Trekvliet en het Spui is het dorp Die Haghe inmiddels uitgegroeid tot een nijver centrum. Het gebied buiten de stadsgracht is nog landelijk. Ingekleurde prent uit 1762 van I. Besoet.
Verzameling Haags Gemeentearchief

Niet alleen het ontdekken behoort tot onze passie maar ook de drang om het verhaal door te geven en het industrieel verleden onder de aandacht te brengen van een breed publiek. We doen dit onder meer door middel van de Haagvaarder, het SHIE kwartaalbulletin, door het samenstellen van routes, uitgebreidere publicaties en recenter het maken van apps en tot slot via de website www.shie.nl en facebook. Dit alles ook met het oog om de betekenis van dit specifieke erfgoed over te brengen en iedereen van het belang te doordringen om hier zorgvuldig mee om te gaan. Want ook voor industrieel erfgoed geldt dat willen we iets over het heden begrijpen en over de toekomst durven zeggen, we wel kennis nodig hebben van het verleden.

Dit jubileumboek, dat verschijnt ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de SHIE, kon niet tot stand komen zonder de medewerking van een grote schare mensen die ik namens de SHIE hartelijk wil bedanken voor hun medewerking. In de eerste plaats is dat Charles Boissevain, zonder wiens idee dit boek niet tot stand zou zijn gekomen en daarmee ook dank aan Uitgeversmaatschappij Walburg Pers. Ook dank aan de eigenaren van de locaties, die door Gert van Santen zijn gefotografeerd en u bij de interieurs zult tegenkomen. Ook zijn er objecten beschikbaar gesteld of foto’s ervan, zodat ook de andere thema’s in het boek kleur konden krijgen. Dank gaat hiervoor uit naar historische musea in Den Haag en de regio, het Haags Gemeentearchief en Jan van der Ploeg.

Natuurlijk ook lof voor het werk van Vivienne van Leeuwen en Rick Bekker van Eindeloos ontwerpen, die van deze publicatie weer iets bijzonders hebben gemaakt.

Gelukkig waren er ook onze sponsors, waarvan de meeste de SHIE al jaren steunen, veel dank hiervoor!

Besluit ik met u veel lees- en kijkplezier toe te wensen in deze reis door het beeldend industrieel verleden.

Koos Havelaar, voorzitter SHIE

De Electriciteitsfabriek (rechts) en de Vuilverbranding (links) op het Gemeentelijk Industrieterrein aan het afvoerkanaal, 1969. Het is één van de weinige locaties waar nu nog grootschalige industriële activiteiten in Den Haag plaatsvinden.
Verzameling Haags Gemeentearchief

DEN HAAG
INDUSTRIESTAD

HET AMBACHTELIJKE DORP DIE HAGHE

In de vroege Middeleeuwen kende het dorp Die Haghe zijn eigen verzorgende nijverheid van schoenmaker tot bakker en van hoefsmid tot slager. De eerste grootschalige nijverheid speelde zich af in de lakenindustrie. Deze lakennijverheid concentreerde zich aan de zuidzijde van het dorp in de omgeving van het Spui en kwam tot ontwikkeling in de tweede helft van de veertiende eeuw en zou zich tot het begin van de zestiende eeuw weten te handhaven. Van belang was ook de ontwikkeling in de veertiende en vijftiende eeuw van het Spui en de grachten in de omgeving tot haven.

Samen met het Spui was de Wagenstraat een belangrijke uitvalsweg naar het achterland, waarlangs grondstoffen werden aangevoerd en producten afgevoerd. Rond de Grote Kerk concentreerden zich de eerste markten.

Onder invloed van de definitieve vestiging van Hof en Staten in Den Haag, aan het eind van de zestiende eeuw, groeide de bevolking sterk. Rond 1600 waren er 10.000 inwoners en in de zeventiende eeuw zette dit door met in 1650 al 18.000 inwoners en in 1730 bedroeg dit aantal 33.000. De samenstelling van de bevolking van Den Haag bracht ook een specifieke luxueuzere nijverheid met zich mee, zoals zilver- en goudsmeden, kristalblazers, passementmakers en rijtuigbouwers. Een kenmerk van de Haagse economie, die deze altijd heeft weten te behouden, ook in het industriële tijdperk.

Het dorp kreeg door de georganiseerde en gedifferentieerde gemeenschap met een aparte wijk voor de nijverheid, een eigen haven, markten en instellingen voor sociale zorg in deze periode het karakter van een stad. Specifieke buurten, zoals het Spuikwartier en de Grote Markt en Prinsegracht ontwikkelden zich sterk.

De Haagse chroniqueur Jacob van der Does schreef in zijn ’s-Graven-Hage. Met de voornaemste plaetsen en vermaecklijckheden in 1668 over beide locaties:

Spui:

“Laet ons van dese gracht naer d’oude Veerkaey wand’len,
En sien wat daer voor ons sal vallen te verhand’len:
Want hier is meer gewoel van volck, en meer gedruys
Van schepen, want elck huys is schier een schippershuys”

De oude haven van Den Haag gezien vanaf de Wagenbrug met links de Bierkade en rechts het Groenewegje. Op de Bierkade staat de houten stadskraan, waar onder meer biervaten mee werden overgeladen. Schilderij van Jan ten Compe, rond 1750.
Verzameling Haags Historisch Museum

Het gieten van gesmolten brons in het gietmodel van een kanon. De tekening is toegeschreven aan P.C. la Fargue, die samen met andere kunstenaars ontwerptekeningen maakte voor het traktaat Traité d’Atillerie van D.E. Husly, een legerofficier die in 1773 gedetacheerd werd bij de Geschutgieterij. In het traktaat wordt de fabricage van kanonnen uiteen gezet. Vermoedelijk heeft de Haagse geschutgieterij hierbij als voorbeeld gediend.
Verzameling Nationaal Militair Museum

Prinsegracht – Grote Markt

“Hier is het levendigh, hier krielen duysent luyden,
Wanneer het marctdag is; Want langs dat water heen,
Hebt ghy zes marcten van verscheyde soort bij een.”

PRE-INDUSTRIËLE BEDRIJVEN

Behalve kleinschalige nijverheid en handel ontstonden er ook bedrijven op grotere schaal waar gemechaniseerde arbeid een onderdeel van het productieproces uitmaakte. Het meest sprekende voorbeeld hiervan is de geschutgieterij, die in 1589 door de Staten van Holland werd opgericht. De noodzaak hiertoe kwam voort uit de behoefte aan goedkopere wapens. In deze oorlogstijd moest wapentuig tegen hoge prijzen uit het buitenland geïmporteerd worden. De productie van het zware geschut vereiste hijswerktuigen en grootschalige ovens en gietkuilen. Aanvankelijk startte deze productie in het leegstaande koor van de Kloosterkerk, maar in 1665 ontwierp de architect Pieter Post een eigen gebouw aan de Nieuwe Uitleg. Dit kan zonder meer gezien worden als de eerste grootschalige fabriek van Den Haag.

In de eerste helft van de achttiende eeuw leidde de geschutgieterij een zieltogend bestaan. Met het aantrekken in 1773 van de hugenoot Jean Maritz uit Spanje, een telg uit de bekendste Europese familie van geschutgieters, ontstond opnieuw een florerend bedrijf. In de negentiende eeuw zou een Maritz de basis leggen voor de grootschalige metaalindustrie in de stad en daarmee aan het begin staan van de industrialisatie in de stad.

Portret van Jean Maritz, een telg uit een bekend geschutgietersgeslacht uit Zwitserland. Op verzoek van Stadhouder Willem V werd hij door de Staten uitgenodigd om de Haagse geschutgieterij nieuw leven in te blazen. In 1770 nam Maritz het roer over van zijn voorganger en vernieuwde de geschutgieterij ingrijpend en maakte er een succesvol bedrijf van. Krijttekening van B.S. Bolomey, portrettist aan het hof van Willem V, 1784.
Verzameling Haags Historisch Museum

De geschutgieterij bracht ook andere nijverheid in de wapenfabricage met zich mee. Het waren de zwaardvegers, de makers van geweren, die in 1621 een eigen gilde oprichtten. In 1642 waren er minstens zes zwaardvegers actief in Den Haag en in 1677 was er zelfs sprake van twaalf. Daarnaast kende deze sector nog pistoolmakers en harnasmakers.

Een ander gevolg van de aanwezigheid van Hof en Staten was de behoefte aan drukwerk. De grafische nijverheid was dan ook al vroeg van belang met drukkerijen, uitgeverijen en boekhandelaren. De staatsdrukkerij ontwikkelde zich tot één van de belangrijkste bedrijven na de toekenning van het monopolie om staatsstukken te drukken aan Aelbrecht Hendriksz in 1590. Zijn monopolie ging over op zijn schoonzoon Hillebrant van Wouw en tot eind achttiende eeuw op de familie van Jacobus Scheltus. Ook in drukkerijen werd veel mechanische arbeid verricht en daardoor kregen dergelijke bedrijven door bijvoorbeeld drukpersen al snel een grote omvang. Dat gold zeker voor de Staatsdrukkerij die voor die tijd een redelijk grootschalig bedrijf moet zijn geweest.

Behalve overheidsdrukwerk werden, in het relatief gezien, tolerante Den Haag veel boeken gedrukt, omdat de censuur hier in vergelijking met omliggende landen mild was. In de achttiende eeuw nam het aantal boekhandelaren, die meestal ook uitgever waren, sterk toe tot 72 in de periode 1770-1789. Dat er in Den Haag veel te koop was, beschreef Gysbert de Cretser dan ook in zijn inleiding op Beschrijving van ’s-Gravenhage, uit 1711:

“Kortom, al wat ér in de Wereld is te zoeken
In Jaarmerktwinkels vol van Keurstof,
of van Boeken
Van Goutsmeên, Juweliers,
gij vind ze in den Haag
Niet eens in ’t Jaar, of Maand,
maer hebt ze alle Daag”

De Staatsdrukkerij is zonder meer het oudste bedrijf van Den Haag te noemen. Dit tegeltableau van de voormalige drukkerij aan de Fluwelen Burgwal is vervaardigd door de beroemde firma Rozenburg. Het is één van de overblijfselen van de drukkerij die nog zichtbaar zijn in de stad. Foto: SHIE

OPKOMST VAN DE INDUSTRIE IN DE HAAGSE REGIO

Aan het eind van de achttiende eeuw ontstonden verschillende bedrijven, die in enkele decennia zouden uitgroeien tot de eerste fabrieken van Den Haag. Markante voorbeelden zijn de meubelmakers gebroeders Horrix en de geelgieterij annex knopenfabriek Van Maanen. De echte moderne industrie diende zich in de stad aan in 1824 met de komst van de eerste stoommachine bij de koperpletterij E.B.L. Maritz, de latere ijzergieterij en -pletterij Enthoven. Rond 1850 bevonden zich rond de entree van de stad bij het Zieken diverse grote industrieën en in het Spuikwartier zou in de daarop volgende decennia op de binnenterreinen de schaalvergroting van het ambachtelijk bedrijf naar de fabrieksmatige productie plaatsvinden. Hier werden ook nieuwe fabrieken opgericht, zoals de rijtuigfabriek van M.L. Hermans in 1855 en de melkfabriek De Sierkan in 1879. Tegen het eind van de eeuw raakte het Spuikwartier overvol, niet alleen door de uitbreiding van fabrieken en werkplaatsen, maar ook door de ongebreidelde bouw van exploitatiehofjes op de binnenterreinen. Deze hofjes waren specifiek bestemd voor de grote schare fabrieksarbeiders, die nodig waren om aan de groeiende vraag te kunnen voldoen naar werkkrachten voor de opkomende industrie.

Naast deze ruimtelijke problematiek deed zich nog een ander vraagstuk voor, namelijk de vervuiling van de stadsgrachten. Vooral in het Spuikwartier was het probleem door lozing van allerlei soorten afval levensgroot. De gemeente koos in dit hygiëne-obstakel voor demping van de historische grachten, zoals het Spui en aangrenzende grachten. Dit betekende dat de nijverheid van haar belangrijkste aan- en afvoerweg werd beroofd en op zoek moest naar andere locaties. Die werden gevonden aan de buitenste grachten, zoals het Buitenom, Zoutkeetsingel en Veenkade. Hier vestigden zich aan het eind van de eeuw een scala aan nieuwe grote bedrijven, zoals de Brood- en Meelfabriek, houthandelaar en timmerfabriek Dekker, keramiekfabriek Rozenburg, Pander meubelfabriek, machinefabriek Spoor en Wijnvoord, houtzagerij Van Gogh, ZHB bierbrouwerij en meubelfabriek Mutters.

Een gietijzeren paraplustandaard in een neogotische vormgeving met onderlangs de lekbak de naam van de firma, die werd meegegoten. Eén van de vele gietijzeren producten van de ijzergieterij L.I. Enthoven & Co.
Particuliere verzameling

Reclameaffiche van de rijtuigbouwer M.L. Hermans aan de Fluwelen Burgwal – Korte Koediefstraat, ca 1860. In deze periode liet het bedrijf grenzend aan de fabriek een ‘magazijn’, in tegenwoordige taal een showroom, voor de rijtuigen bouwen, een noviteit voor die tijd.
Verzameling Haags Gemeentearchief

De grote meelfabriek van Nicola Koechlin & Co aan de Trekvliet. Het bedrijf startte hier in 1856. Na een brand in 1880 werd de fabriek herbouwd. In 1937 verhuisde het bedrijf naar Leiden, de fabriek werd tot de sloop in 1979 gebruikt door twee graanhandelaren. Ansichtkaart uit circa 1903.
Verzameling Haags Gemeentearchief

Rond 1900 ontwikkelde de Geestbrugkade en het achterliggende terrein zich tot een industriegebied met grote bedrijven. Middenin met klokgevel de Margarinefabriek en geheel links de oude bebouwing van wasserij de Zwitsersche op een ansichtkaart uit circa 1925.
Verzameling Haags Gemeentearchief

Plan voor de aanleg van een tuin bij het nieuwe fabrieksgebouw van de ijzergieterij van de Prins van Oranje. De fabriek was gelegen schuin tegenover station Hollands Spoor. Tekening Mensing, circa 1865.
Verzameling Haags Gemeentearchief

In het laatste kwart van de eeuw groeide Den Haag uit tot een ware industriestad naast de stad van weelde, die het al eeuwen was. De opmars van industrie en de gevolgen ervan voor de directe omgeving beschreef de chroniqueur Johan Gram in zijn ’s-Gravenhage in onze tijd uit 1893 op treffende wijze in het hoofdstuk de ‘Nijverheid in de weelde-stad’ in de beschrijving van de firma Enthoven:

‘Iedere Hagenaar kent de pletterij, eene lange, onregelmatige reeks van hooge en lage gebouwen, berookt, verweerd en onooglijk, boven wier zwarte muren en smoezelige daken ontzaglijk hooge schoorsteenen geweldige rookwolken uitstooten, zware, dikke, zwarte wolken, die het blauw der lucht benevelen en bezoedelen. Naarmate men dat paleis van Vulkaan meer nadert, dreunt de grond van de ontzettend zware hamerslagen op ijzeren gevaarten; nu eens hoort men allerlei doffe geluiden, dan weder helder klinkende slagen, maar boven alles uit: een aanhoudend, eeuwigdurend stampen, snorren en brommen, alsof de gansche fabriek één reusachtige stoomboot was, die in hare vaart gestuit wordt om de aanlegplaats al bijdraaiende te bereiken.’

Het is overduidelijk, de relatieve rust van de hofstad werd danig verstoord. In de directe omgeving van Den Haag was het in die tijd al niet veel anders. Lang bleven de aangrenzende dorpen oases van rust en de nijverheid handhaafde zich op een kleinschalig niveau. Eind negentiende eeuw kwam daar vrij abrupt verandering in en ontstonden in de regio de eerste grotere fabrieken.

Rijswijkse nijverheid

De stad uitvarend over de Trekvliet bereikte men vlak voor de Geestbrug de eerste fabriek, de grote meelfabriek van de firma Koechlin op Voorburgs grondgebied. Na het passeren van de brug ontvouwde zich aan de Rijswijkse zijde van de Trekvliet een waar industrielandschap met diverse grote fabrieken en enkele hoog opgaande fabrieksschoorstenen. De oorspronkelijke buitenhuizen waren hier omgebouwd tot fabrieken en in de tuinen verrezen nieuwe gebouwen. De eerste firma in 1875 was de stoomwasserij en blekerij Burchvliet die zich, tot de verbreding van de Trekvliet in 1892, ter plekke wist te handhaven. In 1890 volgde de margarinefabriek van de Haagse J.F. Mouton, bekend van de Haagsche Margarineboterfabriek en De Sierkan, die hier een zusterbedrijf startte. Later wijzigde de naam in NV Nieuwe Margarinefabrieken, die tot 1930 bestond en één van de grootste bedrijven aan de Geestbrugkade was met in 1926 circa 250 werknemers. Directe buur van dit bedrijf was de in 1897 opgerichte Zwitsersche Waschinrichting en Ververij, kortweg de Zwitserse. Dit was eveneens een groot bedrijf met 120 werknemers in 1913 en in 1930 al 180. In die jaren breidde de fabriek fors uit. De Zwitserse draaide hier tot 1970 de was, al vormde het bedrijf in de laatste jaren een onderdeel van de bekende firma Palthe.

Langs de Delftse Vliet aan het Jaagpad in Rijswijk stonden oorspronkelijk een aantal industriemolens, waarvan de houtzaagmolen van Visbach en de korenmolen bij de Hoornbrug op machinale aandrijving over waren gegaan. De overige molens waren in die periode verdwenen. Nieuwe bedrijven dienden zich hier aan. Zo startte in 1883 een kalkbranderij met vier kalkovens. Rond 1900 werden deze eigendom van de firma A.N. de Lint, die de productie tot in de jaren 30 voortzette. De kalkovens werden uiteindelijk in 1953 gesloopt. Verderop langs het Jaagpad lag het buiten Pasgeld dat Gerrit Lensvelt, van de bekende Haagse bakkerij Lensvelt Nicola, in 1879 in eigendom verwierf. Hij richtte op het terrein een boter- en kaasfabriek op. In 1895 werd de fabriek gesloten en in 1902 kocht A.H. Zon het terrein, die zijn sinds 1890 bestaande wasserij in de Hof van Delft hier naartoe verplaatste. De wasserij Pasgeld ging in 2006 failliet en werd gesloopt. Ter plekke verrees een appartementencomplex.

Aan de andere zijde van de Delftse Vliet was aan de Delftweg in 1860 een suikerfabriek verrezen. Het bedrijf was uiteindelijk te klein om zich te kunnen handhaven en sloot in 1881 zijn deuren. Daarna kwam op deze locatie een verffabriek, die hier tot 1976 heeft gefunctioneerd. Aangrenzend aan dit bedrijf startte in 1906 de loodpletterij, buizen-perserij en metaalgieterij D.A. Hamburger. Iets dichter bij de Delftse grens langs de Vliet lag de likeurstokerij Schiedam, die tussen 1860 en 1890 produceerde. In de Eerste Wereldoorlog kwam hier ook nog de Delftse Machinefabriek (DMF).

Industrie in Voorburg