Afbeeldingen omslag

Voorzijde: Foto gemaakt door Martin Munkácsi.

Achterzijde: Kleine Frits in 1943/’44.

Tekstcorrectie

Han Strijk, Alphen aan den Rijn

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hofvan Twente

Ontwerp binnenwerk

Karel Meijer, KM Grafisch Werk, Utrecht

© 2018 Frits Gies, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492707

e-ISBN 9789462495173

NUR 680

INHOUD

Woord Vooraf

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 9

Hoofdstuk 10

Hoofdstuk 11

Hoofdstuk 12

Hoofdstuk 13

Hoofdstuk 14

Hoofdstuk 15

Hoofdstuk 16

Hoofdstuk 17

Hoofdstuk 18

Hoofdstuk 19

Hoofdstuk 20

Hoofdstuk 21

Hoofdstuk 22

Hoofdstuk 23

Hoofdstuk 24

Hoofdstuk 25

Hoofdstuk 26

Hoofdstuk 27

Hoofdstuk 28

Hoofdstuk 29

Hoofdstuk 30

Hoofdstuk 31

Hoofdstuk 32

Hoofdstuk 33

Hoofdstuk 34

Epiloog

WAARS VAARAF

Eindelijk is het er dan toch van gekomen, mijn vreemde levensgeschiedenis aan het papier toe te vertrouwen. Goede raadgevers hadden eerst mijn twijfels aan belangstelling, door alwetende goden die het beter weten, nog moeten elimineren. Hierna volgde de vraag hoe en waar te beginnen. Een simpel nalezen van mijn geboortekaartje bracht redding want daar lag het begin van mijn eerste levensbeschrijving.

De symbolen die ik daarin aantrof gaven een beeld van het wereldje waarin ik terecht was gekomen. Een wereldje waarin oplossen van problemen moeilijke zo niet onmogelijke opgaven bleken te zijn.

Die sprong in het duister werd eerst een langdurig navelstaren vanachter mijn PC, waarna ik slechts langzaam en aarzelend aan de reis naar mijn verleden begon met de simpele gedachte ‘nu ga ik schrijven’. Nou ja schrijven, na de eerste vingeroefeningen op mijn laptopje begon ik al gauw te beseffen wat een enorme hoeveelheid aan herinneringen opgeslagen kunnen liggen in het onderbewustzijn van de menselijke geest. Uit oude aantekeningen van mijzelf, uit brieven van het familiearchief en uit de nog in het bewustzijn vage, maar nog aanwezige herinneringen, werd onwerkelijkheid weer werkelijkheid. Een stukje werkelijkheid uit mijn leven zoals ik dat toen zag maar nog niet begreep, in een crisistijd tussen twee wereldoorlogen. Een tijd waarin mensen, waaronder ikzelf, geluk probeerden te vinden in de zoektocht naar ons leven. Met deze gedachte heb ik dan ook dit boek, van lang geleden tot nu en later, opgedragen aan mijn lieve vrouw en grote vriendin Yentl die zoveel voor mij betekent, samen met onze geweldige honden die mij hebben weten te vinden.

Van uitgevers moet je dat maar afwachten, waarschijnlijk omdat dit boek nooit zal afkomen. Maar in de relatie met Yentl, die eerst onmogelijk leek, kreeg ik de kracht verder te gaan om dit boek werkelijk te schrijven zonder enige terughoudendheid uit nog maar een deel van mijn leven dat achter de gordijnen te voorschijn kwam.

Veel leessterkte gewenst door de schrijver van het onmogelijke.

HOOFDSTUK

1

Zoektocht naar een ‘Happy End’ Laat ik beginnen met een ernstige waarschuwing aan die lezers die denken aan een leuk avonturenboek met een ‘Happy End’ te beginnen. Een ‘Happy End’ ligt voor sommige lezers heel dichtbij maar het kan ook heel ver weg liggen.

Daarom zullen lezers, die op de laatste bladzijde beginnen om snel naar dat ‘Happy’ te zoeken, teleurgesteld worden. Een ‘Happy’ is er niet, althans was dat er niet voor mijn ouders. Wel was er een ‘End’.

Mijn verhaal schijnt ergens een ‘Happy Begin’ te hebben gehad negen maanden voor mijn geboorte. De prille toekomstige ouders hadden zich kennelijk ‘Happy’ gevoeld om tot de daad van mijn verwekking te komen wat na korte tijd ook weer het ‘End’ betekende.

Door twijfels overmand, die mij een gevoel van verraad gaven tegenover mijn ouders en aanleunende anderen, had ik toch enige zo niet veel weerstand intieme zaken en zaken waarover ik vroeger moest zwijgen, aan de openbaarheid prijs te geven.

De minder prettige zaken die ik in mijn kinderjaren heb moeten ervaren gaven mij toch, als een wenkend perspectief, het verlangen en hoop uit die kooi te kunnen ontsnappen.

Anderzijds was ik bang mijn wankele geborgenheid te verliezen die ik had gevonden in mijn afgeslotenheid. Zwijgen had ook veiligheid betekend in de wetenschap geen angst te hoeven hebben dat anderen ook maar de geringste kans hadden je te verraden. Als bijkomende factor werd ik in mijn werkzame leven ook nog beroepsmatig opgezadeld met een geheimhoudingsplicht waarachter ik mij kon verbergen

Er gloorde hoop door de wetenschap dat ik na mijn pensionering, als rapporteur medische zaken sociale verzekeringen, weerstanden tegen allerlei idiote protocollen, veilig kon afleggen en ik eindelijk verlost werd van het vele vaak nodeloze en onnozele schrijfwerk. Het nooit meer hoeven te schrijven van een rapport, verbaal, verhaal of weekstaat, inherent aan mijn oude job, vervulden mij met luie blijdschap. Mijn beroepsgeheimhoudingsplicht werd omgezet in een privé-plicht waarover ik zelf verantwoordelijkheid had.

De pen, die mijn hand jarenlang trouw had geleid of andersom, keerde echter terug. Met die pen zette ik een streep onder mijn ‘Woord vooraf’ en ik begon met mijn onmogelijke eerste en volgende hoofdstukken.

HOOFDSTUK

2

Met de billen bloot Dat eerste hoofdstuk moest ik eerst nog wat opschuiven omdat ik mij in een onbezonnen ogenblik bij Joods Maatschappelijk Werk in Amsterdam, voor een cursus ‘levensverhalen schrijven’, had opgegeven.

Daar viel de gesloten zwijger uit zijn rol en moest daar, wat onder normale omstandigheden aanlokkelijk is, met de billen bloot in een overwegend door joodse vrouwelijke engelen overheerste en geleide club. De Pascha die altijd alles minzaam aan moest horen viel van zijn sokkel en was daar uitgespeeld.

De start werd gemaakt en de Magen-David, oftewel de gele ster die wij in de oorlog zo hadden vervloekt, maar na die tijd weer een ereteken werd, begon langzaam te rijzen in mijn nog mistige wereld.

Na het schrijven van emotionele joodse en gewone oorlogsgedichten die anderen ongewoon in de oren klonken of niet begrepen, begon ik met kleine levensverhalen. Ik ontdekte dat deze op scholen en herdenkingen het goed deden, maar dat geen hond van een uitgever zich daarvoor interesseerde. Misschien had ik de verkeerde of alleen de honden van uitgevers aan de lijn gehad.

Gewone luisteraars en lezers van mijn scheppingen bleven echter aandringen eerst mijn gedichten uit te geven. Anderen gaven mij de raad mijn levensverhaal te schrijven. Onder het mom van: ‘Schrijf het op voor het te laat is, je hebt tenslotte deelgenomen aan de geschiedenis’. En dat was waar, alleen hoopte ik nog even tijd te mogen hebben om mijn geschiedenis op papier te krijgen.

Willem de Zwijger had ook deelgenomen aan een geschiedenis die op papier kwam te staan. Misschien moesten wij daarom uit de geschiedenisboekjes leren wat hij nooit gezegd of verzwegen had. De keuze met beide te beginnen werd gemaakt waarbij de weegschaal zou bepalen naar welke kant hij zou doorslaan.

Tegen uitgevers die alleen in boeken geïnteresseerd zijn zou ik willen zeggen: ‘weet wat u mist!’ Zelfs korte gedichten kunnen lange levensverhalen zijn en het bespaart een enorme hoeveelheid tijd en papier. Daarom heb ik het stiekem gewaagd hier en daar een gedicht weg te frommelen in de hoop dat een eventueel belangstellende uitgever ze over het hoofd zal zien.

Dienstgeheim Alle volgende hoofdstukken vallen dan ook onder de term ‘Dienstgeheim’ zoals de investering in de vorm van een handvol balpennen met het opschrift ‘ArboNed’ die mijn laatste werkgever zo welwillend voor het grijpen had gelegd. Om eventuele gevolgen van diefstal of terugvordering van salaris te voorkomen en het feit dat de inkt die daar als trage stroop uitvloeide, werd mijn keuze omgezet in een laptop. In joodse kringen beter bekend als schleptop die, na veel geschlep oftewel gesleep, de start van de eerste regels versnelden. Eerlijkheid gebied mij te vermelden dat ook deze zegeningen kuren gingen vertonen.

Door bliksemschichten en zware knallen, ditmaal niet door buren uit het Oosten, was ik in alle vroegte overeind gevlogen om daarna vreugdevol te constateren dat er dit keer geen oorlog was uitgebroken maar het slechts een attentie van gene zijde betrof.

De inslag bij de aanpalende buurvrouw in Zuidoostelijke richting, betrof dit keer geen ‘Blitzkrieg’ die vijf jaar duurde, maar de omgeving slechts vijf uur platlegde.

Mijn PC werd het leven ontnomen en ik ging na de rouwplechtigheden met de moed der wanhoop opnieuw aan de slag. Die moed werd door een genereus aanbod van mijn verzekering (nee geen namen) omgezet in een geldelijke bijdrage gelijk aan een zak nootjes. Het werden pindanootjes die ik in oorlogstijd zo node had moeten missen maar mij nu weer in staat stelden zorgeloos achter een nieuwe PC plaats te nemen. Het peuzelen werd puzzelen en andersom. Met het wetenschappelijk bewijs dat pindatrauma’s te genezen zijn werd opnieuw gestart.

Let echter op uw saek! Dit boek heeft ondanks of dankzij de pinda’s, niet de pretentie een wetenschappelijk werk te zijn. Daarvoor moet u bij dr. De Jong of andere schrijvers zijn die een oorlog nooit ‘aan den lijve’ hebben ondervonden, maar hun lezers toch in extase kunnen brengen.

Boze mensenwereld Ofschoon nog veel wetenschap in mijn door oorlog verknipte brein is blijven hangen is mijn geschrijf een gevoelsrapportage van dagelijkse feiten en belevenissen van een gewoon mensje dat zijn leven beschrijft. Waar vooral het kind in mij probeert te ontdekken hoe de grote boze mensenwereld er uitzag. Een kind dat in verwondering en angst in een vroeg stadium al werd geconfronteerd met oorlogsdreiging.

In de aanloop naar mijn beginnende volwassenheid lag mijn gevoel nog in een sluimerende onwetendheid. Na het uitbreken van de oorlog zou die sluimering worden omgezet in een bewust weten en voelen.

De Jong kon in zijn boekenserie slechts rapporteren vanuit een veilig Engeland en zijn verhaal schrijven door wat anderen toen aan den lijve moesten ondervinden in een bezet labiel Christelijk Nederland waar de joodse tradities uit weggerukt waren.

Komende uit die vooroorlogse ‘goede’ oude tijd, waar ouderen het nog voor het zeggen hadden en wij kinderen niet meetelden in hun wereld, heeft die tijd vaak een desastreuze invloed gehad op dat ontdekkend en luisterend vermogen. Tijdens de oorlog zag de volwassen mensenwereld ons zelden maar werden wij wel opgezadeld met rottige klusjes of misbruikt om later hun eigen heldendom te kunnen creëren.

Verloren generatie Na de oorlog werden wij kinderen miskend in het verdriet dat ons door ouderen was aangedaan en werd de verloren generatie die zich niet had kunnen verweren tegenover de generatie die wel de mogelijkheden had maar dit toen vaak niet deed. Voor kinderen was verweer meestal niet mogelijk, voor hen was er geen enkele vorm van beroep of protest, voor hen gold alleen te aanvaarden wat voorgehouden werd.

Ongeacht of ouders aan de ‘goede’ of de ‘foute’ kant stonden, werden kinderen altijd de dupe van hun beslissingen.

Na die jarenlange roofbouw op onze geest stonden geen traumateams klaar om ons na de oorlog op te vangen. Door de oudere generatie werd onterecht verondersteld dat wij niets hadden meegemaakt.

Toch is die oorlogsperiode voor mijzelf essentieel geweest omdat het mijn latere leven heeft gevormd in de beoordeling naar mijzelf en naar anderen.

Expliciet verwijs ik niet naar andere literatuur, mijn verhaal ligt opgeslagen in mijn herinnering die ik bij uitzondering verifieerde bij bekende feiten. Het is de herinnering uit het brein van een oorlogskind zoals het de wereld zag in een tijd van innerlijke pijn, machteloosheid, woede en angst. Soms verscheen er een straaltje warmte maar meestal voerde kilte en verlatenheid de boventoon.

Het was een tijd van zeldzame vriendschappen met hen waar ik niets van verwachtte, omdat zij tot de ‘vijand’ behoorden. Maar ook een tijd van vijandschap door verraad van ‘vrienden’ die wij vertrouwden waar vertrouwen en liefde slechts tot kreten werden gedegradeerd.

Liefde die ik nog ergens voelde stopte ik diep weg, waar het als filmflitsen op mijn netvlies werd gebrand dat slechts af en toe even opleefde. Het werd als een kostbaar maar afschuwelijk geschenk, uit een onderwereld die oorlog heette, zorgvuldig in mijn geheugen opgeslagen.

Soep uit de gaarkeuken Voor sommigen is dit boek misschien slechts geschikt om te lezen bij een kop soep of een glas chocomel, waarbij men de tijd neemt een blik te werpen op de beelden uit het dagelijks leven van die ‘goeie ouwe tijd’. De tijd waar chocolademelk niet meer bestond, soep alleen maar water uit een gaarkeuken was en mensen omgebouwd werden tot marionetten of tot nummers gedegradeerd.

Voor mij zijn het beelden uit een ver verleden geworden die nooit zullen vervagen. Door die beelden werd ik na de oorlog door mijn vele angstdromen, weer gillend wakker geschud. Angstdromen die het gevoel gaven dat een realiteit was teruggekeerd. De realiteit van de overvalwagen die onze straat inreed. Het, als op commando, snelle aankleden. De nerveus gesmoorde keelgeluiden van mijn zuster en mij, bang dat ons kleine broertje van twee wakker zou worden en zou gaan schreeuwen waardoor wij zouden worden gehoord. Voetstappen van zware spijkerlaarzen rond ons huis. Het schijnen van zaklantaarns. Het gespannen wachten, de vluchtkoffertjes op schoot in de handen geklemd tot onze kwelgeesten, die dit macabere spel wekenlang herhaalden, weer vertrokken. Ons in vertwijfeling achterlatend wie dit zinloze spel had bedacht. Dat gevoel kan men alleen begrijpen als men het bewust heeft meegemaakt.

Pijn en onbegrip Het werd ook de pijn van het naoorlogse onbegrip, de lauwheid en het gemak waarmee sommigen spraken of zwegen over de Shoah alsof dat aan de andere kant van de wereld was gebeurd waar men geen boodschap aan had. Hoe verwrongen was mijn eigen geest, alsof mijn hersens door een gehaktmolen waren gehaald zoals dat in veel andere landen nog steeds gebeurt in het verre Oosten.

Zo had ik het vaste voornemen nooit een joodse vrouw te trouwen om een gezin te stichten. Tweemaal voelde ik de warmte van joodse verbondenheid maar wees die toch af. In mijn brein zaten nog steeds de vluchtwegen ingebouwd. Mijn logische redenering was, als er weer een oorlog komt zijn wij allemaal verloren. Dus bij voorbaat risico’s uitsluiten.

Vrede was voor mij een tijdelijk begrip wat helaas nog steeds blijkt. Een ‘arische’ vrouw trouwen was veiliger, zoals mijn vader na de oorlog deed met de katholieke vrouw waar hij ondergedoken was geweest. Ook ik volgde dat pad van zoektocht en twijfels wat in een desillusie eindigde.

Daarom heb ik in flashbacks het boek van mijn leven in gedachten alle richtingen uit laten vliegen zoals onze levens alle richtingen uitvlogen in een krankzinnige wereld.

HOOFDSTUK

3

De landing Zo landde, de gezwollen taal van mijn vader voor lief nemend, een afbeelding op mijn geboortekaartje van een huis met rode vlag en de vreemde vermelding ‘hier ben ik den 5en Juli 1930 geboren, mijn gelukkige ouders noemen mij Frederik Carel, mijn adres is vanaf heden F.C. Gies Berkenstraat 53 Haarlem’.

Dit was het begin van mijn eerste hoofdstuk maar zonder voorwoord.

In dat begin stonden wel de eerste leugens die mijn aardse bestaan markeerden zwart op wit en zonder postcode.

Het ‘mijn gelukkige ouders’ werd betrekkelijk. De grootse naam Frederik, wat vredestichter betekent, werd tot Fritsje gereduceerd. Het ‘vanaf heden’ vond na enkele jaren een roemloos einde en verviel, zoals later zou blijken, tot een tijdelijke oefening van surrogaatouderschap van aanpalende familieleden in Rijswijk (ZH).

De vreugdevolle aankondiging, om mijn entree in het ‘beloofde’ land mogelijk te maken, was bijna overbodig geweest. Bijna!

In de voorafgaande maanden werd mijn geboorte op het randje teniet gedaan door een gepoogde abortus van mijn moeders kant.

Weer een kind, twee en een halfjaar na mijn zuster, bleek echt teveel van het goede. Waarschijnlijk doordat mijn familie uit geheelonthouders bestond, althans voor wat de alcohol betrof met uitzondering van sjabbeswijn, toonde ik mij toch een helder doordenkende doorzetter, die zelfs in prenatale toestand niet van plan was geweest vroegtijdig te verdwijnen uit het aardse tranendal.

Eenmaal volwassen erkende mijn liefhebbende moeder dan ook ruiterlijk, dat ik reeds als foetus eigenwijs was geweest, door bijna ademloos ter wereld te komen.

Waarschijnlijk was ik daarom twintig jaar later als militair in staat, of liever door dienstplicht gedwongen, terug te keren naar de plaats van de ‘crime passionel’, mijn geboorteplaats Haarlem.

Buiten adem Buiten adem, zoals dat ook bij mijn geboorte was geweest arriveerde ik daar volgens militaire termen rond 14.00 uur. Wederom kwam ik ‘thuis’, maar nu in een door plensbuien gemarkeerd aards tranendal waar mijn prenatale verleden mij onbewust nog duidelijk voor ogen stond.

In plaats van de eerste reisgelegenheid na zeven uur, zoals was bevolen namens een koningin die ik nog nooit had ontmoet, meldde ik mij als laatste vaderlandse strohalm bij het Regiment ‘Betuwe’ van het ‘Herenwapen der Lichte Luchtdoel Artillerie’ in de Koudenhorn Kazerne aldaar. Diverse aanstaande collega’s hadden al een reprimande ontvangen omdat zij niet op tijd van huis waren vertrokken. Het gebrul van de bevelvoerend cornet veranderde bij mijn komst in een liefderijke ontvangst. Plotseling had hij alle begrip voor mijn laat komen, toen hij hoorde dat ik helemaal uit de binnenlanden van Warken mijn marsbevel had opgevolgd, waarna hij mij bemoedigend en begrijpend had toegeknikt. Waarschijnlijk dacht hij dat Warken ergens achter de Oeral had gelegen en ik ontsnapt was aan de Russische koude oorlog. Mijn doorzettingsvermogen (dat mijn moeder in datzelfde Haarlem al veel eerder had geconstateerd) verdiende alle lof, dat ik ondanks de enorme afstand toch op een redelijk tijdstip was gearriveerd.

De luchtdoelbatterij was compleet, niemand onwettig afwezig. Het ‘Reglement op de Krijgstucht’ kon worden voorgelezen en vanaf dat moment zouden wij voor 75 cent per dag ingelijfd worden, onder de krijgstucht staan en zes weken worden opgesloten. In een kazerne uit de tijd van Napoleon. Waar voor de oorlog de Nederlandse Politietroepen en tijdens de oorlog Duitse troepen werden gelegerd, en na de oorlog werd afgekeurd voor landverraders van de NSB, mochten wij Hollandse jongens van Jan de Witt onze liefde voor het vaderland tonen.

De poort ging dicht behalve voor de dpl. rekruut Gies F.C. die net voor de inlijving de opdracht had gekregen eerst de auto, die hij omdat hij uit de Oeral kwam en van zijn vader had geleend, buiten de poort te zetten. Eenmaal buiten lokte de vrijheid weer en reed ik terug naar huis om de volgende morgen per trein terug te keren. Dat zou mijn eerste strafrapport worden, dacht men. Niemand kon mij iets maken had ik bedacht omdat ik had voldaan aan de meldingsplicht en op legale wijze de poort had verlaten voordat het ‘Reglement op de Krijgstucht’ aan mij was voorgelezen. Ik had dus niet onder de krijgstucht gestaan waardoor ik dus niet onwettig afwezig was geweest. Ik kreeg niet alleen gelijk, zoals mijn moeder mijn doorzettingsvermogen voorspeld had, maar ook de kazernecommandant bewonderde mijn juridische kennis en lijfde mij straffeloos in als rekruutnummer 300705064 van de lichting 1949 II.

De wachtmeester, die ons de eerste regelen der krijgskunst trachtte in te peperen zou ook gelijk krijgen.

Weken later zou hij mij in extase tot voorbeeld stellen voor het hele peloton om mijn reactie en doorzettingsvermogen. Als kanonnenvlees had hij ons jubelend van de blanke top der duinen naar beneden laten rennen. Nog voordat hij zijn bevel ‘dekken’ geheel uit zijn strot had geslingerd, stortte ik mij als eerste ter aarde zonder te beseffen dat er niets te dekken viel zoals het jaar daarvoor met Mia in de duinen van Zandvoort was gebeurd.

Nooit had de man zo’n doorzetter met zo’n reactievermogen gezien. Ikzelf eigenlijk ook niet en daarom mocht ik als subliem voorbeeld, terwijl mijn collega’s maar eindeloos op en neer moesten blijven rennen, de rest van die zware oefening als beloning onder het boompje doorbrengen waar ik mijn perfecte landing had uitgevoerd. Naast de boomwortel die mij behulpzaam was geweest en nog triomfantelijk boven de inmiddels hard bevroren grond uitstak dacht ik met liefde aan de woorden van mijn grootvader die de dienst had beschouwd als een perenboom waarvan je zoveel mogelijk moest plukken.

Dat ik een goed militair zou worden was mij in 1940 op tienjarige leeftijd al voorspeld door de man met ook al zo’n vooruitziende blik, de chef van de Generale Staf, Generaal van Voorst tot Voorst, van ons oude leger maar daarover later.

Dat was onze wachtmeester gelukkig niet bekend. Hij zou gedacht kunnen hebben: ‘aha, dat is nu al een volleerd militair, laat maar eens zien wat je kunt’, maar dat was schone schijn.

Mijn Zutphense grootvader Frits, wiens naam ik mocht dragen, zei eens: ‘Je kunt zo veel lezen als je wilt en denken dat je het weet, maar ervaring is de enige les die leert, dat veel in de wereld tot schone schijn behoort.’ Ook zijn perenboomtheorie, die deze oud-koloniaal ten aanzien van het militaire apparaat had ontwikkeld, zou een grote steun voor mij worden. Al deze heerlijkheden zouden mij als schone schijn nog toegeworpen worden.

Sjabbeskind Schone schijn of niet, alle perenbomen ten spijt, op die vijfde juli in het jaar des Heren of beter des Dames had ik in 1930 nog in onwetendheid achter de barricaden gelegen.

Op die vreugdevolle sjabbesmorgen had mijn moeder in alle vroegte al nattigheid gevoeld in de vorm van het breken van de vliezen. Door ervaringen wijs geworden, bij de geboorte van de mij nog onbekende zuster, had zij groot alarm geslagen.

Rekruteerde in allerijl mijn vaderlijke verwekker die de zenuwen door de keel gierden en hierdoor het telefoonnummer van de huisarts niet tijdig kon vinden en wachtte gespannen het moment af dat ik uit mijn schuttersputje naar voren schoot. De huisarts die eindelijk arriveerde moest bij zijn komst constateren dat ik mijn plaats op de wereldbol reeds had ingenomen. De goede man had bijna, in plaats van een geboorte-, mijn overlijdensakte mogen opmaken. Tante Alie de buurvrouw, die eerder dan de dokter aanwezig was en al of niet gelukkig als vroedvrouw fungeerde, had op mijn eerste appèl uitgeroepen: ‘ Kijk eens hij is met de helm geboren, dat wordt een helderziende!’ Mijn moeder die niet begreep waarom ik zo blauw had gezien en zonder militaire oproep al een helm droeg, kon alleen maar uitkramen, daarom lag ze tenslotte in het kraambed: ‘Het is een sjabbeskind, wat heeft hij over zijn hoofdje?’ Nadat tante Alie kordaat het vlies, dat mijn tekort aan ‘Asem’ had veroorzaakt, van dat tere hoofdje had gepeuterd, zette ik het in mijn eerste garnizoensstad op een schreeuwen en mijn moeder eindelijk begon te begrijpen waarom ik zo blauw had gezien. Na deze reddingsoperatie zou ik opgroeien als de eigenwijze, doorzettende en ‘helder’ ziende jongen, zoals mijn moeder vreesde, tante Alie voorspeld had en de hogere legerleiding uit 1940 profetisch had geconstateerd en dat later door de Wachtmeester werd bevestigd.

Nadat schrik en emoties enigszins waren ‘afgedreven’ had mijn vader plechtig de telefoon ter hand genomen en met trillende stem mijn grootvader in Zutphen het nieuws gemeld met de woorden: ‘Vader, sou woor es heint schabbes ist (zo waar als het vandaag sjabbes is) de troonopvolging is verzekerd; hedenmorgen is Frederik Carel III geboren. Wij noemen hem Frits; bevestiging volgt’. Die bevestiging volgde. Waarschijnlijk om de Joodse Gemeente tevreden te stellen, of het opkomende nazigevaar via mijn grootvader te waarschuwen voor een dreigend joods verzet, werd mijn geboorteakte mede ondertekend door de voorzitter van de Joodse Gemeente te Haarlem mr. Herbert Drilsma en een andere joodse getuige.

Dertien jaar later werd oom Herbert wegens verzet tegen de nazi’s in de duinen van Overveen vermoord op die schietbaan waar ik in 1950 over een wortel zou struikelen en mijn eerste schietlessen kreeg.

Haarlemse tijd Als ondernemend kereltje zou ik voorspoedig opgroeien in een sociaal-democratisch gezin, waar mijn Zutphense grootvader reeds vanaf 1900 de grondlegger van was. Een gezin waar mijn moeder zich bezighield met het huishouden en mijn vader werkzaam was als juridisch adviseur van het (toen nog rode) Nederlands Verbond van Vakverenigingen, het NVV. Een gezin met een uitgebreide culturele vriendenkring die literaire en politieke voordrachten hielden in elkaars huiskamers o.a. met Roland Holst, Jacques de Kadt en vele anderen uit de Vakbeweging en de Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP). Het was een gezin dat het goed had kunnen hebben, met de nadruk op had. De rampspoed diende zich echter aan in de vorm van de beruchte TBC; in de volksmond de longtering genoemd die overal rondwaarde. Van deze tijd zijn slechts kleine herinneringen overgebleven. Zoals mijn vader die wegens zijn ziekte regelmatig op bed lag te schrijven en mijn zusje en mij sprookjes vertelde na ons spartelen in het grote bad met de roodkoperen geiser. Het paard van de groenteman dat los in de wei of op de straat liep. De eendjes die wij voerden in het park waar mijn ontluikende ondernemingsgeest mij op het idee bracht de volgende dag uit het raam te klimmen, om die eendjes in hun vrije wereld op te zoeken en de familie die mij, na een halve rolberoerte, weer vrolijk pratend met de eendjes, terugvond. De blauwe bus die in de buurt op een pleintje voorbijreed waar mijn opa achter een van de raampjes zwaaide. Opa, die ik later oom Frits en nog veel later Frits mocht noemen omdat hij de titel opa te afstandelijk vond. De motorboot met het grote stuur waar ik achter zat en riep: ‘Nee Sissi gote sefeur’, als mijn moeder ‘Fritsje kleine chauffeur’ had gezegd. De fiets met de houten blokken op de pedalen van de dochter van tante Alie. Dat waren mijn eerste impressies van de vrije grote wereld die later toch niet zo vrij bleek te zijn.

Tante Bets Nadat ik twee en een halfjaar was geworden, verdween mijn vader naar het Sanatorium in Hellendoorn. De gezondheidstoestand van hem liet het evenwel toe dat hij de meer dan liefderijke verzorging van één van de verpleegsters te letterlijk ging interpreteren. De te smalle basis van het ziekbed werd opgelost door de, door hem vaker toegepaste, stapelmethode waarbij Jeanne zijn verpleegster in speciale dienst regelmatig vrijwillig het onderspit mocht delven. Ach ja, het was de tijd van vernieuwing, vooruitgang en genomen vrijheid waarbij zedelijke normen, ondanks ons christelijk landje, toen al ruim werden geïnterpreteerd. Voor Jeanne waren de gevolgen hiervan spoedig zichtbaar geworden in het verpleegstersuniform dat niet de intentie had mee te groeien met de onderliggende natuurlijke reacties. Waarop mijn moeder de gordijnen sloot. Als gehoorzame dochter, had zij op aanraden van haar nog door zeden bevangen of door ervaring alwetende moeder, die zelf met zesmaandse rondingen voor de ambtenaar was verschenen, de biezen gepakt en keerde gedwee terug naar haar ouderlijke woning in Den Haag.

Na een lange treinreis, waar langs de spoorlijn en de geploegde bollenvelden de telefoondraden op en neer dansten alsof zij de maat sloegen voor het wielenorkest met hun kadang-kadang, kadang-kadang melodie, werd ik ‘te vondeling’ gelegd bij haar nog kinderloze zuster Bets. Zij was de jongere zuster van mijn moeder die in leeftijd een jaar met haar scheelde. Klein en dik met een achterwerk dat, evenals haar voorgevel die van een enorme boezem was voorzien, niet in verhouding stond met de rest van haar lichaam. Getrouwd met oom Jan, een magere van oorsprong katholieke man die op mijn grootmoeders ‘bevel’ had kunnen kiezen, van zijn geloof afstappen en trouwen of verdwijnen. Verdwijnen deed hij niet en daarom werden deze eenvoudige werkman en tante Bets mijn pleegouders.

Haagse perikelen Oom Jan die waarschijnlijk door zijn katholieke afvalligheid de zegeningen van het kruis voor zijn verdere leven moest missen en als bijkomende straf geen kinderen kon verwekken, had van de Voorzienigheid de naam Kruiskamp gekregen. Zo werd de ‘kamp’ met zijn ‘kruis’ nog eens pijnlijk zichtbaar gemaakt.

Mijn zusje werd overgedaan aan een andere zuster die Rie heette. Na de geboorte van een zoon was Rie blijven steken in verdere kinderloosheid. Haar man, Gerardus genaamd, was ook van zijn RK-voetstuk gevallen. Dit lot begon op een familietraditie te lijken omdat de derde dochter (Bertha) en later een vierde (Cornelia) allen met katholieken trouwden.

Gesteund door de niet aflatende slopersdrift van mijn Haagse grootmoeder, veroorzaakt door een in het verleden opgedaan ‘Inquisitietrauma’ van joodse voorgeslachten, sprak aldus de Almachtige recht en bevredigde zijn gramschap door het katholicisme met vier man te decimeren. Met deze vreedzame inquisitie kwam de RK-kerk er toch nog genadig vanaf. Maar ome Jan, die ik het Moppermannetje noemde, kwam toch wel van de regen in de drup. Regelmatig hoorde ik hem mopperen als tante Bets hem weer eens op zijn lazer had gegeven die, zover ik mij herinner, tot een dagelijkse ceremonie was verheven. Toch was hij in de grond van zijn hart een goede sukkel. Hij deed zijn best voor allerlei zaken en was een echte sappelaar. Waar hij echter geen verstand van had was het opvoeden van kinderen. Ik moest mijzelf maar zien te vermaken. De grootse momenten bestonden voortaan uit autorijden in de tuin met een ronde broodplank als stuur in een stilstaande oude kinderwagen waar nota bene een hakenkruis op stond.

Een kinderwagen die als monument voor een hoopvolle verwachting had gediend en evenals dat hakenkruis ten onderging in een waan van vulgariteit.

Voorbij was mijn goede leventje, zoals het varen met de zeil- of motorboot op de Kagerplassen met vader, moeder en zusje of het rijden in een echte auto. Verdwenen het grote bad dat een teiltje werd. Soms mocht ik pootjebaden in zee tussen de kwallen maar sprookjes bestonden voortaan uit gemopper.

Zandtaartjes en prikkeldraad Omdat Jan in de steun liep of in de werkverschaffing zat konden ze mij, vanwege hun geldgebrek, als kleine kostganger toch goed gebruiken. Om de culturele opvoeding niet helemaal te laten verzanden fietsten wij op de vaak hete zondagen naar het strand van Scheveningen. Gezeten in een rieten kinderzitje achterop de fiets bij tante was ik mij toen nog niet bewust dat ‘verzanden’ niet alleen met cultuur te maken had. Ook bleek het een uitstekend middel om de meegenomen melk ‘koel’ te houden en thermosflessen tot overbodige decadentie behoorden. Door ome Jan werd dan de fles met inhoud simpel in het zand begraven. Wat keer op keer tot grote ruzies met tante Bets leidde omdat hij dan de plek niet meer terug kon vinden waar de fles begraven lag. Door hun precaire financiële situatie kwam ik dan ’s avonds als een uitgedroogde wortel weer thuis.

Een enkele keer had ik geluk als ome Jan een fles van iemand anders kon lenen om bij een pomp, van de Duinwaterleiding Maatschappij, heerlijk koel water af te tappen. Wat dan bij zijn terugkomst, door de afstand en de hitte, alweer leek op de tap van een heetwaterbron.

Om het meestal oververhitte lijf van tante tegen de felle zon te beschermen werden in plaats van een dure strandtent, op twee meter afstand van het prikkeldraad langs de duinenrij, de fietsen van oom en tante schuin tegen elkaar gezet. Een groot wit beddenlaken werd tussen de fietsen en het prikkeldraad gespannen en vastgemaakt met wasknijpers. Deze geïmproviseerde tent fungeerde dan gratis als etalage voor de taartjes die ik in groten getale met mijn zandvormpjes produceerde. De aandacht die ik hiervoor kreeg was overweldigend, althans zo dacht ik. Later bleek dat het de weelderige vormen van tante waren geweest die dat stukje strand tot drukke winkelstraat, met uitsluitend opgewonden flanerende heren, had omgetoverd. Zelfs het prikkeldraad speelde hierbij een dubbelrol. Niet alleen als onderdeel van een tent, maar het vormde ook een afsluiting tegen de prikkelende werking naar een geheimzinnige duinenrij.

Pas op latere, nog enigszins onrijpe leeftijd, zou ik ontdekken wat de regelmatig onder dat draad doorkruipende paartjes op die ‘hete’ dagen gingen doen. Zoals ook tante Bets deed op haar ‘verhitte’ zondagen. Ome Jan werd dan op die dagen een andere klus opgedragen zoals de waterklus. Later heb ik wel eens het vermoeden gehad dat tante de melk had weggetoverd om ome Jan dan te laten klussen.

Ome Dries Terwijl tante bij ‘toevallige’ ontmoetingen op het strand ome Dries, een zeer goede kennis, letterlijk met haar figuur tegen het lijf liep, veranderde plotseling haar trage massa in die van een snelle nimf. Waarschijnlijk door haar angst voor onderkoelingsverschijnselen werden dan haastige pogingen ondernomen de prikkelingen te ervaren die achter het strak gespannen draad lagen. Later begreep ik pas dat in ome Dries zijn zwembroek altijd een rechtopstaande stok van een fanfarevaandel duidelijk zichtbaar werd bij hun stoeipartijtjes vóór het prikkeldraad, omdat de weelderige boezem en dikke kont van tante meestal een snelle doorgang verhinderden naar de verlokking achter het draad. De pogingen, die ik in mijn onnozelheid aanzag als hulp om haar vege lijf te redden zag ik regelmatig stranden, waarschijnlijk omdat ome Dries als reddende engel zijn graafwerk, ter compensatie van graaiwerk, vooral richtte op de voor- en achterkant van een kirrende tante. Als het dan toch na intense pogingen was gelukt tante eindelijk onder dat draad uit te graven verdween hij zwetend en teleurgesteld met de staart tussen de benen. Het was hem dan niet gelukt om binnen de gestelde tijdslimiet zijn horizontale dienstverlening uit te voeren. Afspraken van ome Jan met de Duinwaterleiding Maatschappij waren tenslotte maar van beperkte duur. De aan mij verstrekte opdracht, zoet onder het laken te blijven spelen en zandtaartjes te bakken totdat tante haar ‘boodschappen’ had gedaan, werd teleurgesteld in de overvolle winkelstraat weer ingetrokken.

Mijn zandtaartjes werden knorrig afgewezen en tante viel na zo’n incident, in haar strandboudoir en gehavend badpak, in een diepe slaap. Tot prins Jan weer met zijn heetwaterverrassing verscheen die tante tot een nog hoger kookpunt bracht omdat de onderkoeling te vroeg was ingetreden.

HOOFDSTUK

4

Leven bij tante Bets De naam Bets werd eigenlijk verkeerd geschreven. Meestal was ze erg kortaf en daarom noemde ik haar tante Bits, zoals haar zusters dat ook deden maar bij mij werd dat beloond met een draai om de oren. Haar bitsheid werd niet alleen veroorzaakt door de kinderloosheid, want die was met mijn komst een beetje opgelost. Het had waarschijnlijk te maken met ome Jan, die als hij niet in de werkverschaffing zat in de steun liep, wat in de crisistijd afwisselend wekelijks gebeurde. Daar moest ik later nog vaak aan denken. Ome Jan heb ik, behalve als ik met tante Bits mee mocht om zijn pannetje eten te brengen, nooit zien ‘zitten’ in die werkverschaffing. Als we te vroeg waren zag ik hem en al die andere mannen, in een hele lange diepe kuil, zand in houten kruiwagens scheppen die ze dan zigzaggend in lange rijen over planken naar boven duwden en daar leeg gooiden.

‘Dat wordt de Vliet’, had hij eens gezegd. ‘Als jij groot bent kun je daar met een schip doorheen varen’. Wat ik vele jaren later pas begreep toen er water in stond. Ook het ‘lopen’ in de steun was mij niet duidelijk, want behalve als we naar zijn volkstuintje gingen, ‘zat’ ome Jan meestal thuis boontjes te doppen of aardappels te schillen. Als enig vertier mocht ik achterop de fiets mee als er weer een nieuwe voorraad van dat tuintje in Broek in Waterland werd gehaald. Terwijl hij aan het werk was zat ik lekker op het vlondertje bij de sloot met mijn beentjes in het water.

Op een keer zei ome Jan: ‘Pas maar op anders bijten de snoeken je tenen eraf.’

Daarna heb ik nooit meer met mijn benen in een sloot durven zitten.

Van dat landje herinner ik mij ook de eindeloze stroom spinazie die ik moest eten.

Omdat ik het niet lustte nam tante Bits me dan op schoot; hield mij in de houdgreep; kraste met de vork over mijn tanden die ik stijf gesloten hield en onder het uitroepen van de kreten: ‘Hier opeten zul je, opeten kreng’, werd de spinazie naar binnen geramd, waarna ik voor straf naar boven werd gestuurd omdat ik dat ‘kostelijke’ eten, wat zo aan mijn tanden kleefde, weigerde te eten.

Ome Dries achter het gordijn Bij tante was het altijd ‘eten wat de pot schaft’. Die pot bestond behalve uit spinazie, vaak uit dingen waar ik niet altijd trek in had zoals rabarber, aangebrande boontjes, halfgare aardappelen, vet vlees, griesmeelpudding wat meer op stijfsel leek, zure karnemelkpap en gehaktballen die in de Tachtigjarige Oorlog de honger van de kanonnen nog hadden gestild. Tante zat dan, met een gezicht op orkaankracht, als een waakhond naar mijn bord te staren en lette erop dat haar kookkunst, als training voor mijn latere militaire dienst, met smaak werd weg gestampt.

Behalve als ome Dries weer kwam, dan fleurde tante helemaal op en was het noodweer plotseling over. Dan straalde haar zon als nooit te voren, werd zij weer tante Bets na het spel achter de gordijnen. Ik mocht het eten laten staan, kreeg een heerlijk koekje en mocht in de tuin spelen.

Na een poosje gingen de gordijnen weer open die tante had gesloten, omdat ome Dries het daglicht niet kon verdragen en werd er hartelijk afscheid genomen van een welvoldane ome Dries die vrolijk fluitend in de volle zon weer wegfietste.

Dankzij deze regelmatig terugkerende rituelen kon ik mijn snoeplust op peil houden, maar werd de volgende dagen weer getrakteerd op opgewarmde prakken.

Het wonder Afgezien van mijn persoontje, had zich op een goede dag bij tante Bets een wonder voltrokken. Jarenlang had zij tevergeefs op kinderen gewacht, maar tijdens mijn verblijf ten huize van Bets-Bits en Mopperman diende zich plotseling toch een wonder aan. Was de Voorzienigheid ome Jan dan toch nog genadig geweest? Ik werd in ieder geval in verband met de komst van de ooievaar, zoals vroeger de kindertjes werd wijs gemaakt, in het kamertje boven aan de achterzijde voor het raam geposteerd met de opdracht alleen maar goed uit te kijken en tante te waarschuwen zodra die vogel in zicht kwam.

Na uren van vergeefs wachten waarbij ik tante regelmatig hoorde schreeuwen, maar ik mijn post zoals een toekomstig goed soldaat betaamt toch niet verliet, kreeg ik eindelijk het bevel naar beneden te komen en werd mij een pleegzusje getoond. In mijn verbazing hakkelde ik, de krijgsraad vrezend, dat ik de ooievaar niet had gezien, maar tante zei dat hij in plaats van achterom aan de voordeur zijn lading had gedeponeerd en dat het krijsende mormel Ria heette. Ome Dries zag ik vanaf dat moment nooit meer op herhalingsoefening komen.

De Prins Toch gingen de gordijnen weer dicht maar ik hoefde niet in de tuin te spelen of op mijn kamertje te zitten. We gingen naar de Prins, die ik nog nooit bij tante had gezien. Met ome Jan en tante, die mijn hoge kinderstoel meenamen, gingen we naar de Haagweg waar het zwart stond van somber kijkende mensen. Vlakbij de Broeksloot, voor de winkel van Simon de Wit in Rijswijk, werd ik op mijn stoel gezet. Omdat ik nog te laag stond pakte een vriendelijke meneer een plaat van gewapend glas van een kelderraam en legde dat op de leuningen van mijn stoel zodat ik hoger stond.

Angstig, dat het glas zou breken, zag ik een poosje later een witte lijkwagen met paarden waar witte kleden over hingen gevolgd door witte koetsen en een lange rij soldaten. Iedereen nam eerbiedig zijn hoed of pet af en nu waren alleen de paardenhoeven en de marcherende soldaten te horen.

De Prins, die getrouwd was met onze Koningin, was dood. In veel huizen gingen de gordijnen dicht zoals het ook vaak gebeurde als de Prins in een aantal andere huizen kwam.

Toen ik er iets van begon te begrijpen vertelde Grootvader Jacob mij later, dat hij als jongen op dezelfde weg had gestaan, wat toen nog een smalle sintelweg was geweest. Hij had daar Koning Willem III in zijn koets voorbij zien razen. De koetsier, die de zweep over de paarden legde, mocht dan niet stoppen. Als er iemand niet snel aan de kant sprong kwam die onder de wielen terecht, maar Willem liet zonder vaart te minderen verder scheuren. Mensen riepen dan: ‘Opzij, Willem heeft hoge nood’. Die had hij dan omdat hij op weg was naar zijn geliefde in Huis te Hoorn in Rijswijk waar ook regelmatig de gordijnen werden gesloten.

Nu werden de gordijnen tijdelijk gesloten voor prins Hendrik, die net zo vaak hoge nood had gekend als zijn schoonvader de Koning. Maar nu ging de Prins in alle rust op weg naar Delft voor zijn laatste rit waar de gordijnen voor hem eeuwig werden gesloten.

Na uren wachten, waarbij ik op mijn stoel in slaap was gevallen, kwam de Koningin weer voorbij rijden in haar koets. De gordijntjes waren helemaal opengeschoven en ze zwaaide vriendelijk naar de mensen die nog steeds stonden te wachten.

Sipma de melkboer Het leven ging verder. Spoedig kwam ook het gordijnenspel in het huisje met het kruisje weer op gang waarbij tante haar bitsigheid weer inruilde voor hitsigheid. Het was maar één letter verschil maar de verandering was duidelijk merkbaar op de momenten dat Sipma de melkboer tante probeerde te melken. Zoals ik eens per ongeluk had gezien toen ik nodig naar de wc moest en de kamerdeur niet geheel gesloten was. Nieuwsgierig als ik was keek ik door de spleet van de deur en zag tante naakt met Sipma op de divan liggen. Sipma deed vreselijk zijn best, daar niet van, maar er vloeide geen melk uit de geweldige uiers van tante. Terwijl ik toch een keer had gezien dat dit wel bij hem in de stal was gelukt bij Dora de zwartbonte koe.

Sipma kwam regelmatig melk brengen of probeerde dat bij tante te halen. Soms ging ik als de boerin niet thuis was met tante om dezelfde reden naar de Binckhorstlaan, waar Sipma een klein wit boerderijtje had. Alleen mocht ik niet in de stal komen, omdat anders Dora zo onrustig werd van al die mensen. Tante hielp Sipma bij het melken en ik hoorde dan achter de staldeur regelmatig tante of Dora loeien.

Op een dag was er kennelijk weer een wonder op komst en mocht ik mijn oude functie van ‘uitkijk’ weer aannemen. Maar deze keer ging ik boven aan de voorkant voor het raam zitten. Een ezel stoot zich niet tweemaal aan dezelfde steen, zal mijn intuïtie hebben gedacht. Alleen die treiter van een ooievaar omzeilde mijn speurende blik en deponeerde deze keer een soort aapmensje, dat een jongetje moest verbeelden, aan de achterdeur. Hij werd Hansje genoemd. Maar hij leek later verdacht veel op mijn grote vriend Pietje, de zoon van Sipma die altijd vliegers voor mij maakte, met wie ik ging roeien en van wie ik wel in de stal mocht komen. Vanaf dat moment echter was de sympathie voor ooievaars bij mij volkomen verdwenen en begon ik te beseffen dat Abraham de mosterd ergens anders vandaan haalde.

Omdat het huis, door de onbevlekte ontvangenissen van tante Bits-Bets of Bets-Bits (ome Jan kon alleen maar mopperen), te klein was geworden en mijn ouders waarschijnlijk het spel met de gordijnen beu waren en zelf weer gordijnen hadden gekocht, gingen wij verhuizen naar Zutphen. Eindelijk werd ik verlost van het verplichte spinazie eten, en van de rabarber en al dat andere stroeve en zure spul aan mijn tanden. Ook zou ik mijn echte zusje weer terugzien. Dus toch nog een ‘Happy End’ op mijn vijfde verjaardag, althans voorlopig, zoals later zou blijken.

HOOFDSTUK

5

Vertrek en thuiskomst In de nazomer van 1935 kwam mijn vader ons, met de auto van zijn broer Henk, in Den Haag ophalen. Oom Henk, die met verlof uit Ned.-Indië was gekomen, had de orders van mijn Zutphense grootvader begrepen en zijn auto ter beschikking gesteld. Grote F.C. had mijn vader ernstig onderhouden zijn gezin weer te herenigen, anders zou hij het Bureau voor Arbeidsrecht in Zutphen, wat hij had opgericht voor de Vakbeweging, het NVV, niet aan hem overdragen.

Nerveus zaten die dag mijn moeder, mijn zusje en ikzelf bij onze Haagse grootouders op hem te wachten. Het moment naderde dat ik afscheid moest nemen van mijn lieve grootvader die mij altijd ‘Barentje Donderkop’ noemde. Hoe hij aan die naam kwam weet ik nog steeds niet, misschien omdat ik altijd als een wervelwind op hem afstormde als ik bij hem kwam. De reisjes met de blauwe tram, die wij altijd samen maakten, zouden voorlopig niet meer plaats kunnen vinden, maar ik zou verlost worden van de goedbedoelde kleinburgerlijke sfeer bij tante Bets en Mopperman.

Juffrouw Happel De vorige dag had ik al afscheid genomen van juffrouw Happel, die ‘n één-vrouws- bewaarschooltje had in Rijswijk achter de Lindelaan. Toen ik vijf jaar was geworden had ik nog toffees mogen trakteren en juf, een statige dame in lange rok en zijden blouse met een hoge kanten kraag, had mijn bankje versierd.

Zestien jaar later zou ik haar, maar nu als militair, nog eens in datzelfde kleine schooltje bezoeken. Ze was toen nog niets veranderd en bij mijn binnenkomst riep ze meteen: ‘Ach Fritsje hoe is het met jou? Wat ben je groot geworden.’ Bij die gelegenheid heb ik nog een uurtje met haar kindertjes gespeeld en dacht met heimwee terug aan de geborgenheid die juffrouw Happel mij in mijn kinderjaren had gegeven. Bij het afscheid kreeg ik een dikke zoen, zoals zij dat ook toen had gedaan, en zwaaide ze tot ik in de jeep om de hoek van de straat verdween, waarbij het zicht door de voorruit even in een waas veranderde. Juffrouw Happel heb ik nooit meer teruggezien. Jaren later hoorde ik dat ze was overleden. In mijn hart leeft ze nog steeds als de vrouw van de warmte, die ik in een stukje van mijn leven als kind moest missen.

Hoe heette zij ook alweer? Wie ik wel een aantal jaren na mijn bezoek aan juffrouw Happel terug zag was mijn vriendinnetje waarmee ik, zonder gordijnen, in het berghok van tante Bets, vadertje en moedertje speelde en een liedje zong. Haar naam ben ik vergeten maar het liedje, waarvan ik nog steeds een stukje in mijn hoofd heb klonk uit mijn mond, ‘in een vliegmachien in een vliegmachien kun je hééééééél hoog de huizen zien’. Maar uit haar mond klonk het, omdat ze een hazenlip en een gespleten verhemelte had ongeveer, ‘hin hun hieghahien hin hun hieghahien hunje héééééééj hooj je huijnjen jien’. Als ze mij riep zei ze altijd: ‘Jidje jommis jier’, wat ik verstond als: ‘Jidje (wat joodje betekent) kom eens hier’. Hierdoor heb ik lange tijd gedacht dat ze in onze afstammingspapieren had zitten snuffelen. Later zou blijken dat ‘Jidje’ vertaald had moeten worden als Fritsje. Na twintig jaar leverde ze dat bewijs toen ik op bezoek was bij mijn grootouders in Den Haag.

Bij het verlaten van hun portiekwoning in de Jan van der Heydenstraat 112 botste ik tegen een wondermooie vrouw op. ‘Sorry’, riep ik geschrokken. In plaats van een tirade te houden keek die schoonheid mij stralend aan, sloeg haar armen om mij heen, gaf mij een dikke zoen en zei in helder duidelijk Nederlands: ‘Fritsje wat leuk jou weer te zien’. Verward zei ik ‘hallo’ en zag dat het..., ja hoe heette ze ook alweer, was. Ze vertelde dat ze geopereerd was aan haar hazenlip en verhemelte waardoor ze weer normaal kon spreken. Na een lang gesprek op de portiektrap, waarbij we herinneringen ophaalden van; ‘Weet je nog in de Verhagen Metmanstraat in Rijswijk dat we vadertje en moedertje speelden in het opbergkamertje waar de kolen lagen?’, namen we afscheid. Even bekroop mij toen het gevoel dat ik dat best nog eens, maar dan met gordijnen en zonder kolen, over wilde doen. De vlindertjes in mijn buik vergaten echter te vragen waar ze woonde en vanuit een vliegmachien kon je alleen hééééééél hoog de huizen zien en geen, ja hoe heette ze ook alweer. Helaas heb ik ook haar nooit meer terug gezien.

Treiterkop Daar stopte dan eindelijk een auto. Een nieuwe periode brak aan. Een vreemde dikke man stapte uit en keek lachend naar de bovenetage van mijn grootouders in Den Haag. Hij leek op dezelfde man waar mijn zusje en ik in onze Haarlemse tijd, ’s avonds na het bad voor het slapen gaan, naast mochten liggen en die ons dan sprookjes vertelde. Hij was toen veel magerder geweest. Het was ook dezelfde man die een keer bij tante Bets en ome Jan op bezoek was geweest, waarvan ik toen vijf centen kreeg om een fietsje te huren. Bij zijn vertrek had hij nog gezwaaid maar ik had dat niet meer gezien omdat ik als een bezetene rond het plantsoen fietste en mij verbeeldde de beroemde wielrenner Peynenburg te zijn.

Die man, waarvan ik toen geen afscheid nam had ik daarna, alleen tijdens vakantie bij mijn Zutphense grootvader, nog zelden gezien.

Maar nu stond hij daar en ons gezin vertrok naar Zutphen waar we eindelijk weer thuis zouden komen.

Spinazie eten was dus voorbij. Mijn moeder, die ik in die tijd op weg naar mijn schooltje soms op straat tegenkwam, hoefde ik niet meer huilend te vragen wanneer ik mijn zusje weer terug zou zien. In onze Haarlemse tijd was zij altijd als een moedertje voor mij geweest. Die bemoederende rol zou zij, zoals in ieder goed gezin gebruikelijk was en is tussen liefhebbende broertjes en zusjes, als ‘treiterkop’ voortzetten.

Wat in het ‘Wilde Westen’ de ‘Grote Trek’ werd genoemd begon voor ons als een grote trek ‘naar het Oosten’ van ons land.

Nagezwaaid door een treurende Haagse familie tufte de Chevrolet op zijn hoge wielen traag de straat uit. Aan het stuur een glunderende vader die, op een toen nog fileloze weg bij de gratie van de andere zeldzame weggebruikers, zijn stuurmanskunsten mocht vertonen.

HOOFDSTUK

6

Aankomst en de strijd in en na Atjeh Na een eindeloze lange reis door allerlei steden en dorpen, over asfalt, klinkers en kinderkopjes, stond de auto met een schok stil voor een gesloten overweg. De serene rust, die na een urenlange rammeling als een gelukzaligmakende liefkozing over ons neerdaalde, werd na lang wachten weer verstoord. Een schel fluitende locomotief, grote witte stoomslierten als dansende geesten achter zich latend, denderde voorbij. De overwegwachter, zich bewust van zijn enorme verantwoordelijkheden, slofte traag uit zijn blokpost naar buiten. Kennelijk door de zwaarte van zijn functie, door het gewicht van de spoorbomen of door het oud en der dagen zat zijnde, draaide hij tergend langzaam de afsluitbomen omhoog.

Alsof de poorten van Jerusalem geopend werden hoorden wij mijn vader zeggen: ‘Daar ligt Zutphen’. Even later reden we, via een lange brug over de brede rivier de IJssel, een stad met witte gevels en hoge torens binnen. De stad van de Grote F.C. mijn andere grootvader die, evenals grootvader Johannes Jacobus in dat verre Den Haag, grote invloed op mijn latere leven zou hebben. Grote F.C. kon ik mij nog herinneren uit onze Haarlemse tijd als de man achter het raam van een bus.

Met een grote Stetson op zijn hoofd had hij ons gedag gezwaaid. Of uit de vakantietijd waar we met hem de kippen gingen voeren op zijn buitenverblijf in Gorssel. Maar vooral aan de ritjes samen met neef Freddy op de achterbank, in zijn hoge antieke naar leer ruikende Morris.

Grote F.C. Eindelijk waren wij thuis! In de smalle Sprongstraat parkeerde mijn vader de auto voor de sigarenzaak van Grote F.C. In 1914 gekocht, of liever gezegd, die oma Rebekka als investering had gekocht om de hoge uitgaven, die hij voor de arbeidersbeweging maakte, te kunnen bekostigen. Oma was de zakenvrouw die voor het inkomen zorgde en opa was de organisator die voor de uitgaven zorgde waar de weegschaal meestal te ver naar links uitsloeg waar je als kind nog geen notie van had.

Rebekka en Grote F.C. kwamen breedlachend naar buiten en wij werden liefdevol in de armen gesloten door een man die door de arbeiders vereerd maar door hun bazen gehaat en gevreesd werd.

Bij zijn overlijden begin 1941 zou in de kranten komen te staan: ‘Hij was een socialist in hart en nieren.’ Die ‘journalistieke’ onderscheiding kreeg hij na een lange en moeilijke weg te hebben afgelegd.

Een weg begonnen rond zijn tweede levensjaar nadat moeder Marianne was overleden bij de geboorte van zijn broertje Adriaan. Grote F.C., toen nog Fritsje hetend werd met broertje Hendrik in het Utrechtse ‘joods tehuis voor halfwezen’ geplaatst. Baby Adriaan ging moederloos naar familieleden.

Om een zuiver beeld te krijgen van het sociale leven van mijn voorgeslachten, die ook mijn leven bepaalden, vermeld ik een gedeelte van het dagboek waarin mijn grootmoeder Rebekka op ontroerende wijze zijn leven beschrijft. Die weg bevat overeenkomstige sporen met mijn eigen levenswandel.

De weg Oma schreef: ‘Op 21 Februari 1875 aanschouwde mijn man, Frederik Carel Gies (Frits), het levenslicht op de Steenweg te Utrecht, als tweede en middelste zoon van Hendrik Gies en (de van joodse afkomst zijnde) Marianna Adriana Picard. Hij werd volgens het ‘BEWIJS VAN GEBOORTE-INSCHRIJVING’ bij: ‘Den Burgerlijken Stand der gemeente Utrecht in het Geboorte-Register van 1875, Deel I Folio 64 no.382 ingeschreven in Wijk W no 482.’ Zijn vader had een haarden- en kachelzaak aldaar. In 1878 stierf zijn moeder in het kraambed tijdens de geboorte van haar derde zoon Adriaan. Zijn vader bleef radeloos achter met drie kleine kinderen, waarvan de oudste zoon, Hendrik, 13 maanden ouder was dan Frits. Ondanks de hulp van een huishoudster kon hij dit niet lang volhouden en werd reiziger. De jongste zoon werd uitbesteed bij familie in Utrecht, de twee oudsten werden enige tijd ondergebracht in een tehuis voor halfwezen. Na een paar jaar werd vader Hendrik machinist op de lijndienst Scheveningen-Katwijk met als standplaats Katwijk. Daar vond hij een goed kosthuis bij de lieve jonge mensen Kees en Coos van de Wiel van Duivenbode waar ik later, als echtgenote van Frits, nog jarenlang gastvrijheid mocht genieten.

Al spoedig werden de twee kinderen Hendrik Jr. en Frits met hun vader herenigd ten huize van de familie v.d. Wiel die, als gelovige Gereformeerden, goed voor hen zorgden. Frits was toen vier jaar en bleef daar met zijn broer tot zijn twaalfde, hij heeft daar een hele fijne jeugd doorgebracht. Toen vader Hendrik tien jaar weduw naar was maakte hij kennis met een Noorse vrouw en wilde hij met haar zijn gezin weer completeren wat echter op een fiasco uitliep. Toen na anderhalf jaar een meisje werd geboren, die Anna heette, begon de ellende voor de jongens in alle hevigheid los te barsten. (een paar jaar later werd uit deze verbintenis een tweede kind, Carel, geboren).

Frits vertelde mij: Mijn vader wilde dat ik als dertienjarige jongen een vak zou leren en stuurde mij naar een smidsbaas waar ik een jaar lang hard moest werken, daarna ging ik naar een fabriek. Het was thuis niet meer om uit te houden met mijn tweede moeder. Ik bleef tot mijn 15de jaar op die fabriek. Maar eerst hadden mijn broers, Hendrik (15), Adriaan (12) en ikzelf (13) besloten, wij vermoorden haar of wij gaan er vandoor. Dat laatste gebeurde en wij liepen van Rotterdam naar Antwerpen om als ketelbinkies aan te monsteren op een zeeschip. De kapitein van die schuit voer eerst naar Rotterdam en vond het verstandiger ons daar af te zetten waar mijn stiefmoeder het roer nog stevig in handen had.