Voor mijn kleinkinderen
Maarten (2004-2010), in dierbare herinnering.
Tijn, Enno, Jet, Floris en Merel, die het manuscript hebben getypt.
En voor Rhijn die daar nog te jong voor was.

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van de Stichting Cultureel Erfgoed Geslacht Feith, AEGON N.V., Stichting Fonds voor de Geld- en Effectenhandel, M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting, Stichting Fonds A.H. Martens van Sevenhoven.

Afbeelding omslag

Voorzijde en pagina335: foto van Pieter Rutger Feith op het huwelijk van zijn zuster Neta, 17 juli 1936.

Achterzijde: foto auteur gemaakt door Sophie Duijts.

Vormgeving binnenwerk

Eugénie van Dam van Isselt

Vormgeving omslag

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

© 2019 Rhijn Feith, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493759
e-ISBN 9789462495180

NUR 680

Inhoud

Voorwoord

Beknopte stamboom families Feith en de Jonge

1.Ten geleide

2.Familie

3.Nederlands Lyceum

4.Leiden

5.Bereden artillerie

6.Terug in Den Haag

7.Adine

8.Verlovingstijd

9.Bruiloft

10.Oorlogsdreiging

11.1939

12.Mobilisatie

13.De Peel-Raamstelling

14.De oppasser

15.Mill

16.Het gevecht

17.Terugtocht

18.Zeeland

19.Bezetting

20.Lodo van Hamel

21.Reconstructie

22.Leen Pot

23.De Inlichtingendienst (ID-groep)

24.Vogeltjes kijken

25.De teugels aangehaald

26.Proces en executies

27.Lotgevallen van Piets broer en zusjes tijdens de oorlog

28.Doorgaan

29.Nederlands-Indië

30.Piets ongeluk

31.Begrafenis

32.Ernst

33.De groep Kees

34.Verzet en herdenking

35.En toen…?

Epiloog

Dankwoord

Noten

Bronnen

Literatuur

Verantwoording illustraties

Voorwoord

Aan mijn vader heb ik geen enkele herinnering. Echt gemist heb ik hem ook niet. Onze fantastische moeder was voor haar beide kinderen moeder en vader tegelijk. Zij zorgde, als werkende vrouw, dat ons kleine gezin het hoofd boven water hield.

En dan nu toch een boek over zijn korte leven. Het is geschreven in een opwelling van nieuwsgierigheid, naar hem en naar de tijd waarin hij leefde. Het stoelt op bronnen die mij tot een paar jaar geleden onbekend waren. Het is een verslag van een ontdekkingsreis waarvan ik te voren wist dat het nodige versluierd zou blijven. Deze reis maakte ik voor mij zelf. Daarbij voelde ik me bij de hand genomen door vele helpers: archivarissen, historici, schrijvers, vrienden en familie.

Wat nu voorligt is bestemd voor mijn kinderen en mijn kleinkinderen, aan wie het boek is opgedragen, aan verdere familie, vrienden, vriendinnen en voor hen die geïnteresseerd zijn in het leven van een jongeman die, zijns ondanks, in een afschuwelijke oorlog verwikkeld raakte.

Volgens mijn jaargenoot mr. dr. Cees Fasseur (1938-2016), in zijn autobiografie (Dubbelspoor, pag. 342), vormen die vijf oorlogsjaren de enige periode in de Nederlandse geschiedenis van de laatste tweehonderd jaar die er werkelijk toe doet. Mijn vaders betrokkenheid daarbij is beperkt tot de meidagen van 1940 en het eerste jaar van de bezetting. Mijn speurtocht laat zien dat leven in vrijheid geen vanzelfsprekendheid is. Verzet tegen onderdrukking heeft persoonlijke offers gevraagd en zal dit blijven doen. Naar ik hoop klinkt in dit boek de betekenis door die mijn vader voor velen heeft gehad. Achteraf, ook voor mij. Hij was een man om van te houden.

Beknopte stamboom van de familie Feith

Beknopte stamboom van de familie de Jonge

HOOFDSTUK 1

Ten Geleide

Het eerste jaar van de Duitse bezetting was een paar maanden voorbij toen mijn vader, Piet Feith, eind juli 1941 verongelukte. Hij was in het donker tegen een paaltje gefietst, had het stuur in zijn buik gekregen en was door een inwendige bloeding gestorven. In nog geen uur tijd had dit drama zich afgespeeld. Hij was pas dertig, ik twee jaar en mijn zusje Pauline vijf maanden oud.

Ik kende hem alleen van de foto die voorop de omslag staat. Verhalen van mijn moeder, Adine Feith-de Jonge, die ik verder Adine noem, en fotoalbums zorgden wel voor een beeld, maar van mijn leven maakte hij alleen op de achtergrond deel uit. Wel groeide ik op met de zekerheid dat mijn ouders samen heel gelukkig zijn geweest.

De behoefte om wat meer over hem te weten te komen is een aantal jaren geleden ontstaan. ‘Wanneer de toekomst korter wordt, gaat men in het verleden leven’, zegt een Chinees spreekwoord. Natuurlijk had ik mijn speurtocht eerder moeten beginnen. Dan had ik familie en vrienden van mijn vader nog kunnen ondervragen. Maar het ontbrak me toen aan tijd en mijn hoofd stond er niet naar.

17 december 1983. Op Paleis Soestdijk ontvangt Adine uit handen van prins Bernhard het verzetsherdenkingskruis voor Piet.

Wij groeiden op in de familie van Adine. Haar ouders woonden in Baarn en alle vakanties brachten we bij hen door. Alle ooms en tantes De Jonge en Berg kende ik en ik genoot van hun sterke verhalen. Ik haalde er mijn zwemdiploma. Met mijn grootvader, Ham de Jonge, zwom ik bij Zutphen de IJssel over. Vóór mijn tiende, dat hoorde zo. Zeilen in 12-voets jollen en roeien in wherry’s leerde ik op de Eem. Dit samen met mijn oudste vriendje, mijn neef Jan Maurits de Jonge die in Amersfoort woonde. Tijdens mijn schooltijd was de volle aandacht van de familie gericht op de broer van Adine, Ernst de Jonge. Hij was geheim agent in de oorlog, gevangen genomen en gedeporteerd. Hij is nooit teruggekomen en spoorloos verdwenen. Men zei dat ik op hem leek.

Over mijn vader, Piet Feith, werden lieve dingen gezegd. We hebben ook wel eens zijn graf bezocht op Nieuw Eik en Duinen in Den Haag. Er zat een barst in zijn steen.

Er waren wel momenten die mijn nieuwsgierigheid prikkelden. In 1974 kwam deel 5 van het magnum opus van dr. L. de Jong uit: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. In de tweede helft van deel 5 op bladzijde 888 staat [dat] ‘L. Pot gegevens over militaire spionage doorgaf aan een zwager van De Jonge, die in de zomer van 1941 was verongelukt.’ Dat kon alleen maar Piet zijn. Adine zei dat ze er niets van wist.

De tweede keer was op 17 december 1983. Adine was uitgenodigd op Paleis Soestdijk en zij mocht twee begeleiders meenemen. Pauline en mij. Aan de leden van ‘Groep Kees’ werden door prins Bernhard Verzetsherdenkingskruisen uitgereikt, de meesten postuum. Aan haar broer Ernst en ook aan Piet. Adine was geroerd en ik was verbaasd. Niemand die ik daar sprak had Piet gekend, Leen Pot was de enige. Hij had voor de aanvraag gezorgd, zo bleek mij bij navraag aan het ministerie van Defensie. Hem had ik natuurlijk naderhand moeten opzoeken en moeten laten vertellen. Ik heb het nagelaten. De onderscheiding, nog steeds een dierbaar bezit, verdween in de porseleinkast. En daar bleef het bij.

De derde ‘wake-up call’ die ik aanvankelijk negeerde kwam van Kees (mr. C.) Vroon, oud-ambassadeur, die na zijn pensioen in Barchem was gaan wonen. Hij wilde iets kwijt aan mij hoorde ik van mijn zwager Joost (ds. J. W.) Wery. Met Pauline zocht ik hem op. Dat was op 13 januari 1999. Hij woonde in een verbouwde boerderij op een heuvel. In de grote zitkamer stonden twee vleugels. En hij begon te vertellen:

Piet, die twee jaar ouder was, kende hij van het Nederlands Lyceum in Den Haag, en uit Leiden, toen zij daar beiden studeerden. Op de avond van 23 juli 1941 zat hij achter de vleugel van het Kurhaus in Scheveningen. Hij had van een ‘contact’ de opdracht gekregen dat hij het liedje ‘Tea for Two’ moest spelen wanneer zich een man vertoonde met een hoed op en een krant onder de arm. Bij het horen van dit liedje zou deze zijn hoed afnemen zodat hij herkend zou kunnen worden door degene die hem nodig had. De zaal was vol geweest met Duitse officieren en enkele Hollanders. Maar die man was niet verschenen. De volgende dag las hij Piets overlijdensbericht.

Dat moest hem geweest zijn, dacht hij.

Enigszins opgewonden vertelden wij dit verhaal aan Adine. Zij was, inmiddels 86, van haar ruime huis in Vorden verhuisd naar Tusselerhof, een verzorgingshuis in Lochem, waar zij één kamer had. En zij liet het langs zich glijden. Hoewel zij zo helder was als glas reageerde zij niet. Ik liet het rusten.

‘Belangrijk is niet de weg die je gaat, maar het spoor dat je achter laat’, staat op een rouwkaart van een overleden roeimaat. Ik kende Piets weg niet en zijn spoor zat alleen in de genen van zijn kinderen en in een enkel ding dat hij naliet: zijn groenenboekje, zijn Leidse inauguratiepetje, een sneeuwbril, nog wat ski-attributen, zijn tennisracket, restanten van zijn postzegelverzameling en zijn sabel uit militaire dienst. En in hetgeen ik nog onthouden had van wat Adine af en toe over hem vertelde.

Eén van haar uitspraken was: ‘Er is op hem geschoten bij Mill’, hetgeen sloeg op de meidagen van 1940, toen nazi-Duitsland ons land onverhoeds binnenviel en er in vijf dagen bezit van nam. Majoor-artillerie b.d. Dick van Zuidam van het Nederlands Artillerie Museum bij ’t Harde, gaf mij in 2012 en volgende jaren enthousiaste medewerking. Bij naarstig doorspitten van het klein behuisde archief kregen we voldoende gegevens boven water om op door te gaan. Ik speurde niet voortdurend, maar met onderbrekingen.

Het jaar daarop trok ik de stoute schoenen aan. Ik ging naar het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), dat zich ook richt op holocaust- en genocidestudies, aan de Herengracht 380 in Amsterdam. Dit Instituut was op 8 mei 1945, drie dagen na de bevrijding, als RIOD opgericht. Het zou iets tijdelijks zijn. De financiering was onduidelijk en wankel. Totdat dr. Lou de Jong halverwege de jaren vijftig de opdracht kreeg zijn studie te verrichten welke later het standaardwerk over Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog werd. Het had in 1970 af moeten zijn, maar het laatste deel kwam uit in 1991. Dankzij hem bleef het Instituut bestaan. Juist in de tijd dat ik het NIOD bezocht in 2012 en 2013 werd het opnieuw bedreigd. Volgens de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen (KNAW) zou het moeten opgaan in een groter geheel, een cluster, het Humanities Centre. Gelukkig ging dit niet door. De oorlog is nog lang niet met pensioen. Bezoekersaantallen aan het NIOD nemen nog steeds toe.¹ Je wordt daar hartelijk ontvangen en krijgt alle medewerking. En ik deed er mijn eerste ontdekkingen over Piets betrokkenheid bij de illegaliteit.

Met onderbrekingen verzamelde ik steeds meer relevant materiaal, ook bij andere archieven. Af en toe leverde het niet op wat ik hoopte te vinden en liep het spoor dood. Het herlezen van het standaardwerk van De Jong inspireerde en in andere boeken, de oorlog betreffende, kwam ik Piets naam tegen. Tenslotte haalde ik doos voor doos de nagelaten brieven, papieren en fotoboeken van Adine tevoorschijn. Pauline had ze doorgenomen en had ‘Piet er beter door leren kennen.’ Zeker twaalf jaar hadden deze verhuisdozen op mijn vliering gestaan, tot dan toe onaangeraakt.

Soestdijk, 17 december 1983. Adine in gesprek met Leen en Mats Pot-Molkenboer.

Het resultaat van deze speurtocht staat in dit boek. Ik heb kwistig gebruikt gemaakt van hetgeen over de vooroorlogse periode en het eerste oorlogsjaar door historici en anderen is geschreven. ‘Oral history’, die een biografie zo kan verlevendigen, was niet beschikbaar. Alle leeftijdgenoten zijn dood en begraven. Daar komt bij dat de betrouwbaarheid van het geheugen betrekkelijk is. Herinneringen worden verfraaid en ingekleurd. Met uitzondering van het gesproken woord van Leen Pot staan mijn bronnen op papier. Het nadeel heeft ook een voordeel: franje ontbreekt.

Ook in mijn familie werd er slechts incidenteel over de oorlog gesproken. Mèt Adriaan van Dis zeg ik: ‘De oorlog heeft ook mij gevormd. Onze ouders en grootouders hebben hem moeten doorstaan, maar wij, de volgende generatie, beheren de geschiedenis.’ ² Wat in die vijf oorlogsjaren is gebeurd moet steeds worden doorverteld, ook al is het verleden verwerkt. ‘Lest we forget’, zegt men in Arnhem bij de herdenking van ‘Market Garden’, ‘opdat wij niet vergeten.’

Maar bovenal is dit boek geschreven opdat de naam van Piet Feith niet verloren gaat.

Velp, 2018.

HOOFDSTUK 2

Familie

Aan tafel gezeten bij de viering van de zeventigste verjaardag van mijn schoonzusje, een Franse comtesse, kreeg ik van mijn tafeldame de vraag waar zich het kasteel van de familie Feith bevond. Ik moest haar teleurstellen, maar voegde er aan toe dat mijn familie wel een ‘foyer pour personnes âgées’ had gesticht. Ik doelde daarmee op het Feithenhof te Elburg, een door Maria Catharina Feith (1664-1740) opgericht tehuis voor oude lieden. De overlevering vermeldt dat de stichteres, zelf kinderloos, als schijndode in haar sterfkamer een twist tussen haar erfgenamen zou hebben bijgewoond. Deze liep zo hoog op dat de neven en nichten elkaar in de haren vlogen. Op dat ogenblik zou de gewaande dode van haar sponde zijn herrezen en, verontwaardigd over zoveel gebrek aan familiezin, hebben verklaard, dat zij haar bloedverwanten onterfde en al haar bezittingen aan een liefdadige instelling vermaakte.³

Ik voeg daaraan toe dat haar testament van het jaar 1733 dateert en dat zij na deze wederopstanding nog zeven jaar zou leven. Haar portret hangt in de regentenkamer.

En mijn tafeldame wist niet hoe gauw ze van gespreksonderwerp moest veranderen.

Mijn stiefvader, ook een Pieter Rutger Feith (1899-1980) schreef in zijn ‘ten geleide’ bij het verschijnen van zijn boek Feith, driehonderd jaar geschilderde familieportretten in 1973 het volgende: ‘Wie verwacht ridders met harnassen en jonkvrouwen met hoog opgewerkte met parels doorregen kapsels te zien te krijgen, beseffe dat onze familie geen oud adellijk geslacht is. Wel mogen we er trots op zijn dat tal van onze voorouders in ons land een eervolle positie hebben bekleed.’ ⁴

Feithenhof, Elburg.

Van de uit Elburg stammende familie Feith is de oudste getraceerde mannelijke telg Lubbert (vermeld in 1383), direct gevolgd door Rhijnvis (vermeld in 1390). Van beiden is bekend dat zij een stenen huis bewoonden hetgeen op een zekere welstand wijst. De ‘schipperij’ die zij beoefenden legde hun geen windeieren, want later worden Feithen als reders vermeld en als gemeentebestuurders.⁵

Door elf generaties over te slaan komen we uit bij Rhijnvis de dichter (1753-1824). De familie die inmiddels in Zwolle vaste voet aan de grond had, werd verrijkt met vele dochters. De ‘dichter’, zoals hij in de familie bekend staat, was de enige zoon die nog voor nageslacht met de familienaam kon zorgen. Hij huwde Ockje Groeneveld (1748-1813). Zij kregen negen kinderen, drie dochters en zes zonen. Van de dochters huwden er twee, één met een dominee, de ander met een officier. De zonen gingen op één na studeren. Vier ‘in de rechten’ en één geneeskunde. En zij zorgden voor nageslacht. Eén van de kleinzoons van het zo gelukkige echtpaar Feith-Groeneveld heette, wonder o wonder, Rhijnvis. Hij was Piets grootvader.

Grootvader Rhijnvis werd in 1848 in Arnhem geboren. Hij ging rechten studeren in Leiden en promoveerde als vierentwintigjarige op het proefschrift Geld en Kapitaal. Na zich aanvankelijk in 1872 als advocaat in Groningen gevestigd te hebben, ging hij zijn, in de wetenschap opgedane, kennis in praktijk brengen. Met mr. Carel Coenraad Geertsema (1843-1928) richtte hij in 1876 het bankierskantoor Geertsema, Feith & Co op.

Inmiddels was hij in 1874 te Brummen in het huwelijk getreden met Sophie Christine van Walree. Haar familie bewoonde toen huize Engelenburg. Dit is thans een hotel-restaurant met in de tuin een 18-holes golfbaan. Haar geboortehuis was echter Klein Engelenburg.⁶

Het echtpaar werd verblijd met de geboorte van twee dochters en drie zonen. De middelste zoon, Frederik, zou Piets vader worden. Zij bewoonden een groot wit huis op de Ubbo Emmiussingel gelegen aan het Verbindingskanaal tegenover het Groningse station. Over Piets grootmoeder is helaas weinig bekend. Over zijn grootvader des te meer.

De Dollardpolders thans. Inpolderingsgeschiedenis in jaartallen.

Het bankierskantoor richtte zich met name op de graanhandel. En het ging beide firmanten goed. Zij behoorden in de laatste twee decennia van de negentiende eeuw tot de rijkste inwoners van de stad Groningen. Grootvader Rhijnvis grossierde in bijbanen. Hij was zestien jaar lang consul van Duitsland, daarnaast secretaris van de Groningse Kamer van Koophandel, en een vijftal jaren lid van de Gemeenteraad. In 1895 werd hij gekozen in de Provinciale Staten en vervolgens was hij acht jaar lang Gedeputeerde van de Provincie. Hij was lid en soms voorzitter van talloze commissies, charitatieve en algemeen nut beogende instellingen en vervulde minstens zes commissariaten. Een bijzondere functie was zijn directeurschap van de NV Maatschappij tot exploitatie van den Johannes Kerkhoven Polder (JKP), van 1891 tot 1915. Hij was daarin zijn medefirmant, C.C. Geertsema opgevolgd toen deze benoemd werd tot commissaris van de koningin. De JKP was één van de polders aan de westoever van de Dollard. De naamgever, géén Groninger, had het gebied dat toen uitsluitend bestond uit 2000 ha. kwelders en slikken, in 1845 van de Nederlandse staat gekocht. Na veel strijd met de zee en talloze dijkdoorbraken werd de polder tenslotte pas 32 jaar later in 1877 drooggelegd. De bedijking was al die jaren geheel door particulieren gefinancierd. De nazaten van de stichter, theeplanters in Nederlands-Indië, hadden hierin een belangrijk aandeel.⁷ Het ingepolderde gebied, slechts twee derde van wat aanvankelijk de bedoeling was bedroeg 410 ha. Met kwelders en slikken erbij 1180 ha. En het concept werkte! De polder leverde een batig saldo op. Pas in 1915, het jaar van zijn aftreden, waren alle schulden afbetaald en werd voor het eerst dividend uitgekeerd.

Bezuiden de JKP is in 1924 nog een laatste polder langs de Dollard aangelegd, ditmaal als werkverschaffingsproject. In de naamgeving werd Geertsema geëerd: de Carel Coenraadpolder. De opkomst en het behoud van de Dollardpolders zijn door Frank Westerman boeiend beschreven in De Graanrepubliek, dat ook aandacht schenkt aan de grote inkomensverschillen tussen herenboeren en landarbeiders. De JKP noch de C.C. polder zijn ten offer gevallen aan de drang van milieuactivisten alles aan de natuur terug te geven. De JKP is een bloeiend landbouwbedrijf en een streling voor het oog.

De Geertsema-Feith bank ontwikkelde zich goed. In 1905 werd een nieuw gebouwd kantoor betrokken aan het A-kerkhof, hoek Brugstraat tegenover de A-kerk. Het staat er nog steeds, de gevel vermeldt het stichtingsjaar: 1905. Er is nu een tandartsenpraktijk in gevestigd. Ongeveer rond de eeuwwisseling werd een filiaal in Amsterdam geopend waar de oudste zoon, Rhijnvis, ging werken. Een jaar later hielpen de firmanten een boer in noord-west Groningen door zijn bedrijf te kopen, dat hij vervolgens pachtte. De boerderij nabij Houwerzijl aan het Reitdiep noemden zij de Bankplaats. Het bedrijf, met 85 ha. grond, zou precies honderd jaar in het bezit blijven van de nazaten van beide firmanten. In 1915 trok grootvader Rhijnvis zich terug uit zijn vele functies. De bank werd verkocht aan de Rotterdamsche Bank (voorloper van ABN Amro Bank). Hij, inmiddels al drie jaar weduwnaar, overleed op 67-jarige leeftijd in april 1916.

Piets vader Frederik, genaamd Frits, in 1878 in Groningen geboren, volgde een geheel ander pad. Op negentienjarige leeftijd ging hij naar Delft en studeerde vijf jaar later, in 1902, als werktuigbouwkundig ingenieur af. Van 1903 tot 1906 was hij op verschillende plaatsen in de Verenigde Staten werkzaam. In verband met de bouw van een nieuw onderkomen voor ‘s Rijks Munt werd Frits in 1907 als jong ingenieur in Utrecht te werk gesteld. Er kwam vermoedelijk wel een kruiwagen aan te pas. De grootvader van zijn aanstaande vrouw was de Muntmeester.

In die tijd, in 1908, trouwde hij met Rudolphine Wilhelmine van den Wall Bake (Dolly). Zij was zijn volle nicht. Beide vaders, Feith en Van den Wall Bake, waren met zusters van Walree gehuwd.

Aan de bruidsfoto’s, nota bene de enige waarop Piets moeder staat, valt niet af te lezen dat het jonge paar zich over de familieverwantschap zorgen maakte.⁸ De foto’s zijn te verbleekt om te reproduceren. Zij stapten op 3 september 1908 te Hilversum in de huwelijksboot. Hij 29, zij 30. En zoals later zou blijken, hun vier kinderen waren gezond. Uit het door de bruidsmeisjes bijgehouden boek blijkt dat zeven feesten verspreid over twee weken aan de grote dag vooraf gingen. Er werd gezongen en gedanst, vuurwerk werd afgestoken, er klonken samenspraken en toneelstukken werden opgevoerd. De vele diners vonden plaats op het buitengoed Heidepark in Hilversum, waar de bruid woonde. Een groot huis met naar schatting vijftien tot twintig kamers, gelegen aan de Soestdijkerstraatweg 61, tegenover de Hilversumsche Golfclub. Het is in 1971 gesloopt om plaats te maken voor het astmacentrum Heideheuvel en enkele villa’s.

Van de bruid is maar weinig bekend. Piets gevoel voor humor kwam van haar, denk ik. Zij zong vóór haar huwelijk in het Toonkunstkoor onder leiding van Willem Mengelberg. Bij alle ontvangsten werd door de gasten in het bruidsboek, dat bewaard is gebleven, getekend. Tot mijn verbazing was één van de vaste gasten J.M. de Jonge, de latere schoonvader van Piet. Frits, zes jaar ouder, kende hem waarschijnlijk uit Delft, waar Ham de Jonge in 1901 als zeventienjarige was aangekomen. Zij hebben elkaar dus nog anderhalf jaar in Delft meegemaakt.

Heidepark, omstreeks 3 september 1908. De bruid staat op het balkon van de ‘rode logeerkamer’ en de vlag hangt uit.

Min of meer ‘van de beddenplank’ kwam in Utrecht het eerste kind ter wereld. Een zoon, een Rhijnvis. En een kleine twee jaar later, op 9 maart 1911, een tweede zoon, Pieter Rutger, mijn vader.

In dat jaar was Frits’ werk in Utrecht gedaan en het gezin verkaste naar Haarlem, Wagenweg 21, waar hij chef werd van het filiaal van de handelmaatschappij in landbouwwerktuigen, van Boeke en Huidekoper. Daar werd het derde kind geboren in 1913. Een dochter, die een Van Walree naam kreeg: Suzanna Agneta, kortweg Neta, vernoemd naar haar grootmoeder Van den Wall Bake-van Walree.

In 1914 vond Frits zijn definitieve plek. Hij ging werken bij het technisch bureau Sanders-Birnie in Den Haag. Dit ingenieursbureau was in januari 1912 opgericht door het gelijknamige echtpaar. Mevrouw Birnie was afkomstig van een plantersfamilie en het bureau richtte zich in eerste instantie op de machinebouw voor koffie-, suiker- en rubberplantages in Nederlands-Indië. Het bedrijf heeft tot 1993 onder de naam Sanders-Birnie bestaan. In dat jaar is het overgenomen door het Zwitserse Maxon Motor, met vestigingen in onder meer Enschede en Eindhoven.

Piet bijna twee en Rhijn vier jaar.

In 1916 werd Frits tot directeur benoemd. Het gezin verhuisde naar Den Haag, en bewoonde eerst Prins Mauritslaan 12, daarna Prins Mauritslaan 55. Dit grote stadshuis staat op de hoek met de Frankenslag en is thans verdeeld in een drietal appartementen. In 1916 werd het gezin gecompleteerd met de geboorte van dochter Peggy. Ook zij kreeg een Van Walree naam.

Bij het vastleggen van haar jeugdherinneringen schetst Peggy een aardig beeld van het leven op de Prins Mauritslaan.⁹

Vader Frits was een zwijgzame man, over zijn naaste familieleden vertelde hij niet. Toen Peggy geboren werd waren beide grootouders Feith al overleden. Ook haar grootouders Van den Wall Bake heeft zij niet gekend. De laatste, haar grootmoeder, overleed toen zij twee was (12 maart 1919). Frits’ oudste zusje, Henriette, overleed op haar elfde jaar. Dan volgde zijn broer Rhijnvis die we al eerder tegenkwamen. Deze was tot 1901 werkzaam op de tabaksonderneming Djelboek (Oost-Java, residentie Bezoeki), vervolgens op het Amsterdamse filiaal van de Geertsema-Feith bank, tevens was hij directeur van de NV Landbouw-Mij Soekowono (eveneens Oost-Java, residentie Bezoeki). Hij bleef vrijgezel. Af en toe kwam hij in zijn open Cadillac naar Den Haag. Hij reed niet zelf maar had een chauffeur, Gerard geheten. Het was groot feest als Gerard, met zijn chauffeurspet op, de kinderen rondreed.

Peggy, Piet, Agneta, Rhijn - 1917.

Na Frits volgde zijn ongetrouwde zusje Phie (Sophia Christina) die op de Statenlaan 7 in Den Haag woonde en bestuurslid van Arbeid Adelt was. De jongste broer, Henri, was in 1911 getrouwd met Bep van Kretschmar (jkvr. Elizabeth Alette). Als directeur van de NV Feith & Co’s handelmaatschappij te Amsterdam ging het hem blijkbaar voor de wind. Hij bewoonde met zijn gezin (drie dochters, drie zonen) het gigantische huis de Monnikenberg in Hilversum, een kwartier lopen van Heidepark. In de crisistijd ging hij door speculatie failliet, moest zijn huis verkopen en in Hilversum kleiner gaan wonen.

Terug naar Frits.

Reinier Sybrand Bakels portretteerde Piet op zijn zesde jaar. Mr. dr. R.S. Bakels was jurist en schilder. Hij was de vader van verzetsman Floris Bakels die in latere hoofdstukken veelvuldig wordt geciteerd.

In het huis op de Prins Mauritslaan was géén stromend water in de slaapkamers, vertelt Peggy. Water, in de winter ijskoud, werd aangevoerd in een lampetkan en je goot het uit in een stenen kom. Voor het vuile water stond een emmer klaar. Deze werd dagelijks door het inwonend ‘binnenmeisje’ geleegd, evenals de po’s van het ouderpaar. De was werd in grote teilen in de keuken gedaan, hing op zolder te drogen en werd vervolgens gemangeld en geperst. Het ‘keukenmeisje’ kookte. De ouders Frits en Dolly dineerden samen, soms met gasten. De kinderen aten apart op de kinderkamer met de kinderjuffrouw. De beide meisjes uit het gezin sliepen met haar op één kamer. Die was ‘s winters onverwarmd. De keiharde kindermatrassen waren gevuld met gedroogde varens. Dat gold toen als uiterst gezond. Eens per week kwam de werkster de vloeren dweilen en de ramen lappen. De stoep werd met zeepsop geborsteld. Het bedienend personeel werd gecompleteerd met de verstelnaaister. Kapotte kleding gooide je niet weg, deze werd gerepareerd. Op straat waren nauwelijks auto’s te zien. Dus dat was speelterrein. Knikkeren, tollen, hoepelen, touwtje springen, hinkelen, bikkelen, steltlopen. Pas op de middelbare school ging je naar voetbal, hockey of tennis. Peggy schrijft: ‘Wat mijn ouders toen aan de opvoeding deden kan ik mij niet goed herinneren.’¹⁰

De kabouters van links naar rechts: Rhijn, Peggy, Neta, Piet – 3 maart 1921.

Op 3 maart 1921 werd de koperen bruiloft met een diner op de Prins Mauritslaan 55 gevierd. Enkele ooms en tantes alsmede de heer en mevrouw de Kanter, goede vrienden, zaten aan. De kinderen zongen een lied en voerden, als kabouters verkleed, een toneelstuk op.

‘Wij hopen dat u beide lang voor ons zult blijv’ gespaard En wensen u een prettig feest op deze derde maart.’

Werd het naderend onheil voorvoeld? Moeder Dolly was ziekelijk en raakte verzwakt. Piet in zijn jaarboekje: ‘1922, moeder is naar Haarlem gegaan om daar weer wat op krachten te komen. Maar het heeft niet veel geholpen. Een kuur in Duitsland (Baden-Baden) ook niet.’

In augustus 1922 is de familie met vakantie in Thüringen, Duitsland. Vanuit Bad Tabarz maakt men een wandeltocht naar Eisenach en de Wartburg. Over moeder geen woord.

‘de dag dat we teruggaan heeft Rhijn koorts, wat gauw overgaat. In Kassel gaan we naar Schloss Wilhelmshöhe en zijn 28 augustus weer thuis. De volgende dag vraagt Rhijn aan mij om een glaasje water omdat hij het zelf niet meer kan pakken. Het blijkt dat hij kinderverlamming heeft.’

Dat kwam hard aan. Hij lag maanden in bed. De kracht kwam terug in zijn benen, maar niet in zijn rug en armen. Hij ontwikkelde in de groeispurt een bochel (paralytische scoliose). Hierdoor bleef zijn romp in groei achter en leek zijn hoofd te groot. Een schooltas kon hij niet dragen. Maar gelukkig kon hij wel schrijven.

Moeder Dolly werd ook bedlegerig. Zij bleek pernicieuze (verderfelijke) anaemie te hebben (zie kader). Een ziekte met als voornaamste uiting bloedarmoede en chronische moeheid. En in die tijd was de ziekte nog ongeneeslijk. Zij kreeg bloedtransfusies maar die hielpen alleen tijdelijk iets. Zij kwijnde langzaam weg en overleed op 4 maart 1924, 45 jaar oud.

Piet was bijna dertien. Zijn moeder is dood en zijn broertje is invalide. De rector, dr. R. Casimir, van het Nederlands Lyceum, waar Piet in de eerste klas zit schrijft een allerhartelijkste brief, die hij eindigt met: ‘Jullie hebt gelukkig nog een gezin en ik hoop dat jullie je nauwer bij elkaar en bij vader zult aansluiten. Hoe meer jullie elkaar liefhebt, hoe meer je de nagedachtenis van Moeder eert.’

Voor haar crematie en ook voor het op haar wens uitstrooien van de as op zee moest toestemming worden gevraagd. De kinderen mochten er niet bij zijn en werden uit logeren gestuurd. Van toen af aan eten ze met z’n allen in de eetkamer. Vader, de kinderoppas, juffrouw Löhning en de vier kinderen. De kinderoppas, ‘knunnetje’, zou blijven tot 1936 toen Frits ten tweede male in het huwelijk trad, nu met Hermine Jacqueline (Minnie) Piepers.

Bij de opvoeding van zijn kinderen betrachtte vader Frits een uiterste zuinigheid, ofschoon hij, volgens Peggy, geld genoeg had. Bij de lunch beurtelings een boterham met beleg en één zonder, dus ‘met tevredenheid.’ Bij de thee een droog kaakje, alleen zondags een boterkoekje.

Pernicieuze Anaemie(PA)

Pernicieuze anaemie(PA) ontstaat door een verstoorde resorptie van vitamine B12 door het darmslijmvlies. Dat komt doordat het lichaam antistoffen maakt tegen het eigen maagslijmvlies (de parietale cellen). Hierdoor wordt te weinig of geen ’intrinsic factor’ aangemaakt. Men noemt dit een auto-immuun ziekte.

In 1926 publiceren de Amerikaanse internisten George R. Minot en William P. Murphy van het Massachusetts General Hospital in Boston een studie van 45 patiënten die zij behandeld hebben met een dieet waarvan lever een belangrijk deel uitmaakt. En zij genezen!¹¹ Mits tenminste dit leverdieet wordt volgehouden. Hun vinding gaat de wereld over en blijkt reproduceerbaar. ‘It ranks among the greatest contributions the New World has made in the science of medicine’, schrijft Ralph H. Major M. D. in zijn leerboek (1932).¹²

Meer dan twee decennia zijn lever en leverextract als geneesmiddel in zwang. Maar wat is dan deze onbekende stof die in lever zit? In 1948 wordt uit lever een kristal geïsoleerd. Folkers noemt dit vitamine B12.¹³ In 1955 slaagt de Britse scheikundige Dorothy Hodgkin er in de moleculaire structuur van B12 te ontdekken. Zij wordt er in 1964 voor beloond met de Nobelprijs. En vitamine B12 is vanaf de vijftiger jaren hèt geneesmiddel. PA-patiënten zitten er wel levenslang aan vast. Het leverdieet raakt uit de gratie.

Vakanties werden op de Veluwe maar ook nogal eens buitenslands doorgebracht. Niet in Zwitserland, dat vond vader Frits te duur. Ook toen al! Piet had doorgaans een eigen vakantieplan. Hij ging naar kampen van de Nederlandse Gymnasiastenbond (KV-kampen). Ook naar NCSV-kampen, het Hardenbroek-kamp (1924) en het Waschkolk-kamp (1925, 1926), waar hij Jan Chris Coops ontmoette. De familie Coops had op Groot Zande in Laag Keppel een tennisbaan, en Piet logeerde er geregeld. Ook tenniste hij vaak op de Kieftskamp bij Vorden waar de geparenteerde familie Van den Wall Bake woonde. Jan Chris kwam ook logeren in Den Haag en er ontstond een goede band. ‘In het kamp had ik met Jan Christian Coops kennisgemaakt en het is daar een aardige familie en ik ben er met vader vanuit de Zwarte Boer (Leuvenum) naar toe gefietst.’ Jan Chris trouwde in maart 1941 met Renée de Jonge, een volle nicht en vriendin van Adine.

Toen de beide zoons het huis uit waren, verhuisde Frits in 1931 met dochters Neta en Peggy naar een kleiner huis aan de overkant van de straat: Prins Mauritslaan 40. Hier troffen zij de luxe van een centrale verwarming aan en stromend water, zelfs op de slaapkamers. Aan seksuele voorlichting deed vader Frits niet. De dochters kregen die van broer Rhijnvis, de aanstaande medicus.¹⁴ Zij gingen beide na hun eindexamen de Mensendieck-opleiding volgen en zouden ieder later een eigen praktijk beginnen.

Groot Zande, 1925. Piet (rechts) met Jan Chris Coops.

Neta trouwde op 17 juli 1936 in Groningen met Jaap de Ranitz (jhr. mr. Jacob Edzard, 1909-1962). Op hun huwelijk is de foto gemaakt die op de omslag van dit boek staat. Jaap was of werd zeer gelovig en Neta werd dit ook. Zij sloten zich aan bij de Oxford-beweging (Morele Herbewapening). Piet moest daar weinig van hebben.

Minder dan een maand later hertrouwde vader Frits met Hermine Jacqueline (‘Minnie’) Piepers. Zij was gescheiden van A.A.J. Canters en zij had één zoon, Jan Willem. Deze diende later als officier-vlieger bij de Marine Luchtvaart Dienst (MLD). Het huwelijk vond op 8 augustus 1936 plaats in Londen.

Om tezamen een nieuwe start te maken verhuisde vader Frits met Minnie naar Waalsdorperweg 92. Frits was toen 57, zij twaalf jaar jonger. Zij bracht veel vrolijkheid in huis. Uit bewaarde brieven valt op te maken dat Piet graag en veel bij hen kwam. In de oorlog werd hun huis ‘gevorderd’ door de bezetter. Zij woonden daarna ‘en pension’ op de hoek van de Zeestraat en de Sophialaan. Thans staat hier hotel Ambassador. Peggy trouwde vandaar in het stadhuis op de Javastraat op 18 september 1942 met dr. Hartger J.H. Hartgerink. ‘In café de la Paix, vlak bij het Vredespaleis, hadden zij nog een redelijke lunch kunnen krijgen.’¹⁵

Frits voor zijn laatste huis, Waalsdorperweg 92, Den Haag.

HOOFDSTUK 3

Nederlands Lyceum

Piets zogenaamde ‘jaarboek’, dat loopt van 1920-1928, is compact. Het zijn zeven blaadjes in een fotoboekje, wijduit beschreven. Uitgetikt een half A4’tje. Zijn schooltijd op het Nederlands Lyceum van 1923-1929 valt daar ongeveer binnen. Hij zit op de HBS-B (Hogere Burger School) en doubleert de vierde klas. Hij is zeer betrokken bij de toneelvereniging, heeft ieder jaar rollen in de jaarlijkse uitvoering en is penningmeester in het jaar dat hij blijft zitten. Vader Frits is ‘not amused’, schrijft zusje Peggy.¹⁶ Daarnaast hockeyt Piet bij de schoolclub HLC (Haagse Lyceum Hockeyclub) die speelt op Waalsdorp evenals TOGO en HOC. Deze hockeyclubs zijn later opgegaan in grotere combinaties. TOGO is in de jaren zeventig met HHYC (Haagse Hockey en IJshockey Club) gefuseerd tot KZ en speelt op Klein Zwitserland. HOC is gefuseerd met de Gazellen tot HGC dat zijn velden op de Roggewoning heeft. Veel goede HLC-hockeyers zijn later de kern geworden van HHYC. Voor zover dit valt na te gaan leerde Piet tennissen op particuliere banen.

‘De laatste tijd doe ik vrij veel aan vogelen’, schrijft hij, ‘en nu ben ik met Paaschvacantie naar Texel waar we het erg prettig hadden.’ Met deze zin is het jaar 1926 behandeld. Hij zit dan in de derde klas. Piets broer Rhijn zit op het Stedelijk Gymnasium (Haganum). Ondanks de kinderverlamming, waardoor hij een halfjaar niet naar school kon gaan, heeft hij geen klas gemist. ‘1928. Overgegaan. Naar Engeland geweest bij mr. Harkness in Hemel Hempstead (Hertfordshire, Zuid Engeland, RF). Rhijn heeft zijn eindexamen gedaan en gaat naar Leiden. Nu ik eindexamen.’

Hier eindigt het ’jaarboek.’

In 1909 is het Nederlands Lyceum opgericht. Het is vernieuwend in velerlei opzichten. Het is het eerste lyceum dat Nederland kent. Het verenigt gymnasium en Hogere Burger School (HBS) in één gebouw. Het kent een onderbouw van twee jaar waarna gekozen wordt voor óf gymnasium óf HBS. De achterliggende gedachte is dat kinderen van twaalf jaar te jong zijn om de keuze te maken tussen gymnasium en HBS. Die keuze wordt zo uitgesteld. In de eerste twee jaren ligt het accent op de drie moderne talen Duits, Frans, Engels en wiskunde, geschiedenis en aardrijkskunde. De gymnasiasten beginnen pas in de derde klas met Latijn en in de vierde met Grieks. Er is vanaf de vijfde een alfa en een bèta richting en het eindexamen vindt plaats na zes jaar. De vijfjarige HBS legt een zwaar accent op wis-, natuur- en scheikunde.¹⁷

Nederlands Lyceum, 1923. Piet achteraan, vierde van links.

Dit klinkt ons nu als overbekend in de oren, maar was destijds volkomen nieuw. Voordien bestonden er gymnasia, voortgekomen uit de Latijnse scholen en sinds 1864 Rijks Hogere Burgerscholen. Maar zij stonden apart van elkaar en alleen de gymnasia gaven toegang tot universitair onderwijs. Nu gold die toegang voor alle lyceum leerlingen. Onderwijspionier en eerste rector werd dr. Rommert Casimir. Drs. W. Reindersma was onderdirecteur (conrector) en wiskundedocent. In 1912 wordt een nieuw gebouw in de Willemstraat betrokken. Landelijk worden in de jaren die volgen talloze lycea opgericht. Het ‘experiment’ werkt. Casimir wordt in 1918 in Leiden tot bijzonder hoogleraar in de opvoedkunde benoemd.¹⁸

Rob van Hasselt, een schoolvriend van Piet, schrijft:¹⁹

‘Dankzij Casimir was het lyceum niet alleen een voortreffelijke school, maar ook een leuke school. Zijn geheugen was fabuleus. Het verhaal ging dat hij van alle circa 300 leerlingen de rapportcijfers uit zijn hoofd kende. Hij zorgde voor een goede sfeer op de school en slaagde erin een uitstekend docentencorps aan te trekken.’

Op deze school deed Piet een aantal vriendschappen op die ook na zijn schooltijd stand hielden. Bijna zijn hele schooltijd zat hij in de klas met Frans Eduard Hollander, Rob van Hasselt en Jan Kist.²⁰

Rob van Hasselt schrijft er in zijn Terugblik (1990) uitgebreider over.

‘De excursie die we naar Texel, onder leiding van het echtpaar Bruggeman, maakten, zal me heugen. Bruggeman was onze ‘natte-his’ leraar. We logeerden in een hotel in De Koog, waar we nog met een kaarsje naar bed gingen. Bruggeman had voor rondleidingen door vogelreservaten gezorgd, zodat we enorm veel gezien hebben, tot lepelaars toe. Aan deze leraar heb ik mijn liefde voor de ornithologie te danken. Ik ging in die tijd vaak vogeltjes kijken, waarvoor in de omstreken van Den Haag nog volop gelegenheid was. Zo waren er nog kemphaantjes vlakbij de tegenwoordige wijk Marlot. En kon je de sprinkhaanrietzanger horen waar nu de van Alkemadelaan ligt. Het vogelen werd een ware hartstocht vooral voor mijn vriend Jan Kist, die later als bewerker van de bekende vogelgids van Peterson (zie kader) een reputatie als amateur-ornitholoog heeft verworven.’

‘De Kist’

In 1954 verscheen De Vogelgids. Een beschrijving van alle in ons land en overig Europa voorkomende vogelsoorten. Het was een vertaling en bewerking door mr J. Kist van de A Field Guide to the Birds of Britain and Europe door R.T. Peterson, G. Mountfort en P.A.D. Hollom. Het boek werd beschouwd als een mijlpaal in de geschiedenis van de veldornithologie. De Kist was en is voor vogelaars een onmisbaar handboek. Het is opgedragen aan ‘onze lankmoedige vrouwen’ met Shakespeares regels: ‘She laments sir… her husband goes this morning a-birding’ (uit Merry Wives of Windsor).

Waschkolk-kamp, 1925. Vooraan in het midden: Jan Kist. Rechts naast hem in HLC-shirt: Rob van Hasselt; Piet, middelste rij links.

Met Jan Kist en Rob van Hasselt ging Piet dus ‘vogelen’. Ook op Vinkenlust, de buitenplaats van Robs oom en tante Piek-van Rees in Wassenaar. Daar lag ook een tennisbaan. Dus twee vliegen in één klap.

Rob van Hasselt:

‘Piet Feith die een jaar na mij op het lyceum kwam, verloor zijn moeder in het eerste schooljaar. Zijn vader had, toen ik het gezin leerde kennen, een huishoudster, die misschien wel goed voor de kinderen zorgde, maar overigens een ongezellig mens was. Ik kan me Piets vader alleen herinneren als een tamelijk sombere, strenge man. Het was in huize Feith nooit erg jeuig. En dan te bedenken dat Piet juist bijzonder gezellig was. Hij was even als ik verwoed hockeyer en tennisser. We hebben samen op Vinkenlust de buitenplaats van mijn oom en tante Piek-van Rees veel getennist en ook wel gevogeld, al deed ik dat meer met Jan Kist. Piets gevoel voor gezelligheid en een ongekunstelde hoffelijkheid maakte hem gezien bij jong en oud.’

In 1929 deed Piet eindexamen HBS-B. Zijn cijferlijst toont gemiddeld een 6 tot 6⁻, zoals trouwens al zijn rapporten. Het is hem niet komen aanwaaien. Twee van zijn examinatoren raadden hem aan naar de toneelschool te gaan. Maar het werd medicijnen in Leiden. Net als zijn oudere broer Rhijnvis. Frans Hollander ging journalistiek studeren in Heidelberg. Rob van Hasselt ging naar Delft.

Eindexamen, 1929. Piet vooraan in het midden. Frans Hollander licht zijn hoed op.

HOOFDSTUK 4

Leiden

De groentijd van het Leidsche Studenten Corps (LSC) ving in 1929 aan op 18 september. Piets gangen zijn enigszins te volgen aangezien zijn groenenboekje bewaard is gebleven. Tevoren had Piet H.Ph. de Kanter, vierdejaars rechten, als patroon gevraagd. Van de patroon wordt verwacht het groen ‘de intrede in de studentenmaatschappij zoveel mogelijk te vergemakkelijken’ zoals Het Reglement op de Groentijd voorschreef. Piet had een goede keus gedaan want Huib de Kanter was Praeses Collegii. Ontegenzeggelijk ging van deze primus inter pares tijdens de groentijd een zekere protectie uit. Piet had in zijn schooltijd verschillende keren in Rotterdam bij de familie De Kanter gelogeerd. De vaders waren goed bevriend. Het lijkt mij waarschijnlijk dat zij clubgenoten waren in Delft.

Bijna ieder jaar in de maanden september-oktober wordt met de nodige bombarie in de media kond gedaan van een ‘groenenschandaal.’ Dit wordt dan gevolgd door een oproep de gehele groentijd, thans kennismakingstijd, maar af te schaffen. Dit is geen goed idee. De cohesie die ontstaat tussen jaargenoten die de groentijd hebben ondergaan en het in korte tijd leren kennen van tientallen corpsleden van oudere jaren, schept banden en vriendschappen die een leven lang meegaan. Bovendien zijn zestien van de drieëndertig artikelen van Het Reglement op de Groentijd van het LSC bedoeld om het groen te beschermen. Artikel 24 luidt: ‘een corpslid mag een groen niet beledigen, het lichamelijk geweld aandoen, het dwingen tot drinken of tot het voldoen aan andere buitensporige eisen.’ In mijn groenenreglement uit 1957, dat vrijwel identiek is aan dat van 1929, is ten overvloede nog artikel 24a toegevoegd: ‘het is een corpslid verboden een groen te slaan.’ De ‘corrigerende tik’ was in mijn tijd echter nog bon ton. Voor wie enig relativeringsvermogen bezit en gevoel voor humor om het spelelement in te zien, is de groentijd een schitterende vuurdoop die veel mooie herinneringen oplevert.

Groentijd, Arena-avond, 1 oktober 1929. Anno 2016 is het LSC, thans de Leidse studentenvereniging ‘Minerva’, springlevend. Zij telt 1800 leden, 401 studenten deden dat jaar mee aan de kennismakingstijd, zoals de groentijd nu heet. Ruim 28.000 reünisten doorliepen ditzelfde pad en de meesten kijken met plezier terug op hun Leidse jaren.

Na twee intensieve weken zat de groentijd erop. Aangezien de groenen op 3 oktober, de datum van Leidens Ontzet, zich niet in de stad mogen vertonen, zijn zij de avond tevoren, het kale hoofd bedekt met een hoed, naar hun thuisadressen afgereisd. De dag erna, op 4 oktober 1929, vond de feestelijke inauguratie en het inauguratie-diner plaats.

Piet ging wonen op de Bloemmarkt 24. Een studentenhuis op de hoek van de Vrouwensteeg en op roepafstand van Sociëteit Minerva. Daar woonde ook Hans Hollander, een oudere broer van Frans.

Op de kaart van Leiden is de Bloemmarkt echter niet te vinden. Navraag bij het Leidse gemeentearchief leverde op dat de Bloemmarkt op de lijst van verdwenen straatnamen staat. De bloemenmarkt zelf was allang verplaatst naar de, aan de overkant van de Rijn gelegen, Apothekersdijk. Ergens in de dertiger-veertiger jaren is de naam Bloemmarkt vervallen om plaats te maken voor Boommarkt, die in het verlengde lag. Dat wat eens studentenhuis was, is thans City Hotel Nieuw Minerva, Boommarkt 23. De eigenaresse van het hotel bevestigt dat het hoekpand, destijds Bloemmarkt 24, een ‘kamerverhuurbedrijf’ was. Een wat kil aandoende benaming voor een studentenhuis.

Na de inauguratie volgde de vorming van een jaarclub. Het zogenaamde clubkonkelen zal toen ook wel bestaan hebben. Maar wie zaten er in? Het LSC-archief had geen gegevens. Waarschijnlijk zijn zij bij de brand van Sociëteit Minerva, in 1959, verloren gegaan. Een lunch met kinderen van al getraceerde clubgenoten van Piet leverde meer op. Zo lukte het toch, ook met ondersteuning van de LSC-almanakken en Piets brieven, tot een min of meer complete opsomming te komen. In alfabetische volgorde: J.C. (Jan) van Alphen de Veer (jurist); Theo Bakker (jurist, later advocaat in associatie met Jan Kist. Hij was een jaar later aangekomen maar werd aan de club toegevoegd); Han N. Boon (historicus, diplomaat en onder andere ambassadeur bij de NAVO, toen nog in Parijs en twee maal in Rome); W.H.E. (Emile) van der Borch van Verwolde (jurist, wegens lidmaatschap van de Inlichtingendienst (ID) op 20 juli 1943 gefusilleerd op de Leusderheide); W.S.A. (Sybrand) Colenbrander (historicus, ook woonachtig op Bloemmarkt 24, later journalist en correspondent voor Het Parool en de NRC in Parijs en Londen); B.F. (Frans) Everts (jurist); P.R. (Piet) Feith (medicijnen, gesjeesd en later assuradeur); W.H. (Wim) Fockema Andreae (jurist, bankier); A.F. (Arend) van Hall (jurist, diplomaat en ambassadeur); M.W.C. (Minus) de Jonge (advocaat in Zutphen bij het gelijknamig kantoor); J. (Jan) Kist (advocaat in Den Haag in associatie met Theo Bakker); H.G. (Harry) Rambonnet (rechter); A.A. (Nol) van Rossem (jurist); A.C. (San) Rueb (advocaat te Den Haag); J.R. (Jan) Schaafsma (bedrijfsjurist Philips en de vader van mijn vriend Jan Roelof); H.A.R. (Bob) Schuit (bedrijfsjurist Philips, later directeur Jaarbeurs Utrecht); L.J. (Kriek) Welter (jurist, bestuursambtenaar Nederlands-Indië). Hij was leider van een verzetsgroep in 1942, verzamelde militaire inlichtingen, is gepakt, gemarteld, liet niets los en is ten slotte in 1943 op gruwelijke wijze vermoord door de Japanners. Een zeer moedig man²¹; W.H. (Wicher) Wildervanck (juridisch student, niet afgestudeerd en in 1937 overleden).

Clubinauguratie-diner, 20 november 1929.