Vierde deel van de serie Oorlogsdossiers. Eerder verschenen:
Frans-Duitse Oorlog 1870-1871. De Moeder van de Grote Oorlog
Engels-Nederlandse Oorlogen 1652-1674. Door een zee van bloed in de Gouden Eeuw
Slag in de Javazee 1941-1942. Oorlog tussen Nederland en Japan

© 2017 Anne Doedens & Liek Mulder,

p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag:

VOORZIJDE BOVEN: Gevangengenomen Egyptische soldaten worden door een Israëlisch gepantserd konvooi vervoerd naar een krijgsgevangenenkamp. Getty-Images.

VOORZIJDE ONDER: De bevelhebber van het Centrale Commando Uzi Narkiss (links), Moshe Dayan (midden) en Yitzhak Rabin (rechts) gaan op 7 juni 1967 de Oude Stad van Jeruzalem binnen via de Leeuwenpoort. Foto: Ilan Bruner, Government Press Office Israel.

ACHTERZIJDE: Soldaten arriveren bij de Tempelberg in Jeruzalem, Government Press Office Israel.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente
Vormgeving binnenwerk: Andre Klijsen, Villa Y, Henxel

ISBN 9789462491861

e-ISBN 9789462495203

NUR 688

INHOUD

Vooraf

Proloog

1 De wortels van het conflict

2 Israël en zijn buren – 1948-1967

3 De vooravond van de oorlog – april-begin juni 1967

4 Krachtsverhoudingen en aanvalsplannen

5 De luchtoorlog en de strijd in de Sinaïwoestijn – 5 en 6 juni

6 Oorlog met Jordanië

7 De definitieve Egyptische nederlaag

8 De strijd in het noorden – Syrië en de Golanhoogten

9 Na de overwinning

10 Nederland en de Zesdaagse Oorlog

11 De geboorte van messiaans zionisme in 1967 – Salomon Bouman

Epiloog

Bibliografie, website en documentaire

VOORAF

Weinig oorlogen duurden zo kort en hadden zo’n langdurig effect op de wereldpolitiek als de Zesdaagse Oorlog van 5-10 juni 1967. De grote militaire overwinning van de jonge staat Israël, behaald binnen een week, beïnvloedt zelfs vijftig jaar na dato nog dagelijks gebeurtenissen in het Midden-Oosten en ver daarbuiten.

Tegelijkertijd echter zijn weinig oorlogen zo moeilijk te duiden als juist deze spectaculaire nederlaag van de Arabische wereld. Zelfs over de naam is men het niet eens: Israëli’s spreken van de Zesdaagse Oorlog, andere inwoners van de regio houden het op de Juni-oorlog.

Op het eerste gezicht lijkt het verhaal van deze oorlog overzichtelijk: Israël verslaat de Arabische legers en verviervoudigt zijn grondgebied. Het echte verhaal is echter veel ingewikkelder, want deze oorlog was veel meer dan een territoriaal conflict. Het was een waterscheiding: de triomf van 1967 verscheurde op den duur de Israëlische bevolking en zette ontwikkelingen in gang die nog steeds actueel zijn. De verovering van Oost-Jeruzalem, de Westelijke Jordaanoever – de Westbank – en de Golanhoogten, blijven nog immer moeilijk te verteren voor Palestijnen en andere volken in het Midden-Oosten. De Israëlische minister van Defensie Moshe Dayan heeft dit mogelijk voorvoeld toen hij de oorlog van 1967 – niet zonder zelfbewustzijn – als ‘Zesdaagse Oorlog’ betitelde, daarmee nadrukkelijk verwijzend naar de zes dagen van de schepping. Achteraf gezien was er inderdaad sprake van een vorm van herschepping van het Midden-Oosten, dit deel van de wereld veranderde politiek en territoriaal gezien ingrijpend.

Rond deze bedrieglijk ‘duidelijke’ oorlog bestaan veel vragen. Was het een geplande actie van Israëlische zijde? Stuurde de Egyptische president Nasser gericht op oorlog aan om daarmee zijn aandeel in de oorlog in Jemen te maskeren? Was de Israëlische actie een preventieve aanval, gerechtvaardigd door de dreiging van een op handen zijnde aanval van de Arabische staten of was het een ongerechtvaardigde, niet uitgelokte aanvalsoorlog? Was er een legitieme reden om de Golanhoogten aan te vallen, zelfs toen er al een wapenstilstand was afgekondigd? Wie was verantwoordelijk voor de vele gesneuvelde Egyptische militairen in de Sinaï: Nasser of de Israëli’s? Welke militaire steun werd vanuit het buitenland gegeven? En, wat was de rol van het kernwapenproject bij de stad Dimona in de Negevwoestijn?

Al deze vragen komen in Zesdaagse Oorlog aan de orde. Om ze te kunnen beantwoorden en werkelijk inzicht te krijgen in de achtergronden van deze oorlog, is inzicht in de halve eeuw voorgeschiedenis cruciaal.

Op 2 november 1917 werd het eerste zaad gezaaid voor die conflicten in het Midden-Oosten die ook in de eenentwintigste eeuw onverminderd voortduren. Op die dag schreef de Engelse minister van Buitenlandse Zaken, Lord Arthur James Balfour, aan Lord Walter Rothschild:

‘His Majesty’s Government view with favour the establishment in Palestine of a national home for the Jewish people, and will use their best endeavours to facilitate the achievement of this object, it being clearly understood that nothing shall be done which may prejudice the civil and religious rights of existing non-Jewish communities in Palestine, or the rights and political status enjoyed by Jews in any other country.’

In vertaling:

‘Zijne Majesteits Regering staat welwillend tegenover de vestiging in Palestina van een nationaal tehuis voor het Joodse volk en zal haar beste krachten inzetten om de verwezenlijking van dit doel te bevorderen, waarbij het duidelijk moet zijn dat niets zal worden ondernomen dat de burgerlijke en godsdienstige rechten van niet-Joodse gemeenschappen in Palestina zou kunnen aantasten, of de rechten en de politieke status die Joden genieten in enig ander land.’

De Balfourverklaring bleek een uiterst belangrijke stimulans voor díe Joden die ijverden voor het stichten van een eigen staat. In 1917 leek dat ideaal ver weg, iets meer dan dertig jaar later was het gerealiseerd met het afkondigen van de Israëlische Onafhankelijkheidsverklaring op 14 mei 1948. Die datum wordt jaarlijks in de staat Israël gevierd als Onafhankelijkheidsdag, terwijl voor Palestijnen de veertiende mei al-Nakbadag is, de dag van de ramp of de catastrofe. Treffender kan het omstreden bestaan van Israël in het Midden-Oosten niet worden omschreven. Het nationaal huis voor de Joden uit de Balfourverklaring is gerealiseerd, al accepteren velen in het Midden-Oosten dat niet. De gegarandeerde rechten voor Palestijnen zijn nog ver te zoeken, de Israëlische politiek blokkeert de realisering ervan.

Het uitroepen van de onafhankelijkheid van Israël betekende niet alleen het einde van het Britse mandaat over Palestina, maar ook het begin van de Onafhankelijkheidsoorlog (1948-1949). In 1956 raakte Israël door de Suezcrisis betrokken bij de strijd om het Suezkanaal en elf jaar later werd de Zesdaagse Oorlog uitgevochten. Tijdens de Jom Kipoeroorlog van 1973, het vierde gewapende conflict in 25 jaar in dit deel van het Midden-Oosten waarbij de staat Israël nadrukkelijk betrokken was, stond overleven opnieuw op het spel.

Hoewel daarna geen grootscheepse militaire conflicten tussen Israël en de buurlanden werden uitgevochten, was vrede meestal ver te zoeken. Soms echter leek die vrede dichterbij te komen, zoals toen op 26 maart 1979 Israël en Egypte vrede sloten, het rechtstreekse gevolg van het verrassende bezoek van de Egyptische president Mohammed Anwar al-Sadat (1970-1981) in november 1977 aan Jeruzalem. Dat Sadat op 6 oktober 1981 tijdens een militaire parade door vier fundamentalistische moslimmilitairen werd vermoord, toonde echter onverbiddelijk aan dat dit vredesverdrag geen voorbode was van een algemene vrede in het Midden-Oosten. Daarvoor was de basis te smal, landen als Jordanië en Syrië deden bijvoorbeeld niet mee.

De eerste helft van de jaren negentig gaf opnieuw reden tot optimisme. Op 26 oktober 1994 sloten Jordanië en Israël vrede, waarmee Jordanië na Egypte het tweede land in het Midden-Oosten was dat normale betrekkingen met Israël ging onderhouden. Daarnaast leken de Osloakkoorden van 1993 en 1995, met afspraken over Palestijns zelfbestuur, uitzicht te bieden op het begin van een oplossing van een van de hardnekkigste conflicthaarden rond Israël, namelijk de positie van de Palestijnen van wie enkele miljoenen in een al dan niet vrijwillig gekozen ballingschap leefden. Wereldwijd was er opluchting over de positieve stappen die waren gezet. Dat hoop gloorde, bleek in 1994 uit het verlenen van de Nobelprijs voor de Vrede aan Yasser Arafat, leider van de Palestine Liberation Organization (PLO), de Israëlische premier Yitzhak Rabin en Shimon Peres, minister van Buitenlandse Zaken van Israël. Op 4 november 1995 werd de hoop op blijvende vrede rond Israël abrupt stukgeslagen door de moord op Rabin, gepleegd door de orthodox-nationalistische student Yigal Amir. De verharding in de Israëlische politiek die daardoor en daarna optrad, droeg in hoge mate bij aan het uitblijven van een definitieve oplossing voor de positie van de Palestijnen.

De Zesdaagse Oorlog is de spil in een eeuw van conflicten in het Midden-Oosten. We noemden deze oorlog een waterscheiding. Een waterscheiding is letterlijk een lijn die twee naburige stroomgebieden van elkaar scheidt. In figuurlijke zin ging het in dit geval om vrede of confrontatie. Militair gezien was de Zesdaagse Oorlog een eclatante overwinning voor Israël. Juist die grote zege had de opmaat kunnen zijn tot een genereuze vredesregeling met de buurlanden. Dat gebeurde echter niet, waardoor het momentum voorbijging en pas een kleine dertig jaar later weer hoop op vrede opvlamde; we schreven het eerder: een opflikkerende vlam die echter snel uitdoofde. In 1967 en de jaren daarna werd de weg naar echte vrede tussen Israël en de Arabische wereld niet gekozen, confrontatie bleef de dagelijkse werkelijkheid, tot in het jaar 2017 toe, exact een halve eeuw na de Zesdaagse Oorlog.

In dit boek is ook plaats voor de reacties in Nederland. Israël was in 1967 een zeer gewaardeerde vriend van het toen nog grotendeels verzuilde Nederland. Koude Oorlogpatronen beheersten het denken: de Amerikanen als vrienden en de Sovjets als bedreigende vijanden. Een tegenstelling die ook tijdens de Zesdaagse Oorlog zichtbaar was. Nederland leverde wapens aan Israël, en gaf van links tot rechts, van liberaal tot katholiek, hervormd en gereformeerd uiting aan gevoelens van warme sympathie voor de bedreigde staat Israël. Men demonstreerde met duizenden in pro-Israëlische demonstraties; de Palestijnse zaak ondervond op straat weinig of geen steun. Daarnaast was er echter wel degelijk oog voor economische en politieke belangen, zoals de afhankelijkheid van olie die rijkelijk – en zeer goedkoop – vanuit het Midden-Oosten naar Europa stroomde en het gegeven dat de Sovjet-Unie op de hand van vijanden van Israël was.

Een halve eeuw na de Zesdaagse Oorlog is de verhouding tussen Nederland en Israël ingrijpend veranderd. De vanuit hedendaags perspectief wel erg grote bewondering voor wat de Israëli’s in enkele decennia voor elkaar hadden gekregen, maakte plaats voor kritiek, met name op het nederzettingenbeleid op de Westbank en het weinig positief meewerken aan het bereiken van een definitieve oplossing voor wat het Palestijnse vraagstuk was gaan heten.

Bij alle verschillen tussen toen en nu zijn er ook overeenkomsten. Zoals de nog steeds grote betekenis van olie en de dreiging van een aantasting van deze levenslijn van onze industrie en samenleving. Met name uit milieuoverwegingen wordt hard gewerkt aan het terugdringen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, maar olie is nog steeds onmisbaar, zij het dat het belang van olie uit het Midden-Oosten aan het verminderen is.

Een groot deel van de Nederlandse bevolking beleeft de huidige spanningen in dit deel van de wereld vooral in het heden, veelal zonder die in het kader van de geschiedenis van de laatste honderd jaar te plaatsen. Daarentegen is de generatie die de Zesdaagse Oorlog bewust meemaakte, de oorzaken van de tien autoloze zondagen van 4 november 1973 tot en met 6 januari 1974 nog niet vergeten.

De boeken uit de serie Oorlogsdossiers vertellen niet alleen het verhaal van een oorlog, maar geven ook ruimte aan tijdgenoten. Zij zijn de ooggetuigen in ons verhaal, die dat verhaal ook kleur geven: militairen, politici en journalisten. Vandaar korte biografieën van de hoofdrolspelers uit deze oorlog die mede onderstrepen dat een oorlog toch vooral mensenwerk is. Via dagboekfragmenten komen Israëlische leiders als David Ben-Goerion en Moshe Dayan aan het woord. Ook geven we de opvattingen weer van sleutelfiguren, onder wie de legercommandant en latere minister Rabin, de Egyptische leider Nasser, militairen als Ezer Weizman, premier Levi Eshkol, de Jordaanse koning Hoessein, minister van Buitenlandse Zaken Abba Eban, de Amerikaanse president Johnson, de Amerikaanse ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie Dean Rusk en Robert McNamara evenals de Franse president De Gaulle.

We citeren ook uit de Nederlandse pers. Onder meer een ‘kwaliteitskrant’ als het Algemeen Handelsblad – in 1970 opgegaan in NRC Handelsblad – en een meer ‘volks’ dagblad als De Telegraaf fungeren als bronnen.

Om een evenwichtig verhaal te kunnen schrijven, betrokken we uiteraard ook Arabische bronnen en visies bij onze verhalen en analyses. Hoe ingewikkeld verhoudingen in het Midden-Oosten liggen, blijkt uit een karakteristieke uitspraak van de latere Israëlische premie Golda Meïr: ‘We zullen pas vrede hebben in het Midden-Oosten als de Arabieren meer van hun kinderen houden dan dat ze ons haten’. ‘Audi et alteram partem’ (‘hoor beide kanten’) maakt De Zesdaagse Oorlog tot een genuanceerd verslag van een bijzondere oorlog.

Salomon Bouman, van 1965 tot medio 2003 correspondent in Israël van onder andere NRC Handelsblad en De Standaard, geeft in hoofdstuk 11 zijn visie op de Zesdaagse Oorlog en de gevolgen in en voor Israël, met name de opkomst van het messiaans zionisme. Hij kent de wereld van het Midden-Oosten zeer goed en sprak tijdens de Zesdaagse Oorlog in meerdere interviews met hoofdrolspelers. Ook gaf hij commentaar op de tekst. We danken hem zeer voor zijn bijdrage.

Maartensdijk/Harderwijk, maart 2017

Anne Doedens en Liek Mulder

PROLOOG

‘Ik ben nog nooit zo trots geweest op mijn joods-zijn als op de dag dat mijn eenheid de Oude Stad binnendrong via het Christelijk Kwartier en wij de Klaagmuur en de Tempelberg bereikten. Ik droom er nog vaak over. Ik ben ook nog nooit zo trots geweest op de Tsahal, ons leger, als toen. We waren dronken van het succes.[…]

Dat weten veel jongeren in Israël niet, maar wij dachten in de maanden voor de oorlog dat er een nieuwe holocaust zou plaatsvinden. We vreesden uitgeroeid te zullen worden door de Arabieren.[…]

Er zijn boeken vol geschreven over de noodzaak van deze oorlog, waar ik nooit aan getwijfeld heb. Nu, anno 2007, komt het erop neer dat de Palestijnen, en met hen alle Arabieren, zullen moeten aanvaarden dat voor ons Jeruzalem de eeuwige en ondeelbare hoofdstad is. Jeruzalem wordt door de joden al drieduizend jaar als de heilige stad beschouwd, voor christenen is dat ruim tweeduizend jaar en voor moslims dertienhonderd jaar. Dat zullen de Arabieren, en met hen de rest van de wereld, eens accepteren. En wij moeten de nederzettingen ontruimen. De bezetting is een enorm probleem geworden.’

Fragmenten uit een interview in NRC Handelsblad van 2 juni 2007 met Uzi Eilam, brigadegeneraal b.d., het vroegere hoofd van de Israëlische Atoomenergie Commissie (1976-1985); in de Zesdaagse Oorlog bataljonscommandant in een parachutistenbrigade, betrokken bij de verovering van Oost-Jeruzalem, de Oude Stad.

Eilam bracht veertig jaar na de Zesdaagse Oorlog haarscherp onder woorden wat het bijzondere van die oorlog was. Het ging niet alleen om ‘gewone’ militaire operaties. Voor de meeste joden is Jeruzalem immers ook een heilige stad die nooit en te nimmer uit handen mag worden gegeven. De aanspraken van christenen en moslims op diezelfde stad zijn ook legitiem, maar toch van een andere orde, aldus deze zegsman. Die zienswijze maakt het vrijwel onmogelijk om tot een politieke oplossing met het Palestijnse volk te komen, omdat de status van heilige stad geen compromis duldt. Dat geldt niet alleen voor joden, maar evenzeer voor moslims. Dat Arabieren en de rest van de wereld de joodse claim op Jeruzalem ooit zullen accepteren, lijkt een vrome wens die nog eens ten overvloede de onoplosbaarheid van dit religieuze en politieke probleem, te weten de positie van Jeruzalem, illustreert. Des te meer daar de staat Israël de joods-godsdienstige claim voluit overneemt en daarmee godsdienst en politiek onlosmakelijk aan elkaar koppelt.

Deze achtergrond schemert door in de voorgeschiedenis van de Zesdaagse Oorlog en kleurt de oorlog zelf. Het Arabisch-Israëlische conflict heeft veel weg van een gordiaanse knoop. Er is tot op heden geen Alexander de Grote aangetreden om hem door te hakken.

1

DE WORTELS VAN HET CONFLICT

Westerse bemoeienis met het Midden-Oosten en tegenstellingen en strijd tussen Arabieren en Israëli’s zijn niet alleen actuele onderwerpen, maar hebben een voorgeschiedenis en wortels die teruggaan tot in de negentiende eeuw. Op 12 juli 1882 publiceerde het Algemeen Handelsblad de inhoud van een telegram over westers ingrijpen in Egypte:

‘Londen, 11 Juli. Eene tweede editie van de Standard bevat een telegram, gedagteekend aan boord der Invincible [in de haven van Alexandrië, 07.30 uur, hedenochtend]. Daarin wordt gemeld dat de pantserschepen Alexandra, Sultan en Superb het bombardement openden. De batterijen beantwoordden onmiddellijk het vuur, maar de schoten bereikten aanvankelijk de schepen niet. Daarop namen de overige schepen aan het bombardement deel. Het vuur werd om kwart over zeven algemeen. Nadat 20 minuten geschoten was zweeg het vuur van twee forten. Fort Pharos schijnt zwaar beschadigd. De schepen hebben geen schade […] In eene dépêche van de Standard, afgezonden te 9 uur hedenmorgen van boord der Invincible voor Alexandrië, wordt gemeld, dat het bombardement toen twee uren had geduurd. Het fort Pharos is sterk beschadigd. De forten Mursa en El Kanat zijn in de lucht gevlogen. Verscheidene stukken der andere forten zijn tot zwijgen gebracht.’

Deze gebeurtenis had alles te maken met het Suezkanaal. De voor koloniale mogendheden als Groot-Brittannië, Frankrijk en Nederland uiterst belangrijke verbinding tussen Middellandse Zee en Rode Zee werd op 17 november 1869 geopend. Een lange rij schepen, aangevoerd door het jacht van de Franse keizerin Eugénie, maakte de eerste officiële tocht door het 164 kilometer lange kanaal waaraan een jaar of tien was gewerkt. Ook de Nederlandse prins Hendrik ‘de Zeevaarder’ was daarbij aanwezig.

Formeel was Egypte toen een onderdeel van het Ottomaanse Rijk, maar sinds 1867 was de gouverneur van Egypte – de kedive, ofwel onderkoning – vrijwel onafhankelijk van de Turkse sultan. Die onafhankelijkheid duurde niet lang. De economische en politieke belangen van het Suezkanaal waren voor Groot-Brittannië en Frankrijk dermate groot, dat ze niet alleen zeggenschap wilden hebben over het kanaal, maar ook controle over Egypte zelf, juist om hun belangen bij dat kanaal veilig te stellen. De westerse bemoeienis voerde ver. Britse en Franse adviseurs controleerden sinds 1877 de financiën van de Egyptische staat. Dat zette kwaad bloed, zeker toen er stevige bezuinigingen werden geëist. Een reactie kon niet uitblijven.

Kolonel Ahmed Urabi of Arabi Pasja (1841-1911) kwam in 1879 in opstand tegen het bewind van kedive Tawfiq. Hij dwong concessies af en werd na korte tijd minister van Oorlog. De Britten en Fransen raakten gealarmeerd. Wat kwam er terecht van de door deze mogendheden gefinancierde Egyptische staatsschulden, en vooral, hoe veilig bleef het Suezkanaal als Urabi en zijn aanhang de kedive opzij zouden schuiven? Een aanleiding tot ingrijpen was snel gevonden. Rellen tussen Europeanen en Egyptenaren in Alexandrië waren voldoende excuus om de inmiddels gearriveerde Britse vloot in actie te laten komen, zoals vermeld in het bericht in het Algemeen Handelsblad. Urabi liet zich provoceren en verklaarde de oorlog aan Groot-Brittannië. Het artikel in het Algemeen Handelsblad deed er verslag van. Een paar maanden later was het Egyptische verzet neergeslagen. Op 13 september 1882 rekenden Britse troepen in de Slag bij Tal al-Kabir in de Nijldelta af met de krijgsmacht van Urabi. De aanvoerder zelf werd verbannen naar Ceylon en kon pas in 1901 terugkeren naar Egypte.

Met het onderdrukken van het Egyptische nationalisme begon de westerse bezetting van het land. De Fransen en Britten deelden feitelijk decennialang de lakens uit, waarbij de Britten het voortouw namen. Onderhuids broeiden in Egypte frustratie en verzet, maar het duurde tot 1956 voordat de westerse mogendheden definitief het Egyptische veld moesten ruimen. Slechts elf jaar vóór de Zesdaagse Oorlog. Verderop zal blijken welke rol de Suezcrisis van 1956 in het uitbreken van die oorlog speelde.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog koos het Ottomaanse Rijk de kant van Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Groot-Brittannië en Frankrijk behoorden met Rusland en vanaf 1917 de Verenigde Staten, tot de andere partij in deze oorlog. Deze constellatie bood voluit mogelijkheden de westerse invloed in het Midden-Oosten te versterken.

Er zijn twee belangrijke oorzaken van de uiterst complexe situatie die in de loop van de twintigste eeuw in het Midden-Oosten ontstond. De eerste oorzaak is de verstoorde verhouding van het Westen met een groot deel van de Arabische wereld, voor een belangrijk deel het gevolg van het Sykes-Picotverdrag. De tweede oorzaak wordt gevormd door snel groeiende spanningen tussen Joden en Arabieren, vooral na de Eerste Wereldoorlog.

Het Sykes-Picotverdrag en de ‘nieuwe’ Arabische staten

Tussen november 1915 en maart 1916 onderhandelden de Britse diplomaat Mark Sykes en zijn Franse collega François Georges-Picot in opdracht van hun regeringen in het geheim met elkaar. Zij legden in het in mei 1916 vastgestelde Sykes-Picotverdrag afspraken vast over de toekomstige verdeling van grote delen van het Midden-Oosten, ervan uitgaande dat het Ottomaanse Rijk zou worden verslagen. De ontmanteling van die eeuwenoude staat die grote delen van het Midden-Oosten en Noord-Afrika omvatte, leek onontkoombaar. Rusland dat ook betrokken was bij de oorlog in het Midden-Oosten, hield zich op de achtergrond en ging akkoord met de beslissingen van Groot-Brittannië en Frankrijk.

De oorlog tegen de Ottomanen eindigde op 31 oktober 1918 met een wapenstilstand, waarna het Sykes-Picotverdrag in werking trad. De kaart van het Midden-Oosten veranderde ingrijpend. De Fransen kregen de kuststrook van Noord-Syrië en Libanon toegewezen, met de steden Beiroet, Aleppo en Damascus. De Britten legden beslag op het gebied aan de kop van de Perzische Golf met de stad Basra tot voorbij Bagdad. Het tussenliggende gebied – voornamelijk woestijn – bestaande uit delen van het tegenwoordige Syrië en het westen van Irak, werd verdeeld in invloedssferen. Beide landen kregen een monopolie op de exploitatie van natuurlijke rijkdommen in de gebieden onder hun beheer. Juist door de Eerste Wereldoorlog en de snel groeiende rol van olie, was deze brandstof niet meer weg te denken uit de internationale politiek. Palestina kwam vanwege de heilige plaatsen onder internationaal gezag. In de praktijk werd dat gezag uitgeoefend door Groot-Brittannië. De westerse dominantie kwam ook tot uiting in de toegestane ‘advisering’ van lokale machthebbers.

Het Sykes-Picotverdrag was een flagrante schending van de eerder gedane beloften voor een groot Arabisch thuisland. De Britse officier T.E. Lawrence (‘Lawrence of Arabia’) had in opdracht van zijn regering Hoessein bin Ali, de emir van Mekka, en diverse Arabische stammen overgehaald mee te vechten tegen de Ottomanen. Sir Henry McMahon, de Britse Hoge Commissaris in Egypte, had al eerder met Hoessein gecorrespondeerd over onafhankelijkheid voor de Arabieren. Antiwesterse gevoelens werden door dit verdrag gevoed en versterkt. Nog in 2014 verklaarde Abu Bakr-al-Baghdadi, de leider van Islamitische Staat, in een toespraak in Mosoel dat ‘dit gezegende offensief [dat van IS] niet zal stoppen voor de laatste nagel in de doodskist van de Sykes-Picotsamenzwering geslagen is’.

De omstreden verdeling van het Midden-Oosten kreeg een zweem van legitimiteit doordat de betrokken gebieden volgens artikel 22 van het handvest van de Volkenbond als mandaatgebieden met ‘A-status’ werden aangewezen, gebieden die in principe voor onafhankelijkheid in aanmerking kwamen. De mandaten werden door de Volkenbond op 24 juli 1922 geratificeerd.

Formeel oefenden Frankrijk en Groot-Brittannië op grond van deze regeling onder auspiciën van de Volkenbond ‘voogdij’ over deze gebieden uit. In de praktijk dienden ze vooral hun eigen economische en politieke belangen, dat was ook voor de Arabieren zonneklaar. Zij zaten niet te wachten op Europees gezag. Er kwamen opstanden die met geweld werden neergeslagen. Het Britse mandaat over Irak bleek even impopulair bij de bevolking als het Franse over Syrië. Op 30 juni 1920 brak de Grote Iraakse Opstand uit, geleid door een coalitie van stamhoofden, soennitische notabelen en sjiitische geestelijken. Een hoge islamitische geestelijke vaardigde een fatwa (religieuze opdracht) uit waarin stond dat het voor moslims niet was toegestaan om te worden geregeerd door een nietmoslim. De directe aanleiding voor de opstand was de arrestatie van de sjeik van de Dhawalimclan, die geweigerd had de hoge Britse belastingen te betalen. De opstand werd met behulp van achttien uit Brits-Indië overgebrachte bataljons en de Britse Royal Air Force in bloed gesmoord. Terreurbombardementen van de Britse luchtmacht tegen de inheemse burgerbevolking bleken zeer effectief, mede door het gebruik van mosterdgas.

Irak was in 1920 gevormd uit de drie vroegere Turkse provincies Bagdad, Mosoel en Basra. Emir Faisal I, de zoon van Hoessein bin Ali, werd in 1921 koning. Ondanks opstanden van Koerden in het noorden, slaagde hij erin een zekere eenheid in het land tot stand te brengen. In 1926 werd bij Mosoel olie gevonden. Britse, Amerikaanse, Franse en Nederlandse oliemaatschappijen werkten mee aan de opbouw van de Iraakse Olie Maatschappij. In 1932 werd Irak zelfstandig.

De Iraakse koning Faisal was inmiddels ook op 1 oktober 1918 aan het hoofd van geallieerde en Arabische eenheden de Syrische hoofdstad Damascus binnengetrokken. Faisal werd emir van Syrië dat zichzelf onafhankelijk verklaarde. Het Sykes-Picotverdrag gooide echter roet in het eten. Op de vredesonderhandelingen in Frankrijk bleken de Britten niet bereid Faisal te helpen tegen de Franse aspiraties in Syrië. De Syriërs benoemden hem na zijn terugkeer op 11 maart 1920 weliswaar tot koning, maar hij werd op 25 juli verbannen door de Fransen die zelf Syrië gingen besturen. Op 23 augustus 1921 hielpen de Britten hem op de troon van Irak, tactisch gezien een handige zet omdat Faisal aanzien had onder de bevolking.

De Fransen waren weinig populair in Syrië; diverse keren waren er opstanden, onder andere in 1925-1926. In 1936 beloofde Frankrijk Syrië binnen drie jaar onafhankelijkheid. Door talmen van de Fransen en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, moesten de Syriërs echter tot 1946 geduld hebben voordat de Franse belofte werd ingelost. Tijdens de oorlog kwam Syrië onder het bestuur van het Vichybewind. In juli 1941 trokken Britse eenheden en troepen van de Vrije Fransen Syrië binnen om de bouw van Duitse luchtmachtbases te verhinderen. Op 1 januari 1944 werd Syrië onafhankelijk verklaard. Pas op 31 augustus 1946 vertrokken de laatste Franse troepen.

In 1923 hevelden de Engelsen het gezag over de Golanhoogten over naar het Franse mandaatgebied Syrië. De rivier de Jordaan ontspringt op de berg Hermon in het noorden van de Golanhoogten; gevoed door de zijrivieren Banias, Dan en Hasbani stroomt het water naar het Meer van Tiberias ofwel het Meer van Galilea. Het politieke bestuur over dit voor de watervoorziening in de regio zo belangrijke gebied werd losgemaakt van dat van Palestina. Omdat het schaarse water van groot belang is in het Midden-Oosten, droeg deze Britse gebiedsoverdracht extra bij aan de vijandelijkheden na de stichting van Israël in 1948.

Libanon is genoemd naar het Libanongebergte dat in de oudheid beroemd was vanwege zijn cederbossen. Formeel behoorde Libanon aan het begin van de twintigste eeuw tot het Ottomaanse Rijk. Feitelijk was het gebied al sinds ongeveer 1860 een Frans protectoraat. Libanon ontwikkelde zich voorspoedig; het toerisme begon van de grond te komen, terwijl de infrastructuur werd verbeterd door de aanleg van een spoorlijn van Beiroet naar Damascus. Ook werd het nodige aan onderwijs gedaan. Tijdens de Eerste Wereldoorlog kwam het gebied onder Turks militair bestuur. In 1918 verklaarde de Franse Hoge Commissaris in Beiroet de kuststrook van Tyrus in het zuiden tot Tripoli in het noorden met het Libanongebergte tot de nieuwe staat Groot-Libanon. De vorming van Groot-Libanon zorgde voor veel onrust. Het land had toen nog een christelijke meerderheid van maronieten, overwegend geconcentreerd in het kustgebied. In het binnenland woonden vooral moslims. Later zouden de tegenstellingen tussen deze bevolkingsgroepen tot oplopende spanningen leiden. De opstand van 1925-1926 tegen het Franse gezag, zowel in Zuid-Libanon als in het aangrenzende Syrië had echter te maken met de onderdrukking van de druzen, die een eigen religie hadden. Tijdens de Syrische opstand werd Libanon een republiek met vergaande autonomie, als onderdeel van de Syrische federatie. Op 26 november 1941 werd de Libanese Republiek formeel onafhankelijk. In 1946 kreeg Libanon een grondwet; in dat jaar trokken Britse en Franse troepen zich definitief uit Libanon terug.

Jordanië was tot 1917 een deel van het Ottomaanse Rijk. De beloofde onafhankelijkheid bleef uit. Vanaf 1922 maakte het land korte tijd deel uit van het Britse mandaatgebied Palestina. Maar reeds in 1923 werd Transjordanië (aan de overzijde van de Jordaan) losgemaakt uit het mandaatgebied. De nieuwe staat werd uitdrukkelijk gevrijwaard van toezeggingen op grond van de Balfourdeclaratie. Transjordaans grondgebied maakte geen deel uit van het Joods Nationaal Tehuis. Abdoellah I – ook een zoon van Hoessein bin Ali – werd de emir van de nieuwe staat, de Britse invloed bleef evenwel groot. Op 1 maart 1946 werd het land formeel onafhankelijk en bleef Transjordanië heten. Tijdens de Israëlische Onafhankelijkheidsoorlog (1948-1949) veroverden Transjordaanse troepen de Westelijke Jordaanoever en Oost-Jeruzalem. Juist de status van deze gebieden zou in de toekomst het Israëlisch-Arabische conflict rijkelijk voedsel geven. Na de veroveringen veranderde in 1950 de naam van het land in Jordanië, officieel het Hasjemitische Koninkrijk van Jordanië.

Arabieren en Joden – groeiende spanningen

Na 1945 bleven de grenzen, die na de Eerste Wereldoorlog vrij willekeurig waren getrokken, voor onderlinge conflicten zorgen. Religie eiste en eist in het Midden-Oosten een grote rol op. Bij het vaststellen van de grenzen was onvoldoende rekening gehouden met etniciteiten en religieuze groeperingen, waardoor bevolkingsgroepen en aanhangers van dezelfde religie, soms verdeeld waren over meerdere landen. Een belangrijke tegenstelling was die tussen Arabieren en Joden. Dat was naast de voor de Arabische staten ongewenste invloed van westerse mogendheden de tweede grote kwestie in het Midden-Oosten, tot op de huidige dag. Op 13 september 1891 schreef het Algemeen Handelsblad over

‘De Joden-emigratie. Te Londen is nu de vereeniging tot stand gebracht welke zich ten doel stelt buitenkoloniën te stichten voor Joden, die hier geen middel van bestaan hebben. Het kapitaal der vereeniging is groot fl 24.000.000, verdeeld in 20.000 aandeelen van f1 1.200. De bestuursleden zijn de heeren baron Maurice Hirsch te Parijs en Rothschild te Londen.’

Vanaf dat moment zou de ‘herhuisvesting’ van Joden niet van de politieke agenda verdwijnen. Op 1 september 1897 stond in het Algemeen Handelsblad dat

‘Het Israëlitisch congres te Bazel is begonnen. Zaterdagavond waren reeds een 150-tal afgevaardigden bijeen, maar er wordt verwacht dat dit getal tot 250 zal stijgen. Bijna alle landen zijn vereenigd! Er zijn Israëlieten van Engeland, Frankrijk, Nederland, Duitschland, Oostenrijk, Hongarije, Galicië, Rusland, Bulgarije, Polen, Algiers, New York, Baltimore, en zelfs vier van Palestina. Het meerendeel is echter uit Oostelijk Europa afkomstig, ofschoon de gewone Westersche kleederdracht wordt gedragen. Dr. Herzl, een Jood van een Assyrisch type, groot, met ravenzwart haar en glansrijke oogen, is de held van den dag […] Dr. Herzl koestert goede hoop dat de wenschen der Joden omtrent een nationaal bestaan bevredigd zullen kunnen worden.’

Het zionisme of het streven naar een eigen Joodse staat ontstond in de tweede helft van de negentiende eeuw. De belangrijkste leider was de hierboven genoemde Theodor Herzl (1860-1904), geboren in Boedapest. Hij studeerde rechten in Wenen, maar wijdde zich vooral aan literatuur en journalistiek. In 1891 werd hij correspondent van de Neue Freie Presse in Parijs. In de Franse hoofdstad kwam Herzl in aanraking met het antisemitisme dat door de Dreyfus-affaire werd geactiveerd. Alfred Dreyfus was een Joodse legerkapitein, beschuldigd van spionage voor Duitsland en in 1894 veroordeeld tot levenslange verbanning naar het ‘duivelseiland’ Cayenne, een Franse strafkolonie. Later zou blijken dat de beschuldigingen onjuist waren. Het proces tegen Dreyfus deed veel stof opwaaien, omdat antisemitisme een belangrijke drijfveer voor zijn vervolging was.

Herzl kwam tijdens zijn verblijf in Parijs tot de overtuiging dat Joden die niet langer in de verstrooiing wilden leven, de meeste toekomst hadden in een eigen staat, waar ook ter wereld. In 1896 schreef hij de brochure Der Judenstaat, waarin hij zijn standpunten uiteenzette. De brochure vond veel weerklank, hoewel er ook kritische commentaren volgden. Op het Eerste Zionistisch Congres waarover het Algemeen Handelsblad in 1897 schreef, stelden de deelnemers zich ten doel een juridisch gewaarborgde eigen woonplaats van Joden in Palestina te stichten. Het was voor het eerst dat dit land zo expliciet werd genoemd. Vooral afgevaardigden uit Oost-Europa drongen daar om religieuze redenen op aan.

Herzl ging koortsachtig aan het werk de mogendheden te bewegen Joden toestemming te geven zich in Palestina te vestigen. Hij onderhandelde met het Ottomaanse Rijk, met Duitsland en met Groot-Brittannië, echter zonder resultaat. Toen Groot-Brittannië ruimte voor een nationaal tehuis aanbood in de toenmalige kolonie Oeganda werd dat voorstel serieus door Herzl overwogen. Het Zesde Zionistisch Congres in 1903 keerde zich echter tegen het Britse plan. Na Herzls dood concentreerde de beweging zich weer op Palestina.

Herzl was de eerste Jood die de ideeën van het zionisme formuleerde en bovendien de theorie in de praktijk toepaste door de oprichting van de Zionistische Federatie. In 1949 werd zijn stoffelijk overschot naar Israël overgebracht en in Jeruzalem begraven.

Tussen 1882 en 1914 emigreerden zestig- à zeventigduizend Joden naar Palestina. De eerste aliyah of immigratiegolf vond plaats tussen 1882 en 1903 toen 25.000 à 35.000 Joden, vooral uit Oost-Europa en Jemen, naar Palestina trokken. De tweede aliyah (1904-1914) omvatte 35.000 Joden, met name uit Rusland en Polen. Vergeleken met de anderhalf miljoen voornamelijk Oost-Europese Joden die naar Amerika emigreerden, was dit maar een kleine groep. Maar de omvang van de immigratie veranderde drastisch toen Palestina het ‘tehuis voor de Joodse natie’ ging worden, met verstrekkende gevolgen.

Rond 1900 maakten de Joden in Palestina slechts enkele procenten van de bevolking uit. Zij kochten land van Arabische grondbezitters en voegden dat zoveel mogelijk samen tot aaneengesloten percelen, om er huizen, boerderijen, scholen, synagogen en later steden te kunnen bouwen. Een bekende vorm van vestiging was de kibboets, een grotendeels autarkische leefgemeenschap. Petach Tikwa (Deur van de Hoop), vlak bij het tegenwoordige Tel Aviv, was de eerste zionistische mosjav (agrarisch dorp) in Palestina. Deze gemeenschap werd in 1878 opgericht door Joodse pioniers uit Europa. Naarmate er in de twintigste eeuw meer Joden naar Palestina emigreerden, werd de sfeer grimmiger. In 1907 vond de eerste openlijke Joods-Arabische confrontatie plaats. Zeven jaar later, aan het begin van de Eerste Wereldoorlog, vormden Joden intussen al zes procent van de bevolking van Palestina.

De in het Vooraf beschreven Balfourverklaring van 2 november 1917 was een sterke stimulans voor het zionisme. Het uitzicht op ‘een nationaal tehuis voor het Joodse volk’ was meer dan een droom, het leek nu een hoopvolle gedachte die werkelijkheid zou kunnen worden. Tussen 1919 en 1923 voerde de derde aliyah veertigduizend Joden naar Palestina, gevolgd door 82.000 Joodse immigranten tussen 1924 en 1929 in de vierde aliyah. Een Britse volkstelling uit 1922 leerde dat de bevolking van Palestina 78 procent moslims telde, naast elf procent joden en 9,6 procent christenen. In totaal woonden er volgens de volkstellers toen 757.182 mensen in Palestina.

De spanningen tussen Joden en Arabieren namen in rap tempo toe. Tijdens het islamitische Nabi Musafeest – ter ere van de profeet Mozes – in 1920 kwam het tot schermutselingen die negen doden en 246 gewonden eisten. Bij rellen in Jaffa vielen een jaar later aan Joodse kant 47 doden en 146 gewonden, aan Arabische zijde 48 doden en 73 gewonden.

Deze botsingen en rellen waren in 1921 de aanleiding tot het oprichten van de Haganah, een zionistisch-Joodse paramilitaire organisatie, die de Joodse gemeenschap in Palestina militair ging beschermen. De officiële naam was Irgun HaHagannah Ha’vri, Organisatie voor Hebreeuwse defensie. De Haganah was de opvolger van een oudere organisatie Hashomer (De Wachter), ontstaan in 1909. Van die organisatie waren zowel David Ben-Goerion als Itzhak Ben-Zvi lid geweest. Ben-Zvi werd later de tweede president van Israël en was een van de eerste leiders van de Haganah.

In 1922 werd in artikel 2 van het Britse Volkenbondmandaat vastgesteld dat Groot-Brittannië de vestiging van een Joods Nationaal Tehuis in Palestina mogelijk moest maken. Die bepaling legde een zware hypotheek op de verhouding met de Arabieren. Het grondgebied van het latere Transjordanië viel overigens buiten deze afspraak.

In augustus 1929 waren er spanningen, rellen en onlusten bij de Klaagmuur in Jeruzalem en verder in Hebron, Safed, Nablus en Jaffa. Tussen 23 en 29 augustus vielen aan Arabische kant 116 doden en 232 gewonden, met name door hard Brits optreden. De Joden telden 133 doden en 339 gewonden.

Een Britse onderzoekscommissie onder leiding van Sir Walter Sidney Shaw ging datzelfde jaar nog aan de slag. De commissie noemde als belangrijkste oorzaak van de onlusten vijandige Arabische gevoelens tegenover de Joden. De Arabieren waren gefrustreerd in hun politieke en nationale aspiraties en vreesden voor hun economische toekomst. De commissie vroeg onder meer om een duidelijk immigratiebeleid en een heldere regeling voor de verkoop van land aan Joden. Beide aanbevelingen werden niet gerealiseerd.

De Arabische opstand van april 1936 tot maart 1939 in Palestina tegen het Britse gezag en de Joodse immigratie was een dieptepunt. In die drie jaar kwamen meer dan vijfduizend Arabieren, vierhonderd Joden en tweehonderd Britten om het leven. In mei en juni 1938 werd de Tegart’s Wall gebouwd, op advies van Charles Tegart, adviseur van het Palestijnse bestuur, bedoeld om infiltratie tegen te gaan. De muur van prikkeldraad, bestaande uit twee stevige dichte netten over evenwijdige rijen ijzeren palen, liep van de Middellandse Zee naar het oosten toe langs de grens met Libanon en Syrië.

Gedurende deze jarenlange opstand verlieten tienduizenden Arabieren Palestina, onder wie veel vooraanstaande Palestijnen. Zij sloegen ook op de vlucht voor onderling Arabisch geweld. Een aanzienlijk deel van de Palestijnse elite verliet het land. De Britten werkten, zij het niet officieel, samen met de Haganah. Een afsplitsing van de Haganah, de Irgoen Zwai Leoemi of Etsel (Nationale Militaire Organisatie), opgericht in 1931, pleegde intussen terroristische aanslagen. Vanaf 1943 stond de organisatie onder leiding van de latere Israëlische premier Menachem Begin. De Etsel werd in 1948 opgeheven.