Willem van Oranje omstreeks 1554. | Schilderij van Antonis Mor. Gemäldegalerie Alte Meister, Kassel.

COLOFON

© 2018 Jan J.B. Kuipers
    p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Afbeelding omslag

Willem van Oranje met naast hem het in 1574 verstrekte stadsrecht aan Arnemuiden. | Daniël van den Queborn, 1588. Museum Arnemuiden.

Omslagontwerp

Erwin Bomans BNO leucq!, Hof van Twente

Opmaak

Zijwit, Rotterdam

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493445
e-ISBN 9789462495241
NUR 680

Inhoudsopgave

1Nassau en de Nederlanden

2‘Blijf, prins!’ 1533-1551

Hoven van Nassau in Brussel en Breda

3De laatste regeringsjaren van Karel V 1551-1555

4Adviseur van Filips II 1555-1559

5Ontluikende oppositie 1559-1566

6Het wonder- en hongerjaar 1566

De ‘ungluckselige’ Anna van Saksen

7De eerste jaren van de Opstand 1567-1571

Het Wilhelmus

8Vaste voet in Holland en Zeeland 1572-1576

Charlotte van Bourbon, echtgenote en medestander

9Naar een ‘scheuring’ van de Nederlanden 1576-1579

10Los van Spanje 1579-1582

11Een verzameling moordenaars

12Het einde in Delft 1583-1584

Louise de Coligny, tolerant en verguisd

13Schoorvoetend naar een Republiek 1584-1590

Het praalgraf in Delft

De kinderen van Willem van Oranje

14Willem van Oranje nu

Beknopte literatuuropgave

Willem van Oranje als oudere, calvinistische staatsman. | Postuum portret, werkplaats Michiel van Mierevelt naar Cornelis Visscher. Paleis Het Loo, Apeldoorn.

 1

Nassau en de Nederlanden

Willem van Oranje, een lichtzinnige jonge edelman voorbestemd tot hoge functies in dienst van Karel V en Filips II, koos onder zware druk van de omstandigheden voor een volk dat niet het zijne was, en dat hem zacht gezegd maar schoorvoetend als leider aanvaardde. Van opportunistisch behartiger van de belangen der hoge adel ontwikkelde deze man zich tot één der belangrijkste iconen van de Nederlandse geschiedenis. De ‘vader des vaderlands’ tegen wil en dank wordt wel beschouwd als grondlegger van de Nederlandse staat, hoewel hij deze nooit als zodanig voor ogen had. Zijn keuzes kostten hem zijn fortuin, zijn gezondheid, drie broers en uiteindelijk zijn eigen leven door moordenaarshand. Wie was hij? Willem van Oranje blijft vooral een enigma.

Lange tijd waren Nederlands tachtigjarige ontworsteling aan het gezag van Spanje (1567/68-1648) en de figuren van Willem van Oranje en zijn zonen Maurits en Frederik Hendrik vrijwel synoniem, zeker in het geschiedenisonderwijs aan protestantse instellingen. Zonder Willem van Oranje ook geen koninklijke dynastie, die het van 1813/14 tot op heden uithoudt en die vreemd genoeg indirect is voortgesproten uit een staatkundige anomalie in de Europese nieuwe geschiedenis: de Republiek der Verenigde Nederlanden, waarvan de aanzet met de Akte of het Plakkaat van Verlathinge uit 1581 nog was meegemaakt en mee bewerkt door de man die men al snel ‘vader des vaderlands’ of Pater patriae ging noemen, zelfs al tijdens zijn leven. Deze eretitel liet onverlet dat Willems twee belangrijkste doelen mislukten: bewaring van de eenheid van de Nederlanden, van Noord en Zuid dus, en duurzame vestiging van religieuze tolerantie. Deze Willem, prins van Oranje (Orange) en graaf van Nassau-Dillenburg, stond niettemin aan de wieg van de (noord-)Nederlandse natievorming, aldus óók een twintigste-eeuws marxistisch historicus als Jan Romein, en zelfs aan die van het Nederlandse volk. Maar Oranjes eigen wieg stond in een Duits vorstendom dat in de Nederlanden onder het volk hoogstens matig bekend was. Het graafschap Nassau-Dillenburg lag in een bosrijke omgeving langs een zijrivier van de Lahn in Hessen; ‘hoofdstad’ was het plaatsje Dillenburg, gedomineerd door een ouderwets kasteel waar Willem van Oranje op dinsdag 24 april 1533, tegen drie uur ’s ochtends het levenslicht aanschouwde.

Willems ouders

Het geslacht Nassau waaruit deze zuigeling voortkwam, kennen we al uit een oorkonde uit 1160. Het heette naar het dorp Nassau, maar kwam hoogstwaarschijnlijk voort uit dat van de graven van Lauenberg. Na de dood van graaf Hendrik II (1247) splitste het geslacht zich met een verdelingsverdrag uit 1255 in een Walramse en een Ottoonse linie. De Ottoonse stichtte in 1240 de Dillenburg als nieuw stamslot. Deze tak begon in de tweede helft van de veertiende eeuw ook goederen in de Nederlanden te verwerven. Jan van Nassau (circa 1230-1309), bisschop-elect van Utrecht en de eerste Nassau die een historische rol van belang speelde in de Nederlanden, zij het niet zo’n glorieuze, was een vrucht van deze tak.

Willems ouders waren graaf Willem (1487-1559) en gravin Juliana van Stolberg-Wenigerode (1506-1580). Ze waren op 20 september 1531 getrouwd. Aan dit huwelijk ontsproten in totaal twaalf kinderen: vijf zoons en zeven dochters. Slechts één van deze kinderen, een meisje, overleed kort na de geboorte. Willems vader is bekend als Willem ‘de Rijke’ of ‘de Oude’. Zijn eerstgenoemde bijnaam slaat op zijn kinderrijkdom, want zijn financiële welvaren was beslist niet opmerkelijk. Gedurende zijn leven was hij graaf van Nassau in Siegen, Dillenburg, Hadamar en Herborn, en graaf van Katzenelnbogen, Vianden en Dietz. Het huwelijk met Juliana was zijn tweede; eerder, van 1506 tot haar dood in 1529, was hij gehuwd met Walburga van Egmond, bij wie hij twee kinderen verwekte.

Op één na oudst bekende stadszegel van Utrecht, circa 1277. Prominent op een zetel afgebeeld: Sint-Maarten, beschermheilige van de stad, óf elect-bisschop Jan van Nassau. | Centraal Museum, Utrecht.

Willems vader Willem I van Nassau-Dillenburg (1487-1559) door Johannes Tideman, 1671.

Maar ook voor Juliana van Stolberg was het huwelijk met Willem de Rijke haar tweede. Op haar zeventiende was ze getrouwd met graaf Filips van Hanau-Münzenberg (Filips van Hanau); met hem kreeg ze al vijf kinderen. Twee dagen na de onverwachte dood van haar man in 1529 – hetzelfde jaar dus waarin Willem de Rijke zijn eerste vrouw verloor – baarde ze het laatste, een dochtertje dat ook Juliana werd genoemd. De verse weduwe was toen nog maar 24 jaar oud. Twee jaar later trouwde ze met de veel oudere Willem, één van de voogden van haar kinderen.

Katholiek en een beetje luthers

Tijdens Willems geboorte waren beide ouders nog katholiek, maar ze voelden zich als zoveel Duitse edelen en vorsten tot de als ‘nationaler’ beschouwde lutherse leer aangetrokken. Willem, de oudste zoon, is op 4 mei 1533 nog volgens de rooms-katholieke rite gedoopt in de slotkapel van de Dillenburg. De preek werd echter al afgestoken door een luthers gezinde predikant. En omstreeks 1536 waren Willems ouders officieel luthers. De invloed van Juliana was hier vermoedelijk doorslaggevend. Hoewel zij katholiek werd opgevoed, benoemde haar vader een vriend van Maarten Luther tot hofkapelaan en huisonderwijzer. Toen ze met Willem trouwde was Juliana al behoorlijk luthers gezind, terwijl haar man nog vasthield aan het oude geloof, hoewel hij een tamelijk vrijdenkende figuur was, en zeker geen scherpslijper.

Portret van Juliana van Stolberg naar een zestiende-eeuws origineel. | Schilder onbekend. Koninklijk Huisarchief, Den Haag

Voor hun oudste telg Willem was de enigszins hybride doopplechtigheid de eerste stap op een weg, die uiteindelijk zou eindigen bij de leringen van Johannes Calvijn. Hetgeen eerder de werking van het lot of de stroom der gebeurtenissen illustreerde dan een diepgaande overtuiging – hoewel de prins zich in zijn latere jaren wél vereenzelvigde met zijn nieuwe overtuiging als de kameleontische figuur die hij was: enerzijds voortgestuwd door de onstuimige ontwikkelingen van zijn dagen, anderzijds als belangrijke actor deze mee sturend.

De Reformator Philipp Melanchthon, die de horoscoop van Willem van Oranje getrokken zou hebben. | Schilderij van Lucas Cranach (1559). Städel, Frankfurt am Main.

Omineuze tekens

Volgens de overlevering trok filosoof en theoloog Philipp Melanchthon, rechterhand van Maarten Luther, de horoscoop van boreling Willem, op verzoek van diens vader. De uitkomst was zo verontrustend dat deze als belachelijk van de hand werd gewezen: de kleine Willem zou stijgen tot grote macht en rijkdom. Maar omstreeks het midden van zijn leven zou hij grote tegenslagen ondervinden en uiteindelijk een gewelddadige dood sterven. Wat ook van Melanchthons wichelarij waar was, Willems geboorte vond plaats onder een hemel die niet vrij was van omineuze tekens. Zo was een dag vóór zijn geboorte in Engeland door de gloednieuwe, Anglicaanse staatskerk het huwelijk ontbonden van koning Hendrik VIII met Catharina van Aragon; Hendrik was al op 25 januari in het geheim getrouwd met Anna Boleyn – deze affaire was de eigenlijke, zeer profane aanleiding voor het losscheuren van Engeland uit de rooms-katholieke christenheid. Een nieuwe slag voor Rome, na het optreden van Maarten Luther in 1517 en de daaropvolgende verlating van de Moederkerk door belangrijke Duitse vorsten.

De Dillenburg op zijn Schloßberg in 1575. Ingekleurde gravure, deel van een tweeluik met de Dillenburg (boven) en Siegen (onder). | Rijks museum, Amsterdam.

Van Dillenburg tot Wilhelmsturm

De Dillenburg is in 1240 gebouwd door Hendrik II van Nassau. Het slot keek vanaf zijn Schloßberg uit over het gelijknamige stadje Dillenburg aan de rivier de Dill. In 1760 schoten de Fransen de Dillenburg tijdens de Zevenjarige Oorlog in puin. Om de herinnering aan deze bakermat van het Nederlandse Oranjehuis in stand te houden, bouwde men met Nederlandse steun in 1872-1875 de veertig meter hoge Wilhelmsturm op de plaats van het verdwenen slot. In dit gebouw is nu een Oranjemuseum gevestigd. Op de Schloßberg onthulde de Nederlandse koningin Beatrix in 2000 een standbeeld van Willem van Oranje. Aan de voet van de berg staat de luthers-evangelische St.-Johanniskerk waarin verschillende Oranjes begraven liggen, zoals de beide ouders van Willem van Oranje.

Breda en Oranje

Er was bij de geboorte van de toekomstige ‘vader des vaderlands’ allang een meer directe band van de Nassau’s met de Habsburgse Nederlanden. Zo noemt de stad Breda zich ‘Nassaustad’, vanwege een band met het Huis Nassau die al dateert van 1403, toen graaf Engelbrecht I van Nassau huwde met Johanna van Polanen, vrouwe van Breda. De Bredase Nassau’s behoorden al vrij snel tot de belangrijkste edelen van de Nederlanden, aan wie prominente functies werden toebedeeld door de Bourgondische en Habsburgse vorsten. Ook graaf Hendrik III van Nassau (1483-1538) bekleedde hoge ambten en was betrokken bij de opvoeding van keizer Karel V. De Nassaus verbleven zo’n anderhalve eeuw op het kasteel van Breda (de huidige Koninklijke Militaire Academie); ze lieten in het huidige stadspark ’t Valkenberg hun valken jagen. In de Grote Kerk liggen negen Nassau’s en de eerste Nassauprins van Oranje begraven: René van Châlon, de erflater die het lot van Willem van Oranje aan dat van het hof van Karel V en de Nederlanden zou verbinden.

René is de eerste Nassau die zich prins van Oranje mocht noemen, nadat hij in 1530 van zijn kinderloze oom Filibert van Châlon het in naam onafhankelijke vorstendom Orange en andere bezittingen in Bourgondië (Franche-Comté) en de Dauphiné had geërfd. Vanaf dan noemde hij zich ‘van Châlon’ en nam ook de spreuk Je maintiendrai Châlon (‘Ik zal Châlon handhaven’) over. Later wijzigde Willem van Oranje deze in Je maintiendrai Nassau. Hiervan is zijn latere, en huidige Nederlandse wapenspreuk Je maintiendrai afkomstig. Willems lijfspreuk was overigens Saevis tranquillus in undis (‘Rustig te midden der woelige baren’).

Overgangstijd

Willem van Oranje zag het levenslicht in een tijd van enorme veranderingen, met grote gevolgen voor het traditionele wereldbeeld. De overgang tussen de middeleeuwen en de nieuwe tijd werd gemarkeerd door enkele hoogst belangrijke jaartallen. In 1453 viel Constantinopel (het huidige Istanbul) en het Byzantijnse of Oost-Romeinse rijk, het oudste christelijke wereldrijk. Sultan Mehmet II ‘de veroveraar’ maakte hiermee van het islamitische, Osmaanse rijk een nieuwe wereldmacht, die zijn klauwen de komende eeuwen diep in Europa zou slaan, angst en verzet zaaiend, maar ook fascinatie voor deze sterk afwijkende, oriëntaalse beschaving, hoewel Mehmet zelf zich als opvolger van de Romeinse keizers zag. De val van Byzantium veroorzaakte verstrooiing van Griekse intellectuelen en kunstenaars over Europa, hetgeen een grote stimulans was voor de verbreiding en verdieping van de jonge stroming van het wetenschappelijk en literair humanisme en de renaissance.

Portret van René van Châlon, vermoedelijk naar Jan van Scorel, tussen 1542 en 1600. | Rijksmuseum, Amsterdam.

Anderzijds beleefde Spanje in 1492 met de val van Granada de voltooiing van de Reconquista, de herovering van het Iberische schiereiland door de katholieke koningen Ferdinand II van Aragon en Isabella I van Castilië op de Moren. Ze namen de sleutels van de stad in ontvangst van emir Abu Abdallah (Boabdil), waarna een grote gedwongen uittocht van moslims en joden aanving. Spanje werd gedurende enkele eeuwen een land, waar de belangen van de katholieke kerk en de staat vrijwel geheel samenvielen. In datzelfde jaar ‘ontdekte’ Columbus Amerika, de Nieuwe Wereld die nog vrij lang voor een deel van Indië werd aangezien, maar een enorme verschuiving van het wereldbeeld en de oriëntatie van de grote machten van Europa met zich meebracht. Hetzelfde gold voor de prestaties van de Portugezen Bartolomeus Diaz, die in 1488 Kaap de Goede Hoop rondde, en Vasco da Gama, die in 1498 daadwerkelijk de zeeweg naar Oost-Indië ontdekte. Ferdinand Magelhaen (Fernão de Magalhães) rondde eind 1520 Kaap Hoorn en zeilde de Stille Oceaan op, waarvan hij nooit zou terugkeren, omdat zijn katholieke bekeringsdrift hem op de Filippijnen fataal werd. Diaz was met een heel flottielje in een storm nabij Kaap de Goede Hoop gebleven (1500) en ook Da Gama’s einde kwam in den vreemde, in India (1524).

Mehmet II (1432-1481), de veroveraar van Constantinopel. | Afbeelding uit de Sarayi Albums, eind vijftiende eeuw.

Praalgraf van Columbus in de kathedraal van Sevilla | Arturo Mélida, 1892. Foto H.M.D. Dekker.

Reformatie

Een derde, zeer belangrijk jaartal is 1517. Op de vooravond van Allerheiligen van dat jaar, 31 oktober 1517, begon de Reformatie. De theoloog en monnik Maarten Luther (1483-1546) kondigde een disputatie aan over de aflaathandel, door het publiceren van 95 in het Latijn geformuleerde stellingen. Hij spijkerde ze op de deur van de slotkapel te Wittenberg, een scène die iconische waarde zou krijgen. Het verlaten van de Kerk was in geen geval Luthers bedoeling op dit moment, maar zijn kritiek loog er niet om en afscheiding volgde al spoedig. Tot op heden is het beroemde aanslaan van de stellingen onderwerp van meningsverschil. Volgens sommigen zou dit slechts een legende zijn, en werden de stellingen oorspronkelijk alleen in een brief aan kerkelijke autoriteiten bijgesloten. Hoe dan ook, al rond de jaarwisseling van 1517/18 werden ze gedrukt in Neurenberg, Leipzig en Bazel. Hierna vonden ze zeer snel verspreiding, ook in de Nederlanden, vooral in het klooster van de augustijnen-eremieten van Antwerpen (Luther was ook een augustijn) en de universiteit van Leuven. Deze sprak in 1519 een openbare veroordeling uit van de stellingen. Na mislukte pogingen tot verzoening en een dreigende pauselijke bul (1520) werd Maarten Luther geëxcommuniceerd en in 1521 te Worms in de rijksban gedaan, waarna hij gedwongen moest onderduiken op de Wartburg. Hier leefde en werkte hij onder bescherming van Frederik de Wijze, de keurvorst van Saksen.

In de Lage Landen werd al spoedig het eerste plakkaat tegen de Reformatie gepubliceerd en op 1 juli 1523 vond in Brussel de eerste ketterverbranding in de Nederlanden plaats, van twee augustijner monniken – ordegenoten van Luther dus. Hendrik Vos of Voes en Jan of Johan van den Essen hadden Lutherse denkbeelden verkondigd in Antwerpen. Luther zelf schreef een lied ter herinnering aan deze allereerste lutherse martelaren.

De eerste ketterverbranding in de Noordelijke Nederlanden volgde twee jaar later in Den Haag, in 1525. Slachtoffer was Jan de Bakker ofwel Pistorius, de zesentwintigjarige voormalige pastoor van Woerden. Men zette hem voor zijn verbranding met een geel kleed en dito narrenhoed aan de schandpaal te kijk. Toen de vlammen al flakkerden werd Pistorius genadiglijk met een stalen band gewurgd, en zijn einde werd bezegeld met een exploderend kruitzakje dat men op zijn borst had bevestigd. Jan de Bakker behoorde tot de sacramentariërs, die de transsubstantiatie (de lichamelijke aanwezigheid van Christus in de geconsacreerde hostie en wijn) ontkenden en hierin voorlopers waren van de calvinisten. Karel V’s beruchte Eeuwig Edict of ‘Bloedplakkaat’ werd op de helft van de eeuw uitgevaardigd: in 1550. Het bezitten en verspreiden van ketterse geschriften, het preken op en zelfs het bijwonen van ketterse bijeenkomsten én het huisvesten van ketters – dat alles moest van nu af aan met de dood worden bestraft. Tussen 1523 en 1565 zijn in de Nederlanden ondanks passieve tegenwerking van lokale autoriteiten ongeveer 1300 personen wegens ketterij ter dood veroordeeld; dit aantal zou nog oplopen tot ongeveer 3000.

Portret van Maarten Luther uit 1526, dat naar verluidt de grootste gelijkenis met de reformator vertoont. | Paneelschilderij van Lucas Cranach de Oudere. Nationalmuseum, Stockholm.

Huurlingen, heliocentrisme

De golven der omwenteling overspoelden ook het militaire en wetenschappelijke domein. Zo werd de hoofdrol van de geharnaste en bereden ridder op het slagveld definitief gefnuikt tijdens de slag bij Pavia in 1525, een episode in de langdurige oorlogen tussen de Habsburgers (Duitse Rijk) en het Huis Valois (Frankrijk). Tijdens deze slag beslechtten de haakbussen (lontslotgeweren) het pleit, toen hun kogelregen de Franse ridders, die zich hardleers vóór de artillerie hadden opgesteld, in groten getale neermaaide. Soldaten met handvuurwapens, de arkebussiers, en massieve blokken piekeniers hadden hun rol overgenomen, een feit dat samenhing met de sterk toegenomen betekenis van huurlingen. Deze speelden al eeuwen een belangrijke rol, maar in de late vijftiende eeuw waren huurlingenlegers een beslissende factor geworden. Zwitserse en Duitse ‘landsknechten’ reisden door Europa van slagveld naar slagveld, en gingen niet zelden over tot terreur op de burgerbevolking wanneer ze hun soldij niet tijdig kregen uitbetaald. Ze vielen op door een opvallend ‘macho’-tenue: nauwsluitende broeken met geprononceerde kruisstukken, doorsneden mouwen, breedgerande hoeden met bovenmaatse pluimen. Uniformen bestonden nog niet. De Zwitsers, gerekruteerd uit vrije boeren en stedelingen, traden al op sinds het eind van de veertiende eeuw. Hun agressieve vakmanschap was alom gevreesd. Hun handelsmerk was uitroeiing van de vijand, gevangenneming was hun verboden. Geld was hun enige motief, getuige het spreekwoord ‘Geen geld, geen Zwitsers.’

Panoramische scènes uit de Slag bij Pavia, 1525. | Onbekende artiest, zestiende eeuw. Museum of Art, Birmingham.

Als slotakkoord van de overgangskenmerken kunnen we de kosmologische revolutie zien, ingeluid met de publicatie van De revolutionibus orbium coelestium (‘Over de omwentelingen van de hemellichamen’) door de Pruisische wiskundige, astronoom en eigenlijk universele geleerde Nicolaas Copernicus (1473-1543). Het boek verscheen in 1543, toen de auteur al op zijn sterfbed lag. Het bevatte de heliocentrische theorie, die stelde dat de planeten om de zon draaiden in plaats van andersom zoals in het gebruikelijke, geocentrische wereldbeeld waarin de aarde het centrum van het heelal was. Al voor publicatie ageerde Maarten Luther tegen deze theorie. Deze werd vervolgens op verschillende universiteiten onderwezen. Pas toen Galileo Galilei Copernicus’ theorie verder ging onderbouwen, ontstond er een conflict met de katholieke kerk, die het werk van Copernicus in 1616 op de Index plaatste.

Habsburg en de Nederlanden

Door het huwelijk van Maria van Bourgondië met Maximiliaan van Oostenrijk in 1477 werden de Nederlanden deel van het Habsburgse rijk. Ze kwamen nu ook terecht in de maalstroom van grote ambities en eindeloze oorlogen van Maximiliaan. Maar dit versterkte juist het eigenlijk middeleeuwse streven van de afzonderlijke Nederlandse gewesten en steden naar een zo groot mogelijke invloed op het bestuur en de angstvallige verdediging van aloude privileges en costumen. In 1477, een half jaar voor het huwelijk, hadden de prille Staten-Generaal Maria het Groot Privilege afgedwongen, dat haar ongeveer onder curatele stelde van de gewesten. Onder druk van Maximiliaan zouden de Staten-Generaal het zelf weer nietig verklaren; maar toch was het Groot Privilege een signaal van het streven dat ook het sterkste kenmerk zou blijken van de in 1588 gestichte Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden: gewestelijke zelfstandigheid – met een enorme sleep van regionale en lokale wetten, regels en gebruiken – binnen een nationaal verband.

De Nederlanden behoorden tot de dichtstbevolkte gebieden van Europa. Tussen ongeveer 1450 en 1600 groeide de bevolking van ongeveer 1,9 miljoen tot 2,9 miljoen zielen. In Gent, de aanzienlijkste stad van deze landen en na Parijs en Londen de belangrijkste metropool van Noordwest-Europa, zag op 24 februari 1500 Karel V het levenslicht, oudste zoon van Filips de Schone en Johanna van Aragon, ‘de Waanzinnige’. Met zijn zusters werd hij opgevoed in Mechelen. In 1515 verklaarde Maximiliaan, die na de dood van Filips de Schone in 1506 weer regent was geworden, Karel op verzoek van de Nederlandse adel meerderjarig.

Al in 1517 vertrok Karel naar Spanje, waar hij koning van Aragon en Castilië was geworden; hierna kwam hij alleen voor beperkte perioden naar de Nederlanden. Na Maximiliaans dood in 1519 erfde hij ook de Oostenrijkse erflanden. Spoedig werd hij tot roomskoning gekozen en vervolgens tot keizer van het Heilige Roomse Rijk. Het praktische bestuur van Oostenrijk kwam al gauw in handen van zijn jongere broer Ferdinand. Karels landen vormden intussen het grootste Europese rijk sinds dat van ’s keizers grote voorbeeld Karel de Grote omstreeks 800. Dan waren er óók nog de nieuwe overzeese bezittingen. Hiermee verwierf het rijk van Karel V, die behalve zijn aanspreektitel Sacra Caesarea Majestas (‘geheiligde keizerlijke majesteit) nog ongeveer 70 andere titels voerde, de roep dat ‘de zon er nooit onderging’.

Afschrift van het Groot Privilege uit 1477. | Nationaal Archief, Den Haag.

Als de keizer in het buitenland verbleef, nam in de Nederlanden de landvoogdes zijn taken waar. Landvoogdes Margaretha van Oostenrijk werd in 1530 opgevolgd door Karels zuster Maria van Hongarije. Zij was een in wetenschap en cultuur geïnteresseerde persoon die, zo meldt een tijdgenoot, ‘vaker voor de boekenkast dan voor de spiegel’ te vinden was.

In 1531 herschikte de keizer de regeringsvorm van de Habsburgse Nederlanden. De al bestaande Geheime Raad werd gescheiden in een Raad van Financiën, een Geheime Raad en de Raad van State.

In de raden zaten hoge edelen (vooral Raad van State) en ambtenaren (Geheime Raad), die meestal van lagere komaf waren en door keizerlijke gunst waren opgeklommen. Tussen beide groepen heerste wantrouwen en afkeer. Omdat de nieuwe landvoogdes vrijwel dagelijks vergaderde met enkele vertrouwde ambtenaren nam de weerzin van de hofadel jegens deze vaak zeer bekwame ‘legisten’ nog meer toe.

‘Zeventien’ verenigde Nederlanden

De noordoostelijke Nederlanden waren nooit, of hoogstens tijdelijk, aangesloten geweest bij de Bourgondische ‘landen van herwaarts over’. Het streven om ze bij het Bourgondische rijk te voegen was in de vijftiende eeuw begonnen onder Filips de Goede en Karel de Stoute. Gelre en Zutphen, na allerlei strubbelingen onder Bourgondische macht gebracht, kregen in 1492 toch weer hun eigen landsheer in Karel van Gelre, ook van Egmond genoemd, toen de andere gewesten Filips de Schone als landsheer erkenden. Ook het Sticht met Oversticht (Utrecht, Overijssel, Drenthe en het gebied om Groningen) bleef tot 1528 een apart vorstendom binnen het Duitse rijk. Na de nodige militaire intimidatie erkende Friesland Karel V in 1524 als landsheer. Karel van Gelre en zijn opvolger Willem V van Kleef bleven taaie weerstand bieden, leunend op de zeer bekwame en al even genadeloze krijgsheer Maarten van Rossum (circa 1478-1555): ‘de Gelderse Attila’ (naar Attila de Hun). Van Rossum, die zijn loopbaan overigens eindigde in dienst van Karel V, voerde de sinistere lijfspreuk ‘Branden en blaken is het sieraad van de oorlog’, en bracht met zijn raids en campagnes duizenden aan de bedelstaf. Pas toen de keizerlijke troepen de Gelderse stad Düren hadden platgebrand en vrijwel uitgemoord, legde Willem van Kleef het hoofd in de schoot en stond het hertogdom Gelre en het graafschap Zutphen af (1543). Karel V benoemde René van Châlon, de oom van Willem van Oranje, nu ook tot stadhouder van Gelderland, waarmee Châlon stadhouder was geworden van bijna alle Noordelijke Nederlanden. Vijf jaar later voegde keizer Karel tijdens de Rijksdag in Augsburg alle ‘Zeventien Nederlanden’ (hiermee werd waarschijnlijk geen exact aantal bedoeld) aaneen tot de Bourgondische Kreits, een gebied dat alleen in naam nog behoorde tot het Duitse rijk en dat de voltooiing vormde van de eenwording van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. In 1549 bepaalde de Pragmatieke Sanctie bovendien dat de opvolging in alle Nederlanden identiek werd geregeld. Een vorst voor alle Nederlanden dus, zodat deze nooit meer van elkaar gescheiden zouden worden. Nog geen vier decennia nadien zou dit een schone droom blijken.

Het stadskasteel van Maarten van Rossum in Zaltbommel; dit Maarten van Rossumhuis is nu een streekmuseum. | Foto H.M.D. Dekker.

Ontwrichting

Behalve ‘binnenlandse’ oorlogstoestanden droegen ook sociale en institutionele ontwikkelingen en de invloed van de Reformatie bij aan de ontwrichting in de Nederlanden onder Karel V. Toch waren dit gebieden die door verschillende buitenlandse reizigers werden gekenschetst als nijver, welvarend tot overvloedig, met een zeer werkzame bevolking, echter behept met drankzucht, vraatzucht en onkuisheid – wegens de vrije omgangsvormen van de vrouwen van de Lage Landen. Een reisverslag van Calvete de Estrella, biechtvader van Karel V en leermeester van Filips II, omschrijft de Nederlanders van omstreeks 1550 bijvoorbeeld idealiserend als sociaal en menselijk, toegewijd katholiek, gehoorzaam aan hun vorsten; het volk telde bekwame kooplui en eminente intellectuelen zoals de grote Desiderius Erasmus. Hoe anders zou het Spaanse beeld van de opstandige Nederlanders enkele decennia later zijn! Overigens had Calvete kennelijk de nog recente Gentse Opstand van 1539 met de mantel der liefde bedekt. Dit was de laatste grote eruptie van Gents stedelijk autonomisme geweest, door Karel V hard onderdrukt. Waarmee een voorlopig einde was gekomen aan een lange reeks stedelijke en regionale onlusten, waarvan de oorsprong zich verloor in de voorliggende eeuwen.

De inderdaad grote welvaart in de Nederlanden was echter uitermate ongelijk verdeeld. De sterk groeiende internationale markteconomie bracht een erosie van de vertrouwde gildenstructuur, ten koste van de traditionele handwerkers in de steden. Op het platteland kreeg ook de lagere adel het moeilijk. Zijn vanouds belangrijke rol en dus prestige in het militaire leven was sterk teruggedrongen door de opkomst van infanterie en huurlegers. Als landeigenaren kreeg deze groep het ook zwaarder. De grondbelasting drukte, terwijl de pachtopbrengsten minder waard waren door prijsstijgingen. De landadel was bovendien zwak vertegenwoordigd in de gewestelijke Staten omdat de landsheer financieel in de eerste plaats op de steden steunde; plattelandsnijverheid werd in sommige gebieden domweg verboden ten gunste van de steden. Pogingen van de adel om pachten te verhogen en oude herendiensten te intensiveren leidden weer tot grotere armoede en onlustgevoelens onder de afhankelijke plattelandsbevolking.

De Bourgondische Kreits in 1548.

Crisissituaties

Korte en hevige crises werden in de hand gewerkt door het feit dat de Nederlanden sterk van het buitenland afhankelijk waren: een kwart van het graan werd ingevoerd, belangrijke grondstoffen als wol en hout kwamen ook grotendeels van elders. Bij stagnatie van de graanimport uit het Oostzeegebied ontstonden vrijwel meteen gebrek en honger. Regelmatige uitbraak van dodelijke epidemieen van de pest en de recent binnengekomen zweetziekte (1528/29) verergerden de toestand, terwijl Europa ook te maken had met een al in de veertiende eeuw begonnen klimatologische neergang: de ‘kleine IJstijd’. Deze zorgde in de zestiende eeuw voor zeer strenge winters, en zou zijn dieptepunt bereiken met een extreme koudegolf van december 1586 tot en met september 1587.

Mislukte dopersaanslag op Amsterdam, 10 mei 1535. | Gravure door Simon Fokke (1712-1784). Rijksmuseum, Amsterdam.

De sociaaleconomische wantoestanden vormden een belangrijke voedingsbodem voor de Reformatie, omdat de vrijstelling van belasting en accijnzen die geestelijke instellingen zoals kloosters genoten, veel wrevel opriepen. Niet alleen op het platteland, maar ook bij stadsbesturen en gilden, omdat het hierdoor bij de vele economische activiteiten van de geestelijke orden in feite om valse concurrentie ging. Behoren tot de geestelijkheid was veeleer een loopbaan dan een roeping, en met name de parasitaire en niet zelden door liederlijke uitwassen bevlekte levenswijze van leden der bedelorden – vooral de franciscanen – riep hoon en afkeer op. Dit leidde hier en daar tot een openlijke machtsstrijd. Zoals in Den Bosch, dat in 1518 onder ‘edict’ werd geplaatst wegens stedelijke maatregelen tegen de onbelaste wijnvoorraad van de kanunniken van het Sint-Jansherenklooster. De kerkelijke ‘dienstverlening’ van misvieringen, toediening van de sacramenten, doop en huwelijk kwam tot stilstand, zodat de toegang tot het heil voor alle gelovigen was afgesloten. Als reactie liet de stad de wijnvaten kapotslaan. Aangezien de maatschappelijke weefsels van kerk en over heid onlosmakelijk waren verknoopt, kreeg later ook de onderdrukking van het verzet tegen de bevoorrechte positie van kerk en clerus het mom van ketterbestrijding opgeplakt.

Regelrecht revolutionaire situaties ontstonden in de jaren dertig van de zestiende eeuw, toen de zeer radicale wederdopers of anabaptisten in afwachting van een spoedig aanbreken van hun Godsrijk overgingen tot bizarre gewapende acties en hopeloze stedelijke machtsgrepen, zoals in Amsterdam in 1535. Een en ander culmineerde in het theocratische, in een volstrekte dystopie ontaardende koninkrijk der dopers in Munster, het ‘duizendjarig vredesrijk’ onder leiding van de Hollanders Jan Matthijs en Jan van Leiden in 1534/35. Nadat ook dit bloedig was weggevaagd, flakkerden als schimmige vlammen hier en daar in de Nederlanden nog de plunderingen en moordpartijen van de rabiate ‘Zwaardgeesten’ op. Ook hieraan werd met geweld een eind gemaakt: hun leider Jan van Batenburg beklom in 1538 de brandstapel.

De geldwisselaar en zijn vrouw. | Paneelschilderij van Marinus van Reymerswale, 1539. Prado, Madrid.

De ‘sfinx’ Oranje

Als elfjarige verscheen Willem van Oranje in 1544 aan het hof in Brussel (zie het volgende hoofdstuk), de hoofdstad van een ‘land’ dat een complexe lappendeken vormde van regionale eigenaardigheden en bestuurlijke tradities. Hier zou hij zijn cruciale rol vervullen in de ontwikkeling van een staat die hij nooit had gewild, van een natie die een afscheuring was van de ‘eigenlijke’ natie en van een conflict dat uitgroeide tot een bloedige oorlog, die een mythische duur van tachtig jaar zou bereiken. Tegen deze onstuitbaar voortstromende achtergronden veranderde Willem voor het oog van de wereld van een typische, in luxe badende hoge edelman met opportunistische motieven tot een armoedige martelaar voor een niet eens helder omschreven ideaal. De man die ooit zijn bruid Anna van Saksen in Leipzig tegemoetkwam met zo’n 1100 ruiters in een wemeling van dure stoffen, helmpluimen, dienaren, karren met geschenken en een hele voor de slacht bestemde veestapel, eindigde na enkele extreem uitputtende decennia als een sober geklede, vroegoude en zieke grijsaard die zich qua uitmonstering nauwelijks kon meten met een Delftse gegoede burger. Ofschoon hier ook deels sprake was van het type aanpassing waarin de prins van Oranje zo excelleerde: kort tevoren, in Antwerpen, had zijn uiterlijk tenminste nog een vorstelijke status gereflecteerd.

Wie deze complexe figuur tracht te ontrafelen, stuit op contradicties in Willems karakter en levensloop, die ten dele samenhangen met de tegenstrijdigheden van de eeuw waarin hij leefde. Opgevoed in de geest van het moderne absolutistische streven aan het Brusselse hof, ontwikkelde hij zich tot een eerder reactionair verdediger van de belangen van de hoge adel, die toch zijn plaats trachtte te vinden in de staatkundige ‘apparatuur’ van de centralisatie. Religieus tamelijk onverschillig, verzette hij zich allengs hardnekkiger tegen de vervolging van aanhangers van de Reformatie – terwijl hij in zijn prinsdom Orange om politieke redenen persoonlijk medeverantwoordelijk was geweest voor deze vervolging. Eenmaal overgegaan tot het calvinisme, bleef Willem toch ijveren voor een zekere kerkelijke pluriformiteit of in elk geval gewetensvrijheid. Oranje was, net als zijn grote tegenspeler Filips II, een ‘sfinx’, aldus de katholieke historicus L.J. Rogier. Maar hij was met al zijn wendbaarheid en opportunisme óók een man die ten aanzien van enkele humane principes koppig en onwankelbaar bleek, een talentvol redenaar en correspondent, een aartsweifelaar die overvallen werd door momenten van grote persoonlijke moed en doortastendheid; een ‘zwijger’ wiens ware motieven verborgen bleven achter wendbare retoriek en een aanzienlijk gevoel voor humor, een lichtzinnig aristocraat die de kampioen werd van lage edelen en burgers – van wie velen tegen zijn einde eigenlijk niets meer van hem moesten hebben, ofschoon hij door de Opstand drie broers verloor, zijn goederen kwijtraakte en minstens zeven aanslagen in diverse stadia van realisatie overleefde, vóór de laatste hem de dood bracht. De vele opofferingen en de verdamping van het familievermogen in de vrijheidsstrijd van een ten dele vreemde natie, betekenden anderzijds dat het óók om een steeds urgenter overlevingsstrijd van het Huis van Nassau ging. Uiteindelijk slaagde de fanaticus Balthasar Gerards erin een einde te maken aan het tragische en turbulente leven van Willem van Oranje, dat in het noordelijk deel van de Nederlanden niet voor niets eeuwen bleef resoneren. Tot vandaag de dag.

Belangrijkste functies van Willem van Oranje

Prins van Oranje / vorst van Nassau-Oranje, 1544-1584

Opperbevelhebber aan de Franse grenzen, 1555

Opperbevelhebber in Henegouwen, 1558

Lid Raad van State, 1559-1567

Stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht (onder Filips II), 1559-1567

Stadhouder van Franche-Comté, 1559/61-1567

Stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht (1572/75-1584)

Gouverneur-generaal en luitenant des konings over Holland, Zeeland, West-Friesland en Utrecht (met militair opperbevel), 1572

Ruwaard van Brabant, 1577

Stadhouder van Friesland en Overijssel, 1580-1584

Belangrijkste overige titels:

Graaf van Châlon; graaf van Nassau; graaf van Lingen; graaf van Buren en Leerdam; heer van Cranendonck, IJsselstein en Eindhoven; graaf van Katzenelnbogen; graaf van Vianden; markies van Veere en Vlissingen; markies van Bergen op Zoom; heer van Breda; heer van Diest; baron van Cuyk en Grave; burggraaf van Antwerpen, heer van de Lek, heer van Arlay, heer van Corroy, heer van Roosendaal, heer van Nispen, heer van Wouw.

 2

1533-1551

‘Blijf, prins!’

Willems ouders waren luthers, maar toen hij zich wegens de erfenis in 1544 van het prinsdom Orange in Frankrijk ‘prins’ mocht noemen, eiste Karel V dat hij katholiek zou worden opgevoed. Daarom groeide Willem verder op aan het keizerlijk hof in Brussel. In die nieuwe omgeving genoot hij een Franstalige opvoeding die paste bij zijn nieuwe stand.

Willem van Oranje was gedurende het eerste decennium van zijn leven verre van eenzaam op de Dillenburg, waar hij ook zijn onderricht genoot. Aangezien zijn moeder Juliana van Stolberg tot haar vijfenveertigste vrijwel steeds zwanger was, behalve een korte onderbreking gedurende haar weduwschap in 1529-1531, wemelde het in haar huishouden van opgroeiende kinderen. Behalve haar eigen kinderen woonden op de Dillenburg bovendien nog twee stiefkinderen en neven en nichten ofwel ‘pleegkinderen’, die hier hun opvoeding genoten. Het schooltje op de Dillenburg werd geleid door magister Jost Hoen.

Fatale kanonskogel

Willem was vijf jaar oud, toen zijn oom René van Châlon van zijn vader Hendrik III de rijke bezittingen in de Nederlanden erfde; het prinsdom Orange had hij zoals gezegd al in 1530 van zijn oom Filibert geërfd. Maar nu wilde de negentienjarige René (hij was geboren in 1519) een goede vriend van zijn vader als raadsman hebben en dat werd zijn oom Willem de Rijke, Willems vader. Twee jaar later werd René opgenomen in de Orde van het Gulden Vlies, in 1430 ingesteld door hertog Filips de Goede en sindsdien de verzamelplaats van de allerhoogsten in de Habsburgs-Bourgondische landen.

Ook werd hij benoemd tot stadhouder van Holland en Zeeland. Nog weer drie jaar later (1543) viel ook het stadhouderschap van het net door Karel V overwonnen Gelre hem ten deel. De nog altijd jonge man, beladen met vele verantwoordelijkheden en eerbewijzen, nam in juni 1544 deel aan de aanval van zijn soeverein in Champagne. Hij maakte deel uit van een troepenmacht van ongeveer 42.000 soldaten, die gedurende een maand vruchteloos Saint-Dizier belegerden en aanvielen, ten koste van zware verliezen aan beide zijden. Karels leger bestond zoals gebruikelijk uit verschillende nationaliteiten, maar was ook weinig coherent georganiseerd en werd slecht ondersteund. Tijdens dit beleg werd René van Châlon door een kanonskogel aan zijn schouder getroffen; hij stierf op 15 juli 1544, een dag nadat hij de verwonding had opgelopen, vijfentwintig jaar oud.

René was in 1540 in Bar-le-duc gehuwd met Anna van Lotharingen, maar liet geen mannelijke nakomelingen na, behalve een eveneens in 1540 geboren bastaardzoon. Zijn goederen en titels gingen naar zijn jonge neef Willem, die ver weg op de Dillenburg opgroeide als een telg van een niet prominente tak van een overigens invloedrijk geslacht. Nog geen maand voor zijn dood, op het slagveld van Richemont, was het testament van René van Châlon opgemaakt.

Herdenkingsmonument van René van Châlon in de Saint-Étiennekerk, Bar-le-Duc. Hier rusten ook zijn hart en ingewanden. Zijn overige lichaam is bijgezet in de Grote Kerk te Breda. | Wikimedia Commons.

Plotseling verhief de prinsentitel de jonge Willem boven elk ander adelgeslacht in de Nederlanden en werd hij de stamvader van het Huis Oranje-Nassau. Voorlopig kreeg Willem alleen een jaargeld toegekend; René’s vrouw Anna zou tot haar dood of een nieuw huwelijk het vruchtgebruik van de bezittingen genieten. Ze zou bij hertrouwen ook een huwelijksgeld ontvangen. Dat nieuwe huwelijk volgde in 1548 met Filips II van Croy-Aarschot, hertog van Aarschot, stadhouder van Henegouwen. Hij stierf al het volgende jaar. René’s testament was toen allang, namelijk in september 1544, door Karel gewijzigd ten gunste van Willem van Oranje. Hij trad nu direct in de rechten van de erflater, en Anna kreeg als weduwe op haar beurt een jaarlijkse rente toegekend van 14.000 gulden. Verder kreeg ze nog een deel van het overvloedige meubelbezit van het Hof van Nassau in Brussel.

Anna’s zoon uit het tweede huwelijk, Karel Filips, streed later onder de hertog van Alva mee tegen Willem van Oranje tijdens diens eerste invasie van de Nederlanden in 1568. Zijn moeder Anna was enkele maanden tevoren overleden.

Vier generaties Prinsen van Oranje: Willem van Oranje (Willem I), Maurits en Frederik Hendrik, en als jongens Willem II en Willem III. | Pieter Nason of Willem van Honthorst, 1662. Rijksmuseum, Amsterdam.

Prinsdom en titel