Publicatie ter gelegenheid van de tentoonstelling 'Willem' in het Nationaal Militair Museum in Soesterberg.

Coördinator publicatie: Annet Ruseler

Beeldaanvragen: Tristan Broos

Vormgeving: Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

Tekstadviezen: Eric de Koning, Koningswerk Communicatie

Met dank aan Paul van Brakel

Gebruikte afkortingen van namen:

AR: Annet Ruseler, JP: Jeroen Punt, LS: Louis Ph. Sloos

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Jeroen Punt & Louis Ph. Sloos, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492875

e-ISBN 9789462495241

NUR 680

Woord vooraf

Inleiding

DEEL 1IN OPLEIDING TOT EDELMAN, 1545-1551

1Het geslacht Nassau, 1255-1544

2De Nederlandse adel

3Opkomst van het Huis Nassau

4De ‘ridderlijke’ kunsten

5Meest hoffelijke ridder

6Jagen in het Annabos

7Witte IJslanders

8Op reis, 1545-1551

DEEL 2VAN MILITAIR EN STAATSMAN TOT LEIDER VAN DE OPSTAND

9De militaire loopbaan, 1551-1559

10De vuurproef

11Het krijgstestament

12Opperbevelhebber en ‘vestingbouwer’

13Waardering als opperbevelhebber

14Bij de grootste Franse militaire nederlaag van de zestiende eeuw

15Het ontstaan van de Nederlandse Opstand en het gewapend verzet

Besluit: een vechter zonder of met geweld

Noten en bronnen

WOORD VOORAF

HEDWIG SAAM

Op 27 april viert heel Nederland uitbundig de verjaardag van Koning Willem Alexander. Waar in de ons omringende landen de verjaardag van het staatshoofd luister wordt bijgezet met officiële plechtigheden en parades, gaan in Nederland juist alle remmen los. Wij grijpen deze dag weliswaar aan om onze liefde aan het Koninklijk Huis te betuigen, maar we doen dat op geheel eigen wijze. Binnensteden veranderen in grote street parties, er wordt muziek gemaakt, iedereen verkoopt zijn oude spullen op straat en, misschien wel het belangrijkste, iedereen trekt ten minste één oranje kledingstuk aan. Niet alleen op Koningsdag kleurt Nederland oranje. Ook het winnen van internationale sportwedstijden is een aanleiding om ons nationalisme de vrije loop te laten en zelfs als op 1 januari enkele duizenden mensen een duik nemen in de ijskoude Noordzee, dragen deze moedigen een oranje muts.

Nederlanders en het Oranjegevoel. Waar komt dat eigenlijk vandaan? In 2018 is het 450 jaar geleden dat in de Nederlanden een opstand uitbreekt tegen de Spaanse landsheer. Het verzet wordt geleid door een jonge, in Dillenburg geboren graaf: Willem van Nassau, die weldra grote bekendheid zou verwerven als de prins van Oranje. Zijn strijd tegen de Spanjaarden luidt de Tachtigjarige Oorlog in en vormt de opmaat tot het ontstaan van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Wie is deze man, die in zijn jonge jaren zo getalenteerd is dat hij tijdens een toernooi tot de galantste ridder wordt verkozen? Iedere Nederlander kent het eerste couplet van het volkslied waarin Willem van Oranje wordt geëerd en de ingewikkelde strijd tijdens de Tachtigjarige Oorlog wordt aangehaald. Maar bijna niemand begrijpt de inhoud van de tekst. Iedere Nederlander weet ook hoe Willem van Oranje door pistoolschoten in Delft aan zijn einde kwam, maar bijna niemand weet wie hij was als mens of hoe hij tot zijn overtuigingen kwam.

Uiteraard lag een (militair) historische tentoonstelling over het uitbreken en de gevolgen van de Tachtigjarige Oorlog, voor een museum als het onze, voor de hand. Er zijn veel objecten uit de zestiende eeuw aanwezig in de collecties en ook in de vaste presentatie wordt aandacht besteed aan deze belangrijke periode in de Nederlandse geschiedenis. Bij het ontwikkelen van het tentoonstellingsconcept, zijn onze merkwaarden (Verrijkend, Integer, Bravoure, Energiek en Actueel) een belangrijk richtsnoer geweest. Van een aanvankelijk chronologisch, historisch verhaal over de Tachtigjarige Oorlog waarbinnen Willem van Oranje een rol speelde, verschoof de focus al snel naar het persoonlijke, meeslepende verhaal van deze iconische en toch onbekende prins. De historische gebeurtenissen werden daardoor in plaats van het centrale onderwerp, het 'decor' van de centrale verhaallijn. De objecten in de tentoonstelling krijgen de rol van iconen toebedeeld. Object en het verhaal worden gekoppeld aan herkenbare denkbeelden uit onze tijd. Ze zijn persoonsgebonden, bijzonder en vertellen een persoonlijk verhaal. Het meest spectaculaire voorbeeld hiervan is wel de bevelhebbersstaf van Willem van Oranje, die door een van de conservatoren tijdens het onderzoek voor de tentoonstelling werd ontdekt. Hoewel in zijn verschijningsvorm bescheiden, de staf is een simpele houten stok en meet 83,5 cm lang, is het in meerdere opzichten een uniek reliek. Het is de enige bewaard gebleven baton van een Nederlandse bevelhebber uit de Tachtigjarige Oorlog, uit de periode toen Willem van Oranje de leider van de Opstand was, wiens wapen op de staf staat afgebeeld.

De baton is daarnaast aantoonbaar gebruikt bij de bekende, dramatisch verlopen, Slag op de Mookerheide in 1574. Hierbij kwamen twee broers van Willem van Oranje, Lodewijk en Hendrik, om het leven. Beide broers waren bevelhebbers van het opstandelingenleger en beschikten over een baton van Willem van Oranje. Na de slag kwam de baton in het bezit van Luis de Requesens, de toenmalig Spaanse landvoogd in de Nederlanden (opvolger van Alva) en is deze uiteindelijk terechtgekomen in het archief van een Jezuïetenklooster aan de rand van Barcelona.

Tijdens het onderzoek van het Nationaal Militair Museum (NMM) deed zich echter een wonderlijk toeval voor. Ook door de Nederlandse ambassadeur van de Heilige Stoel, prins Jaime Bourbon De Parme, neef van koning Willem-Alexander, bleek te worden gespeurd naar de bevelhebbersstaf. Begin 2017 kruisten beide onderzoeken elkaar en direct ontstond het idee om de krachten te bundelen. Toen op 22 juni 2017 onze koning het Vaticaan bezocht, werd hem daar in de bibliotheek de bevelhebbersstaf symbolisch door de generaal-overste van de Jezuïeten overhandigd. Op deze manier kreeg het object een nieuwe, symbolische rol als getuigenis van de verzoening tussen beide landen en religies. Voor het NMM leverde het moment enorme aandacht op in de pers; een mooie opmaat naar de opening van de tentoonstelling. De geest van de tijd lijkt ons daarbij gunstig gezind. De onbekendheid van de Nederlanders met hun volkslied en daarmee met hun eigen geschiedenis, leidt ook in de politiek tot debat. Tijdens de recente kabinetsformatie, heeft een van de onderhandelende partijen het voorstel ingebracht om schoolkinderen te verplichten het volkslied iedere dag te zingen. Een idee dat direct tot veel discussie in de samenleving leidt. Eerste peilingen onder de bevolking laten zien dat er brede steun is voor het idee om meer bekend te zijn met de inhoud en betekenis van het Wilhelmus. Het verplicht stellen van zingen daarentegen, wijst een grote meerderheid echter af. Nederlanders zijn trots op hun verleden en hun relatie met het huis van Oranje. Maar de liefde voor de vrijheid die Willem van Oranje ons bracht, zit minstens zo diep. De tentoonstelling over Willem van Oranje is een visueel rijke ervaring die de bezoeker onderdompelt in het tijdsbeeld en de gebruiken aan het hof van de late zestiende eeuw. Een tijd die werd beheerst door intriges en veldslagen tussen rivaliserende vorstenhuizen. Een tijd ook die zeer internationaal was en in die zin, verrassend modern aanvoelt. De conservatoren van het NMM, dr. Louis Sloos en drs. Jeroen Punt, zijn in hun onderzoek zoveel interessante en nieuwe feiten over (de wereld van) Willem van Oranje tegengekomen, dat de uitgave van een catalogus een absolute must was. In deze publicatie komen we de prins bijvoorbeeld tegen als meest galantste ridder tijdens een toernooi, als jager in het uitgestrekte bos rond het Brusselse hof, waar de jonge prins een deel van zijn jeugd doorbracht, en als militair tijdens een oorlog die zich afspeelde ver voordat de Nederlandse Opstand uitbrak.

Het NMM is beide conservatoren zeer erkentelijk voor het resultaat van hun grondige spitwerk in archieven en publicaties. Uiteraard wil ik ook op deze plek prins Jaime Bourbon de Parme bedanken voor zijn enthousiasme en de energie die hij heeft gestoken in de bruikleen van de baton. En in aansluiting hierop, wil ik ook alle andere bruikleengevers en betrokkenen zeer hartelijk bedanken voor hun genereuze medewerking aan dit mooie project. Enkele objecten in de tentoonstelling, zoals de pronkbeker uit Veere, verlaten voor het eerst in de geschiedenis hun plek. Juist de combinatie van deze unieke, historische objecten, maken zowel de tentoonstelling als de begeleidende catalogus een visueel, maar ook zeer informatief feest voor de ogen!

Drs. Hedwig Saam

Directeur Nationaal Militair Museum

Symbolische overhandiging van de bevelhebbersstaf van Willem van Oranje door Koning Willem-Alexander aan Hedwig Saam. Salone Sistino, Vaticaan, Rome. Midden: P. Arturo Sosa Abascal SJ, generaal-overste van de jezuïten.

Foto: Patrick van Ernst

INLEIDING

Willem van Oranje was veel: Duitser, Nederlander, Bourgondiër, Habsburger, Spanjaard, luthers, katholiek, protestant, calvinist, wereldburger, arm, rijk, voornaam, belangrijk, knap, intelligent, listig, teder, hard, diplomatiek, loyaal, flexibel, standvastig, voorzichtig, roekeloos enzovoorts. Over hem zullen historici daarom waarschijnlijk voorlopig nog niet uitgeschreven raken. In de eerste plaats omdat hij een belangrijke rol speelt in de geschiedenis van zijn tijd, maar ook omdat hij een intrigerend persoon blijft, over wie veel bekend is, maar ook veel niet. Niet voor niets telt de meest uitgebreide biografie van Willem van Oranje zo’n 2400 pagina’s, terwijl dat werk slechts tot het jaar 1569 loopt, in verband met het vroegtijdig overlijden van de auteur, Felix Rachfahl.

De auteurs van dit boek maken dan ook absoluut geen aanspraak op volledigheid. Het is evenmin de bedoeling de rol die Willem heeft gespeeld in de Nederlandse Opstand, ook bekend als de Tachtigjarige Oorlog, hier weer tot in detail te behandelen. In plaats daarvan hebben we ons afgevraagd hoe hij die rol heeft kúnnen spelen.

Waar veel publicaties over Willem van Oranje pas zo’n beetje beginnen rond 1566-1568, handelt ons boek voor zeker tweederde deel over de periode daarvoor. Dat doen we omdat zijn afkomst, opvoeding, opleiding en vroege militaire carrière zo essentieel zijn geweest voor zijn latere rol. Een rol die niet zelden (zwaar) is bekritiseerd, maar waarbij vaak uit het oog wordt verloren dat deze niet voorbestemd was, maar bepaald door de speling van het lot. Daarnaast was hij een van de laatsten die tot geweld overging in een conflict, dat leidde tot een van de langste oorlogen in de geschiedenis. Alleen al omdat Willem een slepende oorlog heeft willen voorkomen, moet er oog zijn voor zijn rol in het voortraject. Opmerkelijk genoeg is Willem ook wel verweten dat hij terughoudend was bij het grijpen naar de wapens. Deze mening wordt vooral gevoed door de opvatting dat hij dit uit eigen belang deed. Wie zijn achtergrond beter kent, zou wel eens tot een ander inzicht kunnen komen en niet alleen zijn rol in de Tachtigjarige Oorlog, maar ook die oorlog zelf beter gaan begrijpen. Niet voor niets komen juist de grootste kenners van het bronnenmateriaal rond Willem van Oranje en de deskundigste historici van de tijd waarin hij leefde tot de meest genuanceerde oordelen over hem.

In dit boek zijn twee studies samengebracht, die mede de basis vormden voor een tentoonstelling over Willem van Oranje, waarin de nadruk ligt op diens jonge jaren. Aanleiding voor deze tentoonstelling is het 450e gedenkjaar in 2018 van het begin van de Tachtigjarige Oorlog in 1568, toen het gewapend verzet onder leiding van Willem van Oranje van start ging. Het eerste hoofddeel van dit boek gaat over Willems afkomst, de erfenis die zijn leven op zijn kop zette, en zijn opvoeding en opleiding aan het hof van Karel V, een van de machtigste mensen van zijn tijd. Het volgende deel gaat over Willems militaire carrière – ver voor het begin van de Tachtigjarige Oorlog – het ontstaan van de opstand in de Nederlanden en het gewapend verzet, onder leiding van Willem. We zullen laten zien dat hij zonder die vroege militaire ervaring waarschijnlijk nooit had kunnen uitgroeien tot de leider van die opstand.

De twee hoofddelen van dit boek zijn verrijkt met een groot aantal stukken waarin uiteenlopende relevante onderwerpen, al dan niet aan de hand van tentoongestelde objecten, worden behandeld of uitgediept. De overige objecten uit de tentoonstelling worden merendeels uitgebreid beschreven aan het einde van de paragrafen waar deze betrekking op hebben. De objecten die in de kaderteksten worden behandeld komen niet meer terug in het catalogusgedeelte. Omwille van de leesbaarheid en de beschikbare ruimte is ervoor gekozen alleen de hoofdstudies te voorzien van noten. Bij kaderteksten en de catalogusbeschrijvingen is volstaan met een (verkorte) opgave van de geraadpleegde literatuur.

Een tentoonstelling als deze vraagt veel onderzoek, zeker als gekozen wordt voor een originele invalshoek. Het is zonde om deze informatie verloren te laten gaan of in ieder geval niet vast te leggen in een publicatie. Voor de bijeengebrachte verzameling objecten uit binnen- en buitenland geldt hetzelfde, zeker in haar samenhang en met de context erbij. Sommige objecten, waaronder uit particulier bezit, zijn bovendien nooit eerder voor het Nederlandse publiek te zien geweest. De wens om enerzijds de opgedane kennis vast te leggen en anderzijds een catalogus van de tentoongestelde objecten te maken, hebben in overleg met de uitgever geleid tot de vorm van dit boek. Het biedt een mix van kennis en informatie, korte verhalen over interessante onderwerpen en bijzondere objecten. Alles wat tentoongesteld is, staat er in beeld en geschrift in. Daarom is veel plaats ingeruimd voor beeld, waarbij ook gezocht is naar minder bekende beelden. Ook zijn er speciaal veel foto's gemaakt. Zo hebben we een boek willen maken dat voor elk wat wils biedt, en waarvan we hopen dat het velen zal aanspreken.

Ruiters van de garde van Willem van Oranje, zie pagina 170.

DEEL 1 IN OPLEIDING TOT EDELMAN, 1545-1551 JEROEN PUNT

1HET GESLACHT NASSAU 1255-1544

In 1544 erfde een kleine Duitse jongen een belangrijke nalatenschap in de Nederlanden. De elfjarige knaap was aanvankelijk voorbestemd om zijn vader als Willem II van Nassau-Dillenburg op te volgen. Willem groeide, samen met zijn zeventien (half)broers en zussen, in geborgenheid op aan het Nassause stamslot de Dillenburg. Zijn ouders Juliana van Stolberg en Willem I van Nassau-Dillenburg – vanwege zijn vele nakomelingen ook wel Willem de Rijke genoemd – richtten zelfs een eigen hofschool op, waar naast het eigen kroost veel kinderen van verwante en naburige adellijke families onderwijs genoten.¹ Het bericht over de erfenis bereikte in 1544 de Dillenburg en zou het leven van de jonge Willem blijvend veranderen. Hij ruilde zijn geborgen leven aan de Dillenburgse hofschool in voor een opvoeding aan het mondaine Bourgondische hof in Brussel. Willem trad daarmee in een lange traditie van voorouders die de Bourgondiërs trouw hadden gediend. En ook Willlem zou al snel veel voor zijn landsheer gaan betekenen, in militair en diplomatiek opzicht, maar zich in een later stadium ontwikkelen tot een tegenstander van diens politiek. In deze studie wordt nader ingegaan op de voorouders van Willem van Oranje, de traditie van de Nederlandse adel om hun landsheer te dienen en de toenemende macht en rijkdom van het geslacht Nassau in de Nederlanden.

Willem van Oranje op ongeveer twaalfjarige leeftijd, toen hij naar de Nederlanden kwam. Zijn status als prins is af te lezen aan de twee palfreniers (rijknechten) die hem aan weerszijden van het paard begeleiden. Cornelis Anthonisz., handgekleurde houtsnede, Antwerpen, 1545.

Rijksmuseum Amsterdam

In het voorjaar van 1545 arriveerde Willem op het kasteel van Breda, dat pas gerenoveerd was en grote indruk op hem moet hebben gemaakt. In een van de zalen hingen de Nassause wandtapijten, een reeks tapijten die het geslacht Nassau uitbeeldden. Willem zal de afbeeldingen van zijn voorouders waarschijnlijk met gepaste trots hebben aanschouwd. Zijn oom Hendrik III van Nassau liet de reeks ooit maken. Hendrik begon duidelijk aan een dynastiek plan voor de Nederlandse tak van de Nassaus.² Hij liet naast een nieuw paleis ook een grafmonument voor zijn voorouders bouwen. Zijn afstamming werd vastgelegd op een reeks van acht wandtapijten en hij verstrekte een vergelijkbare opdracht voor een serie glas-in-loodramen voor de Onze-Lieve-Vrouwe-kerk in Breda. Zulke kunstuitingen waren niet uitsluitend decoratief maar moesten vooral indruk maken op standgenoten.³ Aan een afstamming werd status ontleend en niet zelden werd een stamboom met opzet vervalst of mooier voorgedaan dan de werkelijkheid. Sommige adellijke geslachten lieten hun stamboom zelfs teruggaan tot de Klassieke Oudheid en beriepen zich op een Trojaanse afkomst.⁴ In vergelijking hiermee stelde Hendrik III zich een stuk bescheidener op. Zijn afstamming ging terug tot het jaar 1255, toen het Nassause familiebezit werd opgedeeld tussen de twee broers Otto en Walram II van Nassau. Uit beide broers ontstonden twee takken van het Huis Nassau: de ‘Ottoonse linie’ en de ‘Walramse linie’.

De Ottoonse linie bestond uit de graven en vorsten van Nassau-Siegen, Nassau-Hadamar en Nassau-Dillenburg, de Walramse linie uit de graven en vorsten Nassau-Weilburg, Nassau-Wiesbaden en Nassau-Saarbrücken. Hendrik III stamde af van de tak Nassau-Dillenburg en liet daarom op de wandtapijten zijn voorouders uit de Ottoonse linie afbeelden. In chronologische volgorde waren dit:

•Otto I (circa1225-circa 1289) en Agnes van Leiningen (circa 1240-circa 1300)

•Hendrik I (circa 1270-1343) en Adelheid van Heinsberg (circa 1280-circa 1347)

•Otto II (circa 1305-1350) en Adelheid van Vianden (1310-1376)

•Johan I (circa 1339-1416) en Margaretha van der Mark (circa 1340- 1409)

•Engelbrecht I (circa 1370-1442) en Johanna van Polanen (1392-1445)

•Johan IV (1410-1475) en Maria van Loon (1424-1502)

•Johan V (1455-1516) en Elisabeth van Hessen (1466-1523)

•Hendrik III (1483-1538) en 1. Louise Francisca van Savoye (1485-1511), 2. Claudia van Chalon (1498-1521), 3. Mencía de Mendoza (1508-1554).⁵

De reconstructie van de stamboom van Hendrik III was niet eenvoudig. Dit blijkt uit het feit dat hij hiervoor speciaal zijn broer Willem de Rijke op de Dillenburg raadpleegde.⁶ Op 14 november 1531 ontving Hendrik de nodige gegevens voor de wapens op de tapijten.⁷ Opmerkelijk is dat één persoon uit de Walramse linie aan de reeks werd toegevoegd: Adolf I van Nassau. Hendrik III stamde niet direct af van Adolf maar beiden deelden wel dezelfde voorvader. Adolf was een zoon van Walram II van Nassau en daarmee een neef van Otto I van Nassau. Hij werd in 1292 tot Rooms-koning van het Duitse rijk verkozen, maar in 1298 afgezet en gedood door nota bene een Habsburgse concurrent: Albrecht I van Habsburg. Ondanks dat hij geen directe voorvader was en nog niet tot keizer was gekroond, was hij toch het vermelden waard, omdat hij het Huis Nassau een keizerlijke uitstraling gaf. Meerdere generaties beroemden zich op deze afstamming. De verwantschap werd met trots door Hendrik III getoond en later ook door Willem van Oranje zelf gebruikt, onder meer in het Wilhelmus: ‘Edel en Hooch gheboren, van Keyserlicken stam’. In 1581 gebruikte Willem zijn afstamming zelfs nog als verweer op de beschuldigingen in het ban-edict van Filips II. In zijn zogeheten Apologie schreef de prins dat zijn voorouder Adolf van Nassau was verkozen tot opvolger van Rudolf I van Habsburg, de eerste Habsburgse keizer. Diens zoon, Albrecht I van Habsburg, erkende Adolfs aanstelling echter niet en begon een opstand tegen Adolf, die leidde tot diens afzetting en dood. Willem van Oranje maakte van deze historische gebeurtenis dankbaar gebruik en benadrukte dat in de dertiende eeuw een voorvader van Filips II tegen een Nassau in opstand kwam.⁸

Gezicht op het Nassause stamslot de Dillenburg. Frans Hogenberg, handgekleurde gravure, 1575.

Rijksmuseum Amsterdam

Het graafschap Nassau vond zijn oorsprong in Duitsland. Het was gelegen in de streek tussen Koblenz en Frankfurt am Main. De Ottoonse linie had het gebied ten noorden van de rivier de Lahn in haar bezit. Het geslacht kreeg al vroeg in de veertiende eeuw vaste voet aan de grond in de Nederlanden. Door zijn huwelijk met Adelheid van Vianden kon Otto II het graafschap Vianden en de heerlijkheid Sankt Vith aan zijn bezittingen toevoegen. Twee generaties later kwam onder zijn kleinzoon Engelbrecht I zelfs het belangrijkste deel van het Nassause bezit in de Nederlanden te liggen. Engelbrecht trouwde met de rijke erfdochter Johanna van Polanen.⁹ Via deze laatste telg uit dit van oorsprong Hollandse geslacht erfde Engelbrecht verschillende titels en landgoederen. De ligging van zijn goederen was erg verspreid. Hij was zowel leenman van de graaf van Holland als van de hertog van Brabant. Engelbrecht heeft tijdens zijn leven nog meegemaakt dat Holland en Brabant onder de heerschappij van één persoon kwamen te staan: de Bourgondische hertog Filips de Goede. De Bourgondiërs slaagden erin om vanaf de veertiende eeuw via veroveringen, huwelijken, intriges en aankoop een groot deel van de Nederlanden (ruwweg de huidige Benelux) in hun bezit te krijgen. De Bourgondische hertogen streefden ernaar een eigen koninkrijk te stichten. Het verenigen van de Nederlanden vormde daarbij een belangrijk onderdeel. In 1477 leek het met dit streven gedaan, toen hertog Karel de Stoute sneuvelde zonder een mannelijke erfgenaam na te laten. Door het huwelijk van zijn dochter Maria van Bourgondië met Maximiliaan I van Oostenrijk gingen de Nederlanden over naar het Habsburgse Huis. De Habsburgse dynastie verwierf dankzij het huwelijk van Filips de Schone met Johanna van Castilië ook Spanje. Toen Filips in 1506 stierf, volgde zijn zoon Karel V hem op. Hij regeerde over een gebied, dat naast de Nederlanden het Duitse Rijk, de Franche Comté, Oostenrijk, Spanje (inclusief de Amerikaanse gebieden) en grote delen van Italië omvatte.¹⁰

VOOROUDERS AAN DE MUUR

In 1531 gaf Willems oom Hendrik III van Nassau de opdracht tot het vervaardigen van ‘De Nassause Genealogie’, een reeks van acht wandtapijten. Helaas is de originele reeks verloren gegaan. Verspreid over de hele wereld, in enkele van de meest vooraanstaande culturele instellingen, worden echter nog wel de ontwerptekeningen van de tapijten bewaard. Hierdoor weten we vandaag de dag nog hoe de tapijten eruit hebben gezien. In totaal hebben zeven schetsen de tand des tijds doorstaan. Deze vormden de basis voor de reeks wandtapijten die de genealogie van het Huis Nassau uitbeeldden. Deze schetsen, in vaktaal ‘kartons’ genoemd, worden toegeschreven aan de Brusselse kunstenaar Bernard van Orley. Van Orley was hofschilder, maar ontwierp ook wandtapijten en glas-in-loodramen. Een belangrijke opdrachtgever voor Van Orley was Maria van Hongarije, een zuster van keizer Karel V, die van 1530 tot 1555 landvoogdes van de Nederlanden was. In haar paleizen hingen maar liefst 37 tapijtreeksen, die bestonden uit in totaal 254 wandtapijten. Twee belangrijke reeksen die Van Orley ontwierp zijn de ‘Jachten van Maximiliaan’ en de ‘Slag bij Pavia’. De eerste reeks bestond uit twaalf tapijten, waarop iedere maand een eigen jachtvoorstelling kreeg. De tapijtenserie van de befaamde ‘Slag bij Pavia’ was een eerbetoon aan de overwinning van Karel V op het Franse leger in 1525.

Otto I van Nassau en Agnes van Leiningen. Bernard van Orley, pentekening met waterverf, Brussel, 1530-1535.

Staatliche Graphische Sammlung, München

Hendrik I van Nassau en Adelheid van Heinsberg. Bernard van Orley, pentekening met waterverf, Brussel, 1530-1535.

Staatliche Graphische Sammlung, München

Bovengenoemde reeksen zijn tussen 1525 en 1533 door Van Orley ontworpen en geproduceerd in het atelier van de Brusselse weversfamilie Dermoyen. Ook de hoge adel die aan het Brusselse hof vertoefde, maakte gebruik van Van Orley’s diensten. Rond 1530 moet de kunstenaar een opdracht hebben ontvangen om de reeks wandtapijten te ontwerpen voor Hendrik III van Nassau. Behalve als wandversiering vervulden de tapijten ook een praktische rol. De grote woon- en slaapvertrekken in kastelen en paleizen waren namelijk vaak koud en tochtig. De enorme wandtapijten zorgden voor enige isolatie. Edelen en vorsten die vaak onderweg waren van het ene naar het andere kasteel, konden vrij eenvoudig hun tapijten laten afnemen, oprollen en transporteren naar een andere locatie om ze daar te tonen. Wandtapijten worden daarom ook wel de ‘mobiele fresco’s van het Noorden’ genoemd. De wandtapijten werden door de adel ook gebruikt om indruk te maken op standgenoten. Ze stonden symbool voor rijkdom en macht, met name de exemplaren waarin veel goud- of zilverdraad was verwerkt. De reeks is naar alle waarschijnlijkheid ook meegereisd naar Spanje en enkele jaren gebruikt ter versiering van het kasteel van Simancas, waarvan Hendrik door zijn huwelijk met Mencia de Mendoza kasteelheer was.

Na terugkomst in de Nederlanden hebben de tapijten in het belangrijkste deel, de ‘salle dorrée’, van het nieuwe paleis van Breda gehangen. In 1544 erfde Willem van Oranje via zijn neef René van Chalon de wandtapijten en verhuisde hij deze met vele andere kostbaarheden, bij het uitbreken van de Nederlandse Opstand, naar de Dillenburg in Duitsland. Waarschijnlijk zijn ze daar verloren gegaan tijdens een brand in 1760. Aan de hand van de oorspronkelijke kartons liet de jongste zoon van Willem van Oranje, prins Frederik Hendrik (1584-1647), in 1632 een kopie van de reeks in Brussel vervaardigen voor paleis Noordeinde in Den Haag. Deze reeks werd in latere eeuwen nog uitgebreid tot 19 stuks. In 1695 hing deze kopie in Breda om vermoedelijk in 1798 tijdens de Bataafse Republiek (1795-1806) te worden geveild. JP

Literatuur

Delmarcel, Het Vlaamse wandtapijt van de vijftiende tot de achttiende eeuw. Pons, ‘Die bewahrte Dynastie’.

Van Wezel, De Onze-Lieve-Vrouwekerk en de grafkapel voor Oranje-Nassau te Breda.

Adolf van Nassau en Imagina van Isenburg-Limburg. Bernard van Orley, pentekening met waterverf, Brussel, 1530-1535.

Staatliche Graphische Sammlung, München

Otto II van Nassau en Adelheid van Vianden. Bernard van Orley, pentekening met waterverf, Brussel, 1530-1535.

Metropolitan Museum, New York

Engelbrecht I van Nassau en Johanna van Polanen. Bernard van Orley, pentekening met waterverf, Brussel, 1530-1535.

Musée des Beaux-Arts de Rennes, Rennes

Jan IV van Nassau en Maria van Loon. Bernard van Orley, pentekening met waterverf, Brussel, 1530-1535.

The J. Paul Getty Museum, Los Angeles

Hendrik III van Nassau en zijn echtgenoten. Bernard van Orley, pentekening met waterverf, Brussel, 1530-1535.

Staatliche Graphische Sammlung, München

De hertog van Bourgondië, Filips de Goede, als oprichter van de Orde van het Gulden Vlies. Anoniem, olieverf op paneel, Zuidelijke Nederlanden, 1460-1480.

Rijksmuseum, Amsterdam

Stamboom van het Huis Nassau (circa 972-1702) met in het midden de tak Oranje-Nassau. Anoniem, gravure, achttiende eeuw.

Rijksmuseum, Amsterdam

001

Fragmenten van vloertegels afkomstig uit het paleis van Breda

Deze bijzonder decoratieve tegels zijn rond 1536 door de oom van Willem van Oranje, Hendrik III van Nassau, besteld bij de Italiaanse plateelbakker Guido di Savino in Antwerpen. Hendrik was getrouwd met de Spaanse Mencia de Mendoza en deed tijdens zijn reizen door Italië en Spanje veel inspiratie op. Hij liet in 1536 het oude kasteel van Breda ombouwen tot een schitterend Renaissancepaleis. Bijzonder zijn de zogenaamde ‘oogtegels’, uitgevoerd in Nassaublauw en goudgeel. JP

Aardewerk (majolica), Antwerpen, 1530-1538. Archeologische Dienst Breda, 4592BZ-1012-1074, 4592BZ-1012-1079 t/m 4592BZ-1012-1082, 4592BZ-1012–1087, 4592BZ-1012-1088

002

Figuratieve wandtegels uit het paleis van Breda

In de zestiende eeuw vormde Antwerpen het centrum voor de productie van vloertegels. Tussen 1560-1570 nam ook de vraag naar wandtegels toe. Na de val van Antwerpen in 1585 vluchtten veel ambachtslieden naar steden als Middelburg, Rotterdam, Delft en Gouda. Daar werd de productie voortgezet. Het zal geen toeval zijn dat deze wandtegels met de decoratie van ‘Oranjeappels’ en goudsbloemen in het paleis van de prins van Oranje zijn gebruikt. JP

Aardewerk, Nederland, circa 1580-1620. Archeologische Dienst Breda, 4592BZ-1011-1311 t/m 4592BZ-1011-1325

Literatuur

Pluis, De Nederlandse Tegel.

2DE NEDERLANDSE ADEL

Voordat we ingaan op de rol van het Huis Nassau in de Nederlanden, is het belangrijk aandacht te besteden aan enkele andere adellijke geslachten, die van generatie op generatie hun vorst dienden. Tussen de Nederlandse adel en hun Bourgondische en later Habsburgse landsheren bestond een vorm van symbiose.¹¹ In ruil voor hoge functies binnen het bestuur, de hofhouding en het leger verleenden de belangrijkste Nederlandse edelen diensten en steun aan hun vorst.¹² Onder de Bourgondische hertogen waren het nog voornamelijk de edelen uit de Zuidelijke Nederlanden die functies aan het hof vervulden, maar onder hun Habsburgse opvolgers kwam hier verandering in. Tot de belangrijkste adellijke geslachten uit de Noordelijke Nederlanden behoorden van oudsher de geslachten Van Brederode, Van Wassenaer, Van Egmont en Van Arkel. Een oud rijmpje omschreef hen als volgt: ‘Brederode de edelste, Wassenaer de oudste, Egmont de rijkste, Arkel de stoutste (dapperste)’¹³.

Jan II van Wassenaer. In zijn gezicht is duidelijk het litteken te zien waaraan hij zijn bijnaam ‘Jan met de kaak’ heeft te danken. Jan Mostaert, naar, olieverf op paneel, zestiende of zeventiende eeuw.

Museum De Lakenhal, Leiden

De familie Van Arkel stierf al begin vijftiende eeuw uit, maar de overige families gingen een bovengewestelijke groep edelen vormen die meer en meer belangrijke posities vervulden.¹⁴ Menig heerschap diende als aanvoerder in het leger en vocht in talloze oorlogen door heel Europa. Niet zelden was de prijs hiervoor hoog en lieten zij het leven. Een goed voorbeeld is Jan II van Wassenaer. Op 25-jarige leeftijd vocht hij in de voorste linies mee tijdens het Beleg van Padua (1509) in Italië. Jan werd tijdens de heroïsche bestorming van de stadswallen door een musketkogel in zijn linkerkaak getroffen en overleefde dit ternauwernood. Door de verwonding raakte hij zeven tanden kwijt en moest hij voortaan met een misvormd gezicht door het leven. Hij kreeg de bijnaam ‘Jan met de kaak’. In 1511 werd Jan tijdens de oorlog tussen de Habsburgers en de hertog van Gelre gevangengenomen. Hij zat twee jaar van zijn leven gevangen in een kooi op het Hattemse kasteel de Dikke Tinne. De kooi ontving de toepasselijke naam ‘Wassenaers kouw’. In een poging Friesland onder Habsburgs bewind te krijgen, kreeg Jan in 1523 tijdens gevechten in Sloten een kogel in zijn arm. Deze verwondingen werden hem uiteindelijk fataal en hij stierf in 1523.¹⁵ Jans bastaardzoon Andries van Wassenaer vocht als krijgsoverste onder Karel V tijdens de Slag bij Mühlberg (1547) en werd daar tot ridder geslagen.¹⁶ Net als Jan II van Wassenaer sneuvelden veel Nederlandse edelen in dienst van hun landsheer. Soms zelfs meerdere telgen uit een generatie. Neem het geslacht van Brederode: vader Reinoud III van Brederode vocht in 1529 tijdens de oorlog tegen de Franse koning in Italië en trok daarna met zijn manschappen naar Bologna om de keizerskroning van Karel V bij te wonen. Reinoud was in 1542 adviseur van René van Chalon en nam in 1543 diens bevelhebberschap over. Elf jaar later was hij als kolonel aanwezig tijdens het verwoestende Beleg van Thérouanne (Terwaan).¹⁷ Zijn zonen traden alle vier in dienst van hun landsheer. Zoon Filips van Brederode leverde als kapitein strijd tegen de Turken en vocht in Italië. Hij overleed in 1554 in Milaan. Zoon Robert deed hetzelfde in Hongarije. Hij stierf in 1566 in Beieren. Tot slot zou zoon Lodewijk van Brederode sneuvelen op het slagveld van Saint-Quentin, in 1557.¹⁸ Volgens de overlevering stikte hij vanwege de hitte in zijn helm.¹⁹ Slechts één zoon leefde langer: Hendrik van Brederode, die samen met onder anderen Willem nog een belangrijke zou rol gaan spelen in de opstand tegen Filips II.

Een van de meest invloedrijke geslachten was het geslacht Van Egmont. Omstreeks 1500 vormden de Van Egmonts de machtigste familie in Holland. Jan III van Egmont werd de langstzittende stadhouder van Holland, Zeeland en West-Friesland.²⁰ Zijn zoon Jan IV vocht als aanvoerder van de Napolitaanse en Milanese lichte ruiterij in dienst van Karel V in Italië en zou daar uiteindelijk ook sneuvelen.²¹ De zus van Jan IV, Walburga van Egmont, trouwde in 1506 te Koblenz met Willem I van Nassau-Dillenburg, de vader van de latere Willem van Oranje.²² Jans zonen Karel en Lamoraal vertrokken als jongelingen naar Spanje om aan het hof van Karel V te dienen. Ze volgden de keizer in 1541 in de militaire expeditie tegen de Turken in Algiers. Tijdens deze krijgstocht stierf Karel, de oudste van de twee broers. Lamoraal doorliep een glansrijke carrière als veldheer en diplomaat voordat hij in de jaren 1560 een belangrijke rol ging spelen in de aanloop naar de Nederlandse Opstand en uiteindelijk werd onthoofd wegens hoogverraad.²³ Ook een zijtak van de Van Egmonts, soms beter bekend als de graven van Buren, was generaties lang zeer succesvol. Frederik, Floris en Maximiliaan van Egmont vervulden allen diensten als krijgsheer. In 1546 stond Maximiliaan aan het hoofd van een 15.000 koppen tellende Nederlandse troepenmacht die keizer Karel V te hulp kwam tijdens diens strijd tegen de Duitse protestantse vorsten. Als blijk van waardering ontving hij een kostbare verguldzilveren pronkbeker, die vandaag de dag nog steeds een blikvanger vormt in het stadhuis van Veere.²⁴

Dit portret van Floris van Egmont, graaf van Buren, kwam via de erfenis van Willems eerste vrouw Anna van Egmont in het bezit van het Huis van Oranje-Nassau en hing gedurende de achttiende eeuw in paleis Honselaarsdijk. Jan Gossaert, olieverf op paneel, Wijk bij Duurstede, circa 1519.

Rijksmuseum, Amsterdam

Beleg van Algiers, 1541. Verschillende Nederlanders, onder wie de gebroeders Karel en Lamoraal van Egmont, waren hierbij aanwezig. Cornelis Anthonisz., handgekleurde houtsnede, Amsterdam, 1542.

Rijksmuseum, Amsterdam

EEN KOSTBARE BLIJK VAN WAARDERING

Maximiliaan van Egmont was het toonbeeld van een loyaal dienaar. Na de dood van zijn vader Floris van Egmont volgde hij hem op als graaf van Buren. Op 22-jarige leeftijd werd hij opgenomen in de Orde van het Gulden Vlies en zes jaar later voerde hij al het opperbevel over een troepenmacht van 38.000 man. Toen hij 31 jaar werd, benoemde keizer Karel hem tot stadhouder van Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel.

Een van de krijgsverrichtingen waarmee hij eeuwige roem verwierf, vond plaats tijdens de zogeheten Schmalkaldische Oorlog (1546-1547). Het keizerlijke leger vocht hier – onder aanvoering van de hertog van Alva – tegen een alliantie van protestantse Duitse vorsten. Het protestantse leger bestond uit een troepenmacht van 57.000 soldaten. Het leger van Karel V, dat zich bij Ingolstadt had verzameld, telde slechts 35.000 man. De keizer verwachtte nog versterkingen, maar de tegenstander probeerde te verhinderen dat die zich bij de hoofdmacht konden aansluiten. Maximiliaan had op 31 juli zijn Nederlandse leger van 15.000 man verzameld in de buurt van Aken. Half september vertrok hij met eindbestemming Ingolstadt. Het lukte de graaf van Buren wonder boven wonder om bij Mainz de Rijn over te steken en zich uiteindelijk bij het hoofdleger van keizer Karel V te voegen. Maximiliaan had hiermee het verschil gemaakt. Met de versterking van de Nederlandse troepen deed het keizerlijke leger niet onder voor dat van de vijand. Mede doordat de aanvoerders van het protestantse leger het onderling niet eens konden worden, behaalde het keizerlijke leger een overwinning tijdens de Slag bij Mühlberg. De keizer beloonde zijn trouwe en kundige veldheer met een zeer fraai geschenk: een kapitale verguldzilveren beker.

Willem van Oranje ontmoette Maximiliaan van Egmont voor het eerst tijdens de inspectietocht van landvoogdes Maria van Hongarije in 1545. De twaalfjarige prins vergezelde de landvoogdes op deze reis door de noordelijke gewesten, waarvan Maximiliaan stadhouder was. De jonge Willem zal bewondering hebben gehad voor deze ervaren veldheer en bestuurder. Maximiliaan zag van zijn kant een belofte voor de toekomst in de jonge prins en een goede partij voor zijn dochter Anna. Toen beide heren de landvoogdes in 1548 vergezelden op haar wekenlange terugreis vanuit Augsburg naar Brussel, leerden zij elkaar nog beter kennen. Slechts enkele maanden later stierf de graaf van Buren op 24 december 1548 op zeer memorabele wijze. Nadat hij van de vermaarde keizerlijke geneesheer Vesalius te horen had gekregen dat hij nog slechts enkele uren te leven had, liet hij zijn testament opmaken en ontving hij de Heilige Sacramenten. Hij liet zich in zijn volle wapenrusting 'hijsen' en bracht een toost uit op de keizer. Hij ontdeed zich van zijn Gulden Vliesketting en verzocht zijn luitenant Jan van Ligne, graaf van Arenberg, deze terug te bezorgen aan de keizer. Daarna stierf hij, omringd door zijn getrouwen. Ook had hij kenbaar gemaakt dat het zijn wens was dat zijn dochter en enige erfgenaam, Anna van Egmont, in het huwelijk zou treden met de jonge Willem van Nassau, prins van Oranje. JP

Literatuur

Kannegieter, Karl V und Maximilian Egmont.

NNBW, dl. 3, kol. 339-340.

003

Pronkbeker Maximiliaan van Egmont

Verguld zilver, Antwerpen, 1547 h. 57 x b. 19 cm. Gemeente Veere, Zeeuws Archief, ZI-III-0511

004

Karel V en Eleonora van Oostenrijk

Toen Karel V in 1517 de Nederlanden verliet en naar de Spaanse gebieden vertrok, reisde zijn oudste zuster Eleonora van Oostenrijk met hem mee om te trouwen met de Portugese koning Emanuel I. Dit huwelijk was echter van korte duur, aangezien de koning drie jaar later al overleed. In 1530 trouwde Eleonora opnieuw in een gearrangeerd huwelijk met de Franse koning. In diezelfde periode vervaardigde Joos van Cleve, een van de meest vooraanstaande portrettisten uit de zestiende eeuw, een portret van Karel V en Eleonora. LS

Joos van Cleve (1485-1640), toegeschreven aan, olieverf op paneel, 1530-1541, diameter 62 cm. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, SC/0072, SC/0073

Literatuur

Catalogus Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

005

Wandtapijt

Dit tapijt symboliseert de macht van de Habsburgse keizer Karel V. Te midden van een groot aantal planten en bloemen draagt een gekroonde tweekoppige adelaar zijn wapenschild. Het wandtapijt behoorde oorspronkelijk tot een serie van acht tapijten. Het tapijt is voorzien van het weversmerk van Willem de Pannemaker. JP

Textiel, Brussel, Willem de Pannemaker, 1540-1555, h. 200,5 x b. 175 cm. Rijksmuseum, BK-17260-B

006

Maximiliaan van Egmont, graaf van Buren als militair en edelman

Twee verschillende portretten van Maximiliaan van Egmont; een op jongere leeftijd, als veldheer, en een op oudere leeftijd, als edelman, met een mantel afgezet met bont. De houtsneden maken deel uit van een serie ruiterportretten waarin ook Willem van Oranje, de schoonzoon van Maximiliaan van Egmont, voorkomt als jong edelman (zie catalogusnummer 016). LS

Cornelis Anthonisz., in de manier van, handgekleurde houtsnedes, Antwerpen, Hans Lieftinck I, 1541-1543, 1543, l. 40,5 x b. 29,5 cm, l. 40,5 x b. 29,8 cm. Rijksmuseum, Amsterdam (aankoop met steen van de Vereniging Rembrandt), RP-P-1932-169, RP-P-1932-143

Literatuur

Catalogus Rijksmuseum, Amsterdam

De Hoop Scheffer, Vorstenportretten.

007

Jan II van Wassenaer

Jan was kapitein-generaal van Friesland en staat afgebeeld met de Orde van het Gulden Vlies om zijn nek. Bijzonder aan dit schilderij zijn de twee afgebeelde musketkogels die door de lucht vliegen. Iedere kogel staat voor een verwonding die door Jan is opgelopen en is voorzien van plaats en jaartal. De bovenste kogel verwijst naar het Beleg van Padua in 1509, waarbij Jan zwaargewond raakte en een deel van zijn kaak moest missen. Hieraan hield hij zijn bijnaam ‘Jan met de kaak’ over. De onderste kogel, Sloten in Friesland, 1523, werd Jan fataal. JP

Olieverf op doek, zeventiende-eeuwse kopie, h. 214 x b. 122 cm. Stichting Duivenvoorde, DVS00001

008

Strijdkolf

De strijdkolf was een wapen met ‘aanzien’. Het werd enerzijds gebruikt als praktisch wapen tijdens de strijd en vormde anderzijds, zeker gedurende de zestiende eeuw, een onderscheidingsteken voor bereden bevelhebbers en andere hooggeplaatste personen. Tijdens de strijd hanteerde de ruiter het wapen door daarmee met een horizontale zwaai naar zijn tegenstander te slaan. Door de vorm van de slagbladen en de grote massa van de strijdkolf was het mogelijk om met dit wapen door een harnas heen te dringen. JP

IJzer, 1500-1550, l. 51 x b. 8 cm. NMM, 011097

Literatuur

Puype, Stevens, Wapens van ridders en landsknechten in het Nederlands Legermuseum.

009

Strijdkolf

IJzer, 1500-1550, l. 44 x b. 10 cm. NMM, 015752

3OPKOMST VAN HET HUIS NASSAU

Net als hun standgenoten vervulden de Nassaus een prominente rol binnen de Nederlandse adel en stelden zij zich eeuwenlang op als trouwe dienaren van hun landsheren. Engelbrecht I van Nassau was raadsheer van de hertog van Brabant. In 1415 werd hij gemobiliseerd om met zoveel mogelijk mannen richting Agincourt te vertrekken. In de vermaarde slag die op 25 oktober volgde tussen het Franse en Engelse leger vonden aan Franse zijde maar liefst 5000 edelen de dood, onder wie de hertog van Brabant. Engelbrecht bereikte op 26 oktober de Franse grens, maar vernam dat de strijd reeds was gestreden.²⁵ Zijn kleinzoons Engelbrecht II en Johan V stelden samen een verdrag op voor de verdeling van het Nassause bezit. Engelbrecht kreeg de Nederlandse bezittingen, zijn broer Johan de Duitse goederen in Nassau. Het stamslot de Dillenburg bleef gemeenschappelijk bezit.²⁶

Engelbrecht II werd als eerste Nassau opgenomen in de prestigieuze Orde van het Gulden Vlies. Hij onderscheidde zich tijdens de Bourgondische Oorlogen (1474-1477) en de Bourgondische Successieoorlog (1477-1482). Hij vocht mee bij het Beleg van Neuss (1474), de Slag bij Guinegate (1479) en die bij Béthune (1487). Engelbrecht werd twee keer gevangengenomen en kwam zoals gebruikelijk pas na het betalen van losgeld weer op vrije voeten.²⁷ Hij leed een pijnlijke nederlaag tegen de Zwitsers in de Slag bij Grandson (1476). Hier werd het Bourgondische leger genadeloos verslagen en het vaandel van Engelbrecht II buitgemaakt. Het verlies van een vaandel werd als een grote vernedering gezien.

De overgang van de Nederlanden van Bourgondische in Habsburgse handen verliep niet geheel vlekkeloos. Tussen 1477-1492 brak in de Nederlandse gewesten een opstand tegen de Habsburgers uit. Jonathan Israel maakt in zijn boek De Republiek 1477-1806 zelfs een vergelijking met de bekende Nederlandse Opstand, die een eeuw later zou plaatsvinden. Zware belastingdruk, schending van privileges, centralisatie en de inzet van buitenlandse troepen waren in beide gevallen de belangrijkste oorzaken voor het uitbreken van de onrust. Een belangrijk verschil zat hem echter in de steun vanuit de hoge adel. In tegenstelling tot de zestiende-eeuwse opstand, steunde het merendeel van de hoge adel de vijftiende-eeuwse opstand niet en bleef de nieuwe landsheer trouw. De edelen werkten zelfs mee aan de onderdrukking van de opstand.²⁸ Engelbrecht II vervulde een belangrijke rol bij het onderwerpen van de opstandige Vlaamse steden en in het bijzonder de val van Brugge in 1490.²⁹ Hij was een grote steun voor Maximiliaan van Oostenrijk. Onder Engelbrecht II bereikten de Nederlandse Nassaus qua macht, rijkdom en invloed de hoogste trede op de adellijke ladder. Hij werd een belangrijke persoon aan het Habsburgse hof.³⁰ In het bestuurscentrum Brussel liet Engelbrecht het oude kasteel van de familie Van Polanen ombouwen tot een schitterend paleis, ook wel het Hof van Nassau genoemd.³¹ Aangezien Engelbrecht II van Nassau op hogere leeftijd inzag dat hij kinderloos zou sterven, bepaalde hij al tijdens zijn leven dat zijn neef Hendrik III, een zoon van zijn broer Johan V, hem zou opvolgen.

Vroeg-vijftiende-eeuwse veldslag. De kroniek waarin deze afbeelding staat is afkomstig uit de bibliotheek van Willem van Oranje. Zijn oom Hendrik III van Nassau kocht het in 1531 uit de nalatenschap van Filips van Kleef. Jean Froissart (1337-1410), perkament, Parijs, circa 1400.

Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Reconstructietekening van de ruiterstandaard van Engelbrecht II van Nassau.

Zeughaus, Solothurn

Ruitervaan van Engelbert II van Nassau. Textiel, Brabant of Vlaanderen, 1476.

Zeughaus, Solothurn

BIJGEZET IN BREDA

De traditie van de heren van Breda om zich te laten begraven in de Onze-Lieve-Vrouwekerk aldaar, bestond al sinds de veertiende eeuw. Jan I van Polanen was de stamvader van de zijtak Polanen uit het geslacht Van Wassenaer. Hij werd in 1339 heer van Breda. Zijn nazaten en opvolgers, Jan II en Jan III, lieten zich beiden in de kerk van Breda begraven. Het oudste grafmonument in de kerk dateert uit 1372 en is van Jan II van Polanen. Ook zijn zoon Jan III liet enkele decennia later een grafmonument voor zichzelf maken. Hij kreeg slechts één dochter: Johanna van Polanen. Zij trouwde met Engelbrecht I van Nassau. Het geslacht Van Polanen stierf daardoor uit en de Nassaus werden heren van Breda.

Eind vijftiende eeuw liet Jan IV van Nassau als eerbetoon aan zijn ouders een zeer fraai grafmonument maken. Op het praalgraf zijn het echtpaar Engelbrecht I van Nassau, zijn vrouw Johanna van Polanen, hun zoon Jan IV van Nassau en diens vrouw Maria van Loon-Heinsberg afgebeeld. Het werd de eerste grafkelder van de Nassaus in Nederland. Hendrik III van Nassau gaf tussen 1520 en 1525 de opdracht om een familiekapel aan de kerk toe te voegen. Enkele jaren later werd hier het grafmonument in renassaincestijl opgericht voor zijn voorganger Engelbrecht II van Nassau en zijn vrouw Cimburga van Baden. Als gevolg van de erfenis in 1530 van het prinsdom Orange, waardoor het geslacht prinselijk werd, kreeg de kapel later de toepasselijke naam ‘Prinsenkapel’. Het grafmonument bestaat uit twee lagen. Op de onderste laag is het opgebaarde echtpaar afgebeeld. Vier pilaren, in de vorm van personen uit de Klassieke Oudheid, dragen een plateau met daarop het ‘versteende’ harnas van Engelbrecht II.

Alle Nederlandse Nassaus werden in deze familiegrafkelder bijgezet. Ook Willem van Oranje had in zijn testament opgenomen dat hij bijgezet moest worden in het familiegraf in Breda. Tijdens de Nederlandse Opstand was Breda echter in Spaanse handen. Na de moord op de prins in 1584 werd daarom besloten hem in een tijdelijk monument in de Nieuwe kerk van Delft bij te zetten. Begin zeventiende eeuw werd opdracht gegeven tot het huidige praalgraf en een nieuwe grafkelder. Tot op de dag van vandaag vinden bijzettingen van leden van de familie Van Oranje-Nassau in Delft plaats.

In 1937 werd de ingang naar oude grafkelder in Breda herontdekt en vond er onderzoek en restauratie plaats. In de kelder werd de loden kist met de stoffelijke resten van Anna van Egmont aangetroffen. Naast haar stond een klein kistje met daarin haar dochtertje Maria, dat stierf toen zij één jaar oud was. Zij waren de laatste leden van de familie Van Oranje-Nassau die in Breda werden bijgezet. JP

Literatuur

Van Wezel, De Onze-Lieve-Vrouwekerk en de grafkapel voor Oranje-Nassau te Breda.

Paquay, ‘Koren en altaren’.

Het grafmonument voor Engelbrecht II van Nassau in de Onze-Lieve-Vrouwekerk te Breda. Anoniem, foto, Nederland, 1850-1930.

Rijksmuseum, Amsterdam

‘’t Hoff van Nassouwen’ in de stad Brussel. Jan van de Velde, ets, Amsterdam, 1603-1625, detail.

Rijksmuseum, Amsterdam