Anna Paulowna, Willems moeder, in 1820. Schilderij van Jean-Baptiste Van der Hulst, 1841. | Koninklijke verzamelingen, Den Haag.

COLOFON

Afbeelding omslag
koning Willem III circa 1875. Collectie Haags Gemeentearchief.

Ontwerp en opmaak
Erwin BomansBNO leucq!, Goor

www.walburgpers.nl

© 2017 Jan J.B. Kuipers,
    p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492547
e-ISBN 9789462495265
NUR 680

Inhoudsopgave

1Inleiding

2Verenigd Koninkrijk der Nederlanden

3De erfprins groeit op

Haagse huizen

4Prins van Oranje

5Het revolutiejaar 1848 en de grondwetsherziening

6Een weerspannige koning

Ontwikkelingen in Nederlands-Indië

7De koningin die niet oud wilde worden

Het Loo, koninklijke speeltuin

8Jubel en schandaal

9Koning Gorilla

10Het einde

Nederlandse regeringen gedurende het koningschap van Willem III

Beknopte literatuuropgave

Willem III, nog als Prins van Oranje aan het begin van 1849. | Koninklijke verzamelingen, Den Haag.

 1

Inleiding

Willem III steekt bij zijn grootvader Willem I, zijn vader Willem II en zijn dochter Wilhelmina ongetwijfeld af als de minst gunstige vorst van het Koninkrijk der Nederlanden. Ondanks irreële loftuitingen tijdens zijn leven was men het er toen al vrij algemeen over eens dat deze koning een, zacht gezegd, opvallende persoonlijkheid bezat. Zijn koningschap is vooral van belang door de periode waarin het viel: een tijd van transformatie naar een samenleving, gekenmerkt door verstedelijking, industrialisering met alle uitwassen van dien en moeizame democratisering. Een tijd ook van wetenschappelijke en technologische revoluties en conflicten tussen de grote, naburige naties.

Willem Alexander Paul Frederik Lodewijk was de oudste zoon van Willem II en Anna Paulowna, zuster van de Russische tsaren Alexander I en Nicolaas I. Na de troonsafstand van zijn grootvader Willem I werd hij ‘Prins van Oranje’, een titel die sinds 1815 was voorbehouden aan ‘de oudste zoon des Konings’, de kroonprins dus. Na de dood van zijn vader in 1849 volgde Willem hem op als koning der Nederlanden; ook werd hij groothertog van Luxemburg en hertog van Limburg, tot aan de opheffing van dit hertogdom in 1866. In 1839 was Willem gehuwd met zijn volle nicht Sophie van Württemberg (hierna Wurtemberg). Uit dit zeer ongelukkige huwelijk kwamen drie zonen voort: Willem, Maurits en Alexander. Als om de ongeschiktheid van deze verbintenis te illustreren stierven al deze prinsen vóór hun vader.

Na Sophie’s dood (1877) hertrouwde de koning in 1879 met de 41 jaar jongere (!) Emma van Waldeck-Pyrmont. Dit bizarre, maar toch harmonieuze huwelijk bracht één dochter voort: de latere koningin Wilhelmina, die Willem in 1898 zou opvolgen na een periode van Emma als koningin-regentes. Willems vaderschap staat hier bij sommige auteurs overigens nog altijd ter discussie, ofschoon bewijs ontbreekt, omdat hij omtrent deze tijd geen kinderen meer zou kunnen verwekken, mogelijk door een opgelopen syfilis. Als natuurlijke vader is vaak genoemd jonkheer S.M.S. de Ranitz, Emma’s particulier secretaris.

Willem besteeg de troon nadat enkele grote internationale affaires achter de rug waren. Allereerst de Belgische revolutie van 1830-1839, waarbij het koninkrijk uiteraard zelf betrokken was. Vervolgens het revolutiejaar 1848, dat Europa opschudde maar in Nederland vrij rustig verliep; het bracht hier tot afschuw van kroonprins Willem wel een nieuwe grondwet.

Het koningschap van Willem III werd maar door één serieuze internationale aangelegenheid geplaagd: de Luxemburgse kwestie in 1867 (zie hoofdstuk 6). De binnenlandse conflicten vloeiden deels voort uit de natuur van de koning zelf, die, hoewel ernstig beperkt door de grondwet van 1848, toch nog veel politieke invloed genoot. Hij gebruikte deze invloed vooral, zoals de subtitel van dit boek aangeeft, door zich vaak ‘weerspannig’ – of onmogelijk – op te stellen. Willem III verzette zich tegen de grondwet, de katholieke emancipatie, de opkomende sociale beweging, plannen voor vrouwenkiesrecht en tegen wat niet al. Onbedoeld hielp hij hiermee de werking van de door hem gehate parlementaire democratie vooruit. Want soms werden zaken die ook bij Koninklijk Besluit afgedaan hadden kunnen worden, door ministers uit angst voor de vaak onredelijke koning als wetsontwerp voorgelegd aan de Kamer.

Johan Rudolf Thorbecke (1798-1872), de grote liberale hervormer die door de koning werd verafschuwd. Schilderij van Johan Heinrich Neuman, 1852. | Rijksmuseum, Amsterdam.

Gênante anekdoten

Willems reputatie is er, nadat het stof van zijn daden allang was neergeslagen, niet beter op geworden. Zo kondigde de huidige Nederlandse koning Willem-Alexander in een televisie-interview in 1997, toen hij kroonprins was, nog aan dat hij koning Willem IV zou zijn. Het werd echter Willem-Alexander, naar wordt aangenomen wegens het negatieve imago van voorganger Willem III ( wiens officiële eerste voornamen overigens ook Willem Alexander luidden).

Jan Meyers, biograaf van de socialistische voorman Domela Nieuwenhuis (1846-1919), noemde koning Willem II charmant en onbekwaam en zijn zoon Willem III ‘ook onbekwaam maar zonder charme’. En: ‘Willem III was een man zonder eruditie en zonder allure, een ongelikte beer, ten prooi aan abnormale driftaanvallen.’ ‘Half waanzinnig,’ noemden de Oranjehistorici Hermans en Hooghiemstra hem zelfs in 2006. Willems eigen echtgenote Sophie was hen daarin overigens al overvloedig voorgegaan.

Willems vader had ooit van hem getuigd dat zijn zoon een aardje had naar zijn gekke grootvader Paul I, tsaar aller Russen. Het was geen overdreven negatieve kwalificatie, gezien de biografische feiten aangaande Willem III, over wiens onaangename trekken, onberekenbaarheid en mateloosheid al sinds zijn jonge jaren een stroom van verhalen en geruchten rondging. Eén van de bekendste anekdoten betrof de twee pennen die minister Thorbecke altijd bij zich stak als de koning iets moest ondertekenen: één die Willem steevast woedend wegsmeet, en de volgende waarmee hij toch tekende. Confrontatie met de hervormer Thorbecke, verantwoordelijk voor de grondwet van 1848 waaraan Willem zich na veel verzet had moeten onderwerpen, was bij de koning doorgaans goed voor onmiddellijke verhoging van de bloeddruk, maar dat gold ook voor talloze andere hoogwaardigheidsbekleders.

Koningin-regentes Emma op een reclamekaart van de Amsterdamsche Stoom, Wasch- en Strijkinrichting Blom van Weezel, 1890-1898.

Het kon nog wel erger. Willem III gaf ook, vaak tijdens buitensporige woedeaanvallen, bevelen om bijvoorbeeld Schiedam te bombarderen, het Binnenhof te belegeren en een aantal ministers te executeren. Uit zijn privéleven stammen zo mogelijk nog gênanter anekdoten. Zo trok hij op het balkon van zijn gehuurde villa in Montreux in de zomer van 1875 meermalen zijn kamerjas wijd open, om zijn private delen aan de opvarenden van passerende boten op het meer van Genève te tonen. Toen lokale bestuurders protest aantekenden dreigde de briesende koning met het zenden van een paar honderd mariniers, hetgeen op een oorlogsverklaring zou zijn neergekomen. Zijn openlijk botgevierde buitenechtelijke affaires waren legio. Willem koeioneerde en treiterde het hofpersoneel voorts op een manier, die de grens van sadisme herhaaldelijk overschreed. Ook was hij gierig: hofdame Henriëtte van de Poll zat vaak in angst en beven dat de koning zou ontdekken dat ze op haar kamer haar kacheltje aanhad.

Onder het merendeels Oranjegezinde volk van Nederland daalde Willems populariteit met het verstrijken der jaren aanzienlijk. Het dieptepunt was de publicatie van het uit socialistische kring stammende pamflet Uit het leven van koning Gorilla in 1887 (zie hoofdstuk 9). Al veel eerder waren er periodieken als het in 1854 opgerichte, satirische weekblad Asmodée, dat alle problemen en perikelen aan het hof en rond de figuur van de monarch met groot en venijnig plezier wereldkundig maakte.

Standbeeld van Emma op de Dam in Middelburg, met het opschrift ‘Nederland zij groot in alles waarin ook een klein volk groot kan zijn’. Kalkstenen beeld van Henk Etienne, onthuld 1937. | Foto H.M.D. Dekker.

Willems joviale kant

Het was natuurlijk niet allemaal inktzwart. De agressieve Willem III met zijn frequente woede-uitbarstingen was ook een muziek- en kunstminnend man. Hij ondersteunde meer dan honderd beeldende kunstenaars en ook jonge musici, voornamelijk zangkunstenaars. Hij had brede belangstelling voor technologische ontwikkelingen, landbouwwetenschap en infrastructurele werken – een trekje dat hij deelde met zijn grootvader Willem I. Hij kon ook zeer innemend, meelevend en joviaal uit de hoek komen. Dat laatste vooral in gezelschap van vertegenwoordigers van het gewone volk: werklieden, boeren, ambachtslui. De vorstelijke propaganda wist wel goed gebruik van een en ander te maken. Zo werd een verhaal in circulatie gebracht dat de koning met enkele hovelingen de vorderingen van een kunstschilder ging bekijken, die de tuinen van Het Loo moest vereeuwigen. De kunstenaar zat met zijn voeten in het natte gras, hetgeen de vorst de bezorgde kreet ontlokte: ‘Man, zo zal je reumatiek krijgen!’ Waarop de koning hoogstpersoonlijk een bankje voor de artiest ging halen.

Ook bij de watersnoden van 1855 en 1861 toonde Willem zich zeer betrokken en speelde hij zijn rol van medelevend vorst met verve, en naar men getuigde oprecht.

Elk leven is uniek en boeiend, en op de een of andere manier verhelderend inzake de menselijke conditie. Het beoordelen van karakters en de historische betekenis van het leven van individuen blijft daarbij een heikele zaak, zelfs wanneer het om vorsten gaat wier leven goed gedocumenteerd is – we zien alleen de buitenkant: beelden en ‘afgietsels’ van personen. ‘Een röntgenfoto van Napoleons borstbeeld kan ons niet ontsluiten of de man een tumor aan de hersens had,’ schreef E.R. Emmet gevat (Filosofie voor het dagelijks denken, 1968). Een ander citaat, van Madame De Staël uit Over Duitsland (1810), lijkt de biografische onzekerheid tot het zenit te voeren: ‘Ooit (…) zullen we met verbijstering vernemen dat de meeste stelregels en waarnemingen onjuist zijn, en dat in de diepste diepte van de ziel die we beschrijven nog een andere, onbekende ziel verborgen ligt.’ Maar voor dat laatste lijkt in het geval van Willem III weinig gevaar te zijn, daar zijn de historici het wel over eens.

Het is in elk geval niet zonder zin of aantrekkelijkheid om Willem III mede te ‘gebruiken’ als lens om naar Nederland in de negentiende eeuw te kijken, juist vanwege zijn weerspannigheid en moeizame verhouding met de tijdgeest en de medemens. Zo zien we dat deze weerspannige koning wel degelijk belangrijke sporen heeft nagelaten, zij het grotendeels als positief gevolg van negatief handelen. De organisatie van het hofleven veranderde na zijn dood, het publieke imago van de Oranjes werd onder regentes Emma nauwlettend versterkt met het stijfsel van fatsoen en plichtsbetrachting. Ook de politieke mores veranderden blijvend ten tijde van Willems koningschap en mede als onbedoeld gevolg van zijn optreden: koninklijke onschendbaarheid en ministeriële verantwoordelijkheid, de ongeschreven ‘vertrouwensregel’ (regeringsleden of regeringen treden af als zij niet langer het vertrouwen hebben van het parlement), de gang van zaken bij kabinetscrises.

Transitie van Nederland

Nederland had gedurende Willems jeugd moeten slikken dat het een onbetekenende natie was, weliswaar met een verleden als wereldmacht en nog steeds in het bezit van een immens koloniaal rijk als getuigenis daarvan. Het land deed verwoede pogingen een transitie door te maken tot moderne industriestaat en de oude status van handelsnatie te laten herleven, een proces dat verre van voltooid was toen Willem III als vrij oude man voorgoed de ogen sloot.

Toen in 1839 het traumatische verlies van België bezegeld werd, was Nederland ondanks het onverpoosde streven van koning Willem I naar modernisering, industrialisering en facilitering van de handel door grote infrastructurele werken, nog altijd een weinig vitale natie. Het bleef nog lang een land met veel bedeelden, handwerkers en landarbeiders, waarboven zich een weinig flexibele, zelf ook weer onderverdeelde laag van kooplui, renteniers en aristocraten bevond. De industrialisering kwam zoals gezegd nog niet van de grond, er was dus ook geen moderne arbeidersklasse en aan sociale wetgeving dacht nog vrijwel niemand.

‘Leve mijnheer Van Houten!’ roepen de fabriekskinderen, naar aanleiding van het ‘Kinderwetje’ van Van Houten. | Litho uit 1874.

Tijdens het korte regime van de bouwlustige en schulden makende romanticus Willem II en het lange bewind van de stormachtige hedonist Willem III beleefde het land toch een aantal ingrijpende transformaties. Dankzij de grondwetswijzigingen, tegen wil en dank van de koningen, veranderde Nederland van een autoritair geregeerde staat in een parlementaire democratie, zij het met de nodige beperkingen; algemeen kiesrecht was nog niet aan de orde. Tussen 1870 en 1890, het jaar van de dood van Willem III, kwamen politieke partijen op en werd er zelfs een begin gemaakt met sociale wetgeving. Dit alles omdat de industrialisering eindelijk wél van de grond kwam, met als gevolgen enerzijds de ontplooiing van het grootkapitalisme en anderzijds de nieuwe misère van een ineens snel groeiend industrieproletariaat. De leden daarvan waren vooral ontwortelde plattelanders in wier gelederen ideeën ontstonden over meer sociale rechtvaardigheid en zelfs, onder een minderheid, een revolutionair socialisme – ideeën, allereerst gepropageerd en verspreid door telgen van de ontwikkelde burgerij.

Velen zagen in, dat het ongebreidelde liberalisme met zo weinig mogelijk staatsinmenging gevaarlijke sociale gevolgen opleverde. Vandaar de onrust dempende initiatieven op het terrein van de sociale wetgeving, met als eerste product het Kinderwetje van Van Houten uit 1874.

Zuilen, warenhuizen, stroomversnellingen

Behalve het prille en visionaire socialisme was ook het sterk opgekomen vrijzinnig protestantisme er debet aan, dat men in Nederland gedurende de regeringsjaren van Willem III meer oog kreeg voor de sociale noden. Dat wil zeggen: op een andere wijze dan als aanleiding tot het botvieren van christelijke liefdadigheid door welgestelden. In de vrijzinnige stroming had de wetenschappelijke bijbelkritiek wortel geschoten, en accepteerde men ook de resultaten van de moderne natuurwetenschap. Links van de vrijzinnigen stonden de agnostische of expliciet atheïstische vrijdenkers, veelal verbonden met de voorhoede van het socialisme; aan de rechterzijde bevonden zich de orthodoxe protestanten, de ‘fijnen’, die niets van welk modernisme dan ook moesten hebben. Als een aparte, steeds invloedrijker ‘zuil’ begon zich dankzij de katholieke emancipatie ook het rooms-katholieke volksdeel weer te manifesteren. De stemmen van al deze richtingen klonken door in de cultuur en de letteren. Waar de maatschappij enerzijds steeds uniformer leek te worden, met het verbleken van regionale en lokale verschillen dankzij betere verkeersmiddelen, industriële massaproductie en de smeltkroes van de beginnende urbanisatie, begon men zich anderzijds steeds meer op de eigen groep te richten, met de rug naar de andere levensbeschouwelijke zuilen. Er was overigens ook veel geloofsafval, vooral onder de arbeiders die van het platteland naar de stad waren getrokken en zich daar niet meer hadden aangesloten bij een kerk.

Dat de massaproductie van de moderne industrie ondanks mensonterende arbeidsomstandigheden en zeer lange werktijden toch koopkracht en ‘keuze’ genereerde voor grotere groepen dan voorheen, bewijst het opkomen van grootwinkelbedrijven en algemene warenhuizen als De Bijenkorf (1870), overigens zeer bescheiden begonnen in Amsterdam, en Vroom en Dreesmann (1887-2016), met als voorloper de nog steeds legendarische, in 1912 gesneefde Winkel van Sinkel. Dit bedrijf begon als stoffenwinkel van de Duitse ondernemer Anton Sinkel aan de Nieuwendijk in Amsterdam. Zijn kwalificatie als ‘eerste warenhuis van Nederland’ dankt het aan het feit, dat er gaandeweg van alles te koop was; ook werd voor het eerst in Nederland zoveel mogelijk van de waren in etalages uitgestald, zodat men ook buiten al kon zien wat er binnen te verkrijgen was. Er volgden vestigingen in opnieuw Amsterdam (Damrak en Kalverstraat), Leeuwarden, Rotterdam, Leiden en Utrecht.

Reclame op rijm

De winkel van Sinkel

Anton Sinkel was een man met talent voor volkse reclame. Hij bedacht zelf een gedurende lange tijd overbekend versje over de winkelformule van zijn Winkel van Sinkel:

In de Winkel van Sinkel
Is alles te koop.
Daar kan men krijgen:
Mandjes met vijgen,
Doosjes pommade,
Flesjes orgeade, [een soort siroop]
Hoeden en petten
En damescorsetten
Drop om te snoepen
En pillen om te poepen

Streng en klassiek ogende kariatiden aan de gevel van de Winkel van Sinkel in Utrecht (1839); in de volksmond heetten deze in Engeland gegoten gietijzeren zuilen al snel de ‘Britse hoeren’.

Het areaal aan consumptiegoederen nam in vrij korte tijd dus sterk toe, zij het lang niet voor elke beurs, dankzij de economische ontwikkelingen en een technologische stroomversnelling die we rustig als revolutie kunnen betitelen. Het leven zélf was een stuk sneller geworden, en de horizon lag open voor meer mensen dan ooit tevoren. De komst van de trein (1839) met steeds meer verbindingen en onder het zeer belangstellende oog van Willem III – zelfs Het Loo kreeg in 1876 een eigen spoorverbinding – werd gevolgd door nog verbijsterender want ‘onstoffelijke’ communicatiemiddelen als de telegraaf en de telefoon, hoewel Amsterdam als eerste stad in Nederland pas in 1881 zijn eerste telefooncentrale kreeg. Elektrische straatverlichting deed eveneens haar intrede, met als eerste plaats Nijmegen (1886), toen de gasverlichting nauwelijks was ingeburgerd in minder geavanceerde delen van het land; en pas een decennium voordien had het gaslicht binnenshuis de olielampen en kaarsen verdrongen. Amsterdam had in 1846 straatverlichting op gas gekregen, met 700 uit Engeland geïmporteerde ijzeren lantaarnpalen. De jonge kunstschilder Gerard Bilders schreef in 1862 aan zijn mentor Kneppelhout, de bekende literator, vanuit Lochem in Gelderland een brief waarin een romantisch verlangen naar de oude toestanden doorklonk: ‘Maar de Amsterdamse modes zijn er toch reeds doorgedrongen, en het is mij nog lang niet aartsvaderlijk genoeg. Verbeeld u, Lochem gaat vooruit: het zal weldra gazlicht hebben!’

Engelse afbeelding uit 1887 van het onpraktische rijwiel uit die tijd met hoog voorwiel; voor vrouwen was wegens de lange rokken een aparte constructie bedacht.

De koning en zijn dochter Wilhelmina in 1882. | Onbekende fotograaf.

Het woord ‘fiets’ voor de vooralsnog onpraktische rijwielen dook op en de fotografie maakte een grote opmars; Willem III was de eerste Nederlandse vorst wiens aangezicht op deze meest realistische manier kon worden vastgelegd voor tijdgenoten en latere generaties. Nederland leek, na een aantal trage en soms op niets uitgedraaide aanlopen, toch plotseling modern geworden.

In 1889, het jaar vóór koning Willem III stierf, was zelfs de Nederlandsche Voetbal en Athletiek Bond (NVAB) opgericht, een signaal van de nieuwe betekenis van vrije tijd, van spel en sport als ontplooiingsmiddel en vermaak voor de massa. Overigens zou er pas onder koningin Wilhelmina, dus in de nieuwe eeuw, sprake zijn van een goed merkbare, algemene verbetering van het levenspeil. Wel had zich na het aantreden van Willem III een gestage en steeds snellere bevolkingsgroei voorgedaan, vooral vanaf ongeveer 1870: van drie miljoen in 1850 tot vijf miljoen in 1900 en zes miljoen in 1911. In 1900 woonde bijna een kwart van de Nederlanders in de vier grote steden: 510.000 in Amsterdam, 320.000 in Rotterdam, 206.000 in Den Haag en 102.000 in Utrecht.

‘Tirannie der gewoonte’

De geschetste tendensen van massificering en nivellering van de materiële cultuur kunnen we zien als de eerste voorzichtige loten van de ‘consumptiemaatschappij’, die pas in de jaren zestig van de volgende eeuw onder vuur kwam te liggen bij het intussen oververzadigde ‘progressieve’ volksdeel.

De woonomstandigheden van de meerderheid der bevolking waren in 1899 overigens nog steeds abominabel. De meeste Nederlanders woonden in achterbuurten en vunze stegen, dicht op elkaar en van elk comfort ontbloot. Van de 890.157 woningen uit een statistiek in dat jaar bestond 307.937 uit maar één vertrek, waarvan 261.022 twee of meer bewoners hadden. En het stónk in de steden met hun gebrekkige hygiëne, dankzij de verpestende uitwaseming van duizenden privaten, grachten, riolen, talloze verkrottende panden en ongewassen lijven.

Moderne tijden: de stoomboten Johan en Cornelis de Witt; litho van F. Boijer als hoofd van een dienstbiljet. De schepen kwamen in de vaart op het traject Rotterdam-Dordt (1848) en Rotterdam-Moerdijk (1849).

Alle snelle veranderingen waren als het ware een roerig oppervlak boven een diepte die maar langzaam in beweging kwam, zoals dat bij zoveel ontwikkelingen in uiteenlopende perioden het geval was. De hierboven al aangehaalde Gerard Bilders beklaagde zich over zijn vaderland met voorbeelden, die aan de toestand van een eeuw tevoren deden denken. Hij hekelde de oude Hollandse ondeugd van het dwepen met alles wat van buiten kwam, een zwakheid die waarschijnlijk te maken had met de ook al eeuwenoude activiteiten als handelsnatie. Bilders: ‘Holland is niet zeer nationaal; het leest bij voorkeur boeken in vreemde talen geschreven, het heeft grote achting voor Engelse stoffen, voor Franse modes en Franse schilderijen, in één woord liefde voor al wat van buiten komt.’

Veel bleef nog bij het oude, zoals vrachtvaart onder zeil. De later ingekleurde foto op deze in 1903 beschreven prentbriefkaart dateert uit 1882. In de Binnen-Kalkhaven liggen de Dordtse brik Bengalen (links) en een bark uit Purmerend (rechts).. | Stadsarchief Dordrecht.

En misschien was ook wel het oog van de buitenstaander of buitenlander nodig om, doorheen de zich verwijdende kloven tussen bevolkingsgroepen en de snelle verandering van de technologische en maatschappelijke omgeving, toch een conservatieve Nederlandse eenheid in mentaliteit te ontwaren. Bijvoorbeeld het oog van de Portugese schrijver en journalist Ramalho Ortigão, die in 1883 door Nederland reisde. Hij aanschouwde in nieuwe Amsterdamse wijken hoe men heipalen in de grond dreef, ‘waarop alle gebouwen van de stad rusten’. Werklui verstevigden de heipalen met spijkers, voorzien van grote platte koppen, totdat de hele balk ‘geblindeerd’ was. Ortigão: ‘Welnu, nieuwigheden en hervormingen kunnen op Holland alléén vat krijgen als die ijzeren schubben op een heipaal: langzaam, geduldig, systematisch, door continuïteit, door nevenschikking – en met hamerslagen!’ De basis van het ganse Hollandse leven was nog altijd, zo concludeerde hij, ‘de tirannie der gewoonte’.

 2

Verenigd Koninkrijk der Nederlanden

Willem kwam ter wereld als prins van een verenigd koninkrijk, dat al vrij spoedig een gevoelige aderlating onderging: de afscheiding van België in 1830.
In Nederland heerste na de Franse tijd nog lange tijd grote armoede; de modernisering kwam slecht van de grond, ondanks de vele infrastructurele en economische projecten van Willems grootvader, ‘koning-koopman’ Willem I.

Willem Alexander Paul Frederik Lodewijk, prins van Oranje, werd op 19 februari 1817 om kwart voor elf ’s avonds geboren in een zijvleugel van het gebouw van de Staten-Generaal van het Koninkrijk der Nederlanden, in de Wetstraat te Brussel. De Staten-Generaal vergaderden afwisselend in Brussel en Den Haag. Het Brusselse gebouw is nu de zetel van het federaal parlement van België, het in 1783 voltooide Paleis der Natie. Drie jaar na de geboorte van Willem brandde het af en moest herbouwd worden.

De geboorte van de prins werd aan de Brusselaars de volgende ochtend bekendgemaakt met klokgelui en 101 kanonschoten; de volgende dag volgde eenzelfde vertoon in Den Haag, de andere residentie. De doopplechtigheid vond op 27 maart plaats in de Augustijnerkerk in Brussel. Deze in 1893 afgebroken kerk had in de Franse tijd gediend als theater, en na de Slag bij Waterloo als hospitaal voor gewonden. De dienst werd geleid door hofpredikant Krieger ten overstaan van zo’n 1500 ‘aanzienlijke genoodigden’, en vastgelegd door de schilder Mathieu Ignace van Bree. Na afloop van de dienst – de zuigeling was naar het doopvont gevoerd op ‘een met goud gewerkt kussen onder een kanten sluier’ – volgden nog eens vijftig kanonschoten.

Het jaar van de koperen cent

Willems geboortejaar 1817 was ook het jaar, waarin in Nederland de eerste koperen cent werd geslagen – een praktijk die het zou uithouden tot 1980; de cent bleef zelfs tot 1983 in gebruik. Veel meer bijzonders gebeurde er niet in het geboortejaar van de toekomstige troonopvolger.

Behalve misschien de stichting van de grootste stoommachinefabriek van Europa in het Waalse Seraing (zie hieronder bij ‘Fabrieken, kanalen, wegen’). En de op 2 maart gesloten verdragen tussen Nederland en Pruisen, Oostenrijk, Engeland en Rusland over de uitbreiding van het Nederlandse koninkrijk. Het ging om zuidelijk grensgebied, afgestaan door Frankrijk bij het Tweede Verdrag van Parijs na de definitieve ondergang van Napoleon (1815), namelijk de streek rondom de forten van Condé, Philippeville, Charlemont en Mariembourg. Ook componeerde in dit jaar 1817 de later zo verguisde volksdichter Hendrik Tollens zijn befaamde ‘Wien Neêrlands bloed’, het officiële volkslied van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden tussen 1817 en 1832, successievelijk van het Koninkrijk der Nederlanden tussen 1832 en 1933. Land en vorst werden door Tollens naar de trant van de tijd uiterst hoogdravend aaneengesmeed, maar de sociale barsten in ‘’t lieve vaderland’ van deze eerzame dichter annex koopman in verfstoffen waren al zichtbaar bij de hongeroproeren van juni 1816, die zich ook in andere Europese landen voordeden, en die in de Hollandse havenstad Rotterdam leidden tot het op grote schaal plunderen van winkels.

Bekendmaking van de ‘geboorte van zijne K.H. den Prins Willem Alexander Paul Frederik Lodewijk’; de latere Willem III emaneert uit een opengebarsten sinaasappel (oranjeappel). | Prent van J.J. Wolff naar een schilderij van J. François (1817).

Nederland probeerde met grote moeite de ontreddering van de Franse tijd te overwinnen. Maar de ‘minvermogenden’ merkten vooralsnog van de bevrijding en het nieuwe staatsbestel niets in hun buik en hun beurs. Soms verdween zoals gezegd voor even de berusting waarin men verkeerde. Toen in 1816 de graanprijzen ongehoord waren gestegen, verbonden Zeeuwse landarbeiders zich bijvoorbeeld om een loonsverhoging af te smeken. De Middelburgsche Courant toonde daarvoor geen begrip, maar bracht integendeel naar voren dat die ‘verbazende stijging’ juist een voordelige levendigheid aan onze handel en een aanmoediging aan onze landbouw gaf; ‘ongelukkig maar, dat onder de veldarbeiders er een verkeerde geest van naijver en winzucht door dreigt opgewekt te worden’. Het inzicht dat ‘braafheid’ en ‘liefde tot rust en orde’, zoals Provinciale Staten van deze provincie in 1814 de verhoopte nieuwe tijdgeest karakteriseerden, moesten gedijen op een minimum aan bestaanszekerheid was nog niet voorhanden, of werd beschouwd als een uiting van Jacobijns extremisme.

De landing van prins Willem Frederik, de latere koning Willem I, in Scheveningen op 30 november 1813. | Schilderij van Nicolaas Lodewijk Penning, naar Reinier Vinkeles en Jan Willem Pieneman.

Een ‘soeverein vorstendom’

Het jonge koninkrijk was niettemin met instemming van een grote meerderheid der bevolking – althans in het Noorden! – gesticht. Willem Frederik, zoon van de laatste stadhouder Willem V, landde afgeschermd door Engelse mariniers op 30 november 1813 in Scheveningen, op vrijwel dezelfde plaats vanwaar hij achttien jaar eerder met zijn vader, erfstadhouder Willem V, en overige gezinsleden was vertrokken. Op het strand wachtte een handjevol oude bekenden en nieuwe gezichten: onder hen de reder en felle Oranjeklant Jacob Pronk, die in 1795 Willem V bij zijn vlucht voor de Fransen vanaf het strand nog had geholpen. Het gezelschap trok per rijtuig naar het Lange Voorhout in Den Haag, waar zich een kleine menigte had verzameld. Daar bevond zich ook het huis van graaf Van Limburg Stirum, lid van het onlangs gestichte Driemanschap (met Van Hogendorp en Van der Duyn van Maasdam). Vanaf 20 november 1813 vormde dit een ‘Voorlopig Bewind’ en verklaarde alle landgenoten ontslagen van hun eed van trouw aan Napoleon, keizer der Fransen. Voorts nodigde het Driemanschap de Prins van Oranje uit om naar Den Haag te komen en de regering op zich te nemen, ter voorkoming van wanorde of inlijving door Engeland of Pruisen. Op 2 december accepteerde Willem Frederik in Amsterdam de titel van Soeverein Vorst van het op 21 november geproclameerde ‘Soevereine Vorstendom der Vereenigde Nederlanden’.

Koninkrijk als bufferstaat

Op 16 maart 1815 riep Willem I zich met instemming van de geallieerde mogendheden Rusland, Oostenrijk, Groot-Brittannië en Pruisen uit tot koning van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden; het Congres van Wenen bekrachtigde dit op 9 juni. De inhuldiging als koning Willem I vond plaats in Brussel, op 21 september 1815. Hetzelfde jaar besloot het Congres van Wenen, de vergadering der overwinnaars en bezetters van Frankrijk, om Willem te erkennen tot groothertog van Luxemburg. De nu ontstane, middelgrote monarchie moest dienen als buffer tussen Frankrijk en Groot-Brittannië.

Het Tweede Verdrag van Parijs beëindigde op 20 november 1815 formeel de oorlog tussen de geallieerden en Frankrijk. Frankrijk was weer teruggebracht binnen zijn grenzen van 1790 en verloor dus vrijwel alle veroveringen sinds de Franse revolutie. Het kwam er volgens velen nog goed vanaf. Na Napoleons terugkeer uit zijn ballingschap op Elba en de Honderd Dagen, eindigend met zijn definitieve nederlaag bij Waterloo (16-18 juni 1815), vonden de bondgenoten dat de Fransen wegens hun verbreking van het vorige verdrag in 1814 duchtig afgestraft dienden te worden. Pruisen had zelfs gesproken van opdeling en ‘vernietiging’ van Frankrijk.

De onder leiding van de katholieke kerk tegensputterende Belgen kregen intussen de nieuwe Nederlandse grondwet door de neus geboord, doordat Willem na een volksstemming op 18 augustus 1815 de onthoudingen en de tegenstemmen op godsdienstige grond als ‘stilzwijgende goedkeuring’ had meegeteld. Het zaad der tweedracht in dit toch al heikele huwelijk tussen de ver uit elkaar gegroeide Nederlanden was met deze arithmétique hollandaise dik gezaaid.

De grondwet van 1815

De Grondwet van 1815 was een herziene versie van die van 1814, nodig omdat Noord en Zuid officieel waren verenigd. De meest opvallende verandering was de tweetaligheid van de Grondwet. Er waren ook inhoudelijke aanpassingen. De belangrijkste was dat de Staten-Generaal werden gesplitst in twee Kamers (een wens van het Zuiden). De Eerste Kamer bestond uit maximaal 60 door de koning benoemde aanzienlijken. Zij werd ingesteld ‘ten einde alle overijling in de raadplegingen te voorkomen, [en om] [...] den troon te omringen door een bolwerk waartegen alle partijen afstuiten’. Zij mocht wetsvoorstellen goed- of afkeuren. De Tweede Kamer werd gekozen door de Provinciale Staten, die op hun beurt waren gekozen door vertegenwoordigers van steden, platteland en adel. Van de 110 leden kwamen er 55 uit het Noorden en 55 uit Zuiden, hoewel daar meer inwoners waren. De Tweede Kamer kreeg het recht van initiatief en het recht om over alle wetsvoorstellen te beslissen. De begroting werd voor tien jaar vastgesteld. De Tweede Kamer vergaderde in het openbaar, de Eerste Kamer in het geheim.

Willem I in zijn ‘koningsmantel’. | Schilderij van Joseph Paelinck, 1819. Rijksmuseum, Amsterdam.

Armoede

De armoede en werkloosheid in het Noorden waren er deels aan te wijten, dat de markt na het vertrek van de Fransen werd overspoeld door Britse producten. Meer dan tien procent van de bevolking was voor haar schrale overleving aangewezen op ondersteuning; landloperij en bedelarij namen sterk toe. Een derde deel van de Amsterdammers leefde van de kerkelijke en burgerlijke armenzorg. Men kon zich er nauwelijks mee in leven houden, maar in vergelijking met andere Europese landen gold deze ondersteuning nog als vrij royaal.

De in 1818 opgerichte Maatschappij van Weldadigheid stichtte de bekende kolonies in Drenthe voor armen en weeskinderen, met als hoofdkwartier het Huis Westerbeek in Frederiksoord. Het draaide hier om vlijt en goed gedrag, met een status als pachter of vrijboer als lonkend perspectief. Maar zelfs deze strenge en gedisciplineerde aanpak temperde niet de felle kritiek uit de conservatief-protestantse hoek van de Réveil-beweging: de mens mocht niet ingrijpen in de door God ingestelde ordening van de samenleving. Armen en behoeftigen, zo stelden sommigen, waren juist zeer nuttig voor de maatschappij, omdat de welgestelden hun christelijke naastenliefde op hen konden botvieren door middel van liefdadigheid.

Evenals het Noorden worstelde het Zuiden met een groot armoedeprobleem. Het was echter financieel stabieler, en draaide daarom mede op voor de grote schulden van het Noorden, hetgeen uiteraard kwaad bloed zette. Niettemin had ook het Zuiden toegang tot de afzetmarkt van de Nederlandse koloniën, die men deels weer genadiglijk van de geallieerden had teruggekregen. Maar de Kaapkolonie was verloren; die was door de Britten in 1806 definitief geannexeerd. Dat gold ook voor Ceylon (nu Sri Lanka) en de helft van Nederlands Guiana in de West (1814).

Fabrieken, kanalen, wegen

Noord en Zuid raakten dus economisch enigermate verweven, hoewel in het latere België de industriële revolutie al gedurende de Franse tijd was begonnen, terwijl Nederland tot ver in de negentiende eeuw een agrarische en handelseconomie bleef. In Wallonië nam de staalindustrie een hoge vlucht, terwijl Gent al decennia lang een centrum van de textielindustrie was. Dit laatste was grotendeels te danken aan de spijkerharde ondernemer Lieven Bauwens, die in 1805 voor zijn inspanningen al een gouden medaille van Napoleon had gekregen, in 1810 gevolgd door het kruis van het Légion d’honneur. Bauwens stierf in 1822 bankroet in Parijs, maar zonder hem was Gent nooit het ‘Vlaamse Manchester’ geworden, een van de belangrijkste centra van de eerste Industriële Revolutie aan deze kant van de Noordzee. In 1810 telde de stad al 18 katoenspinnerijen, 30 weverijen en 21 katoendrukkerijen, waar in totaal 11.000 arbeiders werkten – het nieuwe industrieproletariaat, met alle ellende van kinderarbeid bovendien. Het predicaat van het ‘Vlaamse Manchester’ is te danken aan de Franse schrijver Alexandre Dumas, die Gent in 1838 bezocht. Dumas noteerde:

‘Gent, het Manchester van België, bezat in 1829 amper achthonderd looms, vandaag zijn het er vijfduizend. Die looms zijn stoommachines die per week vier stukken katoen weven van telkens vijfenzeventig el lang. Om de losse draden van twee looms aan elkaar te knopen volstaat een kind van vijf jaar, zodat een kind samen met twee machines zorgt voor een productie van acht stukken katoen op acht dagen tijd.’

Willems moeder Anna Paulowna als kind; ze leunt in groene jurk tegen de knie van haar vader, tsaar Paul I van Rusland. | Schilderij door Gerhard von Kügelgen, 1800.

De opkomst van de Waalse staalindustrie is voor een belangrijk deel te danken aan William Cockerill (1759-1832). In 1797 had hij Engeland verlaten en kwam via Sint-Petersburg in Verviers terecht. In 1807 stichtte hij in Luik een textielfabriek, waarvoor hij zijn eigen machines bouwde. Al snel ging William over op machinebouw. Met steun van koning Willem I bouwde hij met zijn zoons in Seraing in 1817 de genoemde grootste stoommachinefabriek in Europa, waar drie jaar nadien de eerste stoomboot werd gebouwd, en in 1835 de eerste stoomlocomotief. Symbolisch misschien voor de veranderende tijden: de op cokes gestookte hoogoven kwam tot stand in het voormalige paleis van de prins-bisschoppen van Luik!

Cockerill hield zich bezig met steenkoolontginning, de productie van ijzer, textielmachines, stoommachines, kanonnen, brugmateriaal, locomotieven enzovoort. Zijn gieterijen en fabrieken strekten zich uiteindelijk langs de Maas uit over een lengte van 5 kilometer. Dankzij William werd België het eerste geïndustrialiseerde land in continentaal Europa (voor heel Europa liep Engeland aan kop). Niettemin zou de steun van de Nederlandse koning Cockerill na de Belgische Revolutie in 1830, een paar jaar voor zijn dood, niet in dank worden afgenomen.

Koning Willem I stelde ook alles in het werk om de economische infrastructuur te bevorderen; hij werd bekend als ‘kanalengraver’ en ‘kanalenkoning’. Onder zijn regering kwamen onder andere het Noord-Hollands Kanaal, het Kanaal van Gent naar Terneuzen, het Ourthekanaal en het Kanaal Brussel-Charleroi tot stand; ook liet hij wegen aanleggen of verharden en stimuleerde de groei van de Antwerpse haven. Hij stichtte de (later Belgische) Generale Maatschappij en de Nederlandsche Handel-Maatschappij (1824). De laatste diende tot bevordering van de handel vanuit de koloniën. Kort daarna brak op Java echter een grote opstand uit, die zeer hardhandig werd onderdrukt. Vervolgens werd het door het grote misbruik zo berucht geworden Cultuurstelsel ingevoerd, waarbij een vijfde van de opbrengsten naar de Nederlandse staat ging. Dat wil zeggen: de inheemse bevolking moest bij wijze van pacht 20 procent van haar bebouwbare grond gebruiken voor gouvernementsproducten, vooral koffie.

De ‘koning-koopman’

Investeringen in grote nationale projecten deed Willem I, als er politieke tegenstand ontstond, buiten de begroting om met behulp van het Amortisatiesyndicaat. Hierin waren de kroondomeinen tot zekerheid ondergebracht. Indien winst werd geboekt, was deze voor Willem; verlies kwam ten laste van de staatseigendommen. Bij de opheffing van het syndicaat in 1840 werd 113 miljoen aan de staatsschuld toegevoegd. De koning ontpopte zich op deze wijze tot een talentvol kapitalist, met weinig tot geen oog voor het heil der staatskas en de verpaupering van een aanzienlijk deel van zijn volk; zijn bekendste bijnaam werd dan ook de ‘koning-koopman’. ’s Konings vermogen bedroeg in 1815 12 miljoen gulden; 25 jaar later was dit aangewassen tot 200 miljoen. Zeventien keer zoveel.

Prins Willems vader, de latere koning Willem II, geportretteerd omstreeks 1815.

Sommige initiatieven kwamen nooit van de grond; zo richtte de koning in 1828 grotendeels uit familiebezit de Westindische Maatschappij op, om het graven van een kanaal door Gran Colombia mogelijk te maken. Het plan verdween twee jaar later alweer in een lade, omdat toen deze hele Latijns-Amerikaanse federatie, die nog was gesticht door de Latijns-Amerikaanse vrijheidsstrijder Simón Bolivar, uiteenviel.