Deze publicatie verschijnt ter gelegenheid van de tentoonstelling Werk, bid & bewonder. Een nieuwe kijk op kunst en calvinisme in het Dordrechts Museum van 11 november 2018 tot en met 26 mei 2019.

Werken die met een * zijn gemarkeerd, zijn opgenomen in de tentoonstelling.

SAMENSTELLING EN CONCEPT

Marianne Eekhout

EINDREDACTIE

Iris Knapen, Frisse Blik Teksten, Dordrecht

BEELDREDACTIE EN HIGHLIGHTS KUNSTWERKEN

Marieke Maathuis

VORMGEVING

Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

MET MEDEWERKING VAN

Francisca Vullers (highlight Kruseman)

MET DANK AAN

Fred van Lieburg, Tanja Kootte en Herman Selderhuis (Refo500)

AFBEELDINGEN OMSLAG

Joachim Wtewael, Portret van Eva Wtewael (1607-1635), 1628, olieverf op paneel, 54,7 x 40,5 cm. Centraal Museum, Utrecht*.

AFBEELDINGEN DETAILPAGINA

Jan Swart van Groningen (toegeschreven), Triptiek met de Kruisiging, heiligen en de familieleden van de stichter, ca. 1530, olieverf op paneel, 133,4 x 88,7 cm. Städel Museum, Frankfurt am Main*.

Christiaan Coevershoff, Enkhuizer familieportret, 1635-1640, olieverf op doek, 76 x 114 cm. Zuiderzeemuseum, Enkhuizen*.

Ferdinand Bol, Abraham ontvangt de drie engelen, 1660-1663, olieverf op doek, 404 x 282,5 cm. Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed*.

Vincent van Gogh, De oude toren van Nuenen, februari-maart 1884, olieverf op doek, 36 x 44,3 cm. Collectie Kröller-Müller Museum, Otterlo*.

© 2018 Dordrechts Museum
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493438
e-ISBN 9789462495272
NUR 688

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van

INHOUD

Voorwoord

Inleiding

Hoofdstuk 1Kunst en calvinisme

Hoofdstuk 2Een calvinistische maatschappij

Hoofdstuk 3De smaak van calvinisten

Hoofdstuk 4Calvinisme en kunst rond 1900

Noten

Literatuurlijst

Fotoverantwoording

Voorwoord

Vanaf 11 november 2018 brengt Dordrecht een Ode aan de Synode. Deze internationale protestantse kerkvergadering – dit jaar 400 jaar geleden – drukte een blijvende stempel op de Nederlandse geschiedenis.

In Dordrecht werd vanaf 13 november 1618 zeven maanden lang vergaderd over de toekomst van het calvinisme. De gedelegeerden stelden de zogenaamde Dordtse Leerregels op, die op 6 mei 1619 werden voorgelezen in de Grote Kerk. Deze ‘Canons of Dordt’ werden het fundament voor het wereldwijde calvinisme dat vandaag de dag nog wijd verbreid is, van Nederland tot Zuid-Korea en van Zuid-Afrika tot de Verenigde Staten.

Het Dordrechts Museum lanceert maar liefst drie projecten. Op het plein voor het Hof van Nederland schrijft een robot, de [bios] bible, live de Statenbijbel uit. De opdracht voor deze Statenvertaling werd gegeven tijdens de Synode. In het Hof van Nederland besteedt de tentoonstelling Te Kunst en te Keur. 400 jaar Statenbijbels aandacht aan de Dordtse Keurbijbel; de Statenbijbel van de gebroeders Keur.

In het Dordrechts Museum is de tentoonstelling Werk, bid & bewonder. Een nieuwe kijk op kunst en calvinisme te zien. Na de Synode van Dordrecht kreeg de Republiek een nieuwe politieke elite. Deze calvinisten waren rijk en hielden van kunst, iets dat wij tegenwoordig niet zo snel associëren met het sobere ‘calvinistische’ Nederland. In de tentoonstelling staan verhalen over echte mensen en hun kunst centraal. Over calvinisten die naar de kerk gingen, maar ook een beroep uitoefenden, politiek bedreven en nadachten over hun eigen status in de maatschappij. En over de prachtige kunst die zij verzamelden, vervaardigden en bewonderden.

Zowel de tentoonstelling als de publicatie zouden niet mogelijk zijn zonder de steun van velen. Iedereen die heeft bijgedragen dank ik dan ook van harte. Bijzondere dank gaat uit naar de vele genereuze bruikleengevers. Daarnaast dank ik de Gemeente Dordrecht, en het programma Synode400 waar deze tentoonstelling deel van uitmaakt. Het Mondriaan Fonds, VSBfonds, Fonds 21, Stichting Zabawas, Prins Bernard Cultuurfonds, Stichting Elise Mathilde en Stichting Pro Religione et Libertate ben ik erkentelijk voor hun financiële steun en hun vertrouwen in dit project. Ik hoop dat u zult genieten van Werk, bid & bewonder. Een nieuwe kijk op kunst en calvinisme.

Peter Schoon

Directeur Dordrechts Museum

Inleiding

Kunst en calvinisme; ze vormen een schijnbare tegenstelling. Kunst associëren we met rijkdom en luxe, terwijl we calvinisten zien als sober, rechtlijnig en spaarzaam. Het combineren van de twee termen lijkt tegenstrijdig, maar ligt eigenlijk voor de hand. Zeker als we kijken naar de geschiedenis van het calvinisme in Nederland.

De Nederlandse elite, die ervoor zorgde dat de Republiek floreerde in de Gouden Eeuw, bestond voornamelijk uit calvinisten. Ze waren lid van de gereformeerde – op de leer van Calvijn gebaseerde – kerk, regeerden het land, dreven handel, hadden aandelen in de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en zaten in besturen van liefdadigheidsinstellingen. Hun rijkdom en maatschappelijke status vertaalden zich onder meer in grote huizen met chique interieurs, waarin kunst een centrale rol speelde. Het beeld dat kunst en calvinisme niet samengingen, blijkt niet te kloppen.

Anoniem, Portret van Johannes Calvijn (1509-1564), 1545/1554, olieverf op paneel, 27,5 x 20 cm. Museum Catharijneconvent, Utrecht.

Johannes Calvijn heeft zich ook nooit negatief uitgelaten over kunst. Wel wees hij, op grond van Gods gebod, ‘alle beeltenissen, afbeeldingen en andere tekenen af waarmee mensen Hem in hun bijgeloof dicht bij zich dachten te brengen’. Uit de verhalen van Mozes en de boeken van Augustinus bleek volgens Calvijn dat verering van beelden niet was toegestaan in de kerk. Al in het vroege christendom waren volgens hem beeltenissen in religieuze gebouwen verboden.¹ Dit gebod werd nagevolgd in de gereformeerde kerk. Maar over de beeldende kunst in het algemeen dacht Calvijn anders.

‘Beeldhouwen en schilderen [zijn] gaven van God […] de conclusie moet dan ook zijn dat alleen die dingen geschilderd of gebeeldhouwd mogen worden die wij met onze eigen ogen kunnen waarnemen […] tot dit genre behoren voor een deel historiestukken en uitbeeldingen van wat in de geschiedenis heeft plaatsgevonden, voor een deel beelden en gedaanten van lichamen zonder enige verwijzing naar de geschiedenis.’²

Wanneer de kunstenaar zich hieraan hield en het kunstwerk zich niet in de kerkelijke ruimte bevond, had Calvijn dus geen enkel bezwaar. Juist het genieten van de schoonheid die God had gecreëerd, stelde hij voorop.³

Toch bleef het tweede van de tien geboden – het verbod op beeltenissen van God – de gemoederen bezighouden. De strikte Middelburgse predikant Willem Teellinck betoogde in 1611 dat ‘wy oock onberispt onse huysen verciert hebben met Schilderijen ende Figueren […] want niemandt van ons en seydt dat het beelde-snijden ofte schilderen in zijn selven quaet sy’. Zelfs in de kerk stond hij beeltenissen toe, op de ‘sitsoelen, de bancken, het gewelff, de pilaren ende mueren onser Kercken […] als het soo pas gheeft’.⁴ Als we Teellinck mogen geloven was beeldende kunst dus zowel thuis als in de kerk geoorloofd. Zijn mening laat een andere relatie tussen kunst en calvinisme zien dan we gewend zijn.

Het gebed voor de maaltijd is een belangrijk thema in de kunst van de zeventiende eeuw. Cornelis Pietersz Bega, Het gebed voor de maaltijd, 1663, olieverf op doek, 37,5 x 30 cm. Rijksmuseum, Amsterdam*.

Kennelijk is onze kijk op calvinisme en kunst sinds de zeventiende eeuw flink veranderd. De vraag daarbij is hoe we de calvinistische elite van de Republiek moeten duiden. Wat vonden calvinisten belangrijk? Hoe richtten zij hun maatschappij in? En hoe ontwikkelde de relatie tussen calvinisme en kunst zich eigenlijk van het einde van de zestiende tot het begin van de twintigste eeuw?

De verhouding tussen Calvijn en kunst, en tussen calvinisten en hun kunstwerken, heeft nog niet op uitgebreide belangstelling kunnen rekenen in literatuur en musea.⁵ Wel merkten zowel kunsthistoricus Ilja Veldman als historicus Paul Corby Finney eind jaren negentig op dat het weinige beschikbare onderzoek een veel genuanceerder beeld liet zien dan het stereotype imago van de kunstmijdende calvinist.⁶

Des te meer aandacht was er voor de calvinistische identiteit van Nederland. In het Calvijnjaar 2009, het 500e geboortejaar van Johannes Calvijn, stond het calvinisme volop in de belangstelling. Diverse boeken verschenen, met daarin ook aandacht voor de visuele cultuur rondom Calvijn.⁷ Met name de calvinistische cultuur en identiteit stonden centraal. De zogenaamde C-factor test, waaraan meer dan 70.000 Nederlanders meededen, liet zien dat het clichébeeld van de calvinistische Nederlander maar ten dele op waarheid berust. Sommige clichés, zoals preutsheid en soberheid, bleken niet te kloppen. Andere clichés, zoals hard werken en tobberigheid, juist wel.⁸ Desalniettemin krijgen we het beeld van de calvinistische Nederlander met de paplepel ingegoten, zoals door Mark Rutte die zei: ‘Ik ben Nederlander. Ik ben calvinist’.⁹

Deskundigen zijn het er inmiddels over eens dat calvinisme niet echt Nederlands is en dat het stereotype beeld van calvinisme als onderdeel van de Nederlandse identiteit een negentiende-eeuwse uitvinding is.¹⁰ In deze publicatie wordt het calvinistische imago op het gebied van kunst bijgesteld en wordt een aantal mythes rond calvinisme en kunst ontrafeld. De titel verwijst naar verschillende elementen van het calvinisme. ‘Bidden’ en ‘werken’ zijn belangrijke waarden in de christelijke spiritualiteit, waarbij ‘hard werken’ bijna symbool staat voor de hele Nederlandse cultuur. Werk is een plicht, en tijd moet nuttig worden besteed.¹¹ ‘Bewonder’ verwijst naar de kunst en calvinistische liefhebbers van die kunst. De focus ligt op de periode tussen 1572 en 1920. Calvinisten kwamen in de elite in beeld vanaf 1572, toen de eerste Hollandse steden zich aansloten bij de opstand van Willem van Oranje en het gereformeerde geloof adopteerden. Het verhaal stopt in 1920, op het moment dat Abraham Kuyper, die veel betekende voor het calvinisme in Nederland, overleed.

MYTHE
DE ‘CALVINIST’ BESTOND AL IN DE ZEVENTIENDE EEUW

Een hardnekkige mythe over calvinisten is dat zij zich al in de zeventiende eeuw als ‘calvinist’ profileerden. In werkelijkheid komt de term niet of nauwelijks voor in reisverslagen, boeken of pamfletten uit die periode. Sterker nog, het woord ‘calvinist’ werd gezien als scheldwoord. Gereformeerden verzetten zich tegen deze benaming en gaven de voorkeur aan ‘christen’ of ‘gereformeerd’.I Zo vond remonstrants predikant Carolus Niëllius dat zijn zoon een goed voorbeeld moest krijgen maar ‘ten minsten gheen calvinist’ moest worden.II Die negatieve lading bleef het woord ook in de de achttiende eeuw houden. Het calvinisme werd in die tijd bovendien niet direct geassocieerd met Nederland. De Nederlandse bevolking stond weliswaar bekend als ‘koel, ijverig, netjes’ en ‘eenvoudig, sober en zuinig’, maar deze kenmerken werden in de regel gezien als positief. Hoewel sommige buitenlanders Nederlanders ongemanierd, niet hartelijk, gierig en wraakzuchtig vonden, werden deze eigenschappen niet direct verbonden met het calvinisme.III Ook in de negentiende eeuw bestempelden de Groninger theologen – een vrijzinnige groep theologen – het woord calvinist als negatief. Ze gebruikten de woorden ‘calvinistisch insluipsel’ om de leer van de predestinatie mee uit te leggen en bestempelden die als buitenlands, immers door immigranten meegenomen uit het Genève van Calvijn, en als ‘achterhaald’, ‘intolerant’ en ‘eenvoudig van geest’. In plaats van ‘calvinistisch’ vonden zij dat Nederland zich juist moest profileren met een brede tolerante protestants-christelijke cultuur.IV

Het begrip ‘calvinist’ kreeg een nieuwe betekenis nadat in 1848 de vrijheid van godsdienst officieel werd ingevoerd. Ook andere godsdiensten, zoals het katholicisme, konden zich nu openlijk profileren door kerken te bouwen en mee te doen in het publieke debat.V Dit tot ontevredenheid van een grote groep protestanten. In de jaren 1870 speelde theoloog en politicus Abraham Kuyper daar handig op in door het woord ‘calvinist’ als geuzennaam voor de gereformeerde gezindte te introduceren. In die betekenis wordt het tot op de dag van vandaag gebruikt.

Carolus Niëllius was remonstrant en vatte de term ‘calvinist’ negatief op. Thomas de Keyser, Portret van Carolus Niëllius (1572-1652), 1634, olieverf op paneel, 71,5 x 55 cm. Museum Catharijneconvent, Utrecht.

1Kunst en calvinisme

Op woensdagmiddag 27 augustus 1572 liet Jan Pauwelsz Hallincq zijn dochter Katharina dopen in de Nieuwkerk in Dordrecht. Zij was het laatste kind dat katholiek werd gedoopt voordat de Nieuwkerk overging naar de gereformeerde religie ‘en de Beelden off en weg genome worde’.¹² Hallincq kreeg kort daarop opdracht zijn familiekapel te ontmantelen. Het belangrijkste object was het familie-triptiek dat boven het graf van zijn grootvader, Jan Ockersz Hallincq, hing. Het triptiek kwam waarschijnlijk terecht in het Heilig Geest- of Pesthuis, waar een neef van Pauwelsz regent was. Na diens dood in 1588 wachtte de familie een moeilijk besluit.¹³ Wat moest ze doen met dit katholieke altaarstuk, terwijl de familie inmiddels gereformeerd was? Besloten werd om het stuk als kunstobject en als herinnering aan de grootouders Hallincq in het huis van Jans zoon Herman te hangen.

Het Hallincq-triptiek. Jan Swart van Groningen (toegeschreven), Triptiek met de Kruisiging, heiligen en de familieleden van de stichter, ca. 1530, olieverf op paneel, 133,4 x 88,7 cm. Städel Museum, Frankfurt am Main*.

Het altaarstuk van de familie Hallincq laat goed de godsdienstige dilemma’s zien waar veel regentenfamilies in de Nederlanden tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) mee te maken kregen. Katholieke kerken werden ontmanteld en families moesten kiezen tussen katholiek of gereformeerd; een keuze die consequenties kon hebben voor hun politieke carrière. Jacob Pauwelsz Hallincq, de broer van Jan Pauwelsz, besloot direct de opstand van Willem van Oranje te steunen en het gereformeerde geloof aan te hangen. Jan nam langer de tijd, maar was andersgelovigen al voor 1572 goed gezind door hen te waarschuwen wanneer arrestaties dreigden.¹⁴ Uiteindelijk bekeerde ook hij zich tot het gereformeerde geloof.

De oorlog en de daarmee gepaard gaande overgang naar het gereformeerde geloof hadden directe gevolgen voor de kunst. Zilveren en gouden liturgische voorwerpen werden omgesmolten. Met altaarstukken en schilderijen werd – gelukkig – zorgvuldiger omgesprongen.

Adriaen Thomasz Key, Portret van Willem I, prins van Oranje, ca. 1579, olieverf op paneel, 48 x 35 cm. Rijksmuseum, Amsterdam.

Oorlog en Reformatie

In 1572 stond er veel op het spel. Op 25 juni ging Dordrecht onder druk van de watergeuzen over tot de Opstand onder leiding van Willem van Oranje. Enkele weken later werd Oranje herbenoemd tot stadhouder van Holland tijdens de Eerste Vrije Statenvergadering in Dordrecht. Daar maakten de steden van Holland afspraken over onder meer de financiën en de uitvoering van een opstand tegen het beleid van hun landsheer in Spanje, Filips II. Hiermee kreeg de Tachtigjarige Oorlog een nieuwe impuls. Oranje kwam in opstand om een aantal redenen. De Spaanse koning wenste een efficiënter bestuur door centralisatie, maar de Nederlanden wilden hun traditie van zelfbestuur en soevereiniteit niet afstaan. Bovendien eiste de katholieke koning een strikte naleving van de ketterplakkaten, die ervoor zorgden dat niet-katholieken werden opgespoord. Dit stuitte Nederlanders, die sympathie hadden voor de protestanten die in hun midden leefden, tegen de borst.¹⁵