Jan de Vries

VERZWEGEN ZEEHELD

Jacob Benckes (1637-1677) en zijn wereld

FA-nummer/ FA-nûmer 1101
www.fryske-akademy.nl

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm, Ottema Kingma Stichting

Afbeeldingen omslag

Voorzijde: Nicolaes Maes, portret van Jacob Benckes (Metropolitan Museum of Art).

Achterzijde: detail van de kaart Totius Neobelgii, zoals uitgegeven door Reinier en Josua Ottens.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Karel Meijer, KM Grafisch Werk, Utrecht

© 2018 Jan de Vries p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492745

e-ISBN 9789462495289

NUR 688

Inhoudsopgave

Voorwoord

1. Jacob Benckes is de naam

2. Coudum

3. Familiezaken

4. Tied Galtjes en Ingena Rotterdam

5. Oorlog in de Staverse vroedschap

6. ‘Schipper ende meester naest Godt’

7. Zeeofficier te Amsterdam

8. Onder Van Ghent, Sweers en Den Haen

9. Het Rampjaar 1672

10. Naar ‘de West’

11. Nieuw-Oranje

12. ‘Sijn Conincklijcke Hoogheits alderootmoedigste dienaer’

13. ‘Gedenckwaerdighe Voyagie’

14. Tobago

15. D’Estrées komt terug

16. Verzwegen zeeheld

Familieschema Benckes en Hinnema

Noten

Geraadpleegde archieven en literatuur

Voorwoord

Soo yemant mocht dit Boeck door leesen,

En vinden d’inhoud al te slecht,

Die hoop ick niet verstoort sal wesen,

Maer nemen ’t aen slecht ende recht;

Soo ’t yemant schijnen mocht te raecken,

Voorwaer dat was de meeningh niet

Van hem die ’t heeft bestaen te maecken;

Maer alles is tot Vreught geschiet.

Neemt ’t aen in Vree.

Goe Reys der mee.

Koopvaardijschipper Willem Schellinger besloot met het bovenstaande gedichtje zijn boek ’t Volmaeckte en toe-geruste schip, dat hij in 1678 publiceerde.¹ Hij doodde de tijd op zee en in havens met het maken van liederen over zijn werkervaring, van het laten bouwen van een schip en het aanmonsteren van volk, tot het afscheid nemen van zijn geliefden op het strand bij Texel en de gevaren van de kroegen en hoeren in Cadiz. Over deze onderwerpen hoefde niemand hem iets te vertellen, maar gezien het gedichtje was hij toch onzeker. De lezer moest vooral niet vergeten dat het ‘van een Zeeman gedaen is, die beter verstant heeft, om sulcken houte paert in Zee te regeeren, als de Poëzy of Rijm-maeten op sijn nette voeten te stellen’. Ik denk dat Willem en ik elkaar wel zouden begrijpen.

Dit project begon uit pure nieuwsgierigheid. Als in mijn woonplaats Koudum geen straat naar Jacob Benckes was genoemd, was het idee misschien nooit geboren. In de zomer van 2005 werd mij door een zoekopdracht duidelijk dat hij warempel een zeeheld was uit de tijd van De Ruyter. Het bleek al snel dat hij voor bijna iedereen een volslagen onbekende was.

Op een of andere manier trok het onweerstaanbaar daar zelf verandering in te brengen, al ontbrak het me aan kennis en ervaring als onderzoeker en als schrijver. Het was dan ook als het zonder plan, voorbereiding en ondervinding zelf bouwen van een huis, zelfs zonder cement en kant en klare stenen en balken. Zelf de klei delven en er stenen van bakken. En als de schipbreukeling op een onbewoond eiland ging ik met primitief gereedschap boomstammen te lijf. Aanvankelijk bekeken omstanders hoofdschuddend de stenen en balken van mijn rammelende bouwwerk, maar al doende leert men.

Het onderzoek gaf veel voldoening. Bijvoorbeeld door de reizen naar plaatsen en gelegenheden aan beide zijden van de oceaan, om kennis op te doen. En niet in de laatste plaats door het ontraadselen van verborgen informatie en de historische sensaties bij het archiefwerk. Een tekst van de weinig geletterde dorpspredikant Reiniersz die mij bijna vier eeuwen na dato op weg hielp het oude schrift te doorgronden. Je ontwikkelt toch een zwak voor zo’n man. Soms waren vondsten belangrijk genoeg voor een ingetogen ‘ereronde’ door de studiezaal van het archief, zoals bij ontmoeting op papier met een zeventiende-eeuwse Jan de Vries, die nota bene schrijver was aan boord bij Jacob Benckes (afb. 11). Toeval is logisch als je Johan Cruijff en Pieter Winsemius mag geloven.²

Door het oprakelen van de geschiedenis van Jacob Benckes kwam ook veel andere informatie naar boven, zoals over zijn collega’s. De Friese Zuidwesthoek blijkt niet slechts één, maar meerdere echte zeehelden te hebben voortgebracht. En is dat iets om trots op te zijn? Gezien de praalgraven en standbeelden elders is dat blijkbaar wel de bedoeling. Zeehelden spreken tot de verbeelding. Maar er is natuurlijk ook een andere kant. Jacob Benckes heeft als officier in slaven gehandeld en er dus geld mee verdiend. En onder zijn verantwoordelijkheid zijn als gevolg van een gevecht op Tobago tweehonderd slaven op afschuwelijke wijze om het leven gekomen. Al was het destijds voor het merendeel van de Europeanen weinig aanstootgevend; het zijn beschamende feiten waar niemand trots op kan zijn. Maar ze maken wel deel uit van de geschiedenis.

Ook dicht bij huis bracht al dat heldendom veel leed in gezinnen van gewone streekgenoten die als opvarenden deel uitmaakten van de vloot. Velen sneuvelden of raakten zwaargewond. ‘Hoort Vrienden maer een woort / Die t’huys gerust kondt leven / Begeeft u niet aen boort / Om in de Zee te sneven’, aldus Willem Schellinger, in zijn lied ‘Reyse ten oorlogh’. Het is maar de vraag of alle opvarenden geheel vrijwillig aan boord waren want er was een zware maatschappelijke druk op zeelieden, zelfs vanuit de kerk, om beschikbaar te zijn voor de oorlogsvloot. Bovendien waren in tijden van oorlog, door maatregelen van hogerhand, de mogelijkheden voor een gewone zeeman om op vreedzame wijze aan de kost te komen beperkt.

Om een heel andere reden was ook ons gezin, volkomen terecht, niet altijd blij met mijn diepgaande belangstelling voor de plaatselijke zeeheld, afgezien wellicht van enkele vakanties naar o.a. Tobago. Natuurlijk ben ik hen dankbaar voor het geduld met mij en mijn rare- en tijd en aandacht vretende hobby. Graag wil ik op deze plaats iedereen bedanken die heeft bijgedragen aan dit boek. Veel dank gaat uit naar de medewerkers van archieven, bibliotheken en musea, collega-onderzoekers en de andere specialisten die reageerden op mijn verzoeken om informatie. Collegiale dank is er voor Carl Stapel te Schiedam voor het aanreiken van materiaal en de prettige samenwerking. Hij wees mij op relevante archieven in het Nationaal Archief en enkele voor mij waardevolle stukken.

In het bijzonder dank ik Hanno Brand, directeur van de Fryske Akademy te Leeuwarden. Als hij niet als een van de eersten de moeite had genomen mijn schrijfsels te lezen en mij niet van de juiste adviezen had voorzien, was het een stuk moeilijker geweest mijn weg te vinden. André van der Meulen, Bettie de Boer, Fennie Hartman en Ytsje Hettinga dank ik voor correcties en hun reacties op bepaalde tekstgedeelten. En Wim Beekman tevens voor de informatie over enkele Bijbelse zaken. Naderhand is de tekst nog ingrijpend bewerkt, de fouten die er instaan hebben zij dus niet over het hoofd gezien. Beste dorpsgenoten, de vragen die jullie stelden waren van grote waarde. De betreffende passages waren kennelijk niet duidelijk genoeg. En soms was het inderdaad gewoon teveel. ‘Jan, niet het vele is goed, maar het goede is veel’, zei Wim dan.

Ook Jaap Bruijn te Oegstgeest bedank ik van harte! Zijn bemoeienis betekende een belangrijke stap voorwaarts. In een later stadium las hij het manuscript en zette mij aan tot meer onderzoek in de admiraliteitsarchieven. Uiteindelijk zorgde hij dat het werk op deze wijze kon worden uitgegeven, net toen alles was voorbereid om ook dit dan maar zelf te doen. Charles Boissevain te Middelbeers kwam er nog aan te pas om mij van dat voornemen af te brengen. Ook hem bedank ik omdat hij eveneens uit louter betrokkenheid het stokje van Jaap Bruijn overnam en mijn voorzeiler was op het laatste traject.

Nu het werk klaar is tenslotte, lijkt het onontkoombaar dat de reputatie van de zeeheld Cornelis Evertsen de jongste uit Zeeland een behoorlijke deuk zal oplopen. Dat komt omdat hij in het verleden teveel is opgehemeld. Ik verontschuldig mij bij voorbaat bij de Zeeuwse lezers, maar wel onder verwijzing naar soortgelijke bevindingen van uw provinciegenoot Doeke Roos.

1

Jacob Benckes is de naam

‘Een voorsichtigh Soldaet, een manhaftigh Capiteyn,

een getrouw Commandeur, en een goedertieren Christen,

wiens voorige Helden-daden bewijs gaven van grooter verwachtingen,

nalatende aen het Vaderlandt een sucht tot sijn persoon.’

De publieke waardering kwam pas zes jaar na zijn dood in de vorm van een beschrijving van zijn laatste expeditie waar de bovenstaande regels uit afkomstig zijn.¹ Een veelbelovende officier van wie nog veel verwacht werd, maar die helaas te vroeg aan zijn einde kwam volgens de anonieme schrijver E.V.H.D., een tijdgenoot, die hem ook nog een onsterfelijke naam toedichtte. In de ruim drie eeuwen die volgden is er inderdaad met enige regelmaat over Jacob Benckes geschreven, waarbij echter weinig is onderzocht. Schrijvers kopieerden en speculeerden; zo zijn hem in de loop der eeuwen bijna lukraak diverse kwalificaties opgeplakt.

Hij had wellicht het statige voorkomen van een burgemeester,² maar een Staverse burgemeesterszoon was hij niet;³ een piraat al helemaal niet.⁴ Ook ‘trouwen medewerker’ van Cornelis Evertsen slaat de plank volledig mis.⁵ Zijn geboortejaar is niet 1640, maar koopvaardijschipper was hij juist wel.⁶ Hij was eerder staatsgezind dan een ‘Oranjeklant’ en diende niet van zijn jeugd af bij de oorlogsvloot.⁷ Hij was dan ook geen adelborst.⁸ Kapitein of zelfs aanvoerder van de Friese zeemacht is hij evenmin geweest,⁹ noch viceadmiraal,¹⁰ niet van Zeeland,¹¹ en ook niet van Amsterdam,¹² zelfs geen schout-bij-nacht.¹³

In een Franse bron wordt hij zowaar als ridder bestempeld; ‘le Chevalier Binque, qui commandoit la flotte Hollandoise.’¹⁴ Bij zijn dood had Jacob de rang van commandeur bij de admiraliteit van Amsterdam. Deze rang bekleedde hij waarschijnlijk tijdelijk, voor de duur van de opdracht. Zijn basisrang was kapitein-ter-zee. Toch had zijn naam in Het admiralenboek niet misstaan. Want in 1673 en 1676 leidde hij zelfstandige eskaders als commandeur en vlagofficier of ‘wimpelman’.¹⁵ In 1675 was hij bovendien namens de Staten-Generaal tijdelijk admiraal van een Nederlands-Deens eskader.¹⁶

De misverstanden rond zijn persoon komen deels voort uit de raadselachtige en bijzondere positie die hij innam als officier bij de Amsterdamse admiraliteit. Diverse toenmalige Nederlandse admiralen, onder wie vandaag de dag ‘erkende zeehelden’, kwamen nooit in aanmerking voor belangrijke opdrachten zoals hij. Toch kreeg Jacob Benckes geen plekje in de hedendaagse ‘zeehelden top 40’, terwijl hij door tijdgenoten wel degelijk als een zeeheld werd gezien.¹⁷ Daarvan getuigt bijvoorbeeld het citaat waarmee deze inleiding begint en ook de titel van het boek uit 1683, waaruit het afkomstig is: Leeven en daden der doorlughtige Zeehelden. Hierin is den commandeur Jacob Binckes met een uitvoerige vermelding opgenomen.¹⁸

Zelfs door tijdgenoten werd zijn naam niet goed geschreven. Net als zijn vader en de rest van de familieleden schreef Jacob niet Binckes, zoals vele niet ingewijden, maar Benckes. Wellicht werd de naam in beide gevallen uitgesproken als Beenkes of Beinkes. Ook in Molkwerum, waar de naam eveneens voorkwam, schreef men overwegend Benckes. Op volwassen leeftijd zijn twee van Jacobs broers, de stamvaders van de latere Staverse en Amsterdamse familietakken, overgegaan op de schrijfwijze Binckes. Hun nakomelingen volgden dit voorbeeld en daardoor werd dit veruit de meest gebruikte vorm. Al voor 1700 ‘versteende’ het patroniem in beide takken tot de achternaam Binkes.¹⁹ Het is daarom niet verwonderlijk dat ook Jacob door tijdgenoten heel vaak Bin(c)kes werd genoemd; bijvoorbeeld op de grafzerk van zijn vrouw in Staveren en in de biografie van Michiel Adriaansz de Ruyter.²⁰

Het lijkt een detail, maar uit alles blijkt dat Jacob wel degelijk hechtte aan de schrijfwijze van zijn naam. Zoals mogelijk de extra grote letter e die hij als koopvaardijschipper in 1662 hanteerde bij het ondertekenen van een bevrachtingscontract (afb. 1).²¹ En het feit dat hij, in tegenstelling tot de genoemde broers, tot het eind van zijn leven aan de oude schrijfwijze vasthield. Het meest overtuigend blijkt het uit het feit dat personen die met hem te maken kregen overgingen op Benckes, waar zij eerder Binckes schreven. Het is gepast om daarin mee te gaan en deze schrijfwijze net als Jacob zelf stug vol te houden tegen de heersende opvatting in.

Tot dusver was er maar één persoon die zich enigszins heeft verdiept in zijn geschiedenis en daarover heeft geschreven. Die schrijver was niemand minder dan de rijksarchivaris en maritiem historicus J.C. de Jonge, wiens werk De geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen inmiddels bijna twee eeuwen oud is, maar nog altijd gezaghebbend.²² Hij is uitvoerig ingegaan op Jacobs tweede en laatste expeditie naar West-Indië, ‘omtrent weinige personen is De Jonge zóó uitvoerig,’ en roemde hem om zijn dapperheid en kundigheid als officier.²³

De Jonge was een van de laatste personen die de Hollandse admiraliteitsarchieven in volle omvang heeft kunnen bestuderen. In 1844 ging een groot deel ervan in vlammen op door brand in het ministerie van marine. Uit stukken die aan de brand ontkwamen blijkt dat het archief van de Amsterdamse admiraliteit veel en belangrijke informatie over Jacob Benckes moet hebben bevat. Opmerkelijk genoeg blijkt dat De Jonge zijn verhaal over hem grotendeels baseerde op andere archiefstukken en het admiraliteitsarchief selectief raadpleegde.

Latere schrijvers baseerden zich op het werk van De Jonge maar hebben niet eigenhandig archiefonderzoek verricht. Mede om die reden waren tot voor kort zelfs Jacobs doop- en trouwgegevens in geen enkele publicatie te vinden. Niettemin droegen deze schrijvers bij aan de onsterfelijkheid van Jacobs naam. Leeuwarden, Amersfoort en Koudum deden dat door straten naar hem te noemen en in Amsterdam heeft tussen 1920 en 1933 zelfs een school zijn naam gedragen.²⁴ In alle gevallen zou hij zijn hoofd geschud hebben over de spelling. In 1934 kwamen op Curaçao postzegels uit met zijn beeltenis (afb. 2). Nadat in 1930 op dat eiland was voorgesteld een straat naar hem te noemen. Desondanks is Jacob Benckes tegenwoordig grotendeels vergeten, zelfs in zijn geboortestreek de Friese Zuidwesthoek.²⁵ Dat is opmerkelijk, gezien de ijver waarmee men in bepaalde regio’s lokale zeehelden op een voetstuk zet.

Jacobs benoeming tot kapitein-ter-zee viel in de Tweede Engelse Oorlog. Hij was betrokken bij alle beroemde zeeslagen en acties uit die turbulente periode, waarover al heel veel is geschreven. Er is echter weinig informatie over zijn eerste jaren bij de admiraliteit. Toch valt er voldoende over te vertellen, mede op grond van informatie over zijn oudere Staverse collega Hendrik Adriaens, die actief was in dezelfde zeeslagen. Beiden vochten veelal in hetzelfde eskader. Raadpensionaris Johan de Witt was in die jaren op de top van zijn macht. In 1667 maakte Jacob deel uit van het betrekkelijk kleine groepje kapiteins dat bij de tocht naar Chatham, daadwerkelijk de Medway opvoer om het gedurfde plan van De Witt ten uitvoer te brengen.

Naarmate Jacob langer in dienst is en zijn ster stijgt, neemt de beschikbare informatie toe, maar pas vanaf 1670 kan zijn doen en laten redelijk gevolgd worden. In dat jaar was hij in Mediterrane wateren betrokken bij acties tegen Barbarijse kapers. Het hoogtepunt van zijn carrière viel na het nationale rampjaar 1672, het jaar waarin hij als gezagvoerder van een van de grootste oorlogsschepen deelnam aan de slag bij Solebay. De oorlogen tegen Frankrijk en Engeland die toen uitbraken markeren het einde van de Nederlandse Gouden Eeuw en de bijbehorende strijdvaardigheid van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden als zeemacht. 1672 is ook het jaar waarin Johan en zijn broer Cornelis de Witt door opgehitste Oranjeaanhangers werden vermoord en prins Willem III van Oranje als stadhouder de macht greep.

De carrière van Jacob Benckes is na het rampjaar in een stroomversnelling gekomen. Tot dan had de Republiek onder leiding van Johan de Witt en dankzij de kundigheid van ‘rechterhand van Nederland’ Michiel de Ruyter, met wisselend succes Engelse vijandigheden bijna twintig jaar lang weten te weerstaan. Tijdens het bewind van stadhouder prins Willem III zocht de Republiek meer en meer de steun van de voormalige aartsrivaal Engeland en belichaamde Zonnekoning Lodewijk XIV de nieuwe en gezamenlijke vijand Frankrijk. Het tekenen van de Tweede Vrede van Westminster in 1674 maakte een einde aan de Derde Engelse Oorlog. De oorlog met Frankrijk, de Hollandse oorlog, eindigde pas in 1678 met de Vrede van Nijmegen.

Jacob diende Willem III in dit nerveuze tijdperk van steeds wisselende Europese bondgenootschappen. Een tijdperk ook, dat in de Nederlandse geschiedschrijving slechts een marginale plaats inneemt.²⁶ Hij kreeg drie belangrijke opdrachten als commandeur van oorlogseskaders. De eerste in 1673, was gericht tegen Engelse en Franse belangen in West-Indië. Tijdens deze expeditie ging hij een samenwerking aan met de Zeeuwse eskaderleider Cornelis Evertsen. Samen heroverden ze St. Eustatius en Nieuw-Nederland en ruïneerden ze de Engelse tabaksvloot in Virginia. Over deze tocht is betrekkelijk veel geschreven, voornamelijk door auteurs uit Zeeland. De rol van Benckes komt daarbij nauwelijks aan de orde.

Twee jaar later werd hij door stadhouder Willem III persoonlijk uitgezonden om Denemarken te ondersteunen tegen Zweden. Deze missie had een diplomatiek karakter. Denemarken en Zweden raakten verwikkeld in wat de Schoonse Oorlog (1674-1679) is gaan heten. Het geschil had alles te maken met de Hollandse Oorlog (1672-1678) tussen de Republiek en Frankrijk. Zijn tweede en laatste expeditie naar West-Indië, die in 1676 begon, was gericht tegen Franse belangen in die regio. Ook met deze uitzending bemoeide stadhouder Willem III zich persoonlijk. Belangrijke doelen waren, naast het kapen van Franse schepen, het in bezit nemen van Cayenne op de Wilde Kust van Zuid-Amerika en het nabij gelegen Caribische eilandje Tobago. Deze expeditie was de laatste grote en agressieve maritieme actie van de Republiek. Om die reden is Jacob Benckes de laatste vertegenwoordiger van de agressieve Nederlandse Zeemacht genoemd.²⁷ Benckes gedenkwaardige reis inspireerde meerdere schrijvers, tekenaars en schilders. In 2013 kwam er zelfs een film: Tobago 1677.²⁸

Jacobs betrokkenheid bij tot de verbeelding sprekende gebeurtenissen in een belangwekkend tijdperk van de vaderlandse geschiedenis, maken nieuwsgierig. Net als zijn verrichtingen ver van huis en exotisch lijkende avonturen, zijn vooraanstaande maar raadselachtige positie bij de Amsterdamse admiraliteit en zijn, in de ogen van tijdgenoten, onsterfelijke naam. Zijn geschiedenis verdient meer dan een serie achteloze misvattingen. Wie was Jacob Benckes, hoe kwam hij bij de Amsterdamse admiraliteit en wat was zijn betekenis als officier? Welke rol speelde zijn Friese afkomst?

Was hij een figuur van nationaal belang zoals de anonieme tijdgenoot E.V.H.D. ons wil doen geloven? En zo ja, hoe kon zijn herinnering vervagen? Om het belang van zijn persoon en zijn daden op waarde te kunnen schatten is begrip nodig van nationale en Europese verhoudingen, de onderbelichte vaderlandse geschiedenis van de jaren 1672-1678 en zijn (maatschappelijke) positie als zeeofficier. Om inzicht te krijgen in zijn drijfveren is gedetailleerde kennis nodig over zijn afkomst. En over de weinig onderzochte Zuidwesthoekse geschiedenis en maritieme cultuur uit zijn tijd. Het verhaal over Jacob Benckes begint dan ook in zijn geboortedorp.

2

Coudum

Alaerum, alaerum,

De bromme slait fan Starum,

Starum leit so fier yn ’t west,

Mekuren ys in stunkend nest,

Kooldum ys in êndepuel,

Waerkum het in stumpen tuer,

De Wiske leit ’r twiske

Hynlopen spant de kroan

Fan alle stéden en dorpen skoan.¹

Jacob Benckes is geboren in 1637, op een van de eerste dagen van de maand september. Zijn ouders noemden hem naar zijn grootvader Jacob Ottes Hinnema en lieten hem dopen in de gereformeerde kerk van Koudum op zondag 10 september 1637, door de jonge dominee Martinus Lydius die ongeveer een jaar eerder uit Amsterdam was beroepen. Rinck Jacobs Hinnema, Jacobs moeder, was een jonge weduwe toen zij met Bencke Benckes een gezin stichtte. Zij was eerder getrouwd met Jarich Jeyes Rix uit Hindeloopen. Voor Bencke was het huwelijk met Rinck mogelijk ook niet zijn eerste. Ze hadden niet hetzelfde geloof want Bencke was gereformeerd en Rincks familie was doopsgezind.²

Jacobs moeder bracht uit haar vorige relatie een dochter met de naam Jarich Jarichs mee. Samen kregen Bencke en Rinck een dochter genaamd Tied, en behalve Jacob nog vier zonen: Bencke, Joucke, Haytje en Poppe. Al op betrekkelijk jonge leeftijd moesten ze het zonder hun vader stellen. Deze overleed in 1645 toen Jacob net acht was. Hun moeder overleed in 1662. Beide ouders kwamen uit families van zeevarenden die al minstens drie à vier generaties in Koudum woonden. Het is tegenwoordig moeilijk te begrijpen dat Koudum, dat niet eens aan zee ligt, ooit een bloeiend zeevarend dorp was, waar koopvaardijschippers voor een belangrijk deel de dienst uitmaakten.³ Zelfs de predikanten hadden betrekkingen met de koopvaardij.

De Wal

Het huis waar Jacob Benckes opgroeide stond ten noorden van de kerk en de Kerkburen, aan de rand van het toenmalige dorp, halverwege de flank van het Koudumer hoog.⁴ Vanaf hier zag hij het water van de Buurster Gersloot en de Haanmeer en in de verte de toren van Hindeloopen en de zeedijk die de Friese Zuidwesthoek moest beschermen tegen het water van de Zuiderzee. Het erf grensde aan een watertje dat door meerdere opvaarten bereikbaar was vanaf de Var, de verbinding met de Friese meren. Zo konden kleine schepen tot aan de rand van het dorp komen. De belangrijkste van die opvaarten was de Symkewyk, het smalle haventje dat al in de zestiende eeuw onder die naam bestond.⁵ De weg langs het water waar het huis stond noemde men ‘de Wal’.⁶

Aan alle kanten was het dorp omgeven door water, met maar één vaste brugverbinding. Deze lag in de noordelijke toegangsweg richting Hindeloopen en Workum, de Kolderdam genaamd.⁷ Van doortrekkend wegverkeer in het dorp zal dan ook geen sprake zijn geweest, in de zeventiende eeuw. Bij Galamadammen werden voetgangers en eventuele ruiters met een schouwtje overgezet door de ‘Damman’, die ook de herberg daar uitbaatte.⁸ In Jacobs tijd waren er in het dorp zelf ook nog minstens drie herbergen te vinden. De twee belangrijkste stonden in de Kerkburen. Aan de zuidkant van deze straat, bij de kerk, stond de ‘Witte Swaen’, en bij het Galamahuis waar de grietman woonde, aan het andere eind, de ‘Witte Eenhoorn’, die in bezit was van grietman Johan van Aylva.⁹ De herberg noemde hij naar het helmteken van zijn familiewapen.

Ten behoeve van de reizigers en de beurtschippers stond ook bij de Symkewyk zeer waarschijnlijk een herberg. Mogelijk was dit de ‘Pynas’ van herbergier Bonnema.¹⁰ Eeuwenlang had de Symkewyk een lokaal belangrijke functie voor aan- en afvoer met kleine scheepjes van personen en goederen. Door de beurt- en veerscheepjes die er dagelijks aanmeerden en de bijbehorende drukte van passagiers, handelaren en vervoerders was het haventje en omgeving het meest bedrijvige deel van het dorp. Er lagen stapels hout en teertonnen, de handelswaar van de grootschippers die er woonden. ‘Wie appelen vaart, die appelen eet’ zegt het spreekwoord. Er werd aan bootjes gewerkt, er was een gortmakerij en er stond een schiphuis.

Vanaf de Symkewyk liep een nette met stenen verharde straat naar het hoogste punt van het dorp, waar de imposante zestiende-eeuwse Martinikerk stond. Met de tussen 1614 en 1617 gebouwde en minstens zo imposante toren. De nieuwe dorpstoren was een symbool van welvaart en trots en van het vertrouwen in de toekomst van de dorpsbewoners die hem lieten bouwen. Hun ambitie moet net als de toren bijna tot in de wolken hebben gereikt. De toren fungeerde als baken voor de scheepvaart op de Zuiderzee. Maar tegelijkertijd was het bouwwerk een monument, en in zijn omvang een maatstaf voor het grote onrecht en het onbeschrijflijke leed dat de inwoners in 1586 door de Spanjaarden was aangedaan.¹¹

In de kerk is nog altijd een gedenkbord aanwezig met een gedicht dat de wreedheden beschrijft.¹² Vrouwen en meisjes werden verkracht, kinderen vermoord en diverse mannen uit het dorp werden ontvoerd voor losgeld. Een aantal weduwen en huisvrouwen voerde in 1587 en 1588 een proces, over het losgeld om hun ‘kijnderen, vrunden of bloedverwanten’ vrij te kopen ‘voor hun gijselinge ende ostagie bij den viant.’ Een van de ontvoerden was ene Otte Jacobs, zeer waarschijnlijk Jacobs overgrootvader.¹³

De toren was een onverzettelijke vesting, met muren van twee meter dik, die tegen zulk geweld bescherming moest bieden.¹⁴ Als schooljongen is Jacob Benckes zonder twijfel bovenin geweest. Misschien om de meester te helpen bij het opwinden van het uurwerk. Of uit baldadigheid, samen met zijn kameraden in het voorjaar, om eieren te roven van de torenkauwtjes. Misschien werd hij de trap op gestuurd om uit te kijken of het veerschip van Staveren al in de buurt was. Misschien klom hij naar boven gewoon voor het uitzicht. Misschien keek hij naar de vrachtschepen van zijn vader, zijn ooms of zijn broers, voor anker op de Friese rede tussen Hindeloopen en Staveren. Vanaf de omloop op ruim 35 meter boven het omringende land, kon een flink deel van de Zuidwesthoek en de Zuiderzee worden overzien.¹⁵

Takken van één boom

Koudum was met ongeveer 1500 inwoners halverwege de zeventiende eeuw geen klein dorp. Bijna zo groot als Frieslands oudste stad Staveren, maar kleiner dan de naburige steden Hindeloopen en Workum.¹⁶ De dorpen Molkwerum, Warns en Koudum, allen behorend tot de grietenij Hemelumer Oldephaert en Noordwolde (HON) ontliepen elkaar weinig in grootte. Pierius Winsemius, een toenmalige Friese geschiedschrijver schatte rond 1620 het aantal huizen in Koudum op ‘verre over de driehondert’, het aantal voor Warns en Molkwerum noemde hij ‘300 ende meer’.¹⁷

In economisch en maatschappelijk opzicht was de structuur van deze dorpen min of meer stedelijk te noemen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de regeling van het stemrecht in 1640. Op het Friese platteland was dit recht van oudsher verbonden aan het bezit van een boerderij, een zogenaamd floreen- of ‘schotschietend’ huis. In 1640 voerde men een nieuw stemreglement in op het platteland en verbond men het stemrecht in de dorpen dan ook veelal aan het eigendom van de boerderijen die dat recht naar ouder gewoonte hadden.¹⁸ In sommige dorpen met veel handel en nijverheid kregen ook gegoede ambachtslieden en handelaren stemrecht.¹⁹ Om in aanmerking te komen voor het stemrecht moest iemand rijk zijn, ‘In bonis’, of een stemdragende boerderij bezitten. Om daadwerkelijk te kunnen stemmen moest hij tevens ‘liefhebber’ zijn van de gereformeerde religie.²⁰

Ruim dertig stemmen in Koudum, iets meer dan een kwart van het totaal, waren in handen van koopvaardijschippers. Diverse familieleden van Jacob Benckes staan in 1640 als stemgerechtigd te boek. Van hen kan gezegd worden dat ze op dat moment in bonis waren. Afgaand op de provinciale regels voor het stemrecht waren ze ieder goed voor meer dan tienduizend gulden. De schippers hadden een overwicht op de boeren in het dorp die samen een vijfde deel van de stemmen vertegenwoordigden. Er is weinig twijfel dat de schippers veruit de rijkste groep vormden. Zoals hierna zal blijken hadden schippers het ook in de kerk grotendeels voor het zeggen.

Wie stemgerechtigd was mocht zijn invloed laten gelden over lokale benoemingen zoals dorpsrechters, kerkvoogden, schoolmeesters en predikanten, maar ook mochten stemgerechtigden een kandidaat grietman voordragen en de twee personen, een edelman en een eigenerfde, die de grietenij mochten vertegenwoordigen op de landdag van de Staten van Friesland. Deze functies waren gewild want ze vormden de loopplank tot het verkrijgen van lucratieve provinciale bestuursambten. Kandidaten probeerden daarom stemmingen in hun voordeel te beïnvloeden. Omdat per dorp gestemd werd was het systeem gevoelig voor manipulatie. In een klein dorp kon de meerderheid van stemmen eenvoudig in één hand komen. In HON waren zes van de negen dorpen betrekkelijk klein. Over het opkopen van stemmen en het op deze wijze manipuleren van stemmingen, het zogenaamde kuipen, is in Friesland en ook in HON heel wat te doen geweest.²¹

Cultureel gezien was de Zuidwesthoek in sommige opzichten waarschijnlijk een zeer traditionele regio met typische eigen gebruiken en zelfs een eigen oud Fries dialect.²² Er woonden naar verhouding veel doopsgezinden. Hindeloopen heeft door de eeuwen heen van alle plaatsen in de regio haar geschiedenis, taal en cultuur het meest gekoesterd.²³ Al in 1617 schreef men over de inwoners: ‘Is haer seer vast houdende aan de oude spraeck ende dracht.’²⁴ In 1855 brachten kenners van de Hindelooper cultuur naar voren, dat de plaatselijke merkwaardigheden in vroeger eeuwen ook van toepassing waren op Molkwerum, Warns en Koudum, ‘wier kleeding, taal meubelen en gebouwen slechts in enkele punten van die van Hindeloopen verschilden, zoodat alle vier takken van een boom schenen te zijn.’²⁵

Hindeloopen was toen Jacob opgroeide de stad van de houtschippers op Noorwegen.²⁶ Staveren had als enige plaats in de Zuidwesthoek een haven toegankelijk voor grote schepen. Er was daar een buskruitmolen.²⁷ En een vestiging van de Harlinger Groenlandse Compagnie die zich richtte op de Walvisvaart. In Staveren werd zeevaartonderwijs gegeven en er was een verscheidenheid aan toeleveringsbedrijven voor de scheepvaart, van zeilmakers tot brouwers.²⁸ Onder de schippers uit Staveren, Warns, Molkwerum en Koudum waren ook houtschippers op Noorwegen, maar in het algemeen zal de diversiteit van bestemmingen groter zijn geweest dan in Hindeloopen.

Toen Jacob Benckes aan zijn schipperscarrière begon was Koudum een dorp van zeevaarders. De schippersgemeenschap had het er voor het zeggen. Een groot deel van de gezinnen, de kooplieden en winkeliers zullen op een of andere wijze voor hun inkomen afhankelijk zijn geweest van de zeevaart. Tot de jaren vijftig moet het aantal schippers nog zijn gegroeid, niet in de laatste plaats door schippers uit de Benckes-familie. In de tien jaar tussen 1650 en 1659 zijn minstens veertig schippers met het domicilie Koudum actief geweest.²⁹ Op ieder schip was plaats voor minstens een man of tien. Vier koopvaardijofficieren: stuurman, timmerman, hoogbootsman en kok en de rest, bootsgezellen of matrozen, en een of twee jongens als ondertimmerman, koksmaat, scheepsjongen of kajuitwachter.³⁰ Ook deze beroepen kwamen destijds voor in Koudum.³¹

De Friese Zuidwesthoek was toen een bloeiende regio met drie kuststeden en drie zeevarende dorpen, die elkaar versterkten, maar elkaar waarschijnlijk ook beconcurreerden. Vanuit Leeuwarden gezien was het een veraf gelegen en min of meer geïsoleerde regio, die door het zeevarend karakter en vergaande verstedelijking duidelijk afweek van de rest van het Friese platteland. Maar vanaf de Zuiderzee bekeken lag de Friese Zuidwesthoek juist zeer gunstig, op het snijpunt van de Texelstroom en de Vliestoom, de poorten naar de rest van de wereld, en halverwege Amsterdam.³²

Hindeloopen, Staveren en Workum hadden ieder een zelfstandig stadsbestuur, de vroedschap genaamd. Per stad verschilde het aantal bestuurders. Het Staverse bestuur telde twintig mannen die voor het leven benoemd waren; twaalf vroedschappen en acht burgemeesters. In Hindeloopen bedroeg het totale aantal bestuurders slechts acht, evenveel burgemeesters als vroedschappen en gold een benoeming voor vier jaar. Een vroedschap is te vergelijken met een lid van een gemeenteraad en werd ook destijds wel met raad aangeduid. De burgemeesters vormden het dagelijks bestuur, vergelijkbaar met het huidige college van burgemeester en wethouders. Om vroedschap te kunnen worden moest men ingeschreven zijn als burger en voldoende geld of een bepaalde mate van bezit hebben in de betreffende stad.

Grietenijen zijn de voorlopers van de latere plattelandsgemeenten in Friesland. Aan het hoofd stond een grietman, die meer taken en bevoegdheden had dan een moderne burgemeester want behalve de hoogste bestuurder was hij ook het hoofd van het Nedergerecht, de lokale rechtbank. Bijzitters of mederechters completeerden het grietenijbestuur. HON had er vier, niettemin was de grietman op lokaal niveau oppermachtig. Het Nedergerecht van HON zetelde in het raadhuis van Staveren. De grietman was veelal een adellijk persoon, de bijzitters werden gerekruteerd uit kringen van eigenerfden of vrije boeren, na de adel de hoogste sociale klasse. De adel en de eigenerfden samen hadden in Friesland de touwtjes in handen, omdat ze het leeuwendeel van de grond bezaten.

‘Een goedertieren Christen’

De zeevaart had grote invloed op het dorpsleven, zoals blijkt uit de enorme kerktoren die men mede ten behoeve van de scheepvaart bouwde. En in de gereformeerde kerk hadden schippers het voor het zeggen. Dit is af te leiden uit de samenstelling van de kerkenraad. Aanvankelijk stond er zelfs een scheepsprediker op de kansel. Diverse leden van Jacobs familie hebben kerkelijke ambten vervuld. Jacobs broer Joucke bijvoorbeeld is lid geweest van de kerkenraad. Hij volgde het voorbeeld van zijn vader en diens broer Douwe. Abe en Claes, twee andere ooms, waren kerkvoogd.³³

Een tijdgenoot noemde Jacob ‘een goedertieren Christen’.³⁴ Dat maakt het aannemelijk dat hij opviel in religieus opzicht en/of een Christelijke levenswandel. Ook Ingena Rotterdam, de vrouw met wie hij zich rond 1675 verloofde, werd in een gedicht geroemd om haar vroomheid.³⁵ Na Jacobs dood onderhield zij nauwe banden met Hero Sibersma (1644-1728), vanaf 1683 gereformeerd predikant te Amsterdam. Deze Harlinger van geboorte stond bekend om zijn nauwe banden met de doopsgezinden. Zoon Daniel Simon zou later enige tijd als predikant te Koudum staan.

De Koudumers van de zeventiende eeuw waren overwegend Calvinistisch, maar er was ook een doopsgezinde gemeente. De Zuidwesthoek herbergde verhoudingsgewijs heel veel Mennonieten.³⁶ Het laat zich raden dat het doopsgezinde ledenbestand voor een belangrijk deel uit zeevarenden bestond.³⁷ In algemene zin kan gezegd worden dat zij een op soberheid en vreedzaamheid gebaseerde levensstijl hadden, maar in de zeventiende eeuw waren er heel veel stromingen, omdat er geen centrale organisatie was. Hun levensbeschouwing botste met het voeren van rechtszaken, het gebruik van wapens en de doodstraf. Om die reden hielden zij zich ook verre van bestuurlijke taken. En ze zwoeren geen eed, maar ‘verklaarden bij ware woorden’.³⁸ Maar in de handel vertrouwden ook de doperse schippers, als dat nodig was, op de macht van het zwaard en lieten ze zich beschermen door de oorlogsvloot.

Jacob Benckes kwam uit een gemengd gezin.³⁹ Zijn vader was gereformeerd, zijn moeders familie hoorde bij de doopsgezinde kerk. Deze omstandigheid moet van invloed zijn geweest op zijn latere leven. Enerzijds vanwege de omgang met elkaar, met respect voor elkaars denkbeelden, en anderzijds uiteraard vanwege de inhoudelijke verschillen tussen de strijdbare en op macht beluste Calvinisten en de vredelievende en in zichzelf gekeerde Mennonieten. Zulke radicalen zal Jacobs familie en ook een dorp als Koudum weinig gekend hebben, omdat men van elkaar afhankelijk was. Toch leerde Jacob zo half havik, half duif te zijn. Dit kwam zelfs terug in zijn doen en laten als zeeofficier want volgens eigen zeggen was hij bij voorkeur een ‘barmhartige vijand’.⁴⁰

Toen Jacob zich in de zomer van 1657 in Staveren vestigde was hij bijna twintig jaar. Zeven jaar later werd hij daar toegelaten tot het stadsbestuur en het is denkbaar dat hij ook lid is geweest van de Staverse kerkenraad, maar over het laatste is geen informatie te vinden. Hij zal zich bewust zijn geweest van zijn verantwoordelijkheid en voorbeeldfunctie behorend bij zijn vooraanstaande positie in Staveren, net als zijn vader, zijn ooms en zijn broer dat in Koudum lieten zien. Jacobs zwager en waarschijnlijk ook goede vriend Galtje Galtjes, broer van zijn vrouw Tied, trouwde in 1672 met een dochter van Jacobus Hovius (1620-1674), predikant te Enkhuizen. En Galtjes zwager Abraham Hovius (1643-1681) stond vanaf 1671 tot zijn dood als predikant te Staveren. Hovius werd aangesteld als tweede predikant, opmerkelijk genoeg door de weduwe van de Friese stadhouder Albertine Agnes prinses van Oranje, die ook persoonlijk zijn traktement betaalde.⁴¹

Theodorus Noordbergen, tot dan tweede man in Staveren, stond ook op de loonlijst van de prinses. Hij en de in 1670 vertrokken eerste predikant Willem à Brakel, worden net als Abraham Hovius gerekend tot de zogenaamde piëtistische stroming in de gereformeerde kerk.⁴² Piëtisten streefden naar het bevorderen van een vrome levenswandel op alle levensterreinen. Piëtas betekent vroomheid; het leven voor Gods aangezicht. ‘Deze levenshouding betekende vooral de onthouding van de zonde en van het zondige in de omringende wereld, zoals vloeken, onkuisheid en overspel, drankzucht, dansen, kaarten, toneelspel, woeker, volksvermaak.’⁴³ Daaraan was een duidelijke behoefte, want als zeevarende regio was de Zuidwesthoek ook een tamelijk losbandige regio, maar dat was al jaren zo.

Christelijke zeevaart

‘Het volck wil liever Mercken dan Kercken’, verzuchtte al in 1628 een toenmalige Zuidwesthoekse predikant. De uitwassen van jaarmarkten in Friesland waren hem een doorn in het oog, vooral als ze op zondag of op een kerkelijke feestdag gehouden werden.⁴⁴ (De jaarmarkt in Koudum werd destijds gehouden op de dinsdag na Pinksteren, die van Hemelum op Pinkstermaandag).⁴⁵ ‘Dronkenschap is de hoofdstad van alle kwaad’, wist deze dominee al. In enige steden en dorpen waren volgens hem ‘hoere-huysen’ te vinden. Hij wilde dat de overheid dit onderzocht en alle ‘dronckene herbergen en hoere-huysen’ zou verbieden. Uiteraard had hij ook niet veel op met het dobbelen en het dansen.⁴⁶ Van deze predikant moeten ook de volgende woorden zijn: ‘Wie niet vloeken, zweren, zuipen, spelen, stelen en hoereren kan, die moet maar naar zee gaan. Dat is de hogeschool, daar zal hij alles tot volmaaktheid brengen.’

De aangehaalde predikant is Adam Westerman of Adamus Westermannus, zoals zijn zondagse naam luidde. Tussen 1602 en 1616 stond hij te Staveren en na 1619 tot zijn dood in 1635 te Workum. In 1604 werd hij beroepen door de Koudumer gemeente, maar zijn vertrek uit Staveren werd voorkomen door toedoen van het stadsbestuur, want die stuurden een vertegenwoordiger naar de classis om zijn aanblijven te bepleiten en verhoogden Westermans traktement naar 500 gulden per jaar. De predikant die vervolgens wel naar Koudum kwam was ds. Vockingius van Makkum.⁴⁷

Vijf jaar later moest Westerman een zeer hoog opgelopen en om zich heen grijpende ruzie tussen ds. Vockingius en de rijke en machtige grietman Douwe Epema en de zijnen sussen. De vergadering van de classis werd zelfs bij hoge uitzondering in Koudum gehouden, maar kon het gedwongen vertrek van de dominee niet voorkomen. Wouter Reiniersz volgde hem op. Van alle dominees die in de loop der eeuwen op de kansel van de Koudumer Martinikerk stonden is Reiniersz wel de meest bijzondere. ‘Hij had geen wetenschappelijke vorming gehad en was ‘krankenbezoeker’ geweest. De acta wijze uit, dat hij eigenlijk niet kon schrijven.’⁴⁸

Uit zijn veelal onbeholpen aantekeningen in het kerkenraadsboek, kan niettemin worden opgemaakt dat met ds. Reiniersz niet te spotten viel. Diverse gemeenteleden, van hoog tot laag, kwamen wegens goddeloos gedrag in aanraking met zijn kerkelijke tucht. Reiniersz kende het zeevaardersvolk en zij hem.⁴⁹ Hij had gevaren als ziekentrooster op VOC-schepen van en naar Oost-Indië. Op de heenreis in 1602 was hij aan boord van het schip ‘Haerlem’ en in 1604 keerde hij terug naar Patria op de ‘Leyden’.⁵⁰ Op grond van zijn goede gedrag aan boord kreeg hij een getuigschrift van de voc en werd hij terug in Nederland toegelaten tot het ambt van predikant.⁵¹

Het is onvermijdelijk dat de betrekkelijke leek Reiniersz als predikant onder invloed stond van de belezen en populaire Westerman. Beiden ontmoetten elkaar ongetwijfeld vaker dan alleen tijdens de vergaderingen van de classis Bolsward-Workum, waartoe hun gemeenten behoorden. Samen zaten ze bijvoorbeeld aan het bed van de doodzieke grietman Epema, toen deze enkele weken voor zijn overlijden in 1624 zijn laatste wil liet optekenen.⁵²

Adam Westerman kwam uit Oost-Friesland en studeerde te Franeker. Hij geldt als een vooraanstaand vertegenwoordiger van het gereformeerd piëtisme.⁵³ De Groote Christelycke zee-vaart is van zijn hand; een zeemansboek met preken, gebeden en tal van adviezen en wijze lessen voor zeevarenden.⁵⁴ Al tijdens zijn Staverse periode publiceerde hij hiervan de eerste versie, gestimuleerd door zijn collega’s uit de classis.⁵⁵ Publicatie blijkt ook uit de toelage die hij in 1613 ontving uit de opbrengsten van de door het gewestelijk bestuur in 1580 geconfisqueerde kloostergoederen. ‘Adamus Westerman dienaer des Godtl. Woorts ter saecke van enige geleverde buecken tot een vereeringe geaccordeert de somma 25, ’t voorschreven boecxken genaemt de Christel(lijcke) Zeevaert.’⁵⁶ Waar Reiniersz als predikant geleund moet hebben op Westerman is het omgekeerd onontkoombaar dat Westerman bij het schrijven van zijn zeemansboek, gebruik heeft gemaakt van de kennis van het leven aan boord van zijn collega Reiniersz.

In kringen van zeelieden werd Westermans Christelijke Zeevaart een veel gebruikt boek. In 1635 verscheen een herziene uitgave, die tot aan 1721 vele malen is herdrukt. Het ging al die jaren mee aan boord van VOC-schepen, in de boekenkist van de ziekentrooster, maar ook op de vissersvloot, aan boord van koopvaardijschepen en op de schepen van oorlog.⁵⁷ Het ligt voor de hand dat de lectuur en de denkbeelden van Adam Westerman vertrouwde kost waren in het gezin waar Jacob Benckes opgroeide en later aan boord van de koopvaardij- en oorlogsschepen waarop hij heeft gevaren. Het werk behoorde bijvoorbeeld tot zowel de boekencollectie van Hendrick Adriaens, Jacobs Staverse collega-kapitein bij de Amsterdamse admiraliteit, als die van Hendricks tweede vrouw Jeltje Aukes Schaep, die van doopsgezinde afkomst was.⁵⁸

De geest van ‘die van Galama’

Jacob en zijn broers toonden eenmaal volwassen een enorme hang naar avontuur en dito geldingsdrang. Was dat een gevolg van hun opvoeding of een bepaalde dorpscultuur? Mogelijk luisterden de oudste jongens geboeid naar de verhalen over Oost-Indië van de oude dorpsdominee Wouter Reiniersz. Of kwam het door de mensen met wie zij omgingen? Jacob was ongeveer van dezelfde leeftijd als Rudolf, de zoon van de predikant Martinus Lydius, wiens schoonvader Pieter Jansz Blauwenhaen koopman op West-Indië was.⁵⁹ Van dezelfde leeftijd was ook Hessel Aysma, stiefzoon van de ambitieuze grietman Johan van Aylva.⁶⁰ Het Woord van God had onmiskenbaar een belangrijke plaats in de Benckes-familie en op school, maar wat werd hen behalve dat door meester Baltus nog meer ingeprent?⁶¹ Vragen van deze aard blijven helaas onbeantwoord.

Toch is het denkbaar dat op school en in Koudumer families verhalen over de lokale geschiedenis werden doorverteld. Legendarische verhalen uit vroeger eeuwen over de bloedige gevechten van de Vetkoperse Galama’s tegen de Schieringers bijvoorbeeld.⁶² De strijd woedde in Groningen en heel Friesland, maar ging meestal over lokale macht en invloed. Zo ook in de Zuidwesthoek. De Schieringers zaten in het klooster te Hemelum. De Vetkoperse Galama’s hadden versterkte huizen, stinzen, in Rijs, Warns, Oudega en Koudum. Door de stins in Warns en het bezit van Galamadammen bij Koudum hadden zij de zeggenschap over dat deel van de vaarroute van Staveren naar Sneek. Vetkopers worden wel in verband gebracht met het vetweiden van ossen en de handel met Holland, wat in het geval van de Galama’s heel aannemelijk lijkt.

Maar er waren ook recentere verhalen over de niet geringe bijdrage van ‘die van Galama’ en Feike van Inthiema, ook een dorpsgenoot, aan de vrijheidsstrijd tegen Spanje. Seerp en zijn broer Hartman Galama en minstens drie van hun zwagers sloten zich aan bij het Verbond der Edelen, dat tevergeefs pleitte voor godsdienstvrijheid. Hartman werd zelfs gevangengenomen en op 1 juni 1568 in Brussel onthoofd. Ook Feike Inthiema sloot zich aan bij het Verbond maar hij week uit naar Embden, waar hij veilig was. Hetzelfde deden Seerp Galama met twee van zijn zwagers. Daar sloten zij zich aan bij de Watergeuzen.

Ook de toenmalige Koudumer pastoor Petrus Sichemius week uit naam Embden omdat hij kennelijk protestant was geworden. Protestant waren ook Ansonius (Aesge) en Julius (Juw) Galama, broers van Seerp. De eerste was eigenaar van het Gale Galema-leen en de tweede kerkvoogd te Koudum.⁶³ Beiden waren hoge geestelijken in Utrecht. Aesge was namelijk proost van de protestants geworden Duitse Orde en kanunnik van het gereformeerde Utrechtse Domkapittel. Seerp Galama, onder meer als gedeputeerde van Friesland en zijn broer Aesge, als voorzitter van de Staten van Utrecht, waren in 1578 medeondertekenaars van de Unie van Utrecht, de geboorteakte van de Republiek der Verenigde Nederlanden.⁶⁴ Overigens was ook de latere luitenant-admiraal Willem van Ghent, met wie Jacob Benckes het mogelijk goed kon vinden, kanunnik van het Domkapittel of Domheer. Om die reden had hij recht op een graf in de Dom van Utrecht.

Rechtsgeleerde en dichter Feike Inthiema wordt als kaperkapitein betiteld en hij gaat door voor de enige Watergeus die had gestudeerd. Met succes verdedigde hij de daadkrachtige maar ook wrede en onbesuisde Geuzenadmiraal Lumey (Willem van der Marck) toen deze in moeilijkheden kwam met Willem I, prins van Oranje.⁶⁵ Na 1580, toen het Spaansgezinde bewind in Friesland door onder meer Seerp Galama was afgezet, vestigde Feike zich als advocaat in Workum. Zijn zoon Hero correspondeerde met de beroemde rechtsgeleerde Hugo de Groot, deze schreef een boek over de Nederlandse Opstand. Het zijn opmerkelijke feiten maar in relatie tot hun gezamenlijke afkomst en achtergrond is teleurstellend weinig bekend over de vooraanstaande rol die Feike Inthiema, Seerp, Hartman en Ansonius Galama en hun zwagers hadden in een van de belangrijkste episodes uit de vaderlandse geschiedenis.

Het blijft dan ook raadselachtig wat zich tijdens de opstand tegen Spanje in- en rond de Koudumer Sint Martinuskerk moet hebben afgespeeld. Maar dat die gebeurtenissen enkele generaties later deel uit maakten van het collectieve bewustzijn in het dorp is onmiskenbaar. De toren en het bord in de kerk herinnerden de inwoners immers aan de verschrikkingen van de strijd tegen Spanje, nog niet eens zo lang geleden. De oudste generatie had de hoofdrolspelers nog gekend. Het was grietman Epema, getrouwd met Wickje Seerpsdr Galama, die tussen 1614 en 1617 de toren liet bouwen. Enkele jaren eerder was het herdenkingsbord in de kerk gehangen. Epema werd in 1625 opgevolgd door zijn zwager Laelius Lycklama, getrouwd met Foekje Seerpsdr Galama. Maar na hen was het gedaan met de Galama’s en traden achtereenvolgens vader en zoon Sjoerd en Johan van Aylva aan. De laatste was in functie van 1641 tot 1660. Hij probeerde alles in handen te krijgen dat ooit van de Galama’s was.

Een eigenerfde familie

In een procesdossier uit 1760 van het Hof van Friesland wordt beweerd dat de Benckes-familie tot de stand van de eigenerfden behoorde. De bewering was gericht tegen een nazaat van de Benckes-familie en werd gedaan door diens opponent Douwe Pieters Cramer. De betreffende nazaat, Binke Binkes, oud-secretaris van Staveren, was volgens Cramer ‘anders grootmoedig genoeg zig op zijn aeloud eygen erfde geslachte te beroemen als wiens ouders en voorouders ook al zedert meer dan een eeuw in deese provincie in de eerste en hoogste ampten gefungeerd hebben.’ Bovendien moest Binkes volgens zijn tegenstander erkennen dat hij ‘van zulk een eigenerfde geslachte is en’t selve meer dan 150 jaaren alzoo terug kan reekenen.’⁶⁶ Douwe Pieters Cramer wist waar hij over sprak want hij geldt als een afstammeling van Reiner Allertsz die in 1578 te Koudum als eigenerfde te boek staat.⁶⁷

Afgaande op Cramers bewering moet een stamvader van de Benckes-familie zich aan het begin van de zeventiende eeuw als eigenerfde hebben gevestigd. De familie hoorde blijkbaar niet vanouds bij deze stand. De maatschappelijke stijging zal daarom het gevolg zijn van succes in zaken. Het verdiende geld werd geïnvesteerd in een voornaam huis en met het huis ging ook de naam over op de nieuwe eigenaar. Dat gebeurde veel vaker.

Uit belastinggegevens van het jaar 1578 blijkt dat Koudum drie eigenerfden had.⁶⁸ De eerstgenoemde is de latere grietman Hessel Douwes Epema. Hij was eigenaar van de Epemastins aan de westkant van het dorp. Nummer twee in de lijst is de genoemde Reiner Allertsz. Zijn huis was vrijwel zeker Æstwarda dat helemaal oostelijk van het dorp aan de Bovenburen stond.⁶⁹ Jacob Benckes is geen familie van de Epema’s en de Æstwarda’s, de eigenerfdenstatus zou dus afkomstig moeten zijn van het derde huis, dat in 1578 van ene Anna was, de weduwe van Otte.⁷⁰

De naam Otte komt voor in de familie van Jacobs moeder. Haar grootvader namelijk was Otte Jacobs Hinnema, getuige de titel van een akte zoals vermeld in de overlijdensboedel van Rinwer Jacobs: ‘een scheydbrieff van Otte Jacobs Hinnema c.s. van verscheydene cleyne percelen lants de dato den 26e febr. 1579.’⁷¹ Otte Jacobs Hinnema en Otte de derde eigenerfde die in 1578 niet meer in leven was, zijn niet dezelfde. De eerste leefde nog in 1579 en waarschijnlijk nog in 1586. Bij de overval op Koudum door Spaanse troepen in dat jaar namelijk, werd ene Otte Jacobs ontvoerd.⁷² De beide Ottes kunnen wel familie zijn. Het derde eigenerfde huis zou in dat geval toebehoord hebben aan de Hinnema’s.

Maar er is nog een andere en betere mogelijkheid. Want de genoemde belastinggegevens uit 1578 lijken incompleet omdat de Galamastate ontbreekt. Dit kan te maken hebben met onteigening in verband met de vrijheidsstrijd tegen Spanje. Hoe dat ook zij, de Schotanuskaart HON van 1718 toont geen drie maar vijf eigenerfde plaatsen in Koudum, en bovendien twee adellijke states namelijk Galama en Grovestins.⁷³ De laatste dateert van omstreeks 1670, maar kan gebouwd zijn op de plaats van een oude state die de naam Hinnema droeg.⁷⁴ In kohieren van de achttiende-eeuwse grondbelasting wordt namelijk gesproken van Hinnemagras en Gaelegras; het zijn oude veldnamen om de graslanden van Hinnemastate en Galamastate mee aan te duiden.⁷⁵

En er zijn meer aanwijzingen in die richting: Jacob Idses Hinnema was in 1640 eigenaar van stemnummer 56, dit perceel is opgegaan in de Grovestins. Net als het perceel met stemnummer 59 ‘hebbende vije vaart op en vytreed over Feytmalaen.’⁷⁶ Dit perceel was toen van meester wagenmaker Andries Jacobs wiens vrouw een Æstwarda was.⁷⁷ Feytmalaen duidt op een state of stins.⁷⁸ Dergelijke voorname huizen hadden lanen, zoals de toenmalige Galamalaan bij Galamastate hoorde.⁷⁹ En Feytma en Hinnema kunnen dezelfde state aanduiden want de bij Grovestins gelegen ‘Conijnenburen’ werd in de zeventiende eeuw soms Feytmaburen genoemd.⁸⁰

Hinnema werd ook wel geschreven als Hennema en zal verband houden met Hennama en mogelijk zelfs met de namen Hannema en Hannama die al in 1543 in Koudum voorkomen.⁸¹ Een achternaam of toenaam was destijds niet verplicht. Betergesitueerden en adellijke personen hadden achternamen. Het lijkt echter dat de familie van Jacobs moeder helemaal geen waarde hechtte aan hun deftige achternaam noch aan de status van eigenerfden. Dit zal verband houden met hun geloof. Doopsgezinden leefden immers eenvoudig. Ids en Rinwer Jacobs Hinnema gebruikten hun achternaam dan ook nooit. Alleen door derden werden ze er soms mee aangeduid. Het lijkt zelfs dat zij er de spot mee dreven, want Ids en ook diens beide zonen voeren met de ‘Hin’ als scheepsnaam.⁸² Het Friese woord voor kip was in het dorp zonder twijfel hun bijnaam.

In tegenstelling tot Hinnema was Benckes een betrekkelijk veel voorkomende naam in het dorp, omdat Jacob van vaderskant een grote familie had. Benckes of eigenlijk Benzkesz was niet een achternaam maar een patroniem, oftewel vadersnaam. Joucke en Haytje Benckes hadden kennelijk de behoefte om hun maatschappelijke positie kracht bij te zetten met een achternaam. Zij noemden zich Hinnema. Van Jacob is slechts één geval bekend waarin hij zijn moeders naam gebruikte.

Met of zonder achternaam, Jacobs familieleden waren belangrijke personen in het dorp. Zijn grootvader Bencke Abes maakte in 1591 deel uit van het grietenijbestuur.⁸³ Claes Benckes was dorpsrechter en oom Abe Benckes is grietenijontvanger geweest.⁸⁴ Van Jacobs vader is bekend dat hij actief was in het gereformeerde kerkbestuur, net als zijn broers Douwe, Claes en Abe.⁸⁵ De vooraanstaande positie blijkt bijvoorbeeld ook uit grondaankopen.⁸⁶ En niet in de laatste plaats uit de omstandigheid dat Jacobs ouders bij herhaling geld leenden aan leden van de grietmansfamilie Epema en deze mensen voor het Hof van Friesland in Leeuwarden daagden omdat ze hun schulden niet aflosten.⁸⁷ Gewone mensen daagden iemand niet voor het Leeuwarder Hof, maar moesten hun gelijk halen voor het grietenijgerecht.

Jacob en zijn broers ontleenden hun eigenerfdenstatus aan de naam Hinnema, maar het is niet de naam van het huis waar zij opgroeiden. Dit huis had voor zover bekend geen naam en het bleef tot halverwege de achttiende eeuw in de familie (afb. 8). Hun zuster Tied en haar man, de schipper Symen Idses en hun nazaten hebben er gewoond.⁸⁸ De laatste eigenaar uit de familie was de Staverse meester-bakker Durk Pieters Dompsma, een achterkleinzoon van Tied en Symen. Jacob Annes de vorige eigenaar had in zijn testament bepaald dat het huis aan de diaconieën van Koudum en Staveren geschonken moest worden als Dompsma geen kinderen had.⁸⁹ Dijksecretaris Evert Oostenveld kocht het pand in 1772.⁹⁰ Meester-schilder en glazenier Gerard Komst, schoonzoon van Oostenveld, liet het huis ‘zoodanig als hetzelve omheind of door aardwallen omgeven is,’ publiek verkopen. De huur bracht minder op dan de kapitaalslasten en het onderhoud bedroegen. Bovendien was hij weduwnaar en ‘door omstandigheden genoodzaakt zijn bestaan elders te moeten zoeken.’

Hoogste bieder was de toenmalige eigenaar van Galamadammen en Statenlid Tymen Gerritsz Wiggerts (1765-1826) afkomstig uit een Hindelooper koopmansfamilie.⁹¹ Deze had geen nakomelingen. Het perceel kreeg in 1832 kadasternummer 105 en het is ingetekend op de kaart (afb 9). In 1850 staat dit perceel, ‘het huis afgebroken,’ op naam van Fok (Jappes) Wiggerts, een oomzegger van genoemde Tymen en weduwe van Gerardus Avenhorn van Nauta, grietman van Hemelumer Oldephaert en Noordwolde.⁹² De aardwallen kunnen zogenaamde tuinwallen zijn die werden aangelegd als perceelscheiding, zoals ook op hoger gelegen percelen in Gaasterland de gewoonte was. De mogelijkheid dat de aardwallen wijzen op een (voormalige) stins, een versterkt veelal adellijk huis, is echter niet uit te sluiten. De uitgebreide opsomming uit 1542 van kerkelijke bezittingen noemt namelijk een stuk land op de noordzijde van het dorp, dat zich strekte langs de ‘Merck Lollema stens graftwal.’⁹³

3

Familiezaken

‘Een zijner broeders, Haaitje genaamd, was te dier tijd in de betrekking van onder-equipagemeester bij de admiraliteit van Amsterdam geplaatst; een ander, Jouke geheten, was bewindhebber der Oost-Indische compagnie in die stad.’¹

Ze waren met zijn vijven en onmiskenbaar waren de gebroeders Benckes opvallende jongens. Haantjes waarschijnlijk, zeer zelfbewust, met status en geld en grote ambities en zonder de teugels van een vader. Het dorp was al snel veel te klein voor ze. Joucke, Poppe en Jacob kwamen om het leven in uithoeken van de wereld. Duidelijker kan hun hang naar avontuur niet geïllustreerd worden. Ook Bencke, de oudste, stierf jong. Haytje werd het oudst, hij koos op latere leeftijd voor een bestaan aan de wal.

Ze begonnen allemaal als koopvaardijschipper, maar geen van de broers hield dat lang vol, in tegenstelling tot hun twee zwagers. Het waren eerder hoopvolle sociale klimmers dan harteloze opportunisten. Haytje, Poppe en Jacob zetten zich in dienst van de Amsterdamse admiraliteit in voor het landsbelang en dat van hun schippersgemeenschap in de Zuidwesthoek, maar niet zonder hun eigenbelang uit het oog te verliezen.

Familieverbanden waren in de zeventiende eeuw zeer belangrijk bij het zakendoen. Jacob kwam uit een groot gezin en hij had ook nog eens vele neven, van wie enkelen volop deelden in de zakelijke avonturen. Aanvankelijk hadden ze de wind mee, maar rond 1660 ging het mis. Enkele zakelijke kwesties bleven onopgelost en waren twintig jaar na dato, toen de meeste hoofdrolspelers al dood waren, nog steeds de inzet van rechtszaken.

Twee oudere zusters

In een testament dat Jacob op 29 november 1672 liet vastleggen door de Amsterdamse notaris Oli noemt hij diverse naaste familieleden. Zo blijkt dat Tial Benckes (omstr. 1627-1692) dan nog in leven is.² Thuis werd deze zuster Tied genoemd, maar de zedige notaris Oli kon haar Friese naam blijkbaar niet over zijn lippen krijgen. Jacobs ‘halve suster’ Jarich Jarichs (omstr. 1620-omstr. 1672) stierf kort voor het opmaken van het testament. In moderne oren klink haar naam als een typische Friese mannennaam, maar destijds maakte men in de Zuidwesthoek niet altijd een vrouwelijke variant van een naam.³ Jacob groeide op mede onder de hoede van deze beide minstens tien jaar oudere zusters.

Tied deed geloofsbelijdenis op 1 maart 1648 en trouwde in 1652 te Koudum met schipper Symen Idses uit Hindeloopen, afkomstig uit hetzelfde gezin als haar schoonzuster Doutje Idses, de vrouw van Haytje. Symen en Tied vestigden zich op de ‘Wal’ in Koudum, in het huis van haar ouders. Hij was schipper op de ‘Roode Vos’ en houtschipper op Noorwegen. Uit bevrachtingscontracten en de Sonttolregisters blijkt dat hij ook een klein aantal andere reizen maakte, zoals het vervoer van zout uit Frankrijk en hout uit Koningsbergen.⁴ Met zijn zwager Joucke Benckes sloot hij in 1656 een bevrachtingscontract om hout uit Holstein te halen.⁵ In 1672, toen hij waarschijnlijk al rentenierde, werd hij aangeslagen over een bezit van zes koeien en zijn huis en land hadden een waarde 6000 gulden. Dat was een flink kapitaal, maar hij was lang niet de rijkste inwoner.⁶

Jacobs halfzuster Jarich trouwde met de schipper Bencke Haaytjes, een volle neef van de gebroeders Benckes, die dus een zwager werd. Bencke was schipper op de ‘Geele Waterhond’. Anders dan de meeste familieleden voer hij regelmatig op de Oostzee. Tussen 1640 en 1655 kwam Bencke bijna ieder jaar wel een of meerdere keren door de Sont.⁷ Naast bevrachtingscontracten op o.a. Riga en Lübeck, zijn van hem maar enkele overeenkomsten bekend voor het vervoer van hout uit Noorwegen.⁸ In 1651 verkocht Bencke zijn schip aan een dorpsgenoot en kreeg hij zelf de beschikking over een ander dat 30% meer laadvermogen had. Ook dit schip werd ‘Waterhond’ genoemd.⁹ In 1665 kocht hij een fluitschip ‘laets bij wijlen Jan Heeres van Molqueren als schipper gevoerd.’¹⁰

Als schippers waren Symen en Bencke weinig opvallend, zoals overigens het gros van hun honderden Zuidwesthoekse collega’s. Van Symen noch Bencke zijn contracten overgeleverd op Archangel bijvoorbeeld, of andere verre of risicovolle bestemmingen. Ook geen scheepsverklaringen ten behoeve van de verzekering over moeilijkheden onderweg met schade aan de vracht en/of het schip als gevolg.

Poppe Benckes (omstreeks 1630 - 1655)

Poppe was de op één na jongste van de broers. Hij was ongeveer zeven jaar ouder dan Jacob. Afgaande op de datum van zijn belijdenis, 12 januari 1651, moet hij geboren zijn omstreeks 1630. Niets wijst erop dat hij trouwde. De oudste vermelding als koopvaardijschipper is van 1649, als hij met Joucke een gezamenlijke rederij blijkt te hebben voor twee schepen: de ‘Witte Valck’ van Joucke en een niet bij naam genoemd fluitschip van Poppe.¹¹ Een uitzonderlijke situatie in die tijd, want bijna altijd had een schip een op zichzelf staande rederij, zelfs als een schipper meerdere schepen had, zoals een koopvaardijschip en een veerschip.¹² Op 11 juni 1650 sloot Poppe in Amsterdam een contract met de Staverse koopman Andries Pieters om een lading hout uit Pärnu in Lijfland te halen.¹³ In dit contract blijkt zijn schip ‘De Liefde’ te heten, dezelfde naam, en mogelijk hetzelfde schip dat eerder van zijn oudste broer Bencke was, die toen niet meer leefde.

In de Eerste Engelse Oorlog heeft Poppe gediend als kapitein-ter-zee bij de Amsterdamse admiraliteit. Onder Maarten Tromp nam hij als gezagvoerder van het schip ‘Brack’ deel aan de Slag bij Ter Heide. Een gevecht dat uitliep op een nederlaag, mede omdat een kwart van de Nederlandse vloot zich afzijdig hield van het gevecht. Desondanks werd de Engelse blokkade gebroken. Ook Poppe hoorde bij de kapiteins ‘die er de voorkeur aan gaven ’s vijands geschut te ontzeilen.’¹⁴ Als verzachtende omstandigheid kan gelden dat zijn zwakke scheepje met slechts achttien kanonnen niet opgewassen was tegen de Engelse zeekastelen.¹⁵ In tegenstelling tot Tromp, ‘Houd goede moed’ waren zijn laatste woorden, overleefde Poppe Benckes het treffen dan ook.

Na de slag moest hij zich verantwoorden voor de krijgsraad, maar de aanklacht van de advocaat-fiscaal werd niet gehonoreerd. Al draaide Poppe wel op voor de proceskosten.¹⁶ Het proces had dan ook geen nadelige gevolgen voor zijn positie bij de admiraliteit.¹⁷ Vanaf december en in het voorjaar van 1654 konvooieerde hij koopvaarders van en naar de Sont. Op 25 november van dat jaar kreeg hij van de admiraliteit toestemming ‘ene reijse naer Oostindien te mogen doen, onvermindert en behoudende den rangh en emploij als capiteijn t’sijnner wedercomste.’¹⁸ Poppe vertrok al in december en maakte de reis voor de VOC-kamer Amsterdam.

Ongetwijfeld hielp broer Joucke hem aan deze betrekking want die was op dat moment een van de bewindhebbers van de Amsterdamse VOC-kamer. Als schipper op het jacht of galjootschip de ‘Maagd van Enkhuizen’, een nieuw schip, voer Poppe in konvooi met twee Nederlandse schepen: Het fluitschip ‘Koning David’ en het jacht ‘Bloemendaal’. In april 1655 deden de schepen Kaap de Goede Hoop aan, op 19 juni bereikten ze Batavia.¹⁹ Ongeveer tien dagen na aankomst moet Poppe daar plotseling zijn overleden. ‘Omtrent dese tijt is oock seer haestigh gestorven Captn Poppe Binckes, Schipper op de Maagd van Enchuysen en is terstondt een ander in sijn plaetse gesteldt.’²⁰

Dat het om Poppe Benckes uit Koudum moet gaan blijkt uit het kerkenraadsboek, waarin diens dood is aangetekend door ds. Adolphus Marck. Deze schreef ‘Obijt’ achter Poppes inschrijving als kerkelijk lidmaat. Marck stond in Koudum van april 1653 tot mei 1657.²¹ Op 29 november 1657 lieten Tied Benckes en haar man Symen Idses, als eerbetoon aan hun overleden broer en zwager een zoon dopen met de naam Poppe.

Poppes plaatsvervanger op de ‘Maagd’ was Volckert Schram, de latere viceadmiraal van de admiraliteit Noorderkwartier. In november van 1655 deed deze van zich spreken bij de belegering van Colombo, hoofdstad van de Portugese kolonie Ceylon (Shri Lanka). De ‘Maagd van Enkhuizen,’ met nu Schram als gezagvoerder, viel tijdens een mislukte aanval op het fort Santa Crus in handen van de Portugezen. Hij en enkele van zijn manschappen wisten het vege lijf te redden. ‘Zoo dat eenige weynige met de boot [sloep] ontquamen, zeer gequetst zijnde.’²² In april van het volgende jaar veroverde men alsnog deze kolonie op de Portugezen.

Haeijtije Benckes (1627-1699)

‘Sijn broeder Haijtje Benckes’ zoals in Jacobs testament staat, zelf schreef deze broer zijn naam als Haeijtije, vestigde zich in Hindeloopen, woonplaats van zijn bruid de schippersdochter Doet of Doutje Idses.²³ Naar Hindeloopen was eerder zijn broer Bencke al verhuisd, maar deze was niet meer in leven toen Haytje er omstreeks 1654 kwam wonen. Als inwoners van Hindeloopen hadden Bencke en Haytje een vergelijkbaar bestaan. Beiden woonden vlak naast of zelfs in bij hun schoonouders, beiden waren grootschipper, actief in het houttransport uit Noorwegen en beiden werden vroedschap van hun stad. Haytje is benoemd in januari 1655.²⁴

Hij voer als schipper onder verschillende namen. Van 1647 tot mei 1654 is het de ‘Witte Eenhoorn’, een fluitschip.²⁵ In dat jaar schakelt hij over op ‘Grauwe Valck’.²⁶ Een van de vermeldingen betreft het jaar 1659, in een geschil met Noorse tolbeambten over het volume van een partij mout uit Schotland.²⁷ Uit in Amsterdam gesloten contracten blijkt dat hij meerdere scheepsladingen ‘Normer delen’ verkocht in Schotland, zo ook in 1659. Hij verkocht deze delen aan James Boyll, koopman te Glasgow en moest ze lossen deels te Karckoebrughe en de rest te Nieuwmerck op de rivier van Glasgow, aan te leveren in de laadpoort van zijn schip; ‘de selve delen met vender te leveren als in de poort van sijn schip.’ Volgens contract kon, nadat was gelost, de afnemer niet meer reclameren over de kwaliteit.²⁸

Haytje woonde in 1662 nog in Hindeloopen en vermoedelijk in 1664 nog steeds.²⁹ De jongste vermelding als schipper is van 1665, dan geeft hij Koudum op als domicilie.³⁰ In hetzelfde jaar staat zijn naam vermeld in de notulen van de Amsterdamse admiraliteit. Schipper Haytje Benckes kreeg de opdracht een vracht hout te halen uit Noorwegen met het fluitschip de ‘Groene Kameel’.³¹ Dit was niet zijn eigen schip want het behoorde aan de Amsterdamse admiraliteit en had net een lange reis gemaakt; in 1664 en 1665 maakte het deel uit van de vloot van De Ruyter naar West-Afrika en West-Indië.³² Ook in het volgende jaar moet Haytje een houtreis naar Noorwegen gemaakt hebben, waarvoor hij 250 gulden ontving.³³

Het lijkt dat er dan nog sprake is van losse opdrachten en niet van een dienstverband bij de admiraliteit. Dat volgde in 1667. Op 8 april van dat jaar wordt namelijk de schipper Haytje Binckes benoemd als gezagvoerder van ‘d’ transporten jachte deses collegien,’ in plaats van- en met hetzelfde traktement en emolumenten als de overleden kapitein Wittepaert.³⁴ Waarschijnlijk was hij in de functie verantwoordelijk voor het overbrengen van personen en (belangrijke) brieven en documenten. In september 1668 staan zijn naam en functie genoemd in een brief van de Staten-Generaal aan koning Frederik III van Denemarken.³⁵

J.C. de Jonge opperde dat Jacob bij de Amsterdamse admiraliteit kwam door toedoen van Haytje.³⁶ Een logische veronderstelling omdat deze ouder was, maar het was Jacob die als eerste dienst nam. In het najaar van 1665 was deze al opgeklommen tot gezagvoerder van een oorlogsschip. Op 21 maart 1670 moet Haytje opnieuw in een vergadering van raad ter admiraliteit van Amsterdam ter sprake zijn geweest, nu in verband met zijn aanstelling tot onder-equipagemeester.³⁷ Drie jaar later laten hij en zijn vrouw Douwtje in Amsterdam hun zoon Fonger dopen. Ze zijn verhuisd naar Amsterdam. Dit blijkt ook uit andere documenten.³⁸ Zeer waarschijnlijk woonden ze op Kattenburg, dicht bij het admiraliteitshuis en de Werf.

De equipagemeesters van de admiraliteiten moesten toezien op de bouw en uitrusting van de schepen, het verzorgen en in stand houden van de magazijnen met scheeps- en krijgsbehoeften en ‘dat zij met de monstering en het betalen der zeelieden, en met het toezicht over en de voldoening van den mondkost werden belast.’³⁹ De admiraliteit maakte graag gebruik van Haytjes vaardigheid als schipper, zijn kennis van schepen, zijn ervaring als houthandelaar, en als dat zo uitkwam van zijn Friese afkomst.⁴⁰ In bijzondere gevallen werden door de admiraliteit koopvaardijschepen gehuurd. Haytje verklaarde in 1674 in een aantal gevallen dat de betreffende schipper het gehuurde schip conform afspraak had aangeleverd.⁴¹

In november 1674 toen er blijkbaar een zuidwesterstorm had huisgehouden waren meerdere sloepen (chaloepen) en een fregat op drift geraakt. Haytje moest langs de Friese Zuiderzeekust gaan zoeken naar deze sloepen en andere zaken die de admiraliteit toebehoorden en met de bergers tot een akkoord zien te komen. Ook moest hij afspraken maken over de berging van het wrak van de ‘Groene Draeck’, dat bij Makkum was gezonken.⁴² Haytje had de vrijheid met de bergers te onderhandelen naar eigen goeddunken, uiteraard ‘ten minsten kosten van den lande.’ Daarbij deed de admiraliteit een beroep op de vaderlandsliefde van de Friezen: ‘Versoeckende allen den geenen dien het behoort den voornoemde onderequipagemeester tot verrichtingh van het gunt voorschreven, die gerequireert sijnde voor den dienst van het land de behelpende hand te verlenen.’⁴³

Een tijdlang gebruikte Haytje zijn moeders achternaam Hinnema en net als zijn boer Bencke schakelde hij over op de schrijfwijze Binckes, maar pas nadat hij zich in Amsterdam had gevestigd. Haytje Benckes is de stamvader van de Amsterdamse familietak die in mannelijke lijn al na twee generaties uitstierf. Zoon Bincke (1664-1706), die zich Bincke (Haytjes) Binckes noemde was aanvankelijk luitenant en commandeur (als luitenant) bij de admiraliteit te Amsterdam. In 1696 voerde hij het gezag op het schip ‘Groenwijf’ in de vloot van luitenant-admiraal Phillips van Almonde.⁴⁴ Toen zijn vader in 1698 ziek werd nam hij diens functie waar.

Een jaar later blijkt Haytje te zijn overleden en vervangt zoon Bincke tijdelijk de onderequipagemeester Cornelis Kruys, zolang deze in dienst zal zijn van ‘den keizer van Moscovien’, de tsaar van Rusland. Bincke kreeg de beschikking over het ouderlijk huis in Amsterdam dat blijkbaar van de admiraliteit was.⁴⁵ Zijn moeder Doutje Idses ging terug naar Friesland en vestigde zich in Koudum.⁴⁶ Uiteindelijk zal Bincke de vaste aanstelling in de functie van zijn vader gekregen hebben, ‘onderequipagemeester van ed. moogende collegie ter Admiraliteijt alhier op Kattenborg aan’t admiraliteijtswerf’, zoals is opgetekend in de begraafregisters van de Oude kerk te Amsterdam. Een kleinzoon van Bincke was de kapitein-ter-zee Binkes Carel Boers (1736-1798).

Bencke Benckes (omstr. 1622-omstr. 1649)

In zijn testamenten liet Jacob ook ‘Bencke Benckes, mijn overleden broeders soon’ als begunstigde opnemen. Deze oomzegger moet omstreeks 1645 geboren zijn want in 1668 was hij nog geen 25 jaar, maar drie jaar later wel, want toen werd hij benoemd in de vroedschap van Staveren. Bincke Binckes, zoals hij zich noemde, heeft minstens veertig jaar deel uitgemaakt van het Staverse stadsbestuur.⁴⁷ In 1692 benoemde de stadhouder hem tot zijn correspondent en vertrouwensman met betrekking tot het Staverse stadsbestuur of ‘de directie onser steede’, zoals Bincke het zelf noemde.⁴⁸

Bencke was de belangrijkste naam in de familie en werd van vader op zoon doorgegeven, zodat tot wanhoop van onderzoekers iedere generatie een Bencke Benckesz kent. Jacobs vader is daarom voor het gemak Bencke I. Bencke II, de waarschijnlijk oudste broer van Jacob, is al omstreeks 1649 gestorven. Hij trouwde Evertje Allerts Roos, dochter van een houtschipper uit Hindeloopen. Hun enige zoon was Bencke III, ofwel Bincke Binckes, de genoemde Staverse burgemeester. Er moet ook nog een kleinzoon zijn geweest. En ook hij moet al op jonge leeftijd zijn gestorven op 28 december 1699. Deze werd Binke Binkes de jonge genoemd en was makelaar van beroep.⁴⁹

De verandering van de schrijfwijze van de naam met een i in plaats van met een e, lijkt bij Bencke II te zijn begonnen. Als Koudumer grootschipper schreef hij zijn naam in 1641 naar goed familiegebruik met een e. Als vroedschap van Hindeloopen tekende hij in 1647 als Bincke Binckes (afb. 3). Zijn enige zoon en naamgenoot nam deze gewoonte over, en omdat deze de voorvader is van de overwegend in Friesland gevestigde familieleden, raakte de nieuwe schrijfwijze meer en meer ingeburgerd.

Bencke II, de jong overleden broer van Jacob, is tot zijn dood vroedschap van Hindeloopen geweest. In de jaren 1645 – 1647 staat hij in de resolutieboeken van de stad in die functie vermeld.⁵⁰ Volgens een merkwaardig document van het Hindelooper stadsbestuur zou hij zijn geboren in 1612, maar dat kan niet juist zijn. De reden van deze ‘vergissing’ lijkt te zijn dat men het in Hindeloopen niet zo nauw nam met de leeftijdsregels voor bestuurders en dat Bencke al was aangetreden vóór zijn vijfentwintigste, de leeftijd waarop iemand volwassen werd en zelfstandig mocht handelen. Blijkbaar was ook de stadhouder ter ore gekomen dat bepaalde Hindelooper bestuurders aan de jonge kant waren want in 1647 vroeg hij een opgave van hun namen en leeftijden.

In het antwoord vermeldden de Hindelooper bestuurders hun leeftijden in Romeinse cijfers. Achter de naam van Bencke staat XXXV, vijfendertig jaar.⁵¹ Zeer waarschijnlijk echter noteerde men een kruisje teveel. Aldus susten de Hindeloopers de stadhouder en konden ze een geloofwaardige vergissing voorwenden als de leugen uitkwam. Benckes geboortejaar kan namelijk niet 1612 zijn want zijn moeder is Rinck Jacobs en niemand anders.⁵² Zij was nog maar veertien jaar in 1612 en bovendien trouwde zij eerst met Jarich Jeyes Rix. Andere levensfeiten, zoals het geboortejaar 1646 van zijn enige zoon, wijzen er ook op dat Bencke geboren moet zijn tussen 1620 en 1625.

Opmerkelijk genoeg komt Bencke II op geen enkele wijze voor in de Koudumer kerkenraadsboeken. De oudste vermelding die hem met zekerheid betreft is een borgstelling uit 1641 ten behoeve van zijn neef en collega-schipper Hilcke Douwes, die het slachtoffer was geworden van de gevreesde Duinkerker kapers en samen met zijn stuurman Pier Jackles gevangen zat ‘tot Duijnkercken off elders in Vlaanderen.’ Samen met twee collega-schippers stelde Bencke zich borg voor het bedrag dat nodig was om beide mannen vrij te kopen.⁵³ De Duinkerkers waren bijzonder brutaal in die jaren. Twee andere schippers uit het dorp verklaarden dat zij gezien hadden dat het met hout geladen schip van een Hindelooper collega te Fossens in Noorwegen uit de haven geroofd en weggevoerd werd, met opvarenden en al.⁵⁴

In oktober 1645 fungeerde Bencke II als scheepsbevrachter. Dit zal verband houden met het overlijden van zijn vader kort daarvoor. Het schip dat hij bevrachtte was namelijk de ‘Jonge Witte Valck.’⁵⁵ Zijn vader voer sinds 1629 en mogelijk al langer, met de scheepsnaam ‘Witte Valck’ en uit een andere bron valt op te maken dat Bencke I in 1640 een nieuw schip heeft laten bouwen, dat kennelijk ‘Jonge Witte Valck’ werd genoemd.⁵⁶ In 1647 wordt Bencke II genoemd als houtschipper op Noorwegen op het schip ‘De Liefde’. Toen was Hindeloopen zijn domicilie.⁵⁷

Zijn zoon de latere Staverse burgemeester Bincke Binckes, groeide op onder de hoede van zijn volle neef tevens stiefvader Otte Idses Hinnema, met wie zijn moeder in 1654 trouwde. Toen Otte stierf in de winter van 1663 was Bincke ongeveer 18 jaar en oud genoeg om zijn stiefvader als schipper op te volgen. Zijn eerste reis met het schip ’t Witte Hin’ betrof het vervoer van een lading hout van de Langesont in Noorwegen naar Loghrain in Schotland, in opdracht van de Schotse bevrachter Robbert Wallace. De afspraken met Wallace waren nog gemaakt door Otte Hinnema.⁵⁸

Onder de nazaten van de Bincke Binckes, waren invloedrijke personen en meerdere zeeofficieren. Kleinzoon Symen (1673-1718) en diens zoon Jan Binkes (1712-1787), waren kapitein-ter-zee, respectievelijk schout-bij-nacht. Susanna Agneta, een dochter van Jan Binkes, trouwde de latere luitenant-admiraal Willem van Braam (1732-1807).⁵⁹ En een zoon van Jan genaamd Johannes (1754-1800) was equipage- en artilleriemeester. Kleinzonen van deze Johannes waren de luitenant-ter-zee Samuel Hendrik (1819-1862) en de viceadmiraal Johan Willem Binkes (1828-1891).⁶⁰ Met diens enige dochter Elisabeth Maria Anna, die in 1943 kinderloos overleed, stierf de naam Binkes uit.⁶¹

Juristen waren onder de achttiende-eeuwse familieleden veruit in de overhand. De bekendste was de rechtsgeleerde dr. Simon (Binckesz) Binkes (1732-1786).⁶² Vader van deze Simon was de Staverse secretaris Binke Binkes (1702-1776), die zich zoals eerder vermeld graag liet voorstaan op zijn afkomst als eigenerfde. Rond 1740 bouwde deze Binke in Staveren een nieuwe kruitmolen of kruitfabriek voor de fabricage van buskruit, voor welk bedrijf hij in 1737 een concessie verwierf bij de Staten van Friesland.⁶³ Met 1/4 part was hij de grootste aandeelhouder in ‘de rederij’ van deze molen. Hij voerde zelf de directie en na het overlijden van de boekhouder deed hij, niet tot ieders tevredenheid overigens, de financiële administratie erbij.⁶⁴

Ook de door Jacob van Lennep als ‘den lompsten vlegel dien ik ken’ getypeerde Christoffel Binkes (1791-1868) is een van de nazaten.⁶⁵ Deze was burgemeester van Wonseradeel en conservatief parlementslid. Bij hem informeerde J.C. de Jonge naar de familiegeschiedenis, maar werd niet veel wijzer. De familiepapieren waren zoekgeraakt zo beklaagde Binkes zich in het met enkele documenten meegestuurde briefje. ‘Eene meer volledige genealogie en andere familiepapieren zijn berustende geweest onder den advocaat Simon Cocq, een zusterszoon van mijn grootvader, die bij uitstekende knapheid echter te Hamburg in armoede gestorven is.’⁶⁶

Simon Cocq was raadsheer aan het Hof van Friesland, maar werd in de Franse tijd afgezet.⁶⁷ Hij is buiten Nederland overleden maar dat hij in Hamburg zou zijn overleden staat niet vast, want in indices van de archieven van de Mairie Hamburg is geen registratie van zijn overlijden aangetroffen.⁶⁸ Christoffel Binkes had meermalen contact met de curator die Cocq’s nalatenschap vereffende, maar dit leidde helaas niet tot het veiligstellen van de familiepapieren.⁶⁹ Ook in de boedelinventaris die na Cocq’s overlijden werd opgemaakt geen spoor van de bedoelde documenten. Wel van een grote wijnvoorraad.⁷⁰

Joucke Benckes (omstr. 1623-omstr. 1665)

Na het overlijden van zijn vader in het najaar van 1645, en zijn oudere broer Bencke een paar jaar later, stond Joucke als ongeveer vijfentwintigjarige aan het hoofd van de familie. Er zijn geen aanwijzingen dat hij trouwde of kinderen had. Als alle mannen van zijn familie begon ook Joucke als schipper. De oudste vermelding is van 1647, dan is hij schipper op de ‘Grauwe Valck’. Twee jaar later is het de ‘Witte Valck’.⁷¹ In hetzelfde jaar treedt hij op als bevrachter en houthandelaar. Hij bevrachtte het schip van een dorpsgenoot om houtwaren uit Noorwegen af te leveren in Londen.⁷² Naast bevrachter was hij zeer waarschijnlijk nog steeds schipper en maakte hij dezelfde reis met zijn eigen schip. Net als eerder zijn broer Bencke bevrachtte Joucke in 1650 het schip de ‘Jonge Witte Valck’. Ook dit schip dat waarschijnlijk het voormalige schip van zijn vader was, moest een lading houtwaren uit Noorwegen lossen in Londen.⁷³

De zaken gingen goed. In de jaren die volgden was Joucke zeer actief als bevrachter, houthandelaar, tussenpersoon en reder en kwam hij steeds vaker over de vloer bij notarissen te Amsterdam om bevrachtingscontracten te sluiten of andere zaken te regelen.⁷⁴ Hij bracht meer en meer tijd in Amsterdam door en uiteindelijk heeft hij zich definitief in de hoofdstad gevestigd. Hoewel hij in 1660 nog Koudum opgaf als zijn woonplaats, dateert het oudste contract waarin hij wordt aangeduid als ‘Coopman tot Amsterdam’ van drie jaar daarvoor.⁷⁵

In zijn eerste jaren als koopman werkte Joucke intensief samen met zijn neef Hilcke Douwes (1625-1680), die na schipper te zijn geweest op de ‘Koning David’, en daarna bevrachter, zich rond 1657 als makelaar en tussenpersoon in Amsterdam vestigde. Hilcke wordt een ‘factoor’, een compagnon, genoemd van Joucke.⁷⁶ Hij was op vele wijzen zijn meestal Friese oud-collega’s behulpzaam. Maar ook familieleden, en zocht daarbij regelmatig de grenzen op. Als schippers uit de familie in juridische problemen lijken te verkeren staat heel vaak ook de naam van Hilcke Douwes in de betreffende akten. In 1664 werd hij gearresteerd door de Friese admiraliteit en gevangengezet. Dit had alles te maken met een ondoordachte actie van een andere neef, schipper Benne Claesz, die tegen het uitdrukkelijke verbod van de Staten-Generaal uitzeilde ter walvisvangst.⁷⁷

Samen deden Joucke en Hilcke zaken met handelaren uit de Noorse plaats Tønsberg, gelegen aan de westkant van het Oslofjord.⁷⁸ Ze waagden zich daarbij ook aan borgstellingen bij de verkoop van schepen en namen waarschijnlijk steeds grotere risico’s. In 1651 kocht Joucke van de Tønsbergse burgemeester Jørgen Coldevey, een partij van 60.000 stuks vellingen en assen, halffabricaten voor het maken van houten wagenwielen. Omdat de in Amsterdam afgeleverde koopwaar niet naar zijn zin was wilde hij de partij niet afnemen.⁷⁹ In 1656 stelde hij zich borg bij de verkoop van een schip aan Anders Madsen, commissaris van de Deense koning in Tønsberg en eveneens burgemeester.⁸⁰

In Nederland dreef Joucke een houthandel met twee collega-kooplieden uit Amsterdam, Isaäc Kuysten en VOC-bewindhebber Jeronimo de Haze, heer van Stabroek (1613-1681). Deze firma importeerde hout uit Duitsland dat in vlotten de Rijn afzakte.⁸¹ Niet al hun zaken en transacties lijken het daglicht te kunnen verdragen. In december 1657 kocht Joucke van De Haze voor in totaal 6000 gulden drie zeer risicovol lijkende scheepsparten; de ‘Vlasbloem’, ‘Julius Caesar’ en de ‘Vogelzang’, ‘welcke schepen jegenwoordig so hier, in zee, off elders in vreemde landen sijn.’ Op dezelfde dag en bij dezelfde notaris verklaarde Joucke in een andere akte dat hij geen rechten zal ontlenen aan het genoemde transport van de scheepsparten omdat de betreffende akte door hen slechts pro forma, voor de schijn, werd opgesteld, ‘om redenen hun daertoe moverende.’⁸²

Een indrukwekkende vermelding op Jouckes cv is het bewindhebberschap bij de VOC-kamer Amsterdam. De VOC was een zaak van Holland en Zeeland. Friesland werd buiten de deur gehouden. Ten onrechte vonden de Friese bestuurders. Elke keer als het VOC-octrooi afliep en door de Staten-Generaal verlengd moest worden probeerden de Friezen zich er weer tussen te dringen, maar steeds weer was de uitkomst dat men net als andere niet deelnemende provincies tevreden moest zijn met het recht om een buitengewone bewindhebber aan te stellen in een van de zes VOC-kamers. Het liefst wilden de Friezen een zetel in de kamer Amsterdam, want die kamer genoot het meeste aanzien en gaf de beste mogelijkheden ‘om clientèle aan baantjes te helpen.’ Opvallend veel Friese bewindhebbers kwamen uit de Friese Zuidwesthoek.⁸³

Joucke volgde als buitengewoon bewindhebber Pieter Buttinga op die zijn termijn niet volmaakte. Maar de benoeming ging niet zonder slag of stoot en werd in eerste instantie tegengehouden door de Friese afgevaardigden in de Staten-Generaal.⁸⁴ Joucke Benckes zou als de termijn van Buttinga erop zat de volgende vier jaar in Rotterdam kunnen uitdienen.⁸⁵ Er kwam echter steun van het thuisfront. Op verzoek van de Gaasterlandse grietman Hans Lycklama schreef stadhouder Willem Frederik van Nassau op 30 januari 1654 een brief aan Johan van Aylva, grietman van Hemelumer Oldephaert en Noordwolde en in dat jaar tevens afgevaardigde van Friesland in de Staten-Generaal in Den Haag.

De stadhouder deed het vriendelijke verzoek om de zaak van ‘Joucke Binties van Hennema’ […] ‘dusdanich te favouriseren dat hij mochte becomen voorschrijvinghe van haer Hoochmogenden tot sessie inde Oostindische Caemer tot Amsterdam.’⁸⁶ Ambitieus als hij was raakte Joucke Benckes blijkbaar verstrikt in het clientèlenetwerk van Johan van Aylva, zoals Van Aylva zelf in die zin afhankelijk was van stadhouder Willem Frederik. Cliënten kregen lucratieve banen toebedeeld door hun patroon, in ruil voor steun in politieke zaken.

Op 27 februari herhaalde de stadhouder zijn verzoek omdat de edelmogende heren van de Friese staten zich de zaak ernstig schenen aan te trekken en tijdens de landdag bij de stadhouder daarop hadden aangedrongen.⁸⁷ Dit sorteerde het gewenste effect. Op ‘nadere begeerte’ van de hoogmogende heren te Den Haag besloot de VOC-kamer Amsterdam Joucke Benckes te benoemen als buitengewoon bewindhebber namens Friesland en hem ‘voor een jaar in die qualiteyt te gedogen’ met daarbij opgemerkt dat continuatie voor nog een jaar de provincie Friesland ‘bysonder aangenaam soude wesen.’ Joucke bleef ruim twee jaar in functie, tot september 1656. Zijn opvolger Rinner Ulbes Basque of Basco uit Workum hoopte de positie in Amsterdam te kunnen overnemen, deze moest echter zitting nemen in de VOC-kamer van Hoorn.⁸⁸

Rond de tijd dat Joucke Benckes VOC-bewindhebber was moet de handel met de Tønsbergse burgemeesters Coldevey en Madsen volledig spaak zijn gelopen. Er blijken over en weer vorderingen te zijn, maar per slot van rekening bleek Joucke niet aan zijn verplichtingen te kunnen voldoen.⁸⁹ Er volgen aanzeggingen en de door hem getekende documenten zijn steeds vaker schuldbekentenissen in plaats van handelscontracten. Zijn dienaar Jarich Abes kreeg opdracht alle tegoeden bij alle debiteuren te innen.⁹⁰ Het tij bleek echter moeilijk te keren.

Tussen juni 1659 en maart 1661 dichtte Joucke het ene gat met het andere en ging hij allerlei leningen aan, te beginnen met voorschotten op de erfenis van zijn moeder.⁹¹ En verkocht en ruilde hij bepaalde bezittingen zoals een aandeel in een risicovolle scheepsuitrusting naar West-Indië en scheepsparten.⁹² In 1661 werd de handelscompagnie met Kuysten en De Haze geliquideerd. Met hulp van zijn familie probeerde Joucke in 1662 orde op zaken te stellen. Op 19 maart van dat jaar vereffende hij zijn schuld aan zijn oom Abe, waarschijnlijk met geld dat zijn broer Haytje hem te leen gaf en op 22 maart droeg hij als tegenprestatie zijn tegoeden over aan Haytje, inclusief de aanspraken op zijn deel in de erfenis van hun moeder.⁹³ Als commandeur van meerdere schepen maakte hij in 1662 een reis naar Noorwegen in dienst van zijn voormalige compagnon Kuysten, die nog geld van hem tegoed had, zoals ook een van de meevarende schippers.⁹⁴

Ondanks alle inspanningen ontkwam Joucke niet aan een bankroet. Het volgende jaar verklaarde hij bij een notaris dat hij ‘door disfortuyn soo verre in ongelegentheyt geraect is dat hem niet mogelijk en is de persoon van Andries Matsen, burgemeester te Tonsberg in Noorwegen, beneffens sijne andere crediteuren jegenwoordig te konnen voldoen.’ Met instemming van zijn crediteuren besloot hij een reis naar Oost-Indië te doen om daar door ‘de sege des Heren’ zijn fortuin te maken. Hij beloofde na behouden terugkomst als een eerlijk man, Madsen alle schade te zullen voldoen ‘wegens de naa leverantie van het schip de Susanna, waervan voor desen gerechte proces aengedecideert is hangende.’⁹⁵

De ‘Susanna’ was het schip van Ids Jacobs Hinnema, een oom van Joucke.⁹⁶ Over dit schip is heel wat te doen geweest, zowel met genoemde Madsen in Noorwegen, als met Hilcke Douwes. De laatste voerde tot aan zijn dood in 1680 processen over de ‘Susanna’ tegen de Hinnema erfgenamen. Hij claimde een geldbedrag van 1720 gulden, op grond van een schuldbekentenis van 1500 gulden uit 1658.⁹⁷ Uiteindelijk kreeg hij bij het Hof in Leeuwarden gedaan dat beslag gelegd werd op de huizen van Jacob Idses (Hinnema) en diens zwager Evert Tjerks, getrouwd met Antje Idses.⁹⁸ De kwestie leidde ertoe dat een stuk weiland bij Koudum in 1678 de naam Duinkerken kreeg.

Joucke was wellicht niet de meest geslepen koopman, maar tegenslag zal ook een rol gespeeld hebben bij zijn financiële ondergang. Zijn crediteuren lijken nog steeds in hem te geloven en ook anderen. Hij werd namelijk aangesteld als schipper op het fluitschip ‘Sparendam’ om voor de voc een reis op Azië te doen.⁹⁹ Dit schip vertrok op 16 april 1663 bij Texel met 96 zeelieden, 83 soldaten en 6 passagiers. Onder de opvarenden was niemand minder dan Pieter Anthonis Overtwater (1610-1682), extra-ordinaris raad van Indië. De bestemming Batavia bereikten ze op 13 november en precies een jaar na aankomst was Joucke nog in leven.¹⁰⁰ Maar hij kwam niet terug zoals hij vast van plan was en zadelde zo zijn familie op met schulden en slepende kwesties. Dat blijkt in 1674, als hij ‘al voor lange dezer werelt was comen te overlijden’ en iemand nog geld van hem tegoed heeft en dit wil verhalen op zijn erfgenamen.¹⁰¹

4

Tied Galtjes en Ingena Rotterdam