Opgedragen aan:
John (Jonas) Muskitta en Willie Muskitta-Tamaëla
hun generatiegenoten en nazaten

Herman Spinhof

VERTRAPTE ILLUSIES

Verborgen
oorlogsherinneringen
van Molukkers

Afbeeldingen omslag

Voorzijde: ondervoed jongetje, oktober 1945, COLLECTIE MOLUKS HISTORISCH MUSEUM

Achterzijde: auteursfoto gemaakt door TOONEN-WIENTJENS

Tekstredactie

Kees Schaepman

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Karel Meijer, KM Grafisch Werk, Utrecht

© 2019 Herman Spinhof, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494374

e-ISBN 9789462495296

NUR 680

Inhoud

Proloog

1. Geschiedenis in vogelvlucht

2. De Japanse aanval

3. Internering en verzet

4. De Japanse inval elders in de Archipel

5. Troostmeisjes

6. Honger

7. Bombardement 1944

8. Einde oorlog in zicht

9. Capitulatie, Bersiap en Merdeka

10. Militaire acties

11. Slag om Surabaya

12. Proclamatie RMS

Epiloog

Noten

Afkortingen

Tijdlijn

Geraadpleegde bronnen

Geïnterviewden

Proloog

In de zomer van 2011 liepen Jonas Muskitta en ik door Museum Bronbeek in Arnhem. Het was een frisse, bewolkte dag. Nog vol van indrukken door de verhalen en de beelden van de fototentoonstelling Troostmeisjes verstijfde Jonas plotseling van angst.¹ De vaste collectie krissen en klewangs van het museum riepen herinneringen op aan wat hem en zijn vrouw was overkomen tijdens de Japanse bezetting van de Indonesische archipel. ‘Met zo’n soort zwaard ben ik door een Japanse soldaat afgeranseld op het schoolplein.’

Jonas was in 1942 tien jaar oud en zat op de Japanse school op Ambon. ‘Ik was klassenoudste en moest ervoor zorgen dat mijn medeleerlingen in de houding stonden als er Japanse soldaten langskwamen. We speelden buiten toen een bataljon voorbij marcheerde. Ik had de militairen niet opgemerkt totdat ik iemand op snijdende toon hoorde roepen: “Keirei”. Dat betekent: “geef acht” of “salueer”. Ik werd als klassenoudste naar voren gehaald. “Strek je hand uit!”, beval de commandant. Hij hief zijn zwaard omhoog en sloeg daarmee op mijn pols. Gelukkig met de botte kant, anders was mijn hand eraf geweest.’ Jonas huivert nog bij herinnering. ‘Ik had een gebroken pols. Onze directeur, een Molukker, kreeg ook straf. Hij was een dik klein mannetje en werd door de Japanse commandant een papajaboom ingejaagd die bij het schoolplein stond. De directeur moest naar boven klimmen, maar dat lukte hem niet, want die dunne buigzame boom zwiepte van de ene kant naar de andere.’

Jonas was blij dat hij zijn vrouw Willie niet naar de tentoonstelling had meegenomen. ‘Voor haar zou deze herinnering te veel zijn geweest.’ Zij was zes jaar oud toen de Japanners hun woonplaats Fak-Fak in West-Papua bezetten. Haar vader en haar drie broers (15, 17 en 18 jaar oud) waren met onbekende bestemming door de Japanners afgevoerd. Jonas: ‘Ze praat niet graag over die tijd. Maar toch moeten die verhalen verteld worden. Nu kan het nog. Straks, als we er niet meer zijn, is dat niet meer mogelijk. Mijn kinderen vragen er soms naar. Maar ik ga niet vanuit mezelf erover vertellen.’

Op dat moment kwam bij mij het idee op om dit boek te schrijven. Ik wilde de verhalen vastleggen van Molukkers over hun ervaringen tijdens de Japanse bezetting, over de bijzondere positie die zij voor, na en ten tijde van de oorlog innamen ten opzichte van andere bevolkingsgroepen in de archipel, en over de Merdeka-tijd en de zo genoemde Bersiap-periode (bersiap betekent: wees paraat). Bersiap is de Nederlandse aanduiding voor de eerste maanden van de Merdeka, de revolutie en onafhankelijkheidsstrijd na de capitulatie van Japan. Ook de verhalen over de Molukse opstand tegen het centrale gezag van de eerste president van Indonesië, Sukarno en de proclamatie van de onafhankelijke Republik Maluku Selatan (RMS, 25 april 1950) worden hier verteld. En die over de kille ontvangst van de Molukkers daarna in Nederland in 1951. Niemand had toen in Nederland een luisterend oor voor verhalen over de drie oorlogen die Molukkers in korte tijd over zich heen hadden kregen. Nederland was druk met de wederopbouw en vooral bezig met de verwerking van zijn eigen oorlogsgeschiedenis en de Duitse bezetting. ‘Niet klagen, maar doorzetten, pas je maar aan’, kregen de Molukkers te horen. In mijn huis in Arnhem hadden de vorige bewoners van Indo-Europese afkomst een tegeltje achtergelaten met daarop de tekst: Poekoel Teroes. Dat zoveel betekent als: strijdend voorwaarts. Het tegeltje heb ik als aandenken in de keukenmuur ingemetseld.

Bijna vier jaar na ons bezoek aan de tentoonstelling Troostmeisjes zoek ik Jonas thuis op. Zijn vrouw, Willie, vult het verhaal over haar vader en drie broers zelf aan. In Papua (voorheen: Nederlands Nieuw-Guinea/Irian Jaya) verbleven veel Molukkers gedurende de Japanse tijd. Willie Muskitta-Tamaëla (1936) beleefde de invasie van de Japanners in Fak-Fak in het zuidwesten van Papua. Haar vader was er rijksambtenaar. Hij is met zijn drie zonen direct geïnterneerd en afgevoerd naar een kamp. ‘Waar? Dat wisten we niet. Pas na de oorlog bleek dat hij het overleefd had en in het interneringskamp Kaimana had gezeten.’ Haar drie broers vonden ze in de buurt van het kamp onthoofd terug, begraven in een kuil. Na de oorlog moesten Willie en haar moeder de drie lijken identificeren. Een onuitwisbaar beeld dat haar haar hele leven lang is bij gebleven. Ze praat er niet graag over. De herinneringen zijn te hevig.

Nu zijn vrouw erbij zit, vertelt Jonas het verhaal over zijn afstraffing op het schoolplein nog een keer. Beiden moeten hard lachen om de dikke schooldirecteur die in een papajaboom heen en weer zwiepte. ‘Maar het was natuurlijk vooral treurig en helemaal niet leuk.’

In mijn zoektocht naar de lang verborgen gebleven verhalen van andere betrokkenen vond ik een groot aantal opgeslagen in twee archieven. Verhalen die zijn opgetekend tussen 1997 en 2008 in het kader van het oral history-project Erfgoed van de Oorlog (‘Getuigen verhalen. Het Molukse perspectief in oorlogstijd’), uitgevoerd door de Stichting Mondelinge Geschiedenis Indonesië.² Deze schat aan informatie ligt in de archieven van de Universiteitsbibliotheek Leiden en van de stichting Moluks Historisch Museum in Den Haag. Uit deze interviews heb ik een selectie gemaakt van getuigenissen van zeventien Molukkers die de Tweede Wereldoorlog, de Merdeka- en RMS-periode hebben meegemaakt. Mannen en vrouwen op wie de jaren van drie achtereenvolgende oorlogen een stempel hebben gedrukt. Verder heb ik gebruikgemaakt van interviews die ikzelf afgenomen heb met Molukkers, onder wie Jonas Muskitta en Willie Muskitta-Tamaëla.

De interviews in het archief van de Universiteitsbibliotheek zijn gehouden door studenten en opgeslagen op mini-diskettes. Deze heb ik uitgewerkt. De lijn van de gesprekken was niet altijd makkelijk te volgen omdat de geïnterviewden vaak van de hak op de tak sprongen, zowel in tijd als plaats. De verslagen van gesprekken die in het archief van het Moluks Historisch Museum in Den Haag zijn opgeslagen, zijn veelal door verwanten gehouden en uitgewerkt door vrijwilligers van het museum. Enkele interviews zijn vertaald naar het Nederlands.

Er zat nogal wat ruis in de uitgewerkte teksten: veel herhalingen, onvolledige zinnen en soms ook met onduidelijke en onlogische wendingen. Omdat een groot deel van de geïnterviewden inmiddels overleden is en dus geen toelichting of aanvulling kon worden gegeven, heb ik ervoor gekozen de onduidelijke en onlogische teksten niet te verwerken in dit boek. Om de leesbaarheid te bevorderen heb ik de vrijheid genomen om niet altijd de letterlijk uitgesproken citaten op te nemen, maar ze slechts aangepast om te komen tot beter lopende zinnen.

Sommige geïnterviewden spraken in de derde persoon over zichzelf, zoals de visser Johannis Haumahu, die steeds over ‘oom Anis’ sprak. Omdat het voor de lezer verwarrend kan overkomen, voer ik ze op onder hun eigen naam. Keterina (Kete) Pattikawa-Pattiata bijvoorbeeld heeft het steeds over oma en opa, als ze haar moeder en vader bedoelt. Ook dat heb ik veranderd in moeder en vader. Van alle geïnterviewden vermeld ik ter introductie steeds eerst de volledige naam en daarna noem ik ze bij de voornaam. De verhalen spelen zich immers af in een tijd dat ze zelf tiener waren of nog kind. Achter in het boek is de volledige lijst van de geïnterviewden opgenomen.

Het zijn persoonlijk gekleurde verhalen over gebeurtenissen die betrokkenen zelf hebben ervaren. De situatie in het ene kamp of dorp was anders dan in het andere en de ene ooggetuige heeft eenzelfde gebeurtenis anders beleefd dan de andere. Bekend is de polemiek tussen de schrijvers Jeroen Brouwers (1940) en Rudy Kousbroek (1929-2010), die beiden als kind in een Jappenkamp hebben gezeten. Op totaal verschillende wijze hebben ze hun ervaringen verwerkt in hun verhalen. Kousbroek relativeert de kampervaringen van de Nederlanders, terwijl Brouwers de nadruk legt op de wreedheden van de Japanse bezetter.³

De historicus Jan Romein schrijft in de bundel beschouwingen Historische lijnen en patronen dat elke geschiedbeschouwing, ‘maar ook elke geschiedbeschrijving, ja zelfs het schijnbaar eenvoudigste historisch onderzoek […] mede bepaald [wordt] door het ik van de beschouwer, de beschrijver, de onderzoeker, zowel in de keuze van zijn stof als in de behandeling daarvan.’ Zo bezien schrijft ‘elke generatie de geschiedenis opnieuw, elke tijd, elke klasse, elke groep en zelfs elke persoon.’ Romein en met hem vele moderne historici onderscheiden drie soorten subjectiviteit: ‘individuele subjectiviteit, collectieve subjectiviteit en de bijzondere vorm daarvan […] de tijdssubjectiviteit.’⁴ In dit boek heb ik de persoonlijke ervaringen verzameld van gekoloniseerden en van Molukkers in het bijzonder. Hun verhalen zeggen iets over de beleving en de ervaringen en leveren daarmee een bijdrage aan de geschiedschrijving van die periode. Door de individuele verhalen is het grote verhaal, de recente geschiedenis van Molukkers en de impact en beleving daarvan, beter te begrijpen.

De verhalen die ik selecteerde, heb ik zoveel mogelijk op hun waarheidsgehalte getoetst aan de hand van secundaire literatuur over de geschiedenis en door verhalen naast elkaar te leggen en te vergelijken. Maar individuele ervaringen zijn niet voor de volle honderd procent te controleren, bovendien schuilt achter de ene waarheid vaak weer een andere en zo verder. Uit de verschillende verhalen en waarnemingen doemt echter een werkelijkheid op van een zwarte periode uit de recente, veelal nog verborgen geschiedenis van de Molukken voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

1

Geschiedenis in vogelvlucht

De geschiedenis van de Indonesische Archipel onder koloniale overheersing laat zich beschrijven als een aaneenschakeling van militaire acties. In zijn boek Koloniale Oorlogen in Indonesië telt Piet Hagen er meer dan vijfhonderd in de jaren tussen 1510 en 1975. Nederland voert de lijst van militaire acties aan van landen in de strijd om het gebied als wingewest in handen te krijgen, gevolgd door Portugal, Spanje, Engeland, Frankrijk, Duitsland en Japan.⁵

De Indonesische Archipel telt meer dan 17.000 eilanden, waarvan er ruim duizend zijn bewoond. Sinds 1950 is de archipel verenigd in de Republiek Indonesië. Al in de negentiende eeuw duidden geografen steeds vaker het gebied aan met de benaming Indonesië. In navolging van moderne geschiedschrijvers gebruik ik de term Indonesië ook voor de geschiedenis van voor 1900.⁶ Voor de namen van plaatsen en regio’s hanteer ik de heden ten dage gebruikelijke spelling. Zo heb ik het over Papua, het westelijk deel van het eiland, een provincie van Indonesië (het oostelijk deel is de zelfstandige republiek Papua New Guinea), voorheen Nederlands-Nieuw-Guinea of Irian Jaya. En ik heb het over Aceh, het noordwestelijke deel van Sumatra, in de Nederlandse tijd Atjeh. Voor de spelling van namen van personen volg ik eveneens de tegenwoordig gebruikelijke spelling, dus Sukarno en niet Soekarno.

De Molukken (Maluku) is de eilandengroep in het oosten van de Indonesische Archipel, gelegen tussen Celebes, de Filipijnen, Nieuw-Guinea en Timor. De Molukken behoren geografisch tot Melanesië, maar politiek tot Indonesië. De naam ‘Molukken’ is afgeleid uit Jazirat al-Muluk, wat Eiland der Koningen betekent, een benaming die Arabische handelaren aan deze eilandengroep hebben gegeven. Tot de Molukse Archipel behoren: Halmahera, Ternate, Tidore en de Batjaneilanden, de Obi- en Soela-eilanden, Seram, Buru, Ambon en de Lease-eilanden, en in het zuiden Kei-, Aru-, Tanimbar-, Banda-eilanden, Babar- en Zuidwestereilanden.

Sinds de Verenigde Oost-Indische Compagnie in het begin van de zeventiende eeuw de Portugezen van de eilandengroep verdreef en er handelsondernemingen vestigde, werd een deel van de bevolking van de centrale Molukken en Banda gedwongen zich te onderwerpen aan het nieuwe gezag en moesten zij nootmuskaat, kruidnagel nootmuskaat en andere specerijen leveren. Vooral op de handel in kruidnagels waren de marges aanzienlijk: voor een pond kruidnagels ontvingen de telers nog geen tiende van de prijs waarvoor de Compagnie datzelfde pond verkocht op de Europese en Aziatische markten.⁷

Vanaf de periode 1689-1700 begon de VOC echter verlies te leiden, aldus de historicus Femme Gaastra in De geschiedenis van de VOC. Het verlies werd niet door de handel veroorzaakt, maar door de kosten van oorlogsvoering en administratie. De VOC ging ten slotte failliet en de Bataafse Republiek nam de failliete koloniale handel van de VOC, met in begrip van de schuldenlast van 112 miljoen gulden, over aan het einde van de achttiende eeuw.⁸ Gedurende de Franse tijd van 1795 tot 1813 verloor het huidige Nederland haar koloniale bezit aan de Engelsen, die Molukkers inschakelden bij het onderwijs en andere maatschappelijke functies in de rest van Indonesië. De Britse resident William Byam Martin schafte de pasarpacht (marktbelasting op verkochte producten) af en maakte een eind aan de verplichte verbouw van kruidnagel.⁹

Na de Franse tijd kwam de kolonie Oost-Indië onder het beheer van koning Willem I. Datzelfde jaar nog brak een heftige opstand uit op het eiland Saparoea, de Saparoea Pattimura-opstand van 1817. Schoutbij-nacht Arnold Adriaan Buijskes schreef na een strafexpeditie die onder zijn leiding werd uitgevoerd: ‘Het inlandse bestuur was onder de Engelsen zeer zacht. Wanneer het negorijvolk over hun hoofden klachten inbrachten, werden deze dikwijls afgezet zonder gehoord te worden; hierdoor verloren de radja’s, patih’s en verdere hoofden veel van hun gezag, zij mochten niet meer straffen, het volk werd hierdoor hoe langer hoe losbandiger, alleen de schoolmeesters behielden hun invloed.’¹⁰

Het teruggekeerde Nederlandse bestuur op de Molukken onder N. Engelhard en J.A. van Middelkoop voerde de pasarpacht opnieuw in. Op het eiland Saparoea werd de 27-jarige Johannes Rudolph van den Bergh benoemd tot resident. Als een van zijn eerste maatregelen schortte hij de privileges op die de ‘vrijburgers’ onder de Engelsen hadden gekregen in afwachting van nader onderzoek. Dat onderzoek vergde nogal wat tijd, in de ogen van de vrijburgers té lange tijd. Op 14 mei 1817 trokken honderden gewapende Molukkers onder leiding van Thomas Matoelesia (‘Pattimura’ genoemd) naar het voormalige voc-fort Duurstede, waar Van den Bergh zich bevond. De resident, zijn gezin en personeel werden omgebracht, alleen Jean Lubbert, het zesjarige zoontje van Van den Bergh, overleefde. Op latere leeftijd schreef Jean Lubbert zijn herinneringen op, die in 1946 in boekvorm zijn gepubliceerd door zijn kleinzoon C.J.G.L. van den Bergh van Saparoea. In 2006 is het boek hertaald en opnieuw uitgegeven onder de titel: De tragedie op het eiland Saparoea in het jaar 1817 tijdens de opstand in de Molukken.

Na het ontslag van Van Middelkoop en Engelhard volgde Buijskes hen op. ‘Hij stond zijn troepen toe te plunderen, ten einde “afvallige Indianen te straffen en om tevens roofgierige roofbenden tevreden te stellen […]” ’, schrijft Jean Lubbert.¹¹ Zo werden ruim tweehonderd verzetsstrijders op het eiland Haruku nadat zij zich hadden overgegeven zonder pardon gefusilleerd. Op 11 november werd het laatste bolwerk van verzet door Buijskes ingenomen.¹² De zeventienjarige dochter van de op 17 november gefusilleerde Paulus Tiahahu, Martha Christina Tiahahu (1800-1818) speelde daarbij een bijzondere rol vanwege haar verzet tot haar laatste snik tegen de Nederlandse overheersers. Ook zij is vermoord. Martha staat als een heldin symbool voor de strijd van Molukkers tegen de koloniale uitbuiting van de Nederlanders. In de Molukken staan twee standbeelden van haar: een op Ambon en een op haar geboorte-eiland Nusa Laut.

De Nederlandse autoriteiten namen Matoelesia (‘Pattimura’) gevangen en hij werd met 23 andere mannen ter dood veroordeeld. Op 16 december 1817 is hij geëxecuteerd. Nadat hem de strop om de hals gelegd was, groette hij zijn rechters zeer nederig en sprak hij met ‘eene bedaarde stem “Slamat tingal. Toean Toean” (“Leeft wel, mijne heren”)’, aldus ooggetuige marineofficier Q.M.R. Ver Heull.¹³

Vlak na de Pattimura-opstand brak op Java een oorlog uit die van 1825 tot 1830 duurde. Als gevolg van die strijd tegen de koloniale overheersing werden twee miljoen mensen – een derde van de bevolking – blootgesteld aan verwoesting en geweld. Ongeveer 200.000 Javanen vonden de dood, ook door honger en ziekte. Aan koloniale zijde sneuvelden 8.000 Europese en 7.000 Indonesische militairen.¹⁴

De oorlog zorgde voor ‘een waterscheiding in de geschiedenis van heel Indonesië’, aldus de Britse historicus Peter Carey in het tijdschrift Modern Asian Studies.¹⁵ De verdediging van het koloniaal bezit was voor koning Willem i van vitaal belang. Het zou tot na 1830 duren voordat de kolonie voor de Nederlandse Handelsmaatschappij, waarin de koning zijn kapitaal had gestoken, positief resultaat boekte. ‘De oorlog kostte de Nederlandse schatkist 20 miljoen gulden. Maar dankzij onderwerping van Java en de daaropvolgende invoering van het Cultuurstelsel (dat Javanen verplichtte tot de teelt van gewassen die geld opbrachten voor de kolonisator – H.S.), werd deze investering ruimschoots terugverdiend,’ schrijft Carey. Doordat steeds meer land onttrokken werd aan de lokaal heersende vorsten ten gunste van de kolonisator, verhuurden de sultans ter compensatie van het verlies aan inkomsten hun resterende grond aan Europeanen en Chinezen. De Chinese en Europese pachters onderwierpen de Javaanse bevolking aan dwangarbeid.

Het was een oorlog waarin overigens niet alleen dynastieke ambities en sociaaleconomische factoren een rol speelden, maar ook religieuze motieven. Ook op de Molukken speelde religie een splijtende rol: christenen versus moslims. Met de komst van de eerste predikant op de Molukken (ds. Wiltens) in 1615 gaan de Nederlanders met niets ontziende kracht voort met de al onder de katholieke Portugezen begonnen kerstening, maar dan op protestants-christelijke leest geschoeid.

Nog voor de Pattimura-opstand, stuurde het Nederlands Hervormde Nederlandsch Zendelingengenootschap ter Voortplanting en Bevordering van het Christendom (opgericht in 1797 te Rotterdam) in maart 1815 ‘de apostel der Molukken’ Joseph Kam naar Ambon. Hij werd daar, aldus historicus Wim van den Doel, door een ‘enthousiaste menigte’ verwelkomd. Tot zijn dood in 1833 werkte Kam rusteloos aan de verspreiding van de christelijke godsdienst. Hij onderscheidde de bevolking van Ambon in drie groepen: ‘Chinezen, islamieten en Alfoeren. De laatsten waren volgens hem ‘nagenoeg gelijk aan de Kaffers in Afrika’ en ‘zeer wel tot het christendom te brengen […] dewijl zij geen vast stelsel van afgodendienst hebben’. Onder islamieten was het succes van de christelijke zending gering, ook de zendelingen die na Kam volgden, moesten zich daarbij neerleggen.¹⁶

De tweespalt tussen christenen en moslims verdeelt de Molukse bevolking nog steeds. Ongeveer 48 procent van de Molukse bevolking is christen en 50 procent moslim. Tussen 1999 en 2002 laaide het conflict tussen de beide bevolkingsgroepen weer op ten koste van enkele duizenden doden en gewonden.¹⁷

Molukkers staan bekend als goede strijders. Het Nederlandse gezag rekruteerde dan ook bij voorkeur Molukse mannen voor het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL). Dat gebeurde al in de zeventiende eeuw. Later in de negentiende eeuw, leidden lage kruidnagelprijzen, een van de belangrijkste inkomstenbronnen voor de Molukse bevolking, tot een versnelde toeloop naar het leger. De kruidnagelprijs daalde rond 1830 van 160 naar 60 gulden per pikul (ongeveer 62,5 kilogram). Het tekort op de balans van de Molukken zou daardoor oplopen tot een deficit van rond de half miljoen gulden per jaar. Als wingewest waren de Ambonese eilanden voor Nederland niet meer interessant. ‘Louter uit financieel oogpunt bezien, zou men de Ambonese eilanden kunnen verlaten’, concludeert Chris F. van Fraassen in zijn boek Ambon in het 19e-eeuwse Indië.¹⁸ Uit strategische overwegingen is dat niet gebeurd, omdat dit onvermijdelijk inbreuk zou maken op het Nederlandse gezag elders in de archipel.

Voor Ambonezen bood het KNIL zekerheid en status. De dalende inkomsten op de kruidnagelmarkt deed de toeloop naar het KNIL toenemen. Molukse soldaten speelden, onder leiding van Nederlandse officieren, een belangrijke rol tijdens de Aceh (Atjeh)-oorlogen (1873-1942), waarbij ruim honderdduizend mensen om het leven kwamen. De grootvader van de Molukse Leonarda Manuputty-Tentua, die in dit boek aan het woord komt, was een van de vele Molukkers die sneuvelde in de Aceh-oorlog.

De heerschappij over Aceh was lange tijd omstreden. In de loop van de negentiende eeuw groeide de macht van de sultan Ibrahim. Hij probeerde de invloed van Aceh in de regio te versterken, vooral in gebieden waar de pepercultuur grote winsten opleverden. De Nederlandse overheid was bang aan invloed te verliezen toen de sultan op zoek ging naar bondgenoten. De hechte band die de sultan onderhield met Engeland, Frankrijk en Turkije maakte Nederland achterdochtig. Na spoedberaad met koning Willem III gaf minister van Koloniën I.D. Fransen van de Putte in 1873 opdracht voor een krachtige militaire missie naar Aceh onder bevel van luitenant-generaal Jan van Swieten, destijds 66 jaar oud. ‘Onze strijd in Atjeh is geen gewone oorlog, geen strijd waar twee mogendheden zich afbreuk doen, tot de overwonnen partij, den oorlog moede, vrede vraagt en tot het nederleggen der wapenen besluit’, schreef hij in De Waarheid over onze vestiging in Atjeh. ‘Het doel van dezen oorlog is om het land en het volk te onderwerpen, het volk tot onderdanen en het land tot eene bezitting van Nederland te maken. Waar vindt men een tweede voorbeeld, dat om een dergelijk doel te bereiken, het land verwoest, het volk verarmt, de bezitting tot een lastpost maakt, en daarvoor ongeveer honderd à honderdvijftig miljoen en vele menschenlevens ten offer brengt.’¹⁹

Nederland beschouwde de aanpak tijdens de eerste jaren in deze reeks oorlogen als mislukt. Begin twintigste eeuw ging generaal J.B. van Heutsz met een nieuwe tactiek van contraguerrilla en executies er veel meedogenlozer tegenaan. Kapitein Fanoy, een klokkenluider avant la lettre, schreef in zijn ontslagbrief aan het ministerie van Koloniën: ‘In voorkomende gevallen doodt men zelfs vrouwen en kinderen. Gevangenen worden gemarteld en zonder enige vorm van proces geëxecuteerd, allemaal met medeweten van Van Heutsz. Het is onverenigbaar met mijn geweten om nog mee te doen met zulke operaties.’ De brief verdween in de doofpot en Fanoy kreeg een onbeduidend kantoorbaantje in Batavia, aldus Anton Stolwijk in zijn boek Atjeh. Het verhaal van de bloedigste strijd uit de Nederlandse koloniale geschiedenis.²⁰

In de eerste helft van de twintigste eeuw kregen Nederlanders en Molukkers een steeds hechtere relatie. Dat blijkt onder meer uit de innige band tussen Molukkers en het Huis van Oranje. De verjaardag van koningin Wilhelmina (31 augustus) is steeds uitbundig gevierd. Molukse kinderen zijn vaak naar haar vernoemd, zoals ook een van de vertellers in dit boek, Willie Tamaëla, de vrouw van Jonas Muskitta.

Onder nationalisten was er ook sympathie voor de NSB van Anton Mussert. In de gehele archipel telde de beweging op haar hoogtepunt in 1937 vijfduizend leden. Een vrijgegeven rapport van het Bureau Nationale Veiligheid beschrijft de aanhang van de NSB in Indonesië aldus: ‘In tegenstelling tot de NSB in Nederland nam de Indische NSB een gezagsgetrouwe, dus anti-Japanse houding aan. Daarnaast was van racisme in nationaalsocialistische zin nauwelijks sprake, gezien het feit dat vele gemengdbloedigen, zogenaamde Indo’s, lid waren van de NSB. In Indië was de NSB veel meer een ultranationalistische groep mensen, die Indië als kolonie voor Nederland wilde blijven behouden.’²¹

De destijds 24-jarige Johannes (Joop) Alvarez Manusama, de latere president in ballingschap van de Republik Maluku Selatan (Republiek der Zuid-Molukken), was eveneens lid. ‘De NSB was voorstander van een weerbaar Indië. Dat sprak mij aan’, schrijft hij in zijn postuum verschenen memoires. Hij was lid van 1934 tot aan het begin van de oorlog met Duitsland in 1940. In zijn memoires noemt hij ook de reden voor het verzwijgen van zijn NSB-lidmaatschap tot na zijn dood: ‘Ik wilde voorkomen dat mijn opkomen voor het zelfbeschikkingsrecht van mijn volk zou worden bemoeilijkt doordat men mij zou bestempelen als ex-nazi, die men niet serieus behoefde te nemen.’²²