Voor Lex

David Wertheim

Verloren in de tijd van Einstein

Op zoek naar de waarheid achter Alfred Coppel Elsbach

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van:

J.E. Jurriaanse Stichting

Stichting Collectieve Maror-gelden Nederland

Stichting Physica

Menasseh ben Israel Instituut

Elsbach Hertzdahl fonds

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

KM Grafisch Werk, Utrecht

© 2019 David Wertheim, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493728

e-ISBN 9789462495302

NUR 910

Inhoud

Hoofdstuk 1

Epiloog

Over de geraadpleegde literatuur en bronnen

Dank

Weesperkarspel, 8 januari 1932

Het water had zijn geheim weken lang verborgen gehouden. Het had niets verraden toen de lage decemberzon zijn oppervlak in een fonkelende loper veranderde, niets onthuld toen de vrieskou het tot een zwarte spiegel transformeerde, en zelfs toen een storm het stille kanaal omvormde tot een kolkende rivier, had het gezwegen. Maar al die tijd nam het, tergend langzaam, een onbekende lading mee. Het was in alle stilte meegevoerd tussen de logge vrachtschepen, met hun ladingen van kolen, olie, bakstenen en ander materiaal. Terwijl het daar in de diepte schuil hield, ontstaken mensen achter de ramen van de omliggende boerderijen kaarsen om met een kerstsfeer de weemoed van de vroeg invallende duisternis te verdrijven. Het bevond zich nog altijd in de diepte toen wat later de vrieskou werd bestreden met de geur van verse oliebollen, gebakken om de komst van het jaar 1932 te vieren.

Merwedekanaal.

STADSARCHIEF AMSTERDAM

Hoewel de weiden, het vee, en de sloten er nog net zo bij lagen als de Hollandse schilders ze eeuwenlang hadden verbeeld, getuigde het met liniaal getrokken Merwedekanaal van de veranderingen die de wereld in steeds sneller tempo zag voltrekken. Het was nog maar een halve eeuw eerder gegraven om de last te verlichten van de schilderachtige en meanderende Vecht. Er moesten nu alweer nieuwe plannen gemaakt om het kanaal te verdiepen en te verbreden en om te vormen tot het Amsterdam-Rijnkanaal. Maar de industriele trots die het kanaal symboliseerde, het optimisme van een wereld die gevormd was door menselijke inventiviteit, vooruitgang van wetenschap en techniek, had zijn magie verloren. De afgelopen decennia hadden de keerzijde van dit optimisme maar al te duidelijk gemaakt. Europa was nog steeds herstellende van de wonden van bloedige oorlog en revolutie, ook al waren die aan Nederland grotendeels voorbij gegaan. Maar spoedig zou men zich ook daar niet meer kunnen onttrekken aan de stroomversnelling van de wereldgeschiedenis. Oudjaar was altijd een tijd om te contempleren over het verstrijken van de tijd, die sneller leek te gaan dan ooit. Donkere wolken pakten zich samen boven Europa: De overwinnaars en verliezers van de Grote Oorlog waren in een patstelling geraakt over de betaling van oorlogsschulden. Politici kwamen bijeen in conferenties, om de conflicten vreedzaam op te lossen, maar zij zouden er niet in slagen Europa los te weken uit een fuik die leidde naar nieuw ongekend geweld. De nasleep van de spectaculaire beurskrach van 1929 was nog overal voelbaar. De economie worstelde, velen waren werkloos en moesten in armoede leven.

Bij de vernieuwing van het kanaal waren allerlei ambtenaren betrokken. Een van hen, een zekere ingenieur A. Mussert, zou de Nederlandse belichaming van deze keerzijde worden. Nog maar enkele jaren en hij zou, als leider van de NSB, het nationaalsocialistische gedachtengoed in Nederland verkondigen, voordat de Duitsers het tijdens hun bezetting implementeerden. Maar nu was er nog niets te merken van het lawaai van de Duitse gevechtsvliegtuigen, het geraas van de tanks, en het geklik van soldatenlaarzen. Het land lag er nog vredig bij.

En toen, acht dagen na oud en nieuw, onthulde het kanaal eindelijk zijn geheim. Het stuwde zijn last richting de oppervlakte zodat de dramatische en tragische gebeurtenis waaraan het herinnerde zou worden opgemerkt. Lang zal de vinder niet gekeken hebben. Zodra die realiseerde wat het was moest diegene wel een misselijkheid hebben voelen opkomen en snel, in afschuw zijn ogen afgewend. In het water lag een opgezwollen en zwaar gehavend lichaam, of beter gezegd menselijke resten, gemutileerd, niet alleen door de vele dagen in het water, maar ook door de confrontatie met een snijdende scheepsschroef. Om het lijk waren nauwelijks kleren, hoewel er wel nog een schoen werd gevonden. Ooit was het een mens geweest, die geleefd had, naar bed was gegaan en opgestaan, had gedacht, gedroomd, gelachen, gehuild, liefgehad, maar nu was het een willoos voorwerp, dat overgeleverd was aan de overweldigende verterende krachten van de natuur en de onverschilligheid van de schepen op het kanaal.

Pas na enige dagen lukte het de vondst te verbinden aan het lichaam van een in Utrecht vermist persoon. Vele jaren voor opkomst van het forensische DNA-onderzoek bleek de gevonden schoen deze theorie te kunnen bevestigen: het lichaam was niet van een zwerver of dronkaard, maar van een gedoctoreerde privaatdocent aan de Rijksuniversiteit te Utrecht, die zekere naam had en geleerde boeken had geschreven die bekend waren bij de grootste wetenschappers van zijn tijd, waaronder niemand minder dan de bij leven al legendarische Albert Einstein. Het kanaal onthulde het lichaam van de mathematicus en wetenschapsfilosoof dr. Alfred Coppel Elsbach. Wat was hem overkomen? Welk drama lag achter deze schokkende vondst? Wat voor verhaal was aan dit ontstellende slot voorafgegaan?

Amsterdam, de Baarsjes, 2009

Voor mij lag een plastic mapje. Het was een rommelig geheel. Het zat helemaal vol met papieren, sommige los, andere aan elkaar geniet, sommige handgeschreven, andere uitgetypt en ook prints van internet en allerlei krantenknipsels. Bij elkaar moesten ze een verhaal vertellen. Aan mij de taak om dit verhaal te reconstrueren. Maar, zoveel was ook wel duidelijk, het verhaal had enorme hiaten, er waren heel wat vraagtekens. Het zou een hele toer worden om de puntjes te verbinden, of om genoeg te vinden om dat te kunnen. Zou mij dat gaan lukken?

De vragen zouden mij nog lang bezighouden. Het mapje was een poort aan het begin van een moeizame maar ook wonderlijke reis op zoek naar de antwoorden. Een reis die mij naar allerlei vreemde werelden zou voeren: niet alleen naar de fabrieken van Oss, de collegezalen in Leiden, Hamburg en Utrecht, de tropische warmte van het eiland Principe, de sneeuw van Davos en de feestelijke ambiance van Stockholm, maar ook naar de abstracte werelden van getallen, formules en grafieken, en het raadselachtige universum van de niet-Euclidische ruimte. Het zou voor mij uiteindelijk ook een reis blijken die mijn liefde als historicus voor het ontrafelen van het verleden op de proef zou stellen. En dat alles op jacht naar iemand die voor mij maar nauwelijks meer wilde worden dan een schim.

Een collega had mij op het spoor gezet. Als historicus, gespecialiseerd in moderne joodse geschiedenis, werkte ik in het Joods Historisch Museum bij een instituut dat projecten uitvoerde op het gebied van joodse geschiedenis. Zij had een brief gekregen van iemand die een specifiek historisch onderzoek wilde laten uitvoeren. Deze persoon, zo had ze begrepen, was al bij veel mensen langs geweest, maar nog met weinig succes. In het harde tl-licht, bij het koffiezetapparaat, waarvan ik de inhoud altijd zorgvuldig vermeed, sprak ze me aan, en vroeg of ik haar kon helpen. Misschien kende ik wel iemand die geschikt was, of was ik zelf wel geïnteresseerd. Het zou om een joodse wetenschapsfilosoof gaan ten tijde van het interbellum, ooit verbonden aan de Rijksuniversiteit te Utrecht. Het klonk interessant genoeg om er eens achteraan te gaan.

Op de brief die ik van mijn collega had gekregen stond een naam en telefoonnummer. Ik belde het nummer en kreeg een vriendelijke en opgetogen stem te horen van een man, die mij direct uitnodigde om over het project te komen praten. Hij woonde in de Watergraafsmeer en we spraken af in zijn stamkroeg, Grand Café Frankendael, aan de Middenweg. Het uitzicht op een klein parkeerterrein en winkelcentrum tegenover de weg contrasteerden enigszins met de grandeur die de naam deed vermoeden. Het was een rustige plek die de indruk wekte ooit allure te hebben gehad, maar inmiddels ietwat stoffig overkwam.

K. bleek een kleine tengere maar niet minder markante verschijning. Hij was ver in de tachtig, maar nog prima ter been en kwam, tot mijn niet geringe ontzag, net van de tennisbaan. Maar hij was ook een jurist, die voor allerlei, veelal joodse stichtingen adviezen verstrekte. De opdracht die hij wilde laten uitvoeren kwam voort uit het testament van een oude vriend en cliënt van hem, Hugo Elsbach, namens wie hij optrad als executeur. Kort vatte hij voor mij de essentie van de opdracht samen: Hugo Elsbach was een Nederlands joodse cardioloog geweest, die na de oorlog naar Israël was geëmigreerd en lange tijd in de Israëlische havenstad Haifa had gewoond. Hij was gefascineerd, misschien wel geobsedeerd, door zijn neef Alfred Coppel Elsbach. Deze persoon was een zogenaamde neo-Kantiaanse filosoof, die zich had beziggehouden met de vraag of de filosofie van Kant in overeenstemming te brengen was met de relativiteitstheorie van Einstein. Hij had daar een lijvig Duitstalig boek over geschreven getiteld Kant und Einstein. Untersuchungen über das Verhältnis der modernen Erkenntnistheorie zur Relativitätstheorie. Hoewel een briljante man, was het leven van deze Elsbach tragisch geëindigd. Hij was op zijn 35ste in de Vecht gesprongen. Hugo Elsbach had het betreurd dat er zo weinig over deze man was geschreven en zich zijn leven lang verdiept in het bijzondere leven van deze aan hem verwante filosoof. Hij achtte zichzelf ongeschikt om daar verandering in te brengen, maar het was zijn droom, zijn grootste wens, om te zien dat iemand anders zich ooit daartoe zou willen zetten. In zijn testament had hij dan ook die wens uitgesproken en er middelen voor beschikbaar gesteld. Hij had K., die meer voor hem gedaan had, gevraagd om als executeur op te treden. Voor K. betekende dit een zeer concrete taak: zorgen dat de testamentaire wens van een publicatie over A.C. Elsbach werd uitgevoerd. Hij was er al een tijd mee bezig, maar het was nog niet gelukt iemand te vinden die dit kon en wilde.

Ik luisterde aandachtig. Het onderwerp was verwant aan verschillende terreinen waar ik mij zelf mee bezig had gehouden: filosofie en joodse geschiedenis van Duitsland tijdens de Weimarrepubliek. Ik begon te vertellen over wat ik wist over de tijd waarin deze Elsbach had geleefd, over de belangrijke vraagstukken die in die periode speelden, de positie van de joden en hoe historici daar nog steeds over discussieerden. Ik vertelde dat toen ik mij als historicus bezig had gehouden met het interbellum een fascinatie ontwikkelde voor de tegenstrijdigheden die de periode karakteriseerden: hoe op de vernietiging en revoluties waarmee de periode was begonnen, een ontlading had plaatsgevonden, die gekenmerkt werd door een ongekende bloei in kunst, cultuur, wetenschap en filosofie. Maar ook hoe die ontlading was gepaard gegaan met de opkomst van hernieuwd fel nationalisme en ideologieën die het heersende libertijnse en liberale levensgevoel in hun greep probeerden te krijgen, en daarin uiteindelijk ook zouden slagen. Ik vertelde hoe ik het tijdperk was gaan zien als een soort laboratorium, waar onder druk van allerlei omstandigheden: instabiele economie, oorlogstrauma’s, technologische ontwikkelingen, geslaagde en mislukte revoluties en burgeroorlog de ons nu zo dierbare liberale democratie tot het uiterste was getest op zijn weerbaarheid. En al pratend begon ik mijzelf onwillekeurig en misschien wat overmoedig, aan te prijzen om deze klus te gaan klaren.

Ik vertelde ook dat ik behalve een historische ook een filosofische achtergrond had, met een bachelor in algemene filosofie, en dat ik altijd met veel plezier de colleges wetenschapsfilosofie had gevolgd. Ik was geen absolute alfa, hield wel van natuurkunde en scheikunde, maar was een andere richting ingeslagen na mijn schooltijd omdat ik vreesde dat de benodigde wiskunde voor die vakken mij ver boven de pet zou gaan. Ook bekende ik als geesteswetenschapper een zekere jaloezie voor de exactheid van deze vakken te hebben. Geschiedenis, zo leerde je al in het eerste jaar, was een eeuwig debat. Hoe heerlijk moest het zijn om met een wel uitgedacht experiment zo’n debat in één klap te beslechten. Ergens wist ik ook wel dat de exactheid van de wetenschapper niet terugkomt in de wetenschapsfilosofie, maar voelde ik een verleiding om via zo’n onderzoek naar een wetenschapsfilosoof mij stiekem een keer in die exacte wereld van wetten, noodzakelijkheden en een harde werkelijkheid te begeven.

Toen ik uitgepraat was, keek K. mij aan met een blik waarin ik tot mijn verrassing opluchting las. Het leek alsof een moeilijk probleem voor hem opeens was opgelost. En toen bood hij mij direct aan dit project te gaan doen, tegen een financiële vergoeding die hoog genoeg was om mij zonder aarzelen te doen accepteren. Hij overhandigde mij een map met documentatie die Hugo Elsbach in de laatste jaren van zijn leven over zijn achterneef had verzameld. Die zou mij goed op weg helpen. Met zachte toon voegde hij mij wel nog toe, dat ik tijdens het onderzoek zou kunnen stuiten op minder fraaie zaken en hij wees op een kopie van een document waar iets stond over mogelijk strafbare feiten op zedelijk vlak.

Vol verwachting had ik achter mijn bureau op mijn zolderkamer deze map opengeslagen. Ik kreeg geen spijt van het aannemen van de opdracht, maar merkte wel al snel dat de klus misschien heel wat moeilijker zou worden dan ik in mijn enthousiasme had gedacht. De map was een eerste tegenvaller. Ik ontdekte dat in plaats van een uitgebreid archief over Alfred Elsbach, hij voornamelijk gevuld was met notities van Hugo Elsbach: over zijn wensen en zijn pogingen om het project van de grond te krijgen. Het was duidelijk dat hij tot op hoge leeftijd vanuit het zonnige Haifa vele uren had besteed aan het leven van zijn neef.

Er waren stambomen, lijsten van instellingen en personen die hij wilde consulteren, krantenknipsels met interviews van mensen op die lijsten en allerlei briefjes in blokletters met uitleg over het project. Ook stonden er allerlei kwalificaties waar de uitvoerder aan zou moeten voldoen. Het moest ‘de zwaarst mogelijke autoriteit (historicus/wetenschapper)’ zijn, een ‘strijdvaardig zionist’ met een ‘daarbij heldere kijk op vooroorlogse integratieachterstand, eufemisme voor discriminatie, natuurlijk ook bij het hoger onderwijs’. Ook zou het ‘positief’ zijn wanneer de uitvoerder inzicht zou hebben in de ‘waardenloosheid van het huidige Nederland’ en niet bevooroordeeld was door politieke correctheid. Tegelijkertijd schreef hij: ‘Degenen die het zouden moeten doen hoeven zeker geen joden te zijn; dat is natuurlijk geen enkele waarborg.’

Oef. Dat was nogal een last die ik meekreeg vanuit de andere zijde. Was ik ‘de zwaarst mogelijke autoriteit’? Eerder een worstelend academicus. Was ik een ‘strijdvaardig zionist’? Ik vroeg het me af. Ik was in ieder geval wel op mijn 19e naar Israël gegaan en had daar vijf jaar gestudeerd. Maar ik had ook besloten weer terug te keren, een stuk minder zionistisch dan ik gekomen was. Toch schrok ik niet van deze felle opmerkingen. Ik begreep door mijn ervaring wat voor hem een strijdbare zionist te maken had met het leven van Alfred Coppel Elsbach. Ik herkende in Hugo Elsbachs notities veel van de levensvisie van Nederlanders van zijn generatie die ik daar had leren kennen: de manier waarop Nederlandse joden tijdens de oorlog naast de Nederlandse samenleving waren geplaatst, door de Duitsers, vaak met medewerking van andere Nederlanders, nog vaker er door genegeerd, en maar zelden echt geholpen, had bij hen een diep wantrouwen doen ontstaan naar hun geboorteland. In hun ogen had de vooroorlogse generatie – soms zijzelf ook – zich enorm verkeken op de mate waarin zij was opgenomen in de Nederlandse samenleving. Teruggekeerd uit de vernietigingskampen of onderduik, en rouwend om hun vermoorde en vermiste naasten en het volledig weggeslagen Nederlandse joodse culturele leven konden zij zich niet meer voorstellen om in Nederland een nieuw leven op te bouwen. De piepjonge staat Israël bood hen de kans op een nieuw bestaan, ditmaal gebouwd op het harde besef dat joden onafhankelijk moeten zijn om een volwaardig leven te kunnen leiden. Kritiek op Israël viel hun zwaar, zelfs wanneer zij zelf problemen hadden met de politieke koers die het land voer, omdat het in hun ogen deze noodzakelijkheid negeerde.

Hugo Elsbach geloofde ergens dat de tragiek van het leven van zijn neef te verklaren was uit het zo vaak genegeerde en ongeziene vooroorlogse antisemitisme, en wilde zich er van verzekeren, zo scheen het mij toe, dat de toekomstige onderzoeker oog had voor de oppervlakkigheid van de mate waarmee in zijn ogen Nederlandse joden voor de oorlog (en ook nu nog) door de Nederlandse samenleving geaccepteerd werden. Zijn notities kwamen misschien wat onbeholpen over, ze sloten wel aan bij de manier waarop een aantal toonaangevende Nederlands-joodse historici na de oorlog over de vooroorlogse periode geschreven hadden. De vraag hoe het mogelijk was geweest dat de Nederlandse joden voor de oorlog, op een enkele zionist na, zich zo veilig hadden gevoeld was voor hen een belangrijk thema. Het meest uitgesproken was Jaap Meijer, die had betoogd dat de emancipatie van de joden in 1796, waarbij zij juridisch gelijkgesteld werden, maar ook hun autonomie hadden verloren, geleid had tot een proces van assimilatie, waarbij joden de band met hun cultuur waren kwijtgeraakt en hen daardoor had verzwakt en weerloos gemaakt: ‘Joods gezien was het hier afgelopen, vóórdat de moffen kwamen’, zou hij ooit zelfs schrijven.

Ik wist ook dat bepaalde historici er vaak genuanceerder over dachten. Zij wilden niet ontkennen dat er grenzen waren aan de acceptatie van joden, maar zagen er ook een gevaar in de vooroorlogse geschiedenis teveel te beschrijven vanuit het perspectief van de oorlog. Zij vreesden dat er zo geen recht werd gedaan aan de rijkdom van het joodse leven van voor de oorlog. Al bladerend door zijn notities leek het mij dat Hugo Elsbach niet geheel ongevoelig zou zijn geweest voor dat argument. Hij wilde zeker niet alleen maar een boek over zijn neef om te betogen dat het vooroorlogse jodendom naïef en ingeslapen was. Het boek moest ook benadrukken hoe belangrijk en relevant Alfred Coppel Elsbach was geweest en hoe invloedrijk hij nog steeds was. Als biografische vraagstellingen, zo las ik, wilde hij onder meer: ‘Zijn betekenis voor het Nederlandse denken’, ‘Betekenis van ACE voor de filosofie i.h.a en voor zijn aandachtsgebied’, ‘de leer der logische grondslagen van de wis- en natuurkundige wetenschappen i.h.b.’. en last but not least: ‘Wat is de betekenis van zijn gedachtengoed uit het begin van het Einsteinse tijdvak getoetst aan de huidige inzichten én in de filosofie én in de fysica?’

Het zou een kolossaal werk worden om al deze vragen te beantwoorden. Het leek mij daarom maar het beste om uit te gaan van Elsbach zelf. Uiteindelijk moest het boek over hem gaan. Alleen het vervelende was dat nu juist daarover in de map maar weinig te vinden was. Naast al die notities van Hugo Elsbach bevatte de map over Alfred zelf niet veel. Er waren een paar kopieën van zijn wetenschappelijke artikelen, een bibliografie van zijn werken, maar persoonlijke documenten van of over hem ontbraken. Ik had geen idee hoe hij er uit had gezien, er waren geen foto’s, wat moest betekenen dat ook Hugo geen enkele foto van hem moest hebben bezeten. Het enige dat licht wierp op de persoon achter de geleerde waren een aantal kopieën van een dossier uit het archief van de Rijksuniversiteit te Utrecht dat betrekking had op zijn ontslag.

Hieronymusplantsoen, Utrecht, 28 juni 1929

Het was een prachtige dag. Op de stadsbuitengracht speelde de spiegeling van de bladeren van de volgroene boomkruinen met het steeds veranderende patroon van schaduwvlekjes en schittering die de zon op het water projecteerde. Het was aangenaam toeven op de bankjes aan de oever. Vanuit de ramen van het huis waar Alfred woonde kon hij dit schouwspel op zijn gemak gadeslaan. Maar hoewel de Utrechters opgewekt genoten van het aangename weer, zat Elsbach te piekeren. Hij werd in beslag genomen door problemen. Voor hem lag een tabel. Nu het weer zomer was, en het oude academische jaar was afgelopen, terwijl het nieuwe voor de deur stond, werd het tijd om deze in te vullen. Dat leek eenvoudig, misschien zelfs inspirerend. Maar hij vond het een ware beproeving.

Het betrof geen ingewikkelde wiskundige berekening, waar hij eens fijn zijn tanden in kon zetten. Ach was het maar zo eenvoudig! Hij hoefde alleen maar aan te geven welke vakken hij het volgend academisch jaar wilde geven, en het was hem toegestaan vakken te kiezen die hem zeer na aan het hart lagen. Het was pijnlijk dat deze taak hem zo moeilijk viel, want zijn benoeming tot privaatdocent was niet geheel zonder strubbelingen verlopen. Er was vervelend gedoe geweest over zijn leeropdracht. Zijn terrein was zeer vernieuwend – (of ach misschien ook wel niet, want Kant had zich eerder met zeer vergelijkbare vragen bezig gehouden). In ieder geval was hij gestuit op een typisch universitair bureaucratische problemenzoekerij. ‘De wijsbegeerte en in het bijzonder de leer der logische grondslagen van de Wis- en Natuurkundige wetenschappen’, wie kon er nu bezwaar hebben tegen een dergelijk onderwerp in een tijd dat het moderne denken worstelde met de verbijsterende resultaten, én mathematische complexiteit van het meest vernieuwende natuurkundig onderzoek? Welnu, zo had hij geleerd: de meneren van de Faculteit der Letteren en Wijsbegeerte. Wat was hun bezwaar? Zij vreesden, zo hadden zij te kennen gegeven, de inmenging van de ene faculteit in de andere. Stel je toch eens voor dat men toegestaan werd over de heg van zijn eigen discipline heen te gluren? Waren ze bang per ongeluk iets schandelijks te zien? Misschien wel academische vernieuwing? Waarschijnlijk was hun echte vrees dat ze de moderne wiskunde en natuurkunde zelf niet meer begrepen. Maar daar lagen nu juist de echte relevante vragen, precies op het snijvlak van wijsbegeerte, wiskunde en natuurkunde. Die geschiedenis sterkte hem nu wel in de overtuiging dat zijn werk aan het Encyclopaedisch handboek van het moderne denken, waar hij momenteel zoveel tijd aan besteedde, geen overbodige luxe was. Hopelijk zouden hij en de andere redacteuren en auteurs kunnen helpen iets van de nieuwste wetenschappelijke en filosofische inzichten te laten doordringen tot de onwetende bevolking. Hij had nog gestudeerd bij de grote Cassirer, die pleitte juist voor een synthese van al de kennis en wetenschap, maar zijn denken was kennelijk nog niet doorgedrongen tot de Domstad, die zijn bijnaam weer eens eer aandeed. Zouden ze begrepen hebben hoe mis ze het hadden gehad, toen hij een jaar geleden deze grootheid speciaal naar Nederland had gehaald om de inwijdingsrede te houden voor het mede door hem opgerichte Genootschap tot bevordering der wijsbegeerte ‘Plato’?

Gelukkig konden ze, op voorstel van de professor Ovink, die hem wel begreep en die de rol van voorzitter van dat genootschap op zich had genomen, de flexibiliteit van geest opbrengen om geen halszaak te maken van wat ze zelf niet zonder aplomb bestempelden als een ‘principieel punt’.

Nu had hij de kans om hier les over te geven en dat zou toch vooral voldoening moeten brengen. Toch lukte het hem niet de tabel in te vullen. De ontwikkelingen van de afgelopen tijd hadden dat onmogelijk gemaakt. Hij was naïef geweest, maar de opvolging van professor Heymans in Groningen bewees definitief dat er krachten aan het werk waren, waar hij niet tegen op kon. Het was onbegrijpelijk dat hij niet eens was gevraagd. Hij had inmiddels toch wel genoeg gepresteerd om het onzekere bestaan als privaatdocent, afhankelijk van de studenten, die hem zelf moesten betalen, te kunnen inruilen voor een echte aanstelling! Maar hij begreep het wel, hij wist wat er gaande was. En nu had hij geen keus, en moest enige uitleg geven, ook al was dat niet zonder risico. De tabel zou niet worden ingevuld. In plaats daarvan pakte hij zijn pen en begon te schrijven aan het college van curatoren. Zij moesten ook maar weten wat hier speelde.

Amsterdam, Café Buongiorno, 2009