VECHTEN VOOR HET BELOOFDE LAND

Nederlanders in de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865)

Wim van de Giesen

Afbeelding omslag

Silas Coster (geboren: Sake Kooistra), 2e regiment Wisconsin Infanterie.

Tekstredactie

Han Strijk, Alphen aan den Rijn

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns – Marco Bolsenbroek, Zutphen

© 2018 Wim van de Giesen, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493131

e-ISBN 9789462495319

NUR 680

INHOUD

Inleiding

Hoofdstuk 1. – De onverenigbare staten van Amerika

Hoofdstuk 2. – De emigratie naar Amerika van 1840 tot 1860

Hoofdstuk 3. – Het uitbreken van de burgeroorlog in 1861

Hoofdstuk 4. – Immigranten in de Amerikaanse Burgeroorlog

Hoofdstuk 5. – Het Westelijk Strijdtoneel in 1862

Hoofdstuk 6. – Het Oostelijk Strijdtoneel in 1862

Hoofdstuk 7. – Het Oostelijk Strijdtoneel in 1863

Hoofdstuk 8. – Het Westelijk Strijdtoneel in 1863

Hoofdstuk 9. – De burgeroorlog in 1864

Hoofdstuk 10. – Harde heelmeesters en strenge bewakers

Hoofdstuk 11. – Einde van de oorlog

Hoofdstuk 12. – Slot

Noten

Bibliografie

Nederlanders en hun regimenten in het leger van de Unie tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog

INLEIDING

De Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) was de bloedigste oorlog in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Dit conflict kostte ruim 600.000 soldaten het leven. Dit was gelijk aan 2% van de totale bevolking. Vandaag de dag zou dat neerkomen op zo’n 7 miljoen slachtoffers. Van deze 600.000 sneuvelden er 200.000 op het slagveld of bezweken aan hun verwondingen en overleden er 400.000 aan de gevolgen van opgelopen ziekten.

De primaire inzet van de meedogenloze strijd op leven en dood was het behoud van de Unie of de afsplitsing ervan door de Zuidelijke staten, die daarmee de slavernij wilden handhaven. De uiteindelijke overwinning van het leger van de Unie was voornamelijk te danken aan de grote overmacht (zowel in numeriek opzicht als qua technische toerusting, bewapening en bevoorrading) van het Noordelijke leger. Het Zuidelijke leger was maar half zo groot en kampte met een groot gebrek aan allerlei middelen. Hier was de uiterst effectieve blokkade van de Zuidelijke havens mede debet aan. Daar stond de vastberadenheid en vasthoudendheid van het Zuiden tegenover. De Confederatie beschikte bovendien over een briljante opperbevelhebber, generaal Robert E. Lee. Zijn voornaamste tegenstrever, tegen wie hij uiteindelijk het onderspit moest delven, was generaal Ulysses S. Grant, die van 1869 tot 1877 als achttiende president het Witte Huis bewoonde.

Een enigszins onderbelichte factor in de uitgebreide Engelstalige literatuur over dit onderwerp is de deelname in het leger van de Unie van de immigranten uit Europa, vooral uit Duitsland en Ierland. Samen met andere Europese landen, waaronder Nederland, telde het leger van de Unie zo’n half miljoen soldaten, die niet in de Verenigde Staten waren geboren. Hele regimenten bestonden uitsluitend uit Duitse of Ierse emigranten. De I-Compagnie van het 25ste Regiment Infanterie van Michigan bestond bijna geheel uit soldaten, die in Nederland geboren waren. De andere Nederlanders zaten in andere regimenten van Michigan en daarnaast vooral in die van Iowa, Wisconsin en New York. In totaal ging het om zes à zevenhonderd voormalige landgenoten, die hun leven waagden voor President Lincoln. Slechts een enkeling voelde zich geroepen om de belangen van het Zuiden te verdedigen en daarvoor desnoods de hoogste prijs te betalen.

Met het einde van de oorlog kwam er nog geen einde aan de wederzijdse animositeit en onverzoenlijkheid, terwijl de afschaffing van de slavernij evenmin het einde betekende van discriminatie op grond van ras of huidskleur.

HOOFDSTUK 1.

DE ONVERENIGBARE STATEN VAN AMERIKA

De bron van het bloedige conflict

De Amerikaanse Burgeroorlog begon op 12 april 1861, maar de wortels van dit gruwelijke conflict, dat aan honderdduizenden het leven kostte, dateerden van ver daarvóór. Al sinds de onafhankelijkheidsverklaring van 1776 en de vaststelling van de Amerikaanse grondwet in 1787, hielden zowel het begrip ‘gelijkheid’ als de verdeling van taken en bevoegdheden tussen de centrale overheid enerzijds en de decentrale staten anderzijds, de politieke gemoederen decennialang bezig. Deze discussie resulteerde in 1791 in de Bill of Rights, die de eerste tien amendementen aan de Grondwet toevoegde. De verdeeldheid over de zinsnede in de onafhankelijkheidsverklaring, dat hun schepper alle mensen gelijk heeft geschapen, leek bij voorbaat alle vormen van slavernij uit te sluiten, maar niets bleek minder waar. De oorspronkelijke opsteller van deze verklaring, Thomas Jefferson, was zich er zeer van bewust, dat de slavernij een wig zou kunnen drijven tussen de Noordelijke staten, waarin slavernij niet meer was toegestaan en de agrarisch georiënteerde Zuidelijke staten, voor wie de slaven een belangrijke productiefactor vormden. Jefferson had de hoop en verwachting, dat dit probleem zich in de loop van de tijd van zelf zou oplossen. De uitvinding in 1879 van de ‘cotton gin’ sloeg dit optimisme de bodem in. Met deze machine konden de katoenvezels en –zaadjes veel makkelijker en sneller van elkaar worden gescheiden dan met de hand. Dit beantwoordde de vraag of het houden van slaven nog rendabel was vooralsnog bevestigend. De afschaffing van de slavernij zat er, wat de Zuidelijke staten betrof, dus niet in. De fervente voorstanders daarvan, de abolitionisten, wilden niets liever, maar in 1860, het jaar waarin een nieuwe president moest worden gekozen, stond niet de afschaffing, maar juist de geografische uitbreiding ervan op de politieke agenda. De discussie spitste zich toe op de vraag of slavernij moest worden toegestaan in de nieuw te vormen staten in het westen. Jefferson had er met zijn deal met Napoleon, de ‘Louisiana Purchase’ voor gezorgd, dat het grondgebied van de Verenigde Staten tweemaal zo groot was geworden en zich inmiddels uitstrekte van de Atlantische tot de Stille Oceaan.

Het Missouri Compromis en de Kansas-Nebraska Wet

De poging van Jefferson om slavernij al bij voorbaat uit te sluiten voor de nieuw te vormen staten leed schipbreuk in het congres. In 1820 werd het ‘Missouri Compromis’ gesloten, waarbij slavernij ook in de nieuwe staat Missouri was toegestaan. Om het aantal vrije Noordelijke staten gelijk te houden met het aantal Zuidelijke slavernijstaten vormde men in het Noordoosten de staat Maine, waar de slavernij niet was toegestaan. Dit wankel evenwicht kwam opnieuw onder druk te staan met de komst van de staten Kansas en Nebraska. De Kansas-Nebraska Wet van 1854 was bedoeld om deze gebieden rijp te maken voor de aanleg van de Transcontinentale Spoorweg en voor de vestiging van talloze pioniers en agrarische bedrijven. Deze wet maakte het zo moeizaam tot stand gekomen ‘Missouri Compromis’ weer ongedaan. De inwoners van deze gebieden mochten nu zelf beslissen over het al dan niet toestaan van slavernij. Dit veroorzaakte een massale verhuizing naar deze gebieden van voor- en tegenstanders van slavernij om aan dit referendum deel te kunnen nemen. Aanvankelijk waren de voorstanders aan de winnende hand, maar uiteindelijk en na veel politiek gekrakeel werd Kansas een vrije staat, dus een staat waarin slavernij verboden was. Voor het zo ver was braken er tal van ongeregeldheden uit en vloeide er veel bloed van zowel voor- als tegenstanders van slavernij. De grootste verliezers van dit conflict waren de oorspronkelijke bewoners van dit gebied, de indianen. Zij moesten onder dwang plaats maken voor de blanke nieuwe bewoners terwijl zij het grondgebied al eeuwenlang bewoonden.

In politiek opzicht had deze gebeurtenis, die bekend stond als ‘Bloedend Kansas’ grote gevolgen. Het was volkomen duidelijk, dat de voor- en tegenstanders van slavernij onverzoenlijker tegenover elkaar stonden dan ooit tevoren. Het meest bizar bleek dit uit het meningsverschil tussen het congreslid Preston Brooks en senator Charles Sumner, dat op 22 mei 1856 verschrikkelijk uit de hand liep. Sumner was een fanatieke abolitionist uit Massachusetts, die geen goed woord over had voor alles wat met handhaving en uitbreiding van slavernij te maken had. Eventuele invoering daarvan in Kansas vergeleek hij met de verkrachting van een maagd. Deze woorden vatte Preston Brooks uit Zuid-Carolina als uitermate beledigend op. Hij sloeg vervolgens zijn wandelstok, voorzien van een gouden knop, kapot op het hoofd van Sumner. Het Zuiden bejubelde Brooks als een held en hij kreeg als dank en aanmoediging ‘om de klus af te maken’ talloze nieuwe wandelstokken toegestuurd. De zwaar mishandelde Sumner moest zich onder doktersbehandeling stellen en kreeg na herstel op zijn beurt ook een ontvangst als een held in zijn thuisstaat.

De Kansas-Nebraska Wet was het geesteskind van de democraat Stephen A. Douglas, die daarover in een aantal speeches was aangevallen door het voormalig lid van het Congres uit Illinois, Abraham Lincoln. Dit gebeurde in september en oktober 1854. Tijdens de presidentsverkiezingen van 1860 zouden deze twee kemphanen opnieuw de degens kruisen. Douglas was lid van de hopeloos verdeelde Democratische partij. De Zuidelijke staten wilden niets van Douglas weten en kozen John C. Breckinridge als hun eigen kandidaat van wie ze zeker wisten, dat hij een fel voorstander was van de handhaving van de slavernij. Lincoln wist als tegenstander van de slavernij wel de eenheid binnen de Republikeinse gelederen te bewaren. Hij won de presidentsverkiezing door de kiesmannen van alle Noordelijke staten op één na achter zich te krijgen terwijl hij niet één kiesman in het Zuiden voor zich had weten te winnen. Lincoln, opgegroeid in de staat Kentucky, waar slavernij was toegestaan, was net als zijn ouders, een verklaard tegenstander van slavernij. Hij heeft ooit gezegd, dat ‘als slavernij niet verkeerd is, dan is niets verkeerd.’ Hij kon zich ook niet herinneren, dat hij daar ooit anders over had gedacht.¹

De Fugitive Slave Act van 1850

De Zuidelijke staten waren overtuigde voorstanders van een relatief zwakke centrale overheid met zo weinig mogelijk macht om in te grijpen in de wetgeving en bevoegdheden van de staten. Hierop maakten ze echter graag één uitzondering met de Wet op Voortvluchtige Slaven (de ‘Fugitive Slave Act’) van 1850. Volgens deze wet mocht net zo lang gejaagd worden op de naar het Noorden gevluchte slaven tot zij weer gepakt en terugbezorgd waren bij hun oorspronkelijke eigenaren. Er zijn gevallen bekend van gevangenneming van gevluchte slaven, die al meer dan 20 jaar daarvoor hun vrijheid hadden verworven.² De professionele slavenjagers deinsden er niet voor terug om iemand te kidnappen, die een donkere huidskleur had in de veronderstelling dat hij of zij wel eens een gevluchte slaaf kon zijn. Het Noorden verafschuwde en boycotte deze praktijken evenals de wet waaruit ze voortvloeiden. Onder de felste tegenstanders van de slavernij, de abolitionisten, waren er ook, die geweld niet schuwden om hun doel te bereiken. Hun leider was John Brown, die op 16 oktober 1859 met behulp van 20 volgelingen het federale wapenarsenaal in Harpers Ferry, Virginia, overviel. Het was zijn bedoeling om met de daar opgeslagen wapens een guerrillaoorlog te beginnen tegen de slavernij. Federale troepen onder bevel van kolonel Robert E. Lee en luitenant J.E.B. Stuart omsingelden het arsenaal en arresteerden John Brown en zijn handlangers. Lee en Stuart zouden na het uitbreken van de burgeroorlog een belangrijke rol spelen in het leger van de Zuidelijke Confederatie. John Brown maakte het begin van de burgeroorlog niet meer mee. De jury oordeelde hem schuldig aan moord, samenzwering en verraad. Het leven van John Brown eindigde aan de galg op 2 december 1859 in Charles Town, Virginia.³

De ondergrondse spoorweg

De meer gematigde abolitionisten zagen af van geweld, maar hielpen zo veel mogelijk gevluchte slaven om uit handen van de slavenjagers te blijven. Daarvoor hadden ze een uitgebreid netwerk ontwikkeld van vluchtroutes en hulpposten, de zogenaamde ‘ondergrondse spoorweg’. Onder die abolitionisten bevonden zich ook de Nederlandse immigranten Cornelis Kuiper en Jan Ton, die zich in de omgeving van Chicago hadden gevestigd. De in Akersloot geboren Jan Ton had zich net als Cornelis Kuiper aangesloten bij een groep ‘afgescheidenen’ uit het Noord-Hollandse Krabbendam en emigreerde met hen in 1849 naar Amerika.

Jan Ton trouwde in 1853 met Aggie van der Seyde, waarmee hij een groot gezin stichtte. Ze kregen veertien kinderen. Hij kocht in 1859 een stuk land, waarop hij een boerderij bouwde. Hierin bood Jan de gevluchte slaven een veilig onderkomen totdat ze hun vrijheid tegemoet konden reizen naar Canada via de staat Indiana. In Canada was de slavernij al in 1833 afgeschaft en daar waren ze dus pas echt vrij en veilig. Op 6 maart 1857 deed het door uit het Zuiden afkomstige rechters gedomineerde Hooggerechtshof een opmerkelijke uitspraak. Het kwam de Zuidelijke staten tegemoet in de zaak, die was aangespannen door de voormalige slaaf Dred Scott. Hij had jarenlang samen met zijn inmiddels overleden eigenaar gewoond in gebieden, waar de slavernij verboden was. Daar was hij dus vrij man, zo meende hij. De terugkeer van zijn baas naar Missouri, waar de slavernij nog wel was toegestaan, kon hem die vrijheid niet meer ontnemen. De erfgenamen van zijn voormalige eigenaar waren het daar niet mee eens en spanden een rechtszaak aan, die zich voortsleepte tot de hoogste instantie. De uitspraak van 6 maart 1857 maakte van Dred Scott weer een slaaf, want, zo redeneerde de 79-jarige opperrechter Roger B. Taney, voorzitter van het Supreme Court: ‘Scott had helemaal het recht niet om te procederen. Slaven en bevrijde nakomelingen van slaven waren geen burgers, omdat in de tijd dat de Amerikaanse Grondwet werd geschreven, de zwarten meer dan een eeuw lang werden beschouwd als inferieure wezens […] en wel inferieur in die mate, dat zij geen rechten hadden die de blanke man zou moeten respecteren. Slaven waren eigendom en slavenhouders hadden een absoluut recht om hun eigendom mee te nemen naar andere gebieden.’ Deze uitspraak van het hoogste gerechtshof, was koren op de molen voor het Zuiden, maar wekte natuurlijk de woede van de tegenstanders van slavernij. De Noordelijke en Zuidelijke staten stonden sindsdien nog onverzoenlijker tegenover elkaar dan daarvoor al het geval was.⁴

HOOFDSTUK 2.

DE EMIGRATIE NAAR AMERIKA VAN 1840 TOT 1860

In Europa heerste in 1845 de gevreesde aardappelziekte, die vooral de lagere klasse van de bevolking beroofde van haar belangrijkste voedingsbron. Duizenden Ieren, Duitsers en Scandinaviërs zochten hun heil om die reden in Amerika, maar voor de Duitsers waren er ook politieke redenen. Na de mislukte en met harde hand neergeslagen revolutie van 1848 zat er voor de revolutionairen om aan vervolging te ontkomen weinig anders op dan naar het buitenland te vluchten. Amerika was voor de meesten van hen het Beloofde Land, waar ze hun politieke idealen alsnog wilden verwezenlijken. Ook hun leiders, zoals Carl Schurz, Franz Sigel en August Willich waren hun leven in Duitsland niet meer zeker en weken uit naar Amerika. Bij het uitbreken van de burgeroorlog namen zij al vooraanstaande posities in en zouden ze volledig Duitse regimenten gaan rekruteren en aanvoeren tijdens de oorlog. In steden als Milwaukee en Cincinnati was de bevolking voor de helft Duits. Margaretha Meyer Schurz, de vrouw van Carl Schurz, vestigde in 1856 in Wisconsin de allereerste kleuterschool, welke onderwijsvorm sindsdien in Amerika ‘Kindergarten’ genoemd wordt.

In 1800 telde de Verenigde Staten zegge en schrijve vijf miljoen inwoners. Dertig jaar later waren dat er dertien miljoen en nog eens dertig jaar later, in 1860 was het aantal inwoners dankzij massale emigratie uit Europa opgelopen tot ruim 31 miljoen. In 1860 telde Amerika ruim 1,2 miljoen emigranten uit Duitsland. Zij vestigden zich vooral in de staten Ohio, Illinois, Missouri, Pennsylvania en Wisconsin, waar zij veelal Duitstalige gemeenschappen vormden, waarin de Duitse cultuur en tradities mede dankzij de talloze Duitstalige bladen en kranten nog decennialang domineerden. Alleen al in St. Louis verschenen in 1860 zeven Duitstalige kranten.

Alleen het aantal Ierse immigranten overtrof het aantal Duitsers. In totaal waren er zo’n twee miljoen Ieren, die de armoe en ellende in Ierland waar de hongersnood 750.000 levens had geëist, ontvluchtten en in Amerika een nieuwe toekomst zochten. Dat viel hen overigens niet mee, omdat de autochtone protestante Amerikanen hen vooral vanwege hun katholieke geloof met de nek aankeken.

De emigratie vanuit Nederland

Ook in Nederland was het voor haar bevolking in de eerste helft van de negentiende eeuw allesbehalve rozengeur en maneschijn. De Franse bezetting door Napoleon had Nederland er niet rijker op gemaakt en Koning Willem I kon niet verkroppen, dat België zich in 1830 afscheidde van het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan hij dankzij het Congres van Wenen na de val van Napoleon het gekroonde staatshoofd was. Het duurde maar liefst negen jaar voordat hij noodgedwongen tot erkenning van België overging. Deze strijd kwam de Nederlandse economie niet ten goede.

In Nederland kwam daar nog een belangrijke factor bij, namelijk de door dominee Hendrik de Cock in 1834 geïnitieerde afscheiding van de Nederlandse Hervormde Kerk.

Een aantal theologiestudenten in Leiden, w.o. Brummelkamp, Scholte en Van Raalte, sloten zich hierbij aan en veroorzaakte de nodige onrust in de gezapige Hervormde Kerk door hun ideeën over de strikte scheiding van kerk en staat en de wens om terug te keren tot de beginselen van de Dordtse Synode van 1619. Brummelkamp en Scholte studeerden nog net op tijd af om tot het ambt van predikant te worden toegelaten, maar de iets jongere Van Raalte werd de toelating tot het ambt geweigerd, omdat hij zich niet op voorhand kon binden aan de regels van het kerkelijk bestuur. Dat belette hem overigens niet om voor degenen die zich hadden aangesloten bij de afgescheidenen diensten te houden. Dit tot ergernis van de dominee van de Hervormde Kerk in Mastenbroek, die het aantal gelovigen in zijn kerk met lede ogen achteruit zag gaan. Hij tekende op 1 juni 1836 het volgende schriftelijk protest aan bij de burgemeester:

‘Eene zekere Van Raalte, zich noemende predikant voor Genemuiden en Mastenbroek, die zich aan het hoofd geplaatst heeft van eene dweepzieke menigte en voornamelijk en vooral des Zondags in deze gemeente godsdienstoefeningen houdt […] voor eene schare menschen, die eenige honderden tegelijk bedragen, waardoor de grootste wanorde in deze gemeente wordt aangerigt en waarvan de gevolgen in het godsdienstige en burgerlijke leven allernoodlottigst moeten zijn.’⁵

Zonder officiële erkenning leidde die afscheiding tot moeilijkheden. Met toepassing van een nog geldende wet uit de tijd van Napoleon (art. 294 Wetboek van Strafrecht) waren samenkomsten van meer dan 20 personen zonder voorafgaande toestemming verboden. Zonder die toestemming belandde menige voorganger van de afgescheidenen in de gevangenis, zoals bijvoorbeeld dominee Albertus van Raalte, die later ook actief was in Arnhem. Hij was bevriend met Anthony Brummelkamp, onder wiens leiding afgescheiden gemeentes ontstonden in de Achterhoek, vooral in Winterswijk, Varsseveld en Aalten. Dominee Hendrik Pieter Scholte speelde ook een belangrijke rol in de afscheidingsbeweging en besloot samen met zijn volgelingen naar Amerika te emigreren. Dat wil zeggen: hij reisde per dure stoomboot in 9 dagen naar het Beloofde Land, terwijl zijn 850 minderbedeelde volgelingen de overtocht moesten maken met een zeilschip, dat geen enkel comfort bood en er maar liefst 60 dagen over deed. Scholten kocht namens de gemeenschap (of associatie), maar wel op zijn eigen naam (!) grond in Iowa, waar hij de Nederlandse kolonie Pella stichtte. Hij volgde hiermee het voorbeeld van dominee Van Raalte, die vanuit Rotterdam al op 24 september 1846 samen met zijn vrouw en kinderen alsmede zo’n honderd volgelingen naar de Verenigde Staten vertrok met het zeilschip de Southerner. Daar vestigde hij zich in de staat Michigan en stichtte er de nederzetting Holland.

In de ogen van hun Zeeuwse collega dominee Cornelis van der Meulen ging Nederland ten gronde aan zedelijk verval en religieuze verdeeldheid en hij sprak dan ook de verwachting uit, dat God Nederland zou straffen. Ook voor hem dus alle reden om met zijn Zeeuwse volgelingen te vertrekken in het kielzog van Van Raalte en Scholte. In 1847 vertrokken er in totaal meer dan vijfduizend Nederlanders naar het nieuwe Kanaän, het beloofde land Amerika. De meeste landverhuizers waren afkomstig van het platteland en vooral uit de provincies Gelderland, Zeeland, Friesland en Zuid-Holland. Daarnaast wisten ook twee pastoors uit het oostelijk deel van Noord-Brabant veel van hun ‘beminde gelovigen’ ervan te overtuigen dat Amerika veel meer vrijheid en voorspoed te bieden had dan Nederland.

Michigan behoorde in die tijd samen met de staten Iowa, Wisconsin, Illinois en Indiana tot het westen van de toenmalige Verenigde Staten, omdat de gebieden, die nog westelijker lagen nog geen staten waren, maar buitengewesten met de status van territorium. Het onontgonnen gebied waar Van Raalte nederzetting Holland stichtte was bedekt met uitgestrekte bossen. Het vergde enorme inspanningen van de kolonisten om het bosgebied te veranderen in vruchtbare akkers, waarmee ze in hun onderhoud konden voorzien. Vooral in het prille begin kampte men met veel problemen. Zo bleken bijvoorbeeld de uit Nederland meegenomen bijlen niet of nauwelijks geschikt om de gigantische woudreuzen te vellen. Natuurlijk kwam het hout goed van pas om huizen en boerderijen te bouwen, maar het bleef een zwaar en riskant karwei. Ongelukken met bijlen of vallende bomen kostten sommigen zelfs het leven. Van de daar toen nog woonachtige indianen leerde men een veel betere methode om een boom te rooien. Besmettelijke ziektes vormden de grootste bedreiging voor de kolonisten na de eerste strenge winter. De medische kennis stond in de eerste helft van de negentiende eeuw nog in de kinderschoenen en men had nog geen benul van de werkelijke oorzaken van infectieziekten. Koorts, malaria en dysenterie kwamen algemeen en op grote schaal voor zonder dat men daar ook maar iets tegen kon doen. Door gebrek aan medische kennis, goede voeding en huisvesting grepen de ziektes in hoog tempo om zich heen en waren er in het seizoen 1847 – 1848 veel dodelijke slachtoffers te betreuren. Het grote aantal kinderen, dat ouderloos was geworden maakte zelfs de bouw van een weeshuis noodzakelijk.

De pioniers in Holland en omgeving in de staat Michigan wisten onder de bezielende leiding van dominee Albertus van Raalte uiteindelijk alle moeilijkheden en tegenslagen te overwinnen en slaagden erin om binnen enkele decennia van hun kolonie een welvarend gebied te maken.

Eén van de volgelingen van Van Raalte was dominee Seine Bolks uit Hellendoorn, die ook in 1847 de oversteek naar Amerika waagde samen met 158 leden van zijn gemeente. Zij stichtten niet ver van Holland een eigen nederzetting met de naam Overisel.

De meeste emigranten slaagden er niet alleen in om moeilijkheden en tegenslagen te overwinnen en zich te handhaven, maar ook om een beter bestaan op te bouwen, dan men in Nederland voor mogelijk had gehouden. Van dit succes deed men uitvoerig verslag in de talloze brieven aan het thuisfront in Nederland. Daar was het enthousiasme om het goede voorbeeld te volgen voor menigeen reden om ook de biezen te pakken. Zo schrijft de Fries Sjoerd Aukes Sipma uit Bornwird in 1848:

‘Het is jammer dat hier niet meer volk is. Och! Wat denk ik vaak aan de armen in Vriesland, als wij zitten te eten. Spek of vleesch eten wij driemaal ’s daags, dat is Amerikaans gebruik.’

Tussen 1840 en 1860 vestigden zich zo’n 20.000 Nederlanders in de staten Michigan (de huidige stad Holland e.o.), Iowa (Pella), Wisconsin en de staat New York (Clymer) en vormden daar hun eigen hechte gemeenschappen. De meeste immigranten spraken nog geen Engels en de voertaal bleef in die plaatsen nog decennialang Nederlands.

De overtocht naar Amerika

Emigreren naar Amerika betekende, dat men per schip eerst de Noordzee en vervolgens de Atlantische Oceaan moest oversteken. Duizenden schepen voeren tussen 1840 en 1860 af en aan van Europa naar Amerika met nieuwe emigranten. Deze reizen waren verre van comfortabel. Eén van de meest memorabele overtochten tussen Nederland en Amerika vond plaats in 1853 van 86 Friese landverhuizers onder leiding van de 28-jarige graanhandelaar Oepke Bonnema uit Kimswerd.

De bootreis begon op 26 februari 1853 in Harlingen, waar de landverhuizers zich hadden ingescheept op het stoomschip Norwich City, dat koers zette naar Lowestoft in Engeland. Het was hartje winter en eenmaal op de Zuiderzee belandde het schip in een zware sneeuwstorm, die de kapitein noopte om voor anker te gaan met de haven van Harlingen nog net in zicht. De passagiers hadden benedendeks geen enkel comfort, maar beschikten alleen over wat stro waar de vrouwen en kinderen op konden gaan zitten of liggen. Na voortzetting van de reis raakte het schip op de Noordzee opnieuw in een zware storm verzeild, maar op 27 februari kwam men toch behouden aan in de haven van Lowestoft. Het gezelschap reisde de volgende dag verder met de trein naar Liverpool. Eenmaal bekomen van de ontberingen van de zeereis genoten ze nu volop van de eerste treinreis van hun leven en keken hun ogen uit naar het heuvelachtige landschap, dat totaal anders was dan het vlakke Friese land. Toen ze in Liverpool aankwamen bleek, dat de boot waarmee ze naar Amerika zouden varen al was vertrokken. Er zat niets anders op dan twee weken te wachten alvorens aan boord te gaan van het schip William and Mary. Foeke Bouma en zijn vrouw hadden hun buik nog zo vol van de woelige baren van de Noordzee, dat ze besloten met hun gezin terug te keren naar Friesland.

Op 24 maart vertrok de William and Mary met aan boord 208 passagiers, waaronder de 84 landverhuizers, afkomstig uit het noordwesten van Friesland. De overige passagiers kwamen uit Engeland, Ierland en Duitsland. Hoewel de William and Mary een nieuw zeilschip was, verliep de reis niet erg voorspoedig. Het eten aan boord was ronduit slecht en veel passagiers werden zeeziek. Een zuidwesterstorm zorgde voor veel vertraging. Tijdens zo’n storm sloot de bemanning de luiken tussen het dek en het ruim, waarin de passagiers verbleven om te slapen en te eten, hermetisch. De lucht was er nauwelijks te harden. Voor het gezin van Jacob Kooistra verliep de reis wel heel erg dramatisch. De driejarige Baukje en haar broertje Marinus van nog maar twee jaar oud werden ziek en overleden op zee. Pas op 3 mei kwam er land in zicht en was de wind zo gunstig, dat de Bahama’s spoedig gepasseerd zouden zijn en het beloofde land Amerika spoedig binnen bereik zou zijn. Niets bleek echter minder waar toen het schip, kort voor de kust zeilend, bij diezelfde Bahama’s ’s avonds om 20.30 uur met een geweldige klap op de klippen liep en lek sloeg. Masten knapten af als luciferhoutjes. De mensen aan boord dachten dat hun laatste uur geslagen had. Eén van hen was de 27-jarige Hendrik Jans Kas, die in een brief aan zijn ouders schreef: ‘Allen waren zeer verschrikt van zulken slag tegen de rots aan, en wij zaten allen in de nood des doods. Niets zag men voor onze ogen dan de dood. Want als er geen uitkomst komt dan moeten wij allen ons graf in de golven vinden.’ De kapitein koos voor zijn eigen hachje, sprong in een reddingssloep, en liet de passagiers aan hun lot over. Hendrik Kas schrijft hierover: ‘den 4 Mei des morgens om 5 uur gaat de kapitein met 8 matrozen in de sloep en steekt de zee in, en neemt zijn hoed in de hand en zegt: Vrienden het gaat u allen goed!’ De andere bemanningsleden zaten in de tweede sloep samen met enkele passagiers, waaronder drie Friezen en een Iers meisje.⁶ Zij gilde het uit toen ze zag dat haar vader nog aan boord van de bark William and Mary was en in zee sprong om zich bij haar te voegen. Hij wist de volle sloep zwemmend te bereiken, maar toen hij zich daaraan vastklampte hakte een bemanningslid zijn vingers met een bijl genadeloos af. De man verdween in de golven samen met zijn dochter, die gillend en schreeuwend uit de reddingsboot was gegooid.⁷ Een vrachtschip, dat naar New York voer pikte de reddingsboot met aan boord kapitein Stinson op. Daar aangekomen, verklaarde hij doodleuk, dat de bark was gezonken met nog 170 passagiers aan boord. De New York Herald van 17 mei 1853 meldde op blz. 6: ‘Awful disaster at sea’ en ‘Great Loss of Life’. Zijn versie haalde weliswaar de krant, maar bleek gelukkig niet waar te zijn. De aan boord van de William and Mary achtergebleven mannen stonden beurtelings benedendeks tot hun middel in het water om te pompen. Ze slaagden erin het schip nog twee dagen drijvend te houden. De inheemse bevolking van de nabijgelegen eilanden haalden de passagiers net op tijd van boord. Voor Jacob Kooistra kwam die hulp echter te laat. Hij liep een longontsteking op, waaraan hij bezweek en vond zijn graf in Nassau.⁸ Zijn vrouw Antje bleef achter met haar drie nog overgebleven kinderen: Sake (12), Tiete (11) en Symon (5) en bereikte via New Orleans en een bootreis over de Mississippi met het gezelschap van Oepke Bonnema op 1 juli 1853 de eindbestemming in La Crosse County, Wisconsin. De hier gestichte nederzetting Frisia doopte men later om tot New Amsterdam. Sake Kooistra was een van de vier jongens aan boord van de William and Mary, die 9 jaar later in dienst zouden gaan van het leger van de Unie in de strijd tegen het rebellerende Zuiden. Die andere jongens waren Hanne Westerhuis (11) uit Barradeel en de broers Dirk (9) en Lieuwe Jans (16) Steenstra uit Franekeradeel.

De meeste immigranten uit Nederland kwamen aan in New York, Boston of Baltimore en hadden dan nog een flinke reis voor de boeg met als einddoel Michigan, Iowa of Wisconsin. Dat gold ook voor de grote groep landverhuizers uit de Achterhoek, die in augustus 1847 van Rotterdam naar New York reisden en van daar via Albany en Buffalo naar Wisconsin wilden gaan. In Buffalo gingen ze aan boord van het stoomschip Phoenix, dat op 11 november koers zette naar Sheboygan in Wisconsin. Negen dagen later meerde het schip aan in het plaatsje Manitowoc, 38 km ten noorden van Sheboygan aan de kust van Lake Michigan. Daar sloeg men hout in als brandstof voor de ketel. Door het slechte weer besloot de kapitein, die door een blessure aan zijn knie genoodzaakt was in zijn hut te blijven, om nog een uur of acht in de haven te blijven liggen in afwachting van een weersverbetering. ’s Nachts om twee uur lichtte het schip het anker en voer het richting Sheboygan, wat voor de meeste van de 150 Nederlandse passagiers de eindbestemming was. Slechts 25 van hen zouden dat doel bereiken, want onderweg brak er brand uit, die te laat werd ontdekt om nog te blussen. Het schip was reddeloos verloren en dat gold ook voor de meeste passagiers en bemanningsleden, die omkwamen in de vlammen of in de ijskoude golven, waarin zij sprongen om het vege lijf te redden. Slechts twee reddingsboten konden worden ingezet, waarin 25 Nederlanders en 8 bemanningsleden met veel moeite een plaatsje wisten te bemachtigen. Hieronder bevond zich tegen zijn zin ook de protesterende kapitein, die ondanks zijn handicap aan boord wilde blijven.⁹

HOOFDSTUK 3.

HET UITBREKEN VAN DE BURGEROORLOG IN 1861

De afscheiding van de Zuidelijke staten

Vanaf 9 januari 1861 maakte Kansas deel uit van de Unie als ‘vrije staat’, dus als een staat waarin slavernij niet was toegestaan. Vijf weken later vond de inauguratie van president Lincoln plaats. Tegen die tijd hadden zich al zeven Zuidelijke staten afgescheiden van de Unie en vormden ze samen de Geconfedereerde Staten van Amerika. Zuid-Carolina beet op 20 december 1860 de spits af met de vaststelling van de volgende Ordonnantie van Afscheiding:

‘Wij, het volk van de Staat van Zuid-Carolina, in vergadering bijeen, verklaren en verordonneren, dat de ordonnantie door ons in vergadering bijeen is aangenomen op de drieëntwintigste dag van Mei, in het jaar onzes Heren een duizend zeven honderd en achtentachtig, waarbij de Grondwet van de Verenigde Staten van Amerika was geratificeerd, alsmede de door alle besluiten en delen van besluiten van de Verenigde Vergadering van deze Staat geratificeerde amendementen van de voornoemde Grondwet, zijn hierbij vervallen; en dat de thans bestaande unie tussen Zuid-Carolina en andere staten, onder de naam van de “Verenigde Staten van Amerika” hierbij is ontbonden.

Aldus besloten in Charleston de twintigste dag van December, in het jaar onzes Heren een duizend acht honderd en zestig.’¹⁰

In januari volgden Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana en Texas het voorbeeld van Zuid-Carolina. In Tallahassee, Florida, stemden op 10 januari 1861 62 afgevaardigden voor de afscheiding en 7 tegen.

William Tecumseh Sherman zou uitgroeien tot een van de belangrijkste generaals in het leger van de Noordelijke Unie, maar in 1860 was hij nog directeur van een onderwijsinstituut in Louisiana waaronder ook een militaire academie ressorteerde. Dit instituut zou later de staatsuniversiteit van Louisiana worden. Sherman was niet zoals zijn broer, die lid was van het Congres, een fervent tegenstander van slavernij. Hij stond zelfs sympathiek tegenover de verdediging hiervan door het Zuiden. Hij was echter geen voorstander van een opsplitsing van de Unie. Toen hij vernam dat Zuid-Carolina zich daarvan had afgescheiden zei hij tegen zijn vriend David Boyd, die de afscheiding juist van harte toejuichte: ‘Jullie mensen van het Zuiden hebben geen idee waar jullie mee bezig zijn. Dit land zal gedrenkt worden in bloed en alleen God weet hoe het zal eindigen. Het is allemaal domheid, gekheid, een misdaad tegen de beschaving! Jullie mensen praten zo makkelijk over oorlog, maar hebben geen idee waar jullie het over hebben. Oorlog is een verschrikkelijk iets! Jullie vergissen je ook in het volk van het Noorden. Het is een vredelievend volk, maar ook een ernstig volk en ze zullen ook vechten. Zij zullen niet toestaan dat dit land wordt vernietigd zonder een uiterste poging te doen om dat te voorkomen […] En bovendien, waar zijn jullie mannen en middelen om een oorlog tegen hen te voeren? Het Noorden kan een stoommachine maken, een locomotief of een treinwagon; jullie zijn nauwelijks in staat om een lap stof van een meter te produceren of een paar schoenen. Jullie storten je in een oorlog met een van de machtigste, technisch geavanceerde, en vastbesloten volken op aarde - vlak voor jullie deur. Jullie zijn bestemd om te falen. Jullie zijn alleen vastberaden en geestelijk voorbereid op oorlog. In alle andere opzichten zijn jullie totaal onvoorbereid om te beginnen aan een strijd voor een slechte zaak. Eerst zullen jullie voortgang boeken, maar als jullie middelen uitgeput raken en jullie afgesneden zijn van markten in Europa, zoals dat het geval zal zijn, zal jullie zaak beginnen te verbleken. Als jullie mensen er even bij willen stil staan en nadenken, dan moeten ze inzien dat jullie uiteindelijk zullen falen.’¹¹

Zijn smeekbede vond geen gehoor, maar voorspelde naar later zou blijken wel precies wat er zou gaan gebeuren. Toen meer Zuidelijke staten zich in januari 1861 aansloten bij de Confederatie nam hij ontslag en keerde terug naar het Noorden. Tegenover de gouverneur van Louisiana verklaarde hij in een brief dat niets ter wereld hem ertoe zou kunnen bewegen om jegens de Verenigde Staten iets vijandigs te doen of zelfs maar te denken. Als generaal in het leger van de Unie zou hij bar weinig laten blijken van zijn vroegere sympathieën voor het Zuiden. Met de tactiek van de verschroeide aarde zou hij willens en wetens verwoestende schade toebrengen aan infrastructuur, gebouwen en alles wat van enige waarde voor het Zuiden zou kunnen zijn.

De grensstaten Missouri, Kentucky en Maryland, waarin slavernij nog was toegestaan, kozen uiteindelijk toch voor de Unie. Veel inwoners van die staten sympathiseerden met het Zuiden en menigeen sloot zich zelfs aan bij het leger van de Confederatie. De scheiding tussen voor- en tegenstanders van de secessie liep soms dwars door families heen, zoals binnen de familie Crittenden in Kentucky. Thomas Crittenden vocht als brigadegeneraal voor het behoud van de Unie, terwijl zijn broer George zeer tegen zijn vaders wil koos voor het leger van de Confederatie, waarin hij de rang van generaal-majoor bereikte. Hun vader was senator John J. Crittenden, die een uitgesproken tegenstander was van de afscheiding. Hij deed nog een ultieme poging om die te voorkomen door in het Congres een nieuw compromis voor te stellen, waarbij de lijn van het Missouri Compromis zou worden doorgetrokken tot de oostgrens van Californië. In alle staten ten noorden van die lijn zou slavernij verboden zijn en ten zuiden ervan toegestaan en zelfs in de Grondwet worden verankerd.¹² De tegenstellingen binnen het congres waren toen echter al van dien aard, dat dit voorstel kansloos was. De schoonfamilie van President Lincoln telde felle supporters van de Confederatie. Zijn vrouw, Mary Todd, had een broer en drie halfbroers, die allen vochten in het leger van de Confederatie. Haar broer George was legerarts en haar twee halfbroers, Alexander en Samuel Todd, betaalden de allerhoogste prijs voor het voortbestaan van de Confederatie. Zij sneuvelden respectievelijk bij de Slag van Baton Rouge en die van Shiloh. Ze was ook niet meer welkom bij haar halfzusters Martha White, Elodie Dawson en Emilie Helm, die haar man in de oorlog verloor. Zij waren fervente voorstanders van de afscheiding.¹³ Na de verkiezing van Abraham Lincoln tot president van de Verenigde Staten van Amerika meldde het dagblad The Charleston Mercury: ‘De thee is overboord gegooid, de revolutie van 1860 is begonnen.’ Hiermee refererend aan de ‘Boston Tea Party’, die in 1773 het begin inluidde van de Amerikaanse Revolutie tegen de toenmalige koloniale macht Engeland.

De beschieting van Fort Sumter

Voor Lincoln was de bestaande praktijk van de slavernij in de Zuidelijke staten nog geen reden om oorlog te voeren, maar de opsplitsing van de Verenigde Staten in twee afzonderlijke landen was in strijd met alles waar hij als president voor stond en in zijn ogen ook met zijn presidentiële eed van onvoorwaardelijke trouw aan de Grondwet. Toch was het niet Lincoln, die de lont in het kruitvat stak, maar Jefferson Davis, de president van de Confederatie. Hij gaf brigadegeneraal Beauregard bevel om het Fort Sumter in de baai van de in Zuid-Carolina gelegen stad Charleston in te nemen. In dat fort bevond zich een detachement van het leger van de Unie onder leiding van de artillerieofficier Majoor Robert Anderson. Anderson was afkomstig uit Kentucky en was de Unie trouw gebleven. In de tijd dat hij verbonden was aan de militaire academie Westpoint had hij nog lesgegeven aan Beauregard. De twee kenden elkaar dus goed. Anderson was echter niet bereid om het fort zonder slag of stoot prijs te geven, zoals Beauregard van hem eiste. Op 12 april 1861 gaf Beauregard het bevel om het vuur op Fort Sumter te openen. Twee dagen lang bestookten zijn kanonnen het fort. De geplande bevoorrading van het fort was hierdoor onmogelijk en Anderson zag in, dat hij de strijd onmogelijk kon winnen. Op 14 april gooide hij de handdoek in de ring en gaf hij zich gewonnen. Wonder boven wonder vielen er tijdens die beschieting geen slachtoffers met uitzondering van een muilezel. Anderson kreeg toestemming om het fort met zijn manschappen te verlaten en zich aan boord te begeven van een schip dat hem en zijn detachement veilig naar New York zou brengen. Daar ontvingen ze hem als een held. Voor Lincoln was dit voldoende reden om ook de wapens op te nemen en daarvoor 75.000 vrijwilligers op te roepen voor het leger van de Unie voor de tijd van drie maanden. Dat zou volgens de algemene verwachting in het Noorden ruim voldoende moeten zijn om de Confederatie een lesje te leren en haar van haar rampzalige dwaling terug te laten keren. Voor de Zuidelijke staten Virginia, North Carolina, Tennessee en Arkansas was deze oproep daarentegen juist het laatste duwtje dat ze nodig hadden om zich ook bij de Confederatie aan te sluiten. Voor het westelijk deel van Virginia was dit aanleiding om zich op zijn beurt weer af te scheiden van deze staat en als West-Virginia deel te blijven uitmaken van de Unie.

De Eerste Slag bij Bull Run

De oproep van president Lincoln verscheen op 15 april 1861 en de aanmeldingen stroomden onmiddellijk binnen. De eerste veldslag van de Unie tegen de Zuidelijke rebellen vond plaats op 21 juli 1861 bij het in de nabijheid van Manassas stromende riviertje Bull Run. De Confederatie noemde dit de Slag bij Manassas. Een jaar later vond hier nogmaals een confrontatie tussen de legereenheden van Noord en Zuid plaats, die heel toepasselijk de naam kreeg van Second Manassas of Second Bull Run.

Het optimisme aan de kant van het Noorden was vooral gebaseerd op de overtuiging van de politieke kopstukken in Washington D.C., dat hun leger in alle opzichten superieur zou zijn ten opzichte van het leger van de Confederatie. Zij hadden bovendien haast en zetten de net benoemde commandant van het leger van Noordoost-Virginia, generaal Irvin McDowell, flink onder druk om dat vervelende rebelse varkentje uit het Zuiden snel en radicaal te wassen. McDowell was er echter niet van overtuigd, dat de beoogde afstraffing van de Zuidelijke rebellen zo makkelijk zou verlopen. Hij beschikte weliswaar over een numerieke meerderheid ten opzichte van het Zuiden, maar zijn troepen waren nog zo groen als gras en hadden op een enkeling na geen enkele gevechtservaring. President Lincoln wees hem er fijntjes op, dat zijn soldaten weliswaar groentjes waren, maar dat hetzelfde gold voor de soldaten van het Zuiden.¹⁴ Het optimisme van de politieke elite van Washington, die in hun rijtuigjes het leger richting Manassas was gevolgd om de veldslag van nabij gade te slaan alsof het een sportwedstrijd betrof, werd wreed gelogenstraft. De Zuidelijke generaals Beauregard, Johnston en Jackson waren goed geïnformeerd over de plannen van McDowell dankzij de spionne Rose O’Neal Greenhow, beter bekend als ‘Wild Rose’. Deze charmante weduwe was een vurig aanhangster van de zaak van het Zuiden. Zij gooide al haar charmes in de strijd en slaagde erin om bij de juiste personen de informatie te ontfutselen, die de Zuidelijke legeraanvoerder generaal Beauregard goed kon gebruiken.¹⁵ De rebellen, zoals het Noorden de Zuidelijken noemden, kwamen mede dankzij die cruciale informatie bij Manassas als glorieuze overwinnaars uit de strijd. Samen met de chic uit Washington sloeg het grootste deel van het Noordelijk leger in paniek op de vlucht. De eerste slag was verloren, maar daarmee natuurlijk nog niet de oorlog. Lincoln telde zijn knopen en besefte, dat zijn hoop op een snelle en vernietigende overwinning op het Zuiden ‘wishful thinking’ was geweest. De meeste, maar niet alle nauwelijks getrainde soldaten gingen er al bij de eerste kogels die om hun oren floten als een haas vandoor en geen enkel bevel van een meerdere kon hen nog tegenhouden. Dat gold niet voor de soldaten van het 1ste Regiment Infanterie van Rhode Island, waarvan de in Stavoren geboren Reinder Jilderts ook deel uitmaakte.¹⁶

James H. Burbank, (v/h Reinder Jilderts), een Friese Held

Reinder Jilderts, die in Amerika zijn naam had veranderd in James Burbank stond de dag na de eerste oproep van president Lincoln al op de stoep van het recruteringsbureau van Providence, Rhode Island. Binnen enkele dagen was de vorming van het 1ste Regiment Infanterie van Rhode Island rond. De 23-jarige James was als gewoon soldaat ingelijfd in de G-Compagnie van dit regiment.