Afbeeldingen omslag

Boven: Het fregat Boreas op de rede van Elmina. Het schip werd in 1781 door Engelse kapers buitgemaakt. Aquarel van F. Jägerschjöld, circa 1780. Collectie Het Scheepvaartmuseum Amsterdam.

Onder: Gezicht op de haven van Paramaribo.

Omslagontwerp

Erwin Bomans BNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Karel Meijer, KM Grafisch Werk, Utrecht

© 2017 Frank Dragtenstein, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492523

e-ISBN 9789462495333

NUR 680

INHOUD

Voorwoord

Inleiding

C.M. Kan 1874

De opbouw van deze studie

DEEL I

1. Europeanen aan de Afrikaanse Westkust

Strooptochten en mensenroof

Kaart Afrika

De rechtvaardiging en de legitimering

De contouren van de ‘handel’

De concretisering van het bezit in West-Afrika

Van onderhandeling tot fort

De voornaamste slavenhandelaren in West-Afrika

Een vertekend geschiedbeeld van de handel

Het verzet van de Afrikanen

2. De machtsverschuivingen aan de Goudkust

De machtige Nederlanden

De overwinning op de Portugezen

Waarin verschilden zij van de Portugezen?

De strijd tegen de Commani

Elmina onder de Nederlanders

DEEL II

3. Het slavenschip Coninck Salomon naar Paramaribo

De aankopen vanaf de Coninck Salomon

Aan de Afrikaanse westkust

De oversteek

De poging tot opstand

Slotbeschouwing

Bijlagen

Noten

Bronnen en literatuur

VOORWOORD

Drie jaar lang lag het bewerkte manuscript over het journaal van de slavenhaler Jan Wils op de boekenplank, en wel omdat er inmiddels een groot aantal boeken is uitgegeven, boeken die het verhaal beschrijven van de overtocht van tot slaaf gemaakte Afrikanen naar het Caribische gebied en de America’s. Na gesprekken met enkele lezers is besloten toch over te gaan tot publicatie van dit werk. Allereerst omdat de meeste boeken over de overtocht van de slavenschepen zich afspelen vanaf rond 1730 tot in de negentiende eeuw in tegenstelling tot dit verhaal dat de gebeurtenissen beschrijft in 1686 wanneer Suriname nog maar net 20 jaar een Nederlandse kolonie is en de eerste generatie Afrikanen de gedwongen overtocht gemaakt hebben. In de tweede plaats omdat dit logboek van Jan Wils over een specifieke levering van Afrikanen uit de Goudkust (Ghana) aan Suriname gaat in het jaar dat de oorlog van de Inheemsen (Indianen) net is beëindigd na zes jaar strijd te hebben gevoerd met de Nederlanders in een vergeefse poging hen uit hun gebied te verdrijven. Deze oorlog leidde tot veel ontsnappingen van tot slaaf gemaakten naar de diepe binnenlanden van Suriname waardoor de vraag van plantagehouders naar Afrikanen sterk toenam.

Behalve het scheepsjournaal van Jan Wils worden ook de betrekkingen tussen de Afrikanen en de Europeanen aan de Afrikaanse westkust in de zeventiende eeuw nader onder de loep genomen, na opmerkingen van de lezers.

De inhoudelijke commentaren en aanwijzingen van collega-historici Susan Legêne, Hans Ramsoedh en Amy Abdou zijn van onschatbare waarde geweest. Veel dank ben ik ook verschuldigd aan Annette Bovy die niet alleen redactioneel maar ook als gesprekspartner van grote betekenis is geweest, evenals Humphrey Bouwe, Henna Simson en Harrold Dragtenstein.

INLEIDING

‘Zij moge in den beginnen van de geestkracht en de bedrijvigheid onzer vaderen spreken, later getuigt zij van meer dan gewone wreedheid, meer dan gewone bekrompenheid, betreurenswaardige verwaarlozing, zowel onzer eigen belangen als die der bevolking, grote zedeloosheid, onverschilligheid en egoïsme. Laten wij de geschiedrollen, welke van de kust van Guinea verhalen, ongeopend verbranden en ze nimmer voor den dag halen, om daaruit stof te putten tot verhoovaardiging of leering.’¹

C.M. Kan 1874

Cornelius Kan was medeoprichter van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap en hoogleraar in Leiden met een grote voorliefde voor etnografie. Hij schreef wat velen dachten over de Nederlandse slavernij en koloniaal verleden. Gelukkig is het advies van Cornelius Kan – ‘ongeopend verbranden en ze nimmer voor den dag halen’ – niet opgevolgd; de geschiedrollen zijn niet verbrand en merendeels bewaard gebleven. Wel is het heel lang verzwegen.

Zijn uitgesproken mening over het slavernij- en koloniaalverleden in Afrika zijn van grote betekenis. Regelmatig is die weersproken door wetenschappers uit de twintigste – en eenentwintigste eeuw, die dit negatief verleden bagatelliseerden of verzwegen. Zij hebben gepoogd aan te tonen dat de genoemde perioden in de geschiedenis voor Afrika en de Afrikanen niet zeer schadelijk waren, in sommige opzichten positief zelfs. Tevens wekken ze de suggestie dat ook de Afrikanen hadden gekozen voor die verhouding waarin meer of minder overdracht van macht en mensenhandel.

Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw is er veel gepubliceerd over de slavenhandel; inmiddels is het een van de meest bestudeerde thema’s uit de slavernijgeschiedenis. De verfilming van de geschiedenis van het slavenschip ‘La Amistad’ in 1997 door Steven Spielberg zorgde voor veel publieke aandacht voor de overtocht van tot slaaf-gemaakte Afrikanen naar de America’s. De film was van grote betekenis voor de beeldvorming van de trans-Atlantische slavenhandel, zeer overtuigend in beeld gebracht door Spielberg.

In 1839 was La Amistad, een Spaans slavenschip, op weg naar Cuba, toen Afrikanen bestemd voor de slavernij in opstand kwamen en het schip veroverden. De slaven zetten vol overtuiging en goede moed koers richting Afrika maar ze kwamen niet ver. Een Amerikaans marineschip onderschepte het schip en de Afrikanen werden in de Verenigde Staten gevangen gezet. De juridische processen duurden ongeveer drie jaar waarna de Afrikanen hun vrijheid terugkregen. Door dit verhaal kreeg het grote publiek aan het eind van de twintigste eeuw en begin van de eenentwintigste eeuw enig idee over het leed en ontberingen van Afrikanen op een slavenschip tijdens de overtocht.

Ook Nederland wordt vanaf het einde van de twintigste eeuw veel aandacht besteed aan het Nederlandse aandeel in de slavenhandel. Veel feiten en vooral cijfers zijn in kaart gebracht en gepubliceerd waardoor meer bekend is geworden over de Nederlandse handelsondernemingen, hun slavenschepen en hun menselijke koopwaar.² Toch blijft het alleszins de moeite waard het verhaal van een slavenhaler, verwoord in een logboek van eind zeventiende eeuw, te vertellen en zo de geschiedenis toegankelijk te maken voor een groter publiek, dat is het doel van dit boek. Dit kan niet zonder het traject van de trans-Atlantische slavenhandel met andere accenten onder de aandacht te brengen en dan vooral het begintraject toen de eerste contacten tussen de Afrikanen en de Europeanen tot stand kwamen en de laatsten zich gingen vestigen in Afrika. Hier werd de basis gelegd voor de verhouding tussen de Afrikanen en de Europeanen in de eeuwen die zouden volgen, dat wil zeggen in de periode van de slavenhandel, de slavernij en de koloniale periode.

De opbouw van deze studie

In deel 1 wordt eerst ingegaan op de vroege betrekkingen (1400-1700) tussen Europeanen en Afrikanen in West Afrika en de Afrikaanse reactie hierop. Het is een aspect dat in de bestaande literatuur tot nu toe onvoldoende is belicht. Deze betrekkingen hadden het karakter van roof- en plundertochten in de zestiende eeuw gevolgd door de trans-Atlantische slavenhandel. In het tweede hoofdstuk wordt specifiek aandacht besteed aan de Nederlandse aanwezigheid op de Afrikaanse westkust en met name toegespitst op de vragen hoe de Nederlanders zich hier een belangrijke positie wist te verwerven en vooral in hoeverre zij in hun benadering van Afrikanen verschilden van de Portugezen en andere Europese naties.

In het tweede deel van deze studie wordt aan de hand van het logboek van Jan Wils, een Nederlandse slavenhaler uit de zeventiende eeuw, een beeld geschetst van het transport van de tot slaaf gemaakten van het fort Elmina (Goudkust/Ghana) naar Suriname. Aspecten die in dit deel aan de orde komen betreffen de tochten langs de West Afrikaanse kust, het verloop van de aankoop van tot slaaf gemaakten, de trans-Atlantische oversteek, de behandeling van de tot slaaf gemaakten tijdens de oversteek, ziektes onder de tot slaaf gemaakten tijdens de overtocht en pogingen tot opstanden.

In dit boek is bewust gekozen voor een verhalende beschrijving en analyse van thema’s en ontwikkelingen. Om inzicht te krijgen in deze ontwikkelingen zijn niet alleen de relevante hedendaagse studies geraadpleegd maar ook en vooral de eigentijdse getuigenissen en kronieken van tijdgenoten die tussen de vijftiende – en de zeventiende eeuw aan de westkust van Afrika en in het bijzonder aan de goudkust (Ghana) vertoefden en zo van nabij de ontwikkelingen konden volgen. Tot hen behoren de Portugese archivaris Gomes Aernes de Zurara (1448), de zeevaarders Diogo Gomes en Pero de Cintra (1462), de Engelsen zoals John Lok, John Hawkins (1563-1569), Thomas Windham (1554-1555) en William Towerson (Principal navigation 1555-1558). Ook zijn van groot belang de verslagen van de Nederlanders K. Ratelband, Pieter de Marees (1600), Pieter van de Broeke (1605-1624), Dierick Ruiters (1632), Olfert Dapper (1668) en Willem Bosman (1703), en de Fransman Jean Barbot (1678/1772).

Er is weloverwogen voor gekozen deze reportages over de Afrikaanse wereld uit genoemde periode een bijzondere plaats in dit boek te geven. Het zijn de verslagen en geschriften van hen die het meemaakten, hun eigen waarnemingen, die ons dichter bij de werkelijkheid van de trans-Atlantische slavenhandel brengen. Het zijn weliswaar niet altijd de originele geschriften, veelal zijn ze door anderen verzameld of opnieuw uitgebracht, maar dit doet niets af aan de inhoud of betekenis ervan.

Nu, in de eenentwintigste eeuw, vormen deze primaire geschriften nog altijd de basis voor de geschiedschrijving over dit onderwerp. De andere selectie en interpretatie ervan laten deels een ander beeld zien dan veelal door hedendaagse geschiedschrijvers wordt getoond.

DEEL I

1

EUROPEANEN AAN
DE AFRIKAANSE
WESTKUST

Until the lions have their own historians,

the history of the hunt will always glorify the hunter.

Chinua Achebe

Al in de veertiende eeuw werd de basis gelegd voor de trans-Atlantische slavenhandel. In de zeventiende eeuw krijgt een zekere Jan Wils de opdracht van de West-Indische Compagnie vierhonderd Afrikanen, bestemd voor de slavernij, te gaan halen en in Suriname af te leveren: van Elmina naar Paramaribo.

Hoe ontwikkelde zich deze handel in deze periode? Waarom trokken de Europeanen naar West-Afrika? Werden zij gedreven door avontuur, handel, bekeringsijver, politieke macht? Al deze motivaties speelden een rol maar uiteindelijk was het verwerven van rijkdom doorslaggevend.

Er bestonden lang voor die veertiende eeuw handelsbetrekkingen tussen Noord-Afrikanen, Arabieren en Europeanen, voornamelijk Portugezen en Spanjaarden. Hierdoor raakten de laatsten bekend met de rijkdommen in West-Afrika, vooral goud, ivoor specerijen en slaven. Deze goederen bereikten Spanje en Portugal via de Centraal- en Noord-Afrikaanse handelsroutes. Op termijn besloten deze Zuid-Europeanen zelf de handelswaar te halen. Ze leerden de vaarroutes kennen en ondernamen tochten naar de West-Afrikaanse kusten om zonder tussenpersonen de rijkdommen naar Europa te halen.

Strooptochten en mensenroof

In de eerste 100 jaar was er geen sprake van handelsbetrekkingen, het waren eerder roof- en plundertochten die de Portugezen en Spanjaarden ondernamen. Afrikanen werden ontvoerd, dorpen en steden langs de kust werden geplunderd en soms in brand gestoken.

De belangstelling om een dergelijke tocht te ondernemen ontstond toen de Canarische eilanden weer in beeld kwamen, rond 1400. De laatste tochten, 150 jaar later (1555-1568) met als doel mensenroof en andere handel werden ondernomen door de Engelsman John Hawkins. Hierna veranderde de aard van de ondernemingen; langzaam maar zeker verschoof het accent van roof en plunderingen naar handel, zij het handel onder dwang.

Deze tochten tussen ongeveer 1400 en 1550 hebben in de wetenschap waarin de slavenhandel centraal staat altijd minder aandacht gekregen. De betreffende periode wordt in de Europese geschiedschrijving meestal afgedaan als een tijdvak dat vooraf ging aan de werkelijke slavenhandel en van ondergeschikt belang was. Het feit dat dit een belangrijke maar zwarte bladzijde in de Europese geschiedenis is, met name in de verhouding tussen Europeanen en Afrikanen, kan een reden zijn. Hoe het ook zij, deze geringe aandacht heeft mede geleid tot het onjuiste denkbeeld dat het halen van Afrikanen voor slavenarbeid altijd en uitsluitend een kwestie is geweest van samenwerking tussen Europeanen en Afrikanen. De roof- en plundertochten in deze periode tonen aan dat het begin van de trans-Atlantische slavernij een geheel Europese aangelegenheid was. De tochten zijn bovendien van bijzondere betekenis omdat zij mede de basis vormen van het negatieve beeld dat de Europeaan heeft van de Afrikaan. Een beeld dat in de eeuwen daarna niet sterk is veranderd.

Zo arriveerde in 1395 een gewapende Spaanse eenheid bestaande uit vijf schepen plus bemanning bij de Canarische eilanden. Dat was twee jaar na de eerste tocht naar dit gebied. De Spanjaarden sloegen aan het plunderen en namen een koning en koningin plus zeventig inwoners gevangen die als slaven werden verhandeld.³ De eilanden, vier van de zeven, werden vervolgens beschouwd als Spaans eigendom, en wel van de koning van Castilië. De exploitatie hiervan besteedde hij uit aan een edelman die nog enkele plundertochten ondernam.

Vanaf deze vier eilanden, die naderhand door ‘christenen’ (Europeanen) werden bewoond, werden regelmatig ’s nachts overvallen uitgevoerd op de overige eilanden waarbij inwoners werden ontvoerd die in Spanje als slaaf te koop werden aangeboden.⁴ Het grootste eiland, Tenerife, werd in die tijd bewoond door ongeveer 15.000 Cuanches, de oorspronkelijke bewoners.⁵ Het gebeurde dat de overvallers werden betrapt door de Cuanches waarna ze gevangen werden genomen. In gevangenschap kregen zij de taak geiten te slachten en te villen, naar onze hedendaagse maatstaven een zeer milde straf. Misschien verwachtten de Europeanen ook zwaardere straffen maar voor de inwoners was het beroep van slachter zeer minderwaardig en vernederend, een terechte straf dus voor de mensenrovers.⁶

Vanaf 1418 ondernamen de Portugezen met regelmaat tochten naar West-Afrika. Omdat zij de eersten waren hadden zij een voorsprong op andere Europese naties en een dominante positie verworven in dit gebied. Zes jaar later zond de Portugese koning Hendrik, bijgenaamd de ‘Zeevaarder’, die geobsedeerd was door Afrika en haar rijkdommen, een expeditie van 2500 man infanterie en 120 man cavalerie erop uit om de Canarische eilanden op de Spanjaarden te veroveren. De expeditie was geen succes en de eilanden zijn tot op de dag van vandaag Spaans gebleven. Deze Hendrik organiseerde hierna nog talloze tochten naar het kustgebied van West-Afrika, vanwege de te verwachten hoge opbrengsten.⁷ De kustplaatsen werden van lieverlee door de Portugezen en anderen in feite beschouwd als hun eigen voorraadkamer waar, indien gewenst, mensen, vee en andere handelswaar konden worden gehaald.

Natuurlijk duurde het niet lang of de Afrikanen raakten op de hoogte van deze rooftochten. In sommige streken gingen ze over op kunstbewaking en boden ze tegenstand aan de Europese rovers.

Gomes Eanes de Zuara, kroniekschrijver, verhaalt van een rooftocht in de buurt van het huidige Senegal. De Portugezen waren daar rond 1440 op zoek naar kustbewoners toen ze in een hinderlaag werden gelokt, door diezelfde kustbewoners.⁸ De ‘Christenen’, zoals deze aanvallers consequent werden genoemd, waren hierdoor zeer verrast. Zeven van hen werden gedood en hun boot werd buitgemaakt. Een deel wist het vege lijf te redden door naar het grote schip, dat iets verder voor anker lag, te zwemmen. De kroniekschrijver verzocht eenieder die dit verhaal ter ore kwam om zijn bemiddeling opdat in het hiernamaals de zielen van deze arme overleden Christenen meer glorie zouden ontvangen dan zij op aarde hadden genoten. Zij hadden immers hun land een dienst bewezen. Mogelijk werd ook nog een ander gebed verhoord want deze tocht, die na de ‘verrassing’ werd vervolgd, leverde hoe dan ook een aantal gevangen Afrikanen op.

Het verhaal van de volgende twee zeevaarders is van grote betekenis want het markeert in geschiedschrijving het begin van de reguliere slavenhandel. Antonio Gonzales en Nuno Tristan ontvoerden in 1441 twaalf Afrikanen uit de omgeving van Kaap Bojador, dat ten zuiden van Marokko lag. Onder hen bevonden zich enkele hoogwaardigheidsbekleders die, eenmaal aangekomen in Lissabon, een hoge afkoopsom beloofden indien zij naar hun land zouden worden teruggebracht. Aldus geschiedde. De afkoopsom werd betaald in stofgoud en 30 Afrikanen, waarschijnlijk onderdanen van hen. De betrokkenheid van Afrikaanse bestuurders bij de levering van anderen uit hun eigen gemeenschap, bleef niet onopgemerkt.

Deze transactie ligt ten grondslag aan de handel waarbij dwang of dreiging van Europese zijde een verplichting tot handel oplegde en in stand hield. De leveringen van Afrikaanse zijde hierna pasten in een systeem waarin roof en dwang werden gecontinueerd. Ook na deze episode in de geschiedenis bleef roof deel uitmaken van de handel en wandel van de Spanjaarden en de Portugezen. Drie jaar na deze geruchtmakende ruil (1444) werden nog zes schepen uitgerust die tot de rivier de Senegal kwamen.⁹ De buit bestond uit een onbekend aantal ontvoerde Afrikanen.

Alvaro Fernandez, een andere bekende kustvaarder en handelaar in geroofde mensen, bereikte rond 1446 Senegal. Hij deed daar verschillende kustplaatsen aan en trok vervolgens dieper het land in over de Senegalese wateren. Zurara deed ook verslag van deze reis. Hij vermeldt dat Fernandez en zijn manschappen aan wal gingen bij een van de dorpen. Tot zijn grote verbazing bleken de bewoners voorbereid op gewapende strijd. Fernandez zag de overmacht, koos voor de directe aanval en doodde de leider van de gewapende Afrikanen die zich onmiddellijk terugtrokken. Fernandez maakte van de verwarring bij zijn tegenstanders gebruik en verliet het gebied zo snel mogelijk. Hij gaf evenwel zijn tocht langs de kust niet op; hij had nog niet genoeg buit gemaakt. Hij ontvoerde een Afrikaanse vrouw en haar kinderen, wat door Zurara als volgt wordt weergegeven:

‘Daarna landden zij wat verder aan de kust daar zagen zij enkele Afrikaanse vrouwen die schelpen verzamelden. Zij lieten het oog vallen op een vrouw van ongeveer 30 jaar oud die vergezeld was van haar zoon van ongeveer twee jaar oud en haar dochter die naar schatting ongeveer veertien jaar oud was. Voor een Afrikaanse toonde de dochter een zekere elegantie en een bijzondere schoonheid, vooral in het gezicht. Bij de pogingen deze vrouw gevangen te nemen, verzette zij zich. Zij bleek verbazingwekkend sterk te zijn. Drie mannen hadden de grootste moeite haar naar de wachtende boot te slepen. Een van de mannen toonde zich bevreesd voor alarmering van bewoners in dit gebied. Die zouden hen kunnen verrassen en overrompelen. Hij kwam op het idee haar kind op te pakken en naar de boot te brengen. Hij nam terecht aan dat zij verder geen geweld hoefden te gebruiken omdat zij, gedreven door moederliefde, hen wel zou volgen’.¹⁰

Fernandez was nog niet tevreden, hij wilde meer. Na de ontvoering van de vrouw en haar kinderen voer hij een van de rivieren op, vermoedelijk nog altijd bij Senegal. Een paar grote boten met gewapende mannen aan boord die hun land wilden verdedigen voeren hem tegemoet. Na enkele schermutselingen en een poging van Portugese zijde om een van de boten te veroveren werd er met giftige pijlen geschoten. Fernandez werd geraakt in zijn benen maar wist aan de dood te ontsnappen door de wond met urine en olijfolie schoon te wassen.¹¹ De Portugezen kregen het Spaans benauwd toen ongeveer 120 gewapende mannen muziek makend en dansend op hen afkwamen. Ze namen aan dat ze niet op een feestje werden uitgenodigd en verlieten het gebied.

Enkele jaren na nog diverse andere rooftochten slaagde Nuno Tristan erin 240 ‘Senegalezen’ naar Lissabon te verschepen. Echter, uiteindelijk werden deze roof- en plundertochten hem fataal. In 1447 werden hij en het grootste deel van zijn manschappen bij Senegal gedood door giftige pijlen van de kustbewoners. De dood van Tristan weerhield de Portugezen er niet van door te gaan met de exploratie en ontvoeringen. In 1461/62 richtten zij zich op de Kaapverdische eilanden en een aantal jaren later ook de Goudkust (het huidige Ghana).

In deze periode (1454-1480) waren Castille (Spanje) en Portugal met elkaar in langdurige oorlog. De Spanjaarden accepteerden de claim van Portugal op West-Afrika niet. Zij meenden zelf aanspraak te kunnen maken op dat gebied, op grond waarvan is niet geheel duidelijk. Dus ondernamen ook zij tochten naar West-Afrika, uiteraard vanwege de rijke opbrengsten maar ook om de Portugese arrogantie en hun claim op het alleenrecht van handel in dat gebied af te straffen. De Spaanse vorst Don Fernando zond twee schepen en een aantal zeelui naar het gebied van de Azanegas (bij het huidige Gambia, zie kaart 1), dat werd bewoond door vredelievende vissers. Toen het schip de kust had bereikt, werd de plaatselijke koning met enkele familieleden en zijn hofhouding naar het schip gelokt. De goedgelovige koning ging aan boord met zijn gevolg, niet wetende dat het Spanjaarden waren en geen Portugezen waar hij een vreedzame verhouding mee onderhield. Wellicht leken deze Europeanen wat de koning betrof erg op elkaar. En zo was deze ontvoering een peulenschilletje voor de Spanjaarden die hen meenamen naar Andalucia waar zij naar alle waarschijnlijkheid werden verkocht en tot slaaf gemaakt.

Kaart Afrika

In 1471 bereikten de Spanjaarden de Goudkust (het huidige Ghana). Hernando del Pulgar, de secretaris van de koning, heeft de zo genoemde ontdekking van de Goudkust beschreven en ook een korte impressie gegeven van dit eerste contact van de Spanjaarden met de bewoners van de Goudkust. Hij schrijft dat de bemanning van het schip oude kleding en andere spullen die zij konden missen ruilde voor goud. Het schip keerde terug naar Andalucia waar het goud werd getest. Het bleek puur te zijn, ze hadden de ware goudmijn (El Mina) ontdekt.¹² Hierdoor enthousiast geworden, werden er nog een aantal tochten ondernomen. Iedere keer weer keerden de zeevaarders terug met een grote hoeveelheid goud, geruild voor oude kleren, oude koperen voorwerpen etc.¹³

In hun streven de macht van Portugal te breken, stuurden de Spaanse vorsten Ferdinand en Isabella in 1476 Carlos de Valero naar de Kaapverdische eilanden. Deze tegen de Portugezen gerichte strafexpeditie leverde 300 à 400 gevangenen op, in meerderheid Afrikanen. Ook de kapitein die door de Portugese koning als gezagsdrager van dit gebied was aangesteld werd gevangen genomen en met de Afrikanen naar Spanje vervoerd. De kapitein werd in vrijheid gesteld en naar Portugal gestuurd door de Spaanse koning die zijn ‘humaniteit’ wilde tonen, een humaniteit die helaas niet van toepassing was op de Afrikanen. Zij werden verkocht.

De Afrikanen intussen waren steeds beter voorbereid op die roof- en plundertochten. Ze brachten elkaar op de hoogte van de komst of aanwezigheid van de Europese zeevaarders in hun wateren en boden meer en meer weerstand. Dus werden de tochten een riskante onderneming voor de Europeanen en leverden dus ook minder op. In hun zoektocht naar onontgonnen kustgebieden voelden de Portugezen zich gedwongen verder naar het oosten en zuiden te trekken. Zij werden zich bovendien steeds meer bewust van het feit dat reguliere handel meer op kon leveren dan roof. Deze bewustwording nam met name toe na de ontdekking van El Mina aan de Goudkust. Dit leidde ertoe dat de Portugezen zich meer gingen richten op de handel, zij het uiteraard alleen op hun voorwaarden, waarvan de economische controle en de monopolisering van die handel de belangrijkste waren. Echter, wat de Portugezen voor ogen hadden was niet eenvoudig te realiseren. De Afrikanen wilden wel handel drijven maar waren niet eenkennig in de keuze van hun handelspartners; ook met andere naties onderhielden ze handelsbetrekkingen hetgeen onacceptabel was voor de Portugezen die zich immers het alleenrecht op Afrika hadden toebedeeld.

De reguliere handel begon volgens de gerenommeerde Amerikaanse historicus John Thornton in 1450/1460.¹⁴ Toch moet dit jaartal slechts als een keuze worden beschouwd, omdat al halverwege de vijftiende eeuw naast de handel nog altijd ontvoeringen en roofpartijen plaatsvonden. Een goed voorbeeld van de handel is het verhaal, dat zich afspeelde rond 1455, van de betrekkingen tussen de Portugees Luis Cadamosto en Budomel, vorst aan de rivier de Senegal. Cadamosto kondigde zijn komst aan en berichtte over paarden die hij te koop wilde aanbieden. Budomel die paarden nodig had voor zijn manschappen heette Cadamosto hartelijk welkom aan het strand, waar in goed vertrouwen handel werd gedreven. Hier was duidelijk geen sprake van mensenhandel hoewel Cadamosto bij zijn afscheid een zeer knap meisje van een jaar of twaalf mee kreeg ‘ter bediening’. Hij aanvaardde deze gift kennelijk met genoegen en zond haar vooruit naar zijn schip.¹⁵

Naast deze enigszins normale handel bleven mensenhandel en roof bestaan, als het zo uitkwam. Rond het jaar 1500 vonden er nog plunderingen plaats in steden zoals Mombasa (Kenya) en Kilwa (Tanzania). Deze aanvallen waren geheel in lijn met het streven van de Portugezen hun Afrika een concreet bezit te maken.

In 1498 verschenen ze dan ook met een vloot in Mombasa. De bevelhebber D’Almeida gaf het bevel de stad die nauwelijks verdedigd werd te plunderen.¹⁶ Ieder lid van de manschappen kreeg het bevel zoveel hij dragen kon mee te nemen naar het schip. De drager kreeg 1/20ste deel van de goederen die hij kon bemachtigen, waaronder goud, zilver, zijden en goud geborduurde kledingstukken en tapijten. Uiteindelijk werd de buit aan de koning van Portugal geschonken, of hier ook mensen bij waren is niet duidelijk.

De handelsstad Kilwa, ook wel de gouden stad genaamd, trof eenzelfde lot. In 1505 verscheen daar een van de grootste Portugese vloten van die tijd.¹⁷ De gastvrije bewoners werden compleet overvallen door deze actie van de Portugezen en zo werd de stad zonder veel tegenstand ingenomen. Direct na de verovering trokken de Vicaris Generaal en Franciscaner paters als vertegenwoordigers van de katholieke kerk in processie door de stad naar het paleis van de plaatselijke vorst waarbij kruizen werden meegedragen en het Te Deum werd gezongen. Een kruis werd bij paleis geplaatst. Wilden ze de zegen afroepen over het vervolg van deze actie? Immers, twee dagen na dit vertoon van geloof en rechtvaardigheid werd de stad in brand gestoken. Het duurde geruime tijd voor Kilwa hersteld was van deze klap.

Mochten de Afrikanen gedacht hebben dat nu de Portugezen de hegemonie hadden zij gevrijwaard zouden zijn van al het geweld dan hadden zij het mis. Er veranderde in wezen weinig aan de situatie. Ook in de zestiende eeuw bleef het nog bij het oude; naast handel vonden nog steeds ontvoeringen en plunderingen plaats, door Portugezen en nu ook andere Europeanen.

De Engelse edelman sir John Hawkins, bijgenaamd Queen Elisabeth’s first Slave Trader, maakte tussen 1555 en 1569 drie tochten naar West-Afrika. Uiteraard met instemming van de koningin van zijn land. Hij wordt beschouwd als de eerste echte Engelse slavenhandelaar, hoewel hij in menig opzicht meer rover dan handelaar was. Tijdens zijn tochten bemachtigde hij door kapingen, handel, roof en brandstichting meer dan 1100 Afrikanen die hij weer aan anderen doorverkocht. Een aanval van John Hawkins tijdens zijn derde tocht in november 1567 in Kaapverdië wordt als volgt beschreven:

‘The general landed by night with a party of soldiers in military formation. He does not know how many they were, for it was night. They went to take negroes and had an encounter with certain negroes in which he took seven or eight and killed others. He does not know how many, and they burned most of the negroes’ houses they found there. The negroes wounded and killed more than 25 Englishmen (...)’ Aldus Robert Harris, master of the flagship.¹⁸

Hawkins leek er alles voor over te hebben om aan zijn menselijke lading te komen. Het was dan ook niet vreemd dat hij in veel voorkomende Afrikaanse broederoorlogen zijn gewapende steun gaf aan die partij die hem het gunstigste aanbod deed. Gewapende steun aan de hoogste bieder bleef een van de belangrijkste vormen van handel van Europese zijde en Hawkins zette de toon. Zo accepteerde hij gretig het bod van een koning in Sierra Leone (januari 1568) die zich onderdrukt voelde door een buurvolk, bestaande uit meer dan 8.000 mannen, vrouwen en kinderen.¹⁹ In dit tijdelijke bondgenootschap vielen de Engelsen dit vijandige buurvolk aan met 120 tot 200 soldaten en een aantal Afrikanen. Dit buurvolk bleek veel sterker dan verwacht. Nog meer Engelse soldaten werden ingezet en uiteindelijk werd het buurvolk verslagen en werden hun huizen door vlammen verteerd. Hawkins nam 250 mannen, vrouwen en kinderen gevangen en de koning zelf 600. De overeenkomst tussen de koning en Hawkins bestond hieruit dat de laatste zijn eigen gevangenen mocht behouden en uit de gevangenen van de koning zijn keuze mocht maken. Maar de koning hield zich niet aan de afspraak en verliet midden in de nacht onopgemerkt zijn kamp met zijn soldaten en gevangenen. Er bestaat nog een versie van deze geschiedenis waarin wordt vermeld dat een groot deel van het verslagen volk de zee in werd gedreven en verdronk.

Het economische succes van Hawkins’ missies bleef in Engeland niet onopgemerkt. Zelfs koningin Elisabeth I werd aandeelhoudster van de onderneming die zich vooral zou toeleggen op met name de slavenhandel.²⁰

Hoe groot was de opbrengst van deze tochten en handel? Een antwoord op deze vraag kan niet worden gegeven omdat geregistreerde kwantitatieve gegevens ontbreken. Waarschijnlijk is wel dat de opbrengsten voor Portugal groot waren hetgeen kan worden afgeleid uit een geschrift daterend uit 1505 van Duarte Pacheco Pereira, een van de zeevaarders die zelf een aantal tochten had ondernomen naar West-Afrika. Hij schreef dat, afgezien van goud, ivoor, fijn katoen e.d., ongeveer 3.500 tot slaaf gemaakten werden geleverd per jaar.²¹ In dit manuscript dat was bedoeld als ode aan de Portugese koning Hendrik I, stelde hij zonder meer dat het juist de rooftochten en handel waren geweest die welvaart hadden gebracht in het arme Portugal. Om die reden moest Hendrik I geëerd worden en moest er voor zijn zielenheil worden gebeden.²²