Vijfde deel van de serie Oorlogsdossiers. Eerder verschenen:

Frans-Duitse Oorlog 1870-1871. De Moeder van de Grote Oorlog

Engels-Nederlandse Oorlogen 1652-1674. Door een zee van bloed in de Gouden Eeuw

Slag in de Javazee 1941-1942. Oorlog tussen Nederland en Japan

Zesdaagse Oorlog Juni 1967. De Israëlische ‘herschepping’ van het Midden-Oosten

©   2018 Anne Doedens & Liek Mulder,
p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

©   2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Afbeeldingen omslag:

VOORZIJDE BOVEN: De schutterij in gevecht bij Houthalen op 6 augustus 1831.
Nationaal Militair Museum, Soest

VOORZIJDE ONDER: Martinus Schouman (1770-1848), De ontploffing voor Antwerpen van kanonneerboot nr. 2 onder commando van Jan van Speijk, 5 februari 1831. Schilderij uit 1832. Rijksmuseum, Amsterdam.

ACHTERZIJDE: Nicolaas Pieneman (1809-1860), De Slag bij Houthalen. Schilderij uit 1834. Rijksmuseum, Amsterdam.

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente
Vormgeving binnenwerk: Andre Klijsen, Villa Y, Henxel

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462491366

e-ISBN 9789462495340

NUR 688

Inhoud

Vooraf

Proloog

1 Zeventien Nederlanden – Eenheid en scheiding

2 Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden – Sociale onrust

3 Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden – Politieke onrust

4 Het koninkrijk in ontbinding – De Belgische opstand

5 Geweld in Antwerpen – Chaos en strijd in België

6 De Tiendaagse Veldtocht – 2-12 augustus 1831

7 Een ongemakkelijke status quo – 1831-1839

Epiloog

Lieux de mémoire

Bibliografie en websites

VOORAF

Dit boek gaat over een burgeroorlog in het Koninkrijk der Nederlanden, bijna tweehonderd jaar geleden, zowel te water als op het land. Centraal staat de Tiendaagse Veldtocht (2-12 augustus 1831), de belangrijkste militaire actie van deze oorlog, abrupt afgebroken door ingrijpen van Frankrijk. De Tiendaagse Veldtocht is bij uitstek het symbool van een mislukte eenheid. Dat falen kwam naar voren bij de herdenking van het 150-jarig bestaan van de Belgische staat in 1980 en onlangs nog in 2013-2015 bij de viering van 200 jaar Koninkrijk.

In 1980 en ook later werden kritische vragen gesteld. Was de scheiding van Noord en Zuid een gevolg van miscommunicatie? Had men er in het Noorden doelbewust op aangestuurd? Was de scheiding te vermijden geweest? Wat was de rol van de Oranjegezinde inwoners van het Zuiden? Had de Belgische bevolking er wel van geprofiteerd, of waren de voordelen vooral voor de elite? Bij die herdenking werd ook de herinnering aan de Groot-Nederlandse gedachte weer levend, ooit vurig bepleit door de Nederlandse historici Frederik Carel Gerretson (1884-1958) en Pieter Geyl (1887-1966).

Dat ook bij recente vieringen deze kwesties weer een zekere actualiteit kregen, geeft aan, dat, hoe lang geleden de scheiding van Noord en Zuid in de Nederlanden zich ook voltrok, er zelfs in de eenentwintigste eeuw nog steeds een onderstroom is die moeite heeft met die scheuring. Die wordt gevoed door studies over het Verenigd Koninkrijk, gepubliceerd tijdens de herdenking van 200 jaar Koninkrijk. In het in 2014 verschenen boek van de Belgische historica Els Witte, Het Verloren Koninkrijk, het harde verzet van de Belgische orangisten tegen de revolutie, 1828-1850, wordt betoogd dat er vele vraagtekens kunnen worden gezet bij het beeld van een onafwendbare scheiding. In het nieuwe Koninkrijk België bleven immers duizenden mensen, veelal afkomstig uit de Franstalige elites, trouw aan de Oranjes. De verguisde koning Willem I werd door velen in het Zuiden tot aan 1830 gezien als een ‘vaderlijke vorst’. Hij ondervond steun van een trouwe bestuurselite van ministers, ambtenaren en magistraten. Daarnaast kon hij rekenen op een groot deel van het officierenkorps, de vrijmetselarij en de intelligentsia en op ondernemers die veel baat hadden bij de ruime markt die het Verenigd Koninkrijk met zijn koloniën bood. Ook was de rooms-katholieke geestelijkheid minder vijandig tegen de gevoerde godsdienst- en onderwijspolitiek dan men tot dan toe dacht. Er waren zelfs Oranjegezinde geestelijken, stelt Witte. Alleen revolutionair geweld zorgde ervoor dat de revolutie slaagde. Witte meent: ‘1830 was een kwalijke operette’. Dat Willems aanhang geen succes had in het Zuiden kwam vooral door het weinig tactvolle optreden van de koning en de kroonprins en het ingrijpen van de grote mogendheden, met name Engeland en de Julimonarchie van Louis-Philippe (1830-1848) die met een dreigende militaire interventie plotsklaps een einde maakte aan de voor het Noorden succesvol verlopende Tiendaagse Veldtocht.

De kern van ons verhaal is de strijd tussen leger en vloot van het Noorden tegen de Belgische opstandelingen. Opmerkelijk was het optreden van de Nederlandse generaal David Hendrik baron Chassé, commandant van de citadel in Antwerpen, zoals het artilleriebombardement van de stad op 27 oktober 1830 en het beleg van diezelfde vesting door Franse troepen in december 1832. Ook op de Schelde vonden tal van confrontaties plaats die qua aandacht werden weggedrukt door de legendarische actie van luitenant-ter-zee der tweede klasse Jan van Speijk die op 5 februari 1831 Z.M. Kanonneerboot No. 2 in de Antwerpse haven in de lucht liet vliegen en daarmee uitgroeide tot een symbool van dapperheid en opofferingsgezindheid, althans in het Noorden van het koninkrijk. In het Zuiden werd de waardering voor de al voor zijn dood met de Militaire Willemsorde geridderde held niet gedeeld. Zeker niet omdat deze onderscheiding werd verleend vanwege Van Speijks deelname aan het bombardement van Antwerpen in 27 oktober 1830. De interpretatie van Van Speijks laatste actie is nog steeds onderwerp van discussie. Of het terecht is er op grond van beperkte bronnen een psychologische duiding aan te geven, zoals recent gebeurde, is de vraag. Het gevaar bestaat dat moed en zelfopoffering dan tot een gevaarlijke afwijking worden omgebogen.

Om de gebeurtenissen van de burgeroorlog in het Verenigd Koninkrijk goed te begrijpen is meer nodig dan het militaire verhaal. Daarom biedt Tiendaagse Veldtocht ook inzicht in de eeuwenlange, complexe verhouding van Noord en Zuid. Door de oorzaken, de aanleiding, het verloop en de gevolgen van de Tiendaagse Veldtocht te onderzoeken, komen processen aan het licht die al begonnen zijn in de zestiende eeuw. Daardoor ook ontstaat een indringender en gevarieerder beeld van de samenleving binnen het Verenigd Koninkrijk van 1815-1830. Een samenleving van waaruit studenten en schutters uit het Noorden in 1831 veelal enthousiast tegen de Zuidelijke troepen ten strijde trokken. Waar kwam dat Noordelijke nationalisme vandaan? Want was dat niet merkwaardig, gezien het gemeenschappelijke verleden? Tot diep in de zestiende eeuw vormden de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden immers een bestuurlijke eenheid. Toen de Noordelijke Nederlanden in 1579 met de Unie van Utrecht een nieuwe staatkundige vorm kregen, behoorden ook Zuidelijke regio’s, steden en dorpen tot wat kort daarna de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden zou worden. Gemeenschappelijke banden waren er ook omdat naar schatting honderdvijftigduizend Zuid-Nederlanders in de late zestiende eeuw naar het Noorden vluchtten, vooral na de val van Antwerpen in 1585. In 1787 was er een omgekeerde migratie, toen duizenden Noord-Nederlanders na de mislukte Patriottische Opstand aanvankelijk hun heil in de Zuidelijke Nederlanden zochten voordat ze doorreisden naar Frankrijk of weer naar huis terugkeerden.

Om te kunnen duiden waarom de vereniging van de voormalige Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden zo’n kort leven was beschoren – de gezamenlijke geschiedenis en taalverwantschap ten spijt – is ook inzicht nodig in de manier waarop het koninkrijk in de jaren 1813-1815 was gevormd en hoe het in de periode 1815-1830 werd bestuurd, een bestuur waarin koning Willem I een dominante rol speelde.

Onder het bewind van de Franse keizer Napoleon I waren zowel in het Noorden als in het Zuiden van de Nederlanden centralisatie en dienstplicht ingevoerd. Maatregelen die hoorden bij een moderne staat, maar tot opstandigheid leidden, vanaf 1812 zeker in het Noorden, later ook in het Koninkrijk der Nederlanden toen Willem I deze vernieuwingen niet terugdraaide, maar juist gebruikte om steviger de touwtjes in handen te kunnen houden. Verzet, ontbinding en verwarring zijn daarom sleutelbegrippen bij het uiteenvallen van dat verenigde koninkrijk. Zuid-Nederlanders voelden zich beknot in hun politieke rechten en de vrijheid van meningsuiting en waren ondervertegenwoordigd in het parlement en belangrijke functies. Daarom was er ook weinig begrip voor de relatieve ruimte die uit Frankrijk gevluchte tegenstanders van de reactionaire regimes van Lodewijk XVIII (1814-1824) en Karel X (1824-1830) kregen om hun gal over de Franse monarchen te spuwen. De koning reageerde veel krampachtiger op kritiek op zijn eigen beleid dan op het conservatieve bestuur van de Franse zuiderburen.

Willems regeerstijl maakte breuklijnen in het Verenigd Koninkrijk zichtbaar, breuklijnen die ook door een andere manier van besturen niet zouden zijn weggenomen, omdat ze niet alleen het nieuwe koninkrijk betroffen, maar maatschappelijke problemen aan de oppervlakte brachten die al veel langer bestonden. In de jaren 1816-1817 en 1823 was er veel onrust op het platteland waar honger bepaald geen uitzondering was. Er waren ook protesten van bevolkingsgroepen die het economisch matig tot slecht hadden, vooral in de steden van het industriële Zuiden. Daar en op het Zuidelijke platteland leidden honger en schaarste tot acties tegen de overheid. Ook later in de jaren twintig van de negentiende eeuw bleef het onrustig. De in het Zuiden ver gevorderde industriële revolutie leidde tot protesten van arbeiders die hun traditionele banen zagen verdwijnen. Honger en zorgen over het dagelijks bestaan verklaren voor een belangrijk deel het succes van de opstand in Brussel in augustus 1830 en daarna.

Anders dan vroeger vaak werd gedacht, was het Noorden in deze tijd bepaald geen oase van rust. Dat blijkt onder andere uit een flink aantal oproeren van polderjongens bij de aanleg van wegen, dijken en kanalen, maar vooral uit de stemming onder de bevolking in de grensregio’s die zich als overgangsgebieden manifesteerden. In de randen van het latere ‘Klein-Nederland’ bestond sympathie voor en betrokkenheid bij het Zuiden. Rooms-katholieke streken als Twente, Limburg, Brabant en een deel van Zeeuws-Vlaanderen waren niet echt op de hand van Willem I. De Belgische opstandigheid vond binnen de grenzen van het huidige Nederland juist in deze gebieden weerklank, onder meer in Twente. Tal van opstootjes, rellen, incidenten en hard ingrijpen tonen aan dat er in het toenmalige Nederland nog geen sprake was van echte eenheid en heldere, afgebakende grenzen. Dat had ook te maken met de toen nog steeds bestaande achterstelling van rooms-katholieken in het Noorden. Niet alleen in het Zuiden keerden priesters zich tegen maatregelen van Willem I.

Het Verenigd Koninkrijk was een constructie, ontworpen op de tekentafel van het Wener Congres, die in de praktijk niet bestand bleek tegen middelpuntvliedende krachten. Daarnaast veroorzaakte vanaf het najaar van 1830 de voortdurende staat van oorlog onrust en onbegrip, ook onder de vele duizenden gemobiliseerde militairen, van wie velen deserteerden.

Het koninkrijk was dus feitelijk al lang in verwarring en ontbinding. Bij de onderdanen in Noord en Zuid leefden zeer verschillende gevoelens en opvattingen over het nieuwe koninkrijk, die zich soms uitten in heftige acties, al ver voordat in de zomer van 1830 daadwerkelijk de lont in het kruitvat werd aangestoken.

Het uiteenvallen werd haast onontkoombaar door de reactie van de koning op de opstand in het zuidelijk deel van zijn koninkrijk. Zo had hij nauwelijks tot geen oog voor de grote steun die er onder Belgische orangisten bestond voor het behoud van het koninkrijk. Regeringsgetrouwe Zuiderlingen konden mede daardoor geen afdoend antwoord geven op het revolutionaire geweld dat vanaf augustus 1830 oplaaide, ze kregen geen gerichte steun vanuit het Noorden. Dat na de scheuring in de zestiende eeuw de Nederlanden opnieuw uiteenvielen, wordt gezien deze achtergronden beter verklaarbaar.

Hoe ervoeren tijdgenoten deze verwarrende jaren? Uitgebreid komen ze aan het woord, zowel Nederlandse als Belgische. Ook kranten schreven vele kolommen vol over opstand en onderdrukking. Met elkaar kleuren deze stemmen het panorama van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en de jaren van ontbinding.

Tijdens de Tiendaagse Veldtocht werd door velen met grote inzet gevochten, zoals blijkt uit een citaat van de voormalige onderwijzer Johannes Olivier (1789-1858) die in 1834 in ronkende taal zijn gevoelens luchtte:

‘Neêrland’s Koning riep, “te wapen!” en alles vloog te wapen om den geleden hoon in het bloed der snoode muiters te wreeken. In tien dagen tijds werden de opgeblazene, verwatene [vervloekte] en brooddronken Belgen op hunnen “eigen grond” door Nederlands op God en regt vertrouwende kloekhartige zonen verslagen.’

Maar er klonken natuurlijk ook andere stemmen. Naast onvervalst nationalisme van de ‘klein-Nederlandse staat’ was er ook bedachtzame instemming met de scheiding, zoals van de jonge hoogleraar Johan Rudolph Thorbecke (1798-1872).

De scheiding van Noord en Zuid had grote gevolgen voor Nederland: een economische crisis, een lege schatkist en verlies aan status. Nederland was een Europese staat van de tweede rang geworden en had moeite daaraan te wennen.

Net als in de vorige vier delen van Oorlogsdossiers besteden we ruim aandacht aan de menselijke kant van deze burgeroorlog: doden, gewonden, deelnemers aan de vele rellen en opstanden. Ook militaire aspecten als de troepensterkte, tactiek, wapens en logistiek komen aan bod.

Citaten uit egodocumenten verlevendigen de tekst. Variërend van de Belgische koning Leopold I tot eenvoudige opvarenden van de kanonneerboot van Van Speijk tonen ze de menselijke dimensie van deze ramp, want zo kan de burgeroorlog tussen het noordelijk en zuidelijk deel van het Koninkrijk der Nederlanden zonder overdrijving worden gekarakteriseerd. Deze dimensie verklaart en ontkracht tegelijkertijd de mythevorming rond deze oorlog.

Viceadmiraal b.d. Borsboom was bereid onze tekst van kritisch commentaar te voorzien. Hij was tussen 1999 en 2001 commandant van het fregat Hr. Ms. Van Speijk en alleen al daarom zeer geïnteresseerd in de geschiedenis van de periode 1830-1839. We danken hem zeer voor zijn bijdragen. Uiteraard blijven wij geheel verantwoordelijk voor de tekst.

Maartensdijk/Harderwijk, december 2017

Anne Doedens en Liek Mulder

PROLOOG

De jonge Friese dokter Hendrik Gerrit Cannegieter (1804-1881) ontdekte op 5 augustus 1831 tot zijn schrik wat oorlog inhield. Hij was als kapitein van de vijfde compagnie ingedeeld bij het tweede bataljon van de eerste afdeling Friese Rustende [mobiele] Schutterij:

‘Naauwelijks Olmen [Belgisch dorp, dicht bij de grens, ten zuiden van Valkenswaard] doorgetrokken zijnde, hoorden wij op eenen kleinen afstand van ons, bij tusschenpoozen geweerschoten en vernamen al zeer schielijk dat eene patrouille huzaren met eene Belgische patrouille in aanraking was. De Leijdsche studenten, die als jagers altoos het hoofd van onze colonne uitmaakten, werden aan beide kanten van den weg en tirailleur in de bosschen gezonden. Het duurde ook niet lang of het schieten werd heviger, maar verwijderde zich tevens, waaruit wij konden opmaken dat de vijand retireerde. Eindelijk hield het schieten geheel op. Wij kwamen de patrouille huzaren voorbij, die den vijand het eerst hadden ontmoet. Zij waren nu afgestegen om te rusten, doch maakten tevens van die rust gebruik om aan hunne plunderzugt te voldoen. Van alle kanten hoorde men het stukken slaan in de boerenwoningen van meubelen, glazen etc.; van alle kanten hoorde men het gekakel van hoenders en overal zag men huzaren weg komen beladen met kippen, eijeren, boter etc […]. Na wat gerust, gegeten en gedronken te hebben, vervolgden wij onzen marsch door het tamelijk groote dorp Oostham, dat bijna geheel door de voorhoede der cavallerie was geplunderd. In bijna geen enkel huis was een venster of deur geheel gebleven; de meubelen waren stuk geslagen en verscheidene bedden opengesneden, zoodat de veeren over de straat vlogen. Geen levende ziel was meer in het dorp te zien. Even vóór Beringen hielden wij een oogenblik halt. Een van mijne schutters ging in een aan den weg gelegen aardappelland, om te zien of er ook eene waterkom in het land was om er uit te drinken. Ineens riep hij uit: “God! een doode student!” Verschrikt over dezen uitroep, vloog ik door de struiken en zag daar een student liggen, achterover, met mond en oogen open, armen en beenen uitgestrekt, de borst bloot en het hoofd geheel bebloed. Zijn ransel lag naast hem, doch was geheel ledig. Ik onderzogt hem dadelijk; lang kon hij hier nog niet gelegen hebben, want hij was nog warm, maar het leven had hem verlaten; een kogel had hem het achterhoofd doorboord. Schielijk kwamen er studenten bij, die den gesneuvelden herkenden voor hunnen kameraad, de Heer Beeckman, student te Leiden, behoord hebbende bij het peloton dat den vijand verder achtervolgd had.’

De strijd die de troepen van Willem I tijdens de Tiendaagse Veldtocht leverden is bij velen bekend. Deze burgeroorlog is immers een pijnlijke episode uit ons nationale verleden. Wat weinigen zich echter realiseren is dat ruim anderhalf jaar eerder in Twente een andere burgeroorlog dreigde. Enige decennia geleden vestigde historisch onderzoek daar weer de aandacht op.

In Tubbergen en andere rooms-katholieke gemeenten veroorzaakte de Belgische Opstand namelijk grote onrust. Talrijke Twentenaren weigerden gehoor te geven aan de oproep voor de loting voor de Nationale Militie. Ze voelden er weinig voor hun Belgische geloofsgenoten te gaan bevechten. De Twentse rooms-katholieke geestelijkheid steunde deze burgerlijke ongehoorzaamheid. Op diverse plaatsen braken ongeregeldheden uit. De Ootmarsumse horlogemaker Albertus Heupink ontpopte zich als de grootste oproerkraaier. De Overijsselse gouverneur J.H. graaf van Rechteren van Appeltern greep krachtdadig in:

‘Als een vervolg op mijn missive van 6 januarij geef ik mij de eer Uwe Excell. [de koning] te melden, dat ik mij op den 7 begeven heb na Oldenzaal en aldaar om 4 uuren des namiddags ben aangekomen, volgenden mij een Detachement Schutters van het 4e en 5e Bataillon van ruim 300 benevens een Detachement Houzaren van omtrent 50 man onder Kommando van den Heer Lt. Colonel Veeren. De Colonel Knol voerende 500 man Infanterie van den 18e Afdeeling en 100 Dragonders van het garnisoen van Deventer aan, had zoodanig spoed gemaakt zijnde op den 5e dezer in den agtermiddag van Zwol vertrokken dat hij reeds op gisteren des middags tegen een uur in de nabijheid van Oldenzaal verscheen. […] onderweg kreeg den Overste Knol nog het vertrouwelijke berigt, dat men voornemens was om de troepen door een Vriendelijk voorkomen en onthaal in de stad te lokken, en vervolgens van alle zijden te bestooken. Verder strooide men uit, dat de oproerlingen in verband stonden met onruststokers van de Roomsch Catholijke bevolking in de Graafschap Bentheim, hunne behoorlijke aanvoerders hadden, van geweeren, met stukjes geschut en ammunities zouden voorzien zijn. Deze gerugten die slechts gedeeltelijk waar waren, als zijnde het getal der onwilligen zeer vergroot, en de stukjes niet voorhanden, deden den Overste der 18e afdeling besluiten om met voorzichtigheid te werk te gaan, toen te Hengelo de Burgemeester van Oldenzaal denzelve ontmoette, en verklaarde dat geen tegenstand zouden geboden worden, dat de schutters uit den omliggenden Gemeenten te Oldenzaal vergaderd, zich verwijderd hadden en verreweg den meesten niet opgekomen waren. Deze troupen trokken gevolgelijk zonder eenigen tegenstand te ontmoeten binnen de stad, die zeer voor eenen verdeediging met versperringen zoude vatbaar zijn geweest. Bij mijnen aankomst vond ik allen de nodigen maatregelen ter veiligheid door den ijverigen Kommandant genomen, er werden gedurende de nacht patrouilles door de stad en buiten dezelve verkenningen door de Cavallerie gedaan. De troupen, hoezeer van een sterken marsch komende, waren onvermoeid in den hun opgelegden dienst. […] Ik zal mij ook ter bevordering dezer belangrijke zaak, dien bij minder krachtdadigen maatregelen ernstigere gevolgen had kunnen hebben, nog eenige dagen in Twenthe blijven ophouden. De hoofden van eenige plaatselijke bestuuren door het geringe gezag hetwelk zij op de menigte uitoefenen, hebben zelve zoo al niet aanleiding gegeven, dan toch veel tot den voortgang van den wederstand toegebragt. Ook dit punt maakt het onderwerp mijner bemoeiingen alhier uit.’

In opstandige rooms-katholieke plaatsen als Losser, Hengelo, Borne, Denekamp, Lonneker, Losser, Varse en Weerselo werden in totaal driehonderd man ingekwartierd, in Tubbergen meer dan honderdvijftig en in Oldenzaal zelfs 193. De gouverneur rapporteerde verder dat:

‘De beide hoofdofficieren blijven te Oldenzaal en te Tubbergen, en onderhouden de onderlinge gemeenschap door patrouilles. Op beide plaatsen heb ik mede enige wagens met 236 paarden dagelijks klaar staan om bij onverhoopte noodzakelijkheid, infanterie spoedig van de genoemde plaatsen te kunnen verzenden waarheen het zoude nodig zijn. Tusschen Oldenzaal, Zutphen en Deventer zijn piketten geplaatst om de correspondentie te verzeekeren op dien wijze tegen de aan vallen der kwaadwilligen. [Ik heb] de Burgemeesteren der gemeenten Tubbergen, Weerselo, Losser, Haaksbergen, Denekamp, Ootmarsum en Hengelo gelast zich op heden bij mij te vervoegen ten einde mij den staat hunner Gemeentens te geven. Bijna allen hebben mij verklaard, dat met uitzondering van weinigen gevlugte Schutters allen bereid waren uit te trekken. Ik heb dan ook gelast die na de verzamelplaats te Deventer op te zenden De hoofdaanvoerder [die tenminste bekend is] Albertus Heupink, horlogemaker van beroep, is gevlugt, doch ik veronderstel dat zijn verblijfplaats spoedig mij zal bekend worden. Wanneer [lees: waarna ik] trachten zal denzelven in verzeekerden bewaring te nemen, en men welligt over de hoofdaanvoerders nadere inlichtingen die, hare arrestaties ten gevolge zouden kunnen hebben, zal verkrijgen. En voor algemeen [worden als aanstichters] twee zeer gegoede menschen van den RC godsdienst, de Heeren Hummels te Oldenzaal en Baron von Bönninghausen te Tubbergen gehouden. Ik heb de troupen zoo veel mogelijk in de huisen der onwilligen of verdachte aanstokers gelegerd en laat dien op kosten derzelven verplegen. Ook zal ik die nog eenigen dagen hier houden, en mij van de aankomst der onwillige Schutters en eenigen Miliciens in het garnisoen, benevens de volkomen herstelling der rust verzeekeren, voor dat het getal derzelven verminder of naar de garnisoenen zal terug zenden.’

Uiteindelijk slaagde de gouverneur erin de Twentse ongeregeldheden zonder bloedvergieten de kop in te drukken.

In hoofdstuk 4 besteden we uitgebreid aandacht aan de wijd verbreide onrust in Nederlandse grensgebieden in de eerste fase van de Belgische Opstand. Dan wordt ook duidelijk dat de gebeurtenissen in Twente geen uitzondering waren, maar symptomatisch voor al veel langer bestaande spanningen en opstandigheid in Nederlandse grensgebieden in het oosten en zuiden. In het Verenigd Koninkrijk van Willem I waren niet alleen onderdanen in het latere België ontevreden, maar ook in het Noorden. Vijftien jaren waren niet voldoende geweest om in het koninkrijk werkelijke stabiliteit, rust en eenheid te creëren. Niet verwonderlijk, omdat de breuklijnen die in het begin van de jaren dertig van de negentiende eeuw zichtbaar werden, al lang aanwezig waren, zowel in het Noorden als in het Zuiden. Breuklijnen die zich weinig aantrokken van grenzen, onvoldoende waren gesignaleerd door autoriteiten, laat staan dat er serieuze pogingen waren gedaan ze te helen.

Noord en Zuid hadden weliswaar een gemeenschappelijke geschiedenis, maar door de scheiding aan het eind van de zestiende eeuw waren ze verder uit elkaar gegroeid dan koning Willem I zich realiseerde. Zowel in het Noorden als in het Zuiden was geen sprake van een echte eenheid, dat kwam in de korte periode van het Verenigd Koninkrijk pregnant naar voren.

1

ZEVENTIEN NEDERLANDEN – EENHEID EN SCHEIDING

Eenheid

Toen Karel V in 1543 het hertogdom Gelre bij zijn rijk voegde, had hij alle zeventien Nederlanden onder zijn gezag. Alleen de bisschop van Luik wist als wereldlijk heerser een aparte positie te bedingen. Nog nooit had een Europese vorst zoveel macht verzameld. Het Duitse Rijk, de Nederlanden en Spanje met zijn bezittingen in Italië en rijke koloniën waren in handen van één man.

De verantwoordelijkheid voor dat grote rijk woog echter zwaar. In het Duitse Rijk eisten de politieke gevolgen van de reformatie veel aandacht op, militaire confrontaties trokken diepe sporen. Ook in de Nederlanden namen de spanningen toe. In 1555 droeg een moegestreden Karel zijn positie als heer der Nederlanden over aan zijn zoon Filips II, een rijke erfenis. Drie miljoen mensen in een betrekkelijk klein gebied dat gonsde van bedrijvigheid. De Zuidelijke gewesten telden de meeste inwoners. De bevolking van Holland begon echter zo snel te groeien dat er sprake was van een bevolkingsexplosie.

Kort na de machtsoverdracht in 1555 stapelden zich in de Nederlanden problemen op. Met de komst van de reformatie en het streven naar centralisatie hadden ze zich al eerder aangekondigd. Politieke en godsdienstige spanningen leidden tot de Opstand. De Spaanse stadhouder Alva (1567-1573) leek die opstand door hard optreden en militaire overwinningen de kop in te kunnen drukken. In 1572 keerden echter de kansen. De watergeuzen veroverden op 1 april 1572 Den Briel, een bruggenhoofd voor de opstandelingen. Geïnspireerd door dit succes namen in onder meer Vlissingen, Enkhuizen en Dordrecht kleine groepen calvinisten de macht over en dwongen de stadsbestuurders af te treden. In andere Hollandse steden moest geweld worden gebruikt. Alva had zijn handen vol aan het verzet in het Zuiden en was voorlopig niet in staat de opstandelingen in het Noorden partij te geven.

De voor Spanje ongunstige gebeurtenissen in de Nederlanden werden Alva noodlottig. De ‘ijzeren hertog’ kreeg de rekening gepresenteerd, hij moest in 1573 plaatsmaken voor Don Luis de Requesens (1573-1576). De nieuwe landvoogd voerde een gematigde politiek, maar dat betekende niet dat afvallige steden met rust werden gelaten. De stad Leiden moest in de jaren 1573-1574 twee belegeringen doorstaan. Op 3 oktober 1574 braken de Spanjaarden definitief het beleg op. Net als een jaar eerder bij Alkmaar waren zij verjaagd door het water.

Oorlogvoeren was kostbaar. Willem van Oranje, leider van de Opstand, en de opstandige gewesten Holland en Zeeland moesten enorme bedragen opbrengen. De problemen van Requesens waren echter groter. Zijn soldaten gingen muiten omdat ze lange tijd geen soldij ontvingen. De muiters richtten hun agressie vooral op het niet-opstandige gebied. Begin november 1576, direct na de plotselinge dood van Requesens, onderging Antwerpen de Spaanse Furie. De drie weken durende plunderingen kostten het leven aan zevenduizend burgers. Alle zeventien Nederlanden voelden zich bedreigd, reden genoeg om de Staten-Generaal bijeen te roepen.

De Staten-Generaal vormden een gemengd gezelschap. Holland en Zeeland waren in handen van de calvinisten. Sinds 1574 vormden zij een unie om onder leiding van Oranje oorlog te voeren. De Zuidelijke gewesten, met name Brabant en Vlaanderen, leden zware schade omdat handel en scheepvaart zich naar de veiliger havens van de opstandelingen verplaatsten.

Kort na de Spaanse Furie werd men het eens. De afspraken werden in 1576 vastgelegd in de Pacificatie van Gent. Een van de besluiten was om gezamenlijk de Spaanse muiters aan te pakken. De Staten-Generaal erkenden Oranje als stadhouder van Holland en Zeeland. In die gewesten zouden de calvinisten met rust worden gelaten. In de andere gewesten mocht niets worden ondernomen tegen de rooms-katholieke godsdienst.

De Pacificatie van Gent was een hoogtepunt voor Willem van Oranje, namelijk vrijheid van de gezamenlijke Nederlanden, gecombineerd met godsdienstige verdraagzaamheid. De euforie duurde echter niet lang. Filips’ halfbroer Don Juan volgde Requesens als landvoogd op. Hij sloot een Eeuwig Edict met de Staten-Generaal, waarbij werd bepaald dat het rooms-katholicisme overal de heersende godsdienst zou zijn. Holland en Zeeland weigerden dit verdrag te accepteren. Don Juan probeerde een beslissing te forceren door de citadel van Namen te veroveren. Daarmee overspeelde hij zijn hand. De Staten-Generaal keerden zich tegen hem en herstelden daarmee ogenschijnlijk de eenheid in de Nederlanden. In werkelijkheid was de kloof tussen gematigden en radicalen echter te groot geworden. Amsterdam koos in 1578 als laatste van de Hollandse steden de zijde van de Opstand. Met deze ‘Alteratie’ namen protestantse kooplieden, waarvan sommigen jarenlang als religieuze vluchtelingen in het buitenland hadden vertoefd, de stad over van het starre rooms-katholieke stadsbestuur dat de Spanjaarden had gesteund. Met hun komst en later de val van Antwerpen zette de opvallende bloei van Amsterdam in.

Scheiding

In hetzelfde jaar 1578 werd de inmiddels overleden Don Juan opgevolgd door Alexander Farnese, hertog van Parma, een slim diplomaat en een getalenteerd veldheer. Op 6 januari 1579 slaagde hij erin enkele Zuidelijke gewesten te verenigen in de Unie van Atrecht (nu: Arras). Parma bood aan de Pacificatie van Gent te handhaven, op voorwaarde dat het rooms-katholicisme de grondslag van het samenwerkingsverband was. Precies twee weken later sloot de oudste broer van Willem van Oranje, de felle calvinist Jan van Nassau, de Unie van Utrecht tussen een aantal Noordelijke gewesten en enkele gebieden in het Zuiden.

Oranje deed een uiterste poging de Zuidelijke Nederlanden binnenboord te houden en de twee godsdiensten met elkaar te verzoenen. Tevergeefs. In de praktijk werd het calvinisme de heersende godsdienst in het gebied van de Utrechtse Unie. Ieder gewest behield zijn eigen rechten, privileges en bestuur. Op algemene terreinen als oorlog en financiën zou men niets buiten de ‘bondgenoten’ om doen. De Unie van Utrecht werd de basis van de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden die in 1588 ontstond en zich noodgedwongen moest beperken tot de Noordelijke gewesten. De eenheid van de Nederlanden werd daarmee verbroken. Alle steunpunten in het Zuiden waren inmiddels verloren gegaan, ook de Gentse Republiek (1577-1584).

In Gent was op 28 oktober 1577 na een coup een calvinistisch stadsbestuur onder leiding van François van de Kethulle, heer van Ryhove, en Jan van Hembyze aan de macht gekomen, dat enkele jaren grote invloed in Vlaanderen had. De Calvinistische Republiek controleerde grote delen van het graafschap, met steden als Kortrijk, Menen, Ieper, Ronse en Brugge. Elke plaats die werd ingenomen kreeg te maken met beeldenstorm en gewelddadigheden tegen geestelijken. Op 4 februari 1579 sloot Gent zich als eerste Vlaamse stad bij de Unie van Utrecht aan. Koning Filips II, die ook graaf van Vlaanderen was, werd op 6 augustus 1579 van zijn ambt vervallen verklaard.

In 1580 deed Filips II Willem van Oranje, de leider van de Opstand, als ‘boosaardige huichelaar’, ‘voornaamste rustverstoorder’ en ‘algemene pest voor de christenheid’ in de ban. In zijn verdediging of Apologie was Willem evenmin vriendelijk tegenover zijn vroegere heer: ‘een bloedschennige koning die zijn zoon en vrouw vermoord heeft’. In 1581 trokken de Staten-Generaal de consequentie uit de feitelijke gang van zaken. In het Plakkaat van Verlatinghe zwoeren zij de koning af.

Rooms-katholieken uit de Franstalige Zuidelijke provincies, de zogeheten malcontenten (ontevredenen), begonnen een offensief tegen de calvinistische enclave in Vlaanderen. In het voorjaar van 1584 gaven Ieper en Brugge zich over aan Parma, op 17 augustus 1584 gevolgd door Gent. Het rooms-katholicisme werd de enig toegestane godsdienst. Ruim vierduizend Gentenaren weken uit naar het Noorden.

De opmars van Parma ging door. In 1585 viel Antwerpen, de machtigste stad van het Zuiden. Nu kwam een ware migratiestroom op gang, vooral richting Noordelijke Nederlanden. Al eerder had het harde optreden van Alva duizenden mensen verjaagd, onder meer naar Engeland. Tussen 1572 en 1630 vluchtten naar schatting honderdvijftigduizend mensen (mogelijk meer) uit de Zuidelijke Nederlanden naar het Noorden. Niet alleen absoluut, maar ook relatief gezien een groot aantal, de Republiek telde omstreeks 1585 zo’n anderhalf miljoen inwoners. De emigratie naar de Republiek had grote gevolgen voor de Zuidelijke Nederlanden. In 1582 telde Antwerpen nog 84.000 inwoners, in 1586 waren dat er 48.000. De bevolking van Brugge halveerde in korte tijd, terwijl Mechelen het inwonertal van dertigduizend in 1550 zag teruglopen tot elfduizend in 1590. In Amsterdam, dat de leidende economische positie van Antwerpen in de Nederlanden overnam, in het begin van de zeventiende eeuw was een derde van de inwoners afkomstig uit de Zuidelijke Nederlanden. Het inwonertal van de stad groeide van dertigduizend in 1570 tot honderdduizend in 1625. Onder de nieuwkomers waren veel orthodoxe protestanten, die door de dominante positie van het rooms-katholicisme in het Zuiden nauwelijks of geen gelegenheid kregen aan hun eigen geloof vast te houden. In de loop van de zeventiende eeuw nam de migratie van Zuid naar Noord sterk af.

De Zuid-Nederlanders trokken vooral naar steden in Holland en Zeeland waar veel economische activiteiten waren. Ze kwamen niet met lege handen. Vanuit het Zuiden stroomden kapitaal, handelscontacten en vakmanschap naar het Noorden. Tal van Zuidelijke ondernemers leverden een belangrijke bijdrage aan de economische bloei van de Republiek in de Gouden Eeuw. Ook vestigden veel vakmensen en ondernemers uit de textielindustrie zich in de Republiek; zij stimuleerden de Nederlandse textielnijverheid, onder meer in Leiden dat rond 1650 een van de belangrijkste textielsteden ter wereld was. Omstreeks 1600 bestond omstreeks de helft van de bevolking van Leiden en de andere grote textielstad Haarlem uit immigranten uit Frankrijk en vooral de Zuidelijke Nederlanden.

De immigranten waren daarnaast van grote betekenis voor de Nederlandse cultuur. Mensen als de cartograaf Jodocus Hondius (1563-1612), bekend geworden door de heruitgave van de atlassen van Gerardus Mercator, de kunstschilders Frans Hals (1582-1666) en Roelant Savery (1576-1639) die beiden als kind met hun ouders uitweken naar de Republiek, droegen bij aan de culturele bloei van de Gouden Eeuw. De natuurkundige, wiskundige en ingenieur Simon Stevin (1548-1620), geboren in Brugge, week in 1581 uit naar het Noorden. Hij werkte nauw samen met stadhouder Maurits op het gebied van de vestingbouw en ontwikkelde zich tot een militair ingenieur. De drukker Lodewijk Elsevier (circa 1546-1617) ruilde in 1580 Antwerpen in voor Leiden. Hij stond aan de wieg van een roemruchte uitgeverij, dicht bij de nieuwe universiteit (1575) van Leiden. Aan deze onderwijsinstelling waren bekende Zuid-Nederlanders als hoogleraar verbonden, zoals de beroemde humanist Justus Lipsius (1547-1606). Daniël Heinsius (1580-1655), Leids hoogleraar en bibliothecaris, geboren in Gent, was eveneens humanist. De orthodox protestantse Franciscus Gomarus (1563-1641), afkomstig uit Brugge, was in Leiden hoogleraar in de theologie. Hij werd vooral bekend als voorman van de contraremonstranten tijdens de Bestandstwisten. Dit zijn slechts enkele van de talrijke voorbeelden van een Zuidelijke bijdrage aan de economie en cultuur van het Noorden.

Mede door de vestiging van Antwerpse kooplieden en Portugese joden groeide Amsterdam uit tot een economisch en financieel machtscentrum. De Verenigde Oost-Indische Compagnie was deels een Zuid-Nederlands initiatief. De Antwerpse zakenman Willem Usselincx (1567-circa 1647) was een van de drijvende krachten achter de oprichting van de West-Indische Compagnie, die zich vooral richtte op Zuid- en Noord-Amerika. Zijn collega Balthasar de Moucheron (1552-circa 1630), afkomstig uit dezelfde stad, was vanuit Middelburg en Veere betrokken bij de eerste reizen naar Indië.

Zuidelijke barrièresteden in Noordelijke handen

De Republiek ging in het volle licht van de geschiedenis een Gouden en later een Zilveren Eeuw tegemoet. De Zuidelijke Nederlanden bleven tot 1715 als Spaanse Nederlanden onder het bestuur van de Spaanse Habsburgers. De tragiek van het Zuiden was dat het geen zelfstandige staat werd, maar wel als slagveld diende in grote Europese oorlogen als de Negenjarige Oorlog (1688-1697) en de Spaanse Successieoorlog (1702-1713). Die deprimerende traditie werd voortgezet in de Slag bij Waterloo in juni 1815 en vooral tijdens de loopgravenoorlog in de Eerste Wereldoorlog, met als dieptepunten de strijd aan de IJzerlinie en de verwoesting van Ieper.

Een van de clausules bij de Vrede van Rijswijk (1697) bevatte het Barrièreverdrag of Barrièretraktaat. De Republiek kreeg het recht om garnizoenen te legeren in acht steden in de Spaanse Nederlanden, namelijk in de vestingen van Nieuwpoort, Oostende, Kortrijk, Bergen, Aat, Charleroi, Namen en Luxemburg. De garnizoenen stonden onder bevel van Nederlandse officieren, maar de kosten moesten voor zestig procent worden opgebracht door de Zuidelijke Nederlanden. Feitelijk was het een vooruitgeschoven verdedigingslinie van de Republiek, gericht tegen de expansiepolitiek van de Franse koning Lodewijk XIV. Het Zuiden was gedwongen die prijs te betalen omdat de Spanjaarden niet in staat waren de Zuidelijke Nederlanden tegen Frankrijk te verdedigen. Een vernederende situatie. De Vrede van Utrecht (1713), aangescherpt in 1715, bevatte een nieuw barrièreverdrag waarin de steden Namen, Doornik, Menen, Waasten, Ieper en Veurne alsmede het Fort Knokke in West-Vlaanderen en de steden Roermond, Venlo, Geldern, Weert en het Land van Kessel – een deel van Noord-Limburg – barrièresteden van de Republiek werden.

Tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) bleken de vestingwerken van de barrièresteden ernstig verwaarloosd te zijn, waardoor de Fransen een aantal steden gemakkelijk konden innemen. Ze vielen in 1747 zelfs de Republiek binnen. In 1781 zegde keizer Jozef II het traktaat eenzijdig op.

Mislukte omwentelingen

Na de grotendeels op hun grondgebied uitgevochten Spaanse Successieoorlog (1702-1713) kwamen de Spaanse Nederlanden onder het bestuur van de Oostenrijkse Habsburgers die deze verre uithoek van hun rijk verregaande autonomie toestonden. Dat veranderde onder de ambitieuze keizer Jozef II (1780-1790) die zijn Habsburgse Rijk verlicht wilde gaan besturen en per edict de ene hervorming na de andere afkondigde, zonder zijn onderdanen enige inspraak van betekenis te gunnen. Met name de grote overheidsinvloed op seminaries – opleidingsinstituten voor geestelijken – zette kwaad bloed.

Een groep rond de Brusselse advocaten Vonck en Verlooy vormde in aprilmei 1789 het geheim genootschap Pro aris et focis (Voor altaar en haard), een leuze die ook later geregeld gehanteerd zou worden door Belgen die streden voor onafhankelijkheid. Conservatieven uit de geestelijkheid en het volk en burgers met democratische opvattingen vonden elkaar. In juli 1789 begon de Brabantse Omwenteling. De opzienbarende gebeurtenissen in het buurland Frankrijk waren niet vreemd aan deze rebellie. De opstand kreeg een grimmig karakter toen een legertje van een kleine drieduizend man werd gevormd, dat steden veroverde en keizerlijke troepen terugdreef. Op 16 november namen de opstandelingen Gent in en op 12 december Brussel. De Oostenrijkse troepen en de keizerlijke bestuurders verlieten beschaamd het land. Alleen Luxemburg was niet bevrijd.

Op 11 januari 1790 werden de Verenigde Nederlandse Staten (Etats Belgiques Unis) opgericht. De opstandelingen bleken het echter grondig met elkaar oneens. De nootianen of statisten, de conservatieve fractie in de Staten onder leiding van Hendrik Van der Noot (1731-1827), stonden recht tegenover de progressieve vonckisten, aanhangers van Jan Frans Vonck (1743-1792).

De volgelingen van Van der Noot bleven star vasthouden aan de in het verleden gegroeide politieke en sociale instellingen, bedreigd door keizer Jozef II. Sommigen richtten zich al in het voorjaar van 1787 op het Noorden en pleitten voor een scenario met de Prins van Oranje als stadhouder. Dat was niet zo’n vreemde constructie omdat prinses Wilhelmina, de vrouw van Willem V, zeer gekant was tegen de patriotten. Verderop wordt duidelijk waarom. Een pamfletschrijver meende:

‘Niets evenaart haare haat en verbitterdheid tegen de Hollandsche Patriotten; een der Artikelen van het geheim Tractaat, het welk zy met van der Noot ontworp, was, dat alle de in Braband en Vlaanderen gevlugte Patriotten schandelijk van daar zouden gejaagd worden.’

Uiteindelijk leverden deze contacten niets concreets op, mede door de verdeeldheid binnen de Verenigde Nederlandse Staten.