CATHERINE WIJNANDS

Thuis in elke tijd

HET LEVEN VAN KATE KOLFF

“Een brede geschiedschrijving of alomvattende biografie schrijft men pas op rijpere leeftijd.”

Robbert Dijkgraaf ‘Na de maanlanding’

NRC Handelsblad 18 juni 2011

AFBEELDINGEN OMSLAG

Voorzijde: Kate op Carmen 1916.

Achterzijde: Catherine Wijnands met Kate Wolff.

OMSLAGONTWERP

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

ONTWERP BINNENWERK

Andre Klijsen, Villa Y, Henxel

www.walburgpers.nl

© 2018 Catherine Wijnands,

p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493353

e-ISBN 9789462495357

NUR 680

Voor Sophia Elisabeth

mijn dochter

mijn moeder

IN MEMORIAM:

mijn man Rob van der Linde

mijn neef Arnoud Dalen Meurs

Inhoud

Voorwoord

Stamboom

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 7

Nawoord

Dank

Literatuur

De jonge Kate, 1917.

VOORWOORD

Er zijn vrouwen over wie nooit wordt geschreven. Moeders naar wie nooit een plein wordt vernoemd, echtgenotes die nooit een eigen postzegel krijgen, dochters die nooit in de krant staan. Zij vormen tezamen het legioen anonieme vrouwen die welbeschouwd de ruggengraat van een samenleving uitmaken. Erkenning is voor zulke vrouwen, buiten de kring van naasten, altijd schaars gebleven – geschiedschrijving gaat over beroemde, heldhaftige mannen.

Dit boek vertelt het levensverhaal van Kate Kolff (1885-1974), een vrouw zoals er vele zijn geweest. Ze werd geboren in de tijd van de paardentram en ze maakte nog de eerste maanlanding mee. Ze was getuige van twee wereldoorlogen en van ingrijpende veranderingen op sociaal gebied. Haar eigen leven kende eveneens roerige tijden: ze werd jong weduwe met twee dochtertjes, hertrouwde met haar zwager en scheidde van hem, en huwde tenslotte op haar vijftigste een verstokte vrijgezel. Zij leidde een gewoon leven dat het waard is geboekstaafd te worden. Kate Kolff was mijn grootmoeder.

Haar Rotterdamse aard en opvoeding – geen woorden maar daden – hielpen Kate door tegenslagen heen. Ze was een keurig meisje uit een keurig milieu met een conventionele en autoritaire vader. Tegen hem was ieder protest ondenkbaar. Hij haalde haar ondanks hoge cijfers van school en deed haar op kostschool toen ze op de bals belangstelling toonde voor een ‘ongeschikte’ jongeman. Hij verbood haar de kunstzinnige opleiding die ze zo graag wilde volgen. Meisjes werden opgevoed voor het huwelijk, en dus voor een huishouding. Van haar drie broers werd verwacht dat ze een vak leerden, Kate leerde van haar moeder de fijne kneepjes van het huishouden. Ook het afleggen van visites per rijtuig was een belangrijk onderdeel van de meisjesopvoeding. Netwerken om een geschikte echtgenoot te vinden. Het eerste huwelijk van Kate zou drie jaar duren, tot haar man stierf. Haar tweede huwelijk eindigde na tien jaar in een scheiding. Haar derde huwelijk voerde haar van het westen van het land naar Groningen en strekte zich uit over maar liefst veertig jaar.

Maar zoals in elke vrouw, zat ook in Kate een unieke en zelfs opzienbarende kant. Mijn grootmoeder had al op haar veertiende een fototoestel! Ze fotografeerde wat ze maar zag: haar ouders voor het huis, haar broers op hun hoge fiets, de dienstbodes in de tuin, vriendinnen op de tennisbaan. Ze fotografeerde het Rotterdam van 1900, de Maas met stoomschepen, Het Park in de sneeuw, de Westersingel met rijtuigen. Zonder te kunnen vermoeden dat er van die wereld alleen nog maar foto’s zouden overblijven …

Helaas maakte Kate geen foto van een bijzondere oom: Louis Couperus. Kates tweede echtgenoot was een neef van de beroemde schrijver, die met zijn echtgenote regelmatig te gast waren. Couperus schreef een (tot nu toe ongepubliceerde) brief waarin hij Kate hartelijk dankt voor de gastvrijheid en het souper na een literaire avond in Rotterdam. Door Couperus leerden Kate en haar man ook de schilder Matthijs Maris kennen, die haar en haar dochtertjes treffend zou portretteren.

De volwassen Kate was een sterke vrouw. Dat was ook de werktitel van mijn boek: Kate, een sterke vrouw. Sterk tijdens de oorlog toen de constante dreiging, het tekort aan bijna alles, de angst om familie en naasten, het wantrouwen om mogelijke verklikkers, de distributie, de huisuitzettingen het leven voor zovele Nederlanders tot een beproeving maakten. Kate was een van al die vrouwen die improviseerden, van niets iets maakten, hulp organiseerden, ongemerkt moedig waren en optimistisch volhielden.

Dit boek is niet geschreven uit nostalgie of louter bewondering voor mijn grootmoeder, het ging mij om meer dan alleen dierbare familieherinneringen. In het levensverhaal van Kate Kolff gaat voor mij het verhaal schuil van volharding in tijden van ondergang en wederopbouw, met een beslissende rol voor zovele vrouwen die ieder voor zich op hun eigen manier vorm hebben gegeven aan het Nederland van de voorbije anderhalve eeuw. Aan al die naamloze vrouwen, in de schaduw van de geschiedenis, aan wie de herinnering alleen nog voortleeft in het geheugen van even zovele families, draag ik mijn boek in erkenning op. Dat zou mijn grootmoeder ongetwijfeld een geweldig idee hebben gevonden.

De auteur Catherine Wijnands met grootmoeder Kate Kolff.

Stamboom

1

‘But do not be misled into thinking that because it is history it has nothing to do with you. 1885 is yesterday. It is probably tomorrow too.’

VICTORIA GLENDINNING

Rotterdam, Geboorte Kate in 1885, Mauritsweg, verhuizing Eendrachtsweg, geboorte broertjes, kind in de negentiende eeuw, school, kostschool Parijs, bals, reizen Zweden Schotland, jong meisje, jonge vrouw.

Het is een warme zomer geweest in 1885. De Nieuwe Rotterdamsche Courant bericht daarover. Een amandelboompje in een tuin in Ter Apel draagt – na tien jaar – ‘rijke en mooie vrucht’. In Vlaanderen en in de Elzas maakt men zich door de langdurige droogte zorgen over ‘de qualiteit der planten’, het gaat over de oogst van de hop. Het aantal badgasten in Zandvoort op 17 augustus – een doordeweekse dag – bedraagt maar liefst 1.159, mét 200 dienstboden. Maar in Sneek waait tijdens de jaarlijkse zeilwedstrijd ‘eene frissche bries’.

En op 21 augustus staat onder de rubriek ‘Advertentiën’:

‘Bevallen van eene DOCHTER

MADELAINE KOLFF.

Rotterdam, 20 Augustus 1885.’

Alleen de moeder kondigt de geboorte aan. Madelaine Kolff is geen ongehuwde moeder, echter haar meisjesnaam wordt niet vermeld. De vader wordt ook niet genoemd, de oudere broer van de baby evenmin. Volgens de gewoonte van die tijd staat de naamgeving van de nieuwe dochter evenmin in de krant. In andere advertenties in dezelfde krant wordt gemeld: bevallen van een meisje, of voorspoedig bevallen van een zoon, zelfs van een welgeschapen zoon.

Madelaine Hanegraaff, geboren in 1861, trouwt in 1881 met de zeven jaar oudere Rotterdamse domineeszoon Herman (Manus) Kolff. Zij krijgt haar eerste kind in 1882, een dochtertje Maria Catharina Everardina – vernoemd naar grootmoeder Van Hoboken (1834-1894) – dat ‘door een fout van de baker’ kort na de geboorte sterft. Het tweede kind volgt in 1883: Johannes Marius (Jan) en twee jaar later een dochter: Catharina Jacoba, vernoemd naar haar beide grootmoeders (Schellinck en Van Hoboken). Er dwalen overigens veel Catharina’s door haar stamboom, tot in de zeventiende eeuw. Zij zal Katy worden genoemd, of Caty, en niet Catharina.

Haar moeder en beide zusters heten Madelaine, Catherine en Constance; in de wandeling worden zij: Lein, Trijn en Stan genoemd, dus waarom zou je je dochter een lange, mooie naam geven? Na Katy volgen nog Constantijn in 1886 die al gauw Tanny wordt genoemd en tot slot in 1892 een nakomertje Herman, later Herry.

Katy wordt geboren aan de Mauritsweg. Haar ouders waren na hun huwelijk begonnen op een bovenverdieping aan de Leuvehaven, waar de oudste zoon Jan wordt geboren. Het is een hoekhuis, boven de befaamde bakker Ulrich. In de huwelijkskrant gemaakt ter gelegenheid van hun zilveren bruiloft wordt verslag gedaan van: ‘[…] de gezellige dinertjes en huiselijke feestjes’, waar het ‘lustig’ toeging. ‘Dan kwam vriend Ulrich eerst recht van pas en had hij met zijne pasteien, gebak en drabbelkoek altijd veel succes.’ Er was een ruime zolder, volgens hetzelfde verslag, waar regelmatig op muizen werd gejaagd: ‘Honderden muizen lieten daarbij het leven, die later door den koekenbakker er onder versuikerd werden.’ Voorts bezat de familie een energieke hond die eens een peperdure nieuwe hoed (ƒ 35,–) alsmede de ‘knoopen ener japon’ van een bezoekster opat.

In 1884 verhuist het gezin van de Leuvehaven naar de Mauritsweg 44. De Leuvehaven is platgebombardeerd in mei 1940 maar dit huis staat er nog, het is ontworpen door de stadsarchitect J. Verheul, evenals het huis ernaast waar veel later de architect zelf woonde. De bouwtekeningen zijn nog in het gemeentearchief. Het is een grijs huis, het heeft drie verdiepingen, met op de eerste verdieping een erker waarboven een balkon voor de tweede verdieping. Ik zie glas-in-lood ramen op elke verdieping behalve helemaal op zolder – de meidenkamer – en sierlijk smeedijzer voor de ramen van het souterrain. Katy, Tanny en Herry worden in dit huis geboren.

Geboortehuis van Kate aan de Mauritsweg 44 in Rotterdam.

Vanaf 1894 woont het gezin aan de Eendrachtsweg 3. Zoon Jan en dochter Katy verlaten dat huis wanneer ze trouwen. De jongste twee zonen blijven er met hun moeder wonen totdat in mei 1940 Rotterdam gebombardeerd wordt. Eendrachtsweg 3 blijft gespaard, toch wordt er verhuisd: moeder Kolff naar Hillegersberg, de beide zoons gaan in de loop van de komende tijd voor het eerst zelfstandig wonen – zij trouwen niet.

De wereld waarin Katy wordt geboren en opgroeit is buitenshuis een roerige. Er zal tijdens de rest van die eeuw, de jeugd van Katy, veel veranderen. Maar binnenshuis is de rust en de degelijkheid van de welgestelde Rotterdamse burgerij. Vader Kolff zit in de directie van de Disconto Maatschappij. Daarnaast is hij bestuurslid van de IJsclub, de Spaarbank en de Sociëteit. De wereld van de handel en de haven is zijn mannenwereld, over de politiek leest hij in de Rotterdamse kranten. Zijn vrouw zorgt voor de kinderen en regelt het huishouden met hulp van personeel, zoals haar moeder en haar grootmoeder voor haar deden. In die verhoudingen is weinig veranderd. Maar ze leven wel in een dynamische tijd, vol veranderingen op technisch, politiek, medisch en sociaal gebied. Er zijn de uitvindingen van de telefoon, de elektrische tram, de fotografie, de gloeilamp, later de draadloze telegrafie. Pasteur, Röntgen en het echtpaar Curie doen hun ontdekkingen. Marx heeft Das Kapital in 1867 het licht doen zien, er worden arbeidersverenigingen opgericht. Er bestaat een vrouwenvraagstuk, meer vrouwen dan vroeger studeren aan universiteiten, meer vrouwen ook worden in het productieproces opgenomen. Katy merkt later dat niet alle moderne ideeën haar ouders aanspreken.

De buitenlandse politiek staat enerzijds in het teken van politieke moorden (de Amerikaanse president Lincoln 1865, tsaar Alexander II 1881, de Franse president Carnot 1894, de Italiaanse koning Umberto 1900), anderzijds in het vele onderhandelen tussen de diverse landen om verbonden af te sluiten (Oostenrijk, Hongarije, Duitsland, Rusland, Frankrijk – in wisselende combinaties met verschillende belangen.). De Rotterdammer – roepnaam voor de Nieuwe Rotterdamsche Courant – doet verslag van het bezoek van de Russische tsaar aan Wenen op Katy’s geboortedag. De Frans-Duitse Oorlog is nog niet zo lang achter de rug en Europa is roerig, rondom de Balkan zeker, maar ook de koloniën veroorzaken onrust, vooral in Afrika.

De jonge moeder van peuter Jan en baby Katy verdiept zich er niet erg in. Ze heeft meer oog voor de directe gang van zaken in huis, dat is ook haar taak. Later krijgt ze weer belangstelling voor haar stad Rotterdam. Want ook Rotterdam is onrustig, maar dan in de zin van groei en verandering. De stad groeit tussen 1850 en 1900 van 100.000 tot 300.000 inwoners en er wordt gebouwd om al die inwoners onderdak te kunnen bieden. In de vele arbeiderswoningen zijn de omstandigheden niet comfortabel en evenmin hygiënisch. In 1880 sterft nog een op de vijf kinderen voor het eerste levensjaar, net als in het gezin Kolff, pas in 1900 begint de zuigelingensterfte af te nemen. Besmettelijke ziekten zijn een groot gevaar, zeker in een havenstad; de stoomboten in Constantinopel moeten vanwege de daar heersende cholera in quarantaine blijven besluit de Internationale Gezondheidsraad, aldus De Rotterdammer van 20 augustus 1885.

De vele berichten in de krant over de scheepvaart zijn kenmerkend voor de havenstad: waar de schepen zijn, wanneer ze vertrekken, wanneer ze aangekomen zijn in havens over de hele wereld. Het aantal geladen zeeschepen dat Rotterdam aandoet in 1885 bedraagt 5.714.381. Tien jaar later zijn dat er 10.619.831.

Ook de scheepsrampen worden gemeld: op het strand gedreven, door de equipage verlaten, op sleeptouw genomen, ingeslagen achterschip, fokkenmast over boord, stoomhouder gesprongen, bemanning overboord geslagen.

Advertenties gaan over de diverse stoomvaarten voor het toenemende vrachtvervoer. Het eerste stoomschip kwam in 1816 in de Rotterdamse haven. Toch duurde het nog tientallen jaren voor men de voordelen van stoomschepen besefte. De zeilschepen en de jaagpaden met paarden verdwijnen maar langzaam. De stoomtrein als verbinding met het achterland komt in Rotterdam in 1855, jaren later dan in Amsterdam. Er komt wel belangstelling voor de passagiersvaart, het bekende tochtje langs de Rijn wordt een geliefkoosd uitstapje. Met de komst van de stoomsleepvaart begint de grote vlucht van de haven. In 1885 staat stoom voor modern: stoombierbrouwerij, stoomhoutzagerij, stoompompenfabiek, stoomledikantenfabriek, stoomwasserij, stoomsigarenkistenfabriek.

Madelaine Kolff ligt in het kraambed. Zou ze de energie en de interesse hebben om de krant van 21 augustus te lezen? Wellicht wil ze de geboorte-advertentie zien. Mogelijk ook de advertentie van de firma Simonis voor ‘onverbeterlijke Buik-Corsetten, in verschillende systemen voor verschillende toestanden’; ze zal haar slanke figuur graag terug willen, eventueel met hulp van een Trebelli-Corset, ‘bekend door de nette, solide bewerking en prachtige taille.’ Op dezelfde pagina staat een advertentie voor het weekblad De Huisvrouw ter voorlichting, nut en ontwikkeling van het huisgezin, geredigeerd door Cornelie van Amstel. In de tweede helft van de negentiende eeuw waren door toedoen van Betsy Perk, pionierster voor vrouwenbelangen, enige vrouwenbladen opgericht. Madelaine Kolff is op dit gebied zeker geen pionier, ze noemt haar eventuele tijdschrift ook liever een damesblad. Ze heeft vaststaande ideeën over de plaats en de taak van de vrouw, ze staat niet op de bres voor het vrouwenkiesrecht.

De krant in die dagen vermeldt ook de nodige festiviteiten voor ‘Prinsessedag’, op 31 augustus wordt Wilhelmina vijf jaar. De Utrechtsche Velocipède-club organiseert een wielerwedstrijd op de Maliebaan voor tweedrie- of meerwielers. In Eindhoven bestaan de feestelijkheden uit een volksconcert, optocht, bal champêtre en een kegel-concours.

Als de baby een dag oud is krijgt ze haar eerste post: een telegram uit Amsterdam verzonden, gericht aan mejuffrouw Kolff. De tekst luidt:

‘Wees met uwe ouders hartelijk gelukgewenscht met uwe intrede in de wereld.’

Afzenders: Jacques en Anton, waarschijnlijk vrienden van de jonge ouders. Het telegram is zichtbaar voorzichtig opengemaakt, het rode zegel van de Rijkstelegraaf is intact en het bruine papier is nog gaaf na ruim een eeuw en talloze verhuizingen.

Katy ligt in de familiewieg, ze wordt grotendeels verzorgd door de baker. Baby’s worden ook ingebakerd, ze moeten niet teveel kunnen bewegen anders groeien rug en beentjes niet recht. Het zal niet lang meer duren echter of artsen komen tot de overtuiging dat baby’s juist wel vrij spel moeten hebben voor een goede lichamelijke ontwikkeling. Een van de artsen die het inbakeren krachtig afwijst is Aletta Jacobs, maar het duurt tot ver in de volgende eeuw voordat het inbakeren algemeen wordt afgeschaft. Baby’s, peuters, kleuters, de kleine kinderen in de hogere standen worden gekleed in een wolk van witte katoen, batist en broderie. Veel borduursel dragen ook de moeders, ritselende ruches begeleiden hun stappen in de lange rokken. Rokken met een queue de Paris, met lagen over elkaar en met veel zijde en kant, Brussels kant, het liefst handgemaakt. De stijve korsetten maken een wespentaille mogelijk maar de bewegingsvrijheid moeilijk. Het is niet toevallig dat de drang naar meer bewegingsvrijheid letterlijk én figuurlijk rond de eeuwwisseling begint: de reformbeweging die vraagt om doelmatige kleding en de vrouwenbeweging die vraagt om kiesrecht. Madelaine Kolff houdt zich daar niet mee bezig, zij heeft haar twee kinderen en haar huishouden. Als ze na het kraambed weer langzaamaan haar huiselijke taken opneemt geeft ze, in haar lange jurk met sleep en met haar sleutelmandje, waarin de sleutels van de provisiekast, linnenkast en kelder, leiding aan haar personeel. Daartoe is zij opgevoed en daartoe zal ze ook haar dochter opvoeden, het hoort bij haar sociale klasse.

Broertje Jan die in oktober twee jaar wordt, speelt met houten scheepjes en wagentjes. Speelt hij aan zijn moeders voeten op het Perzische kleed in de zitkamer, of speelt hij in de kinderkamer onder het toeziend oog van het kindermeisje? De ideeën over opvoeden zijn langzaam aan het veranderen. De onvoorwaardelijke gehoorzaamheid en stevige discipline die lang noodzakelijk leken om het kind op te voeden tot ordentelijk volwassene zijn aan het verzachten. Het kind mag ook een eigen kind-zijn laten zien, het hoeft niet een totaal aangepast wezen te zijn dat zich al jong moet conformeren aan de volwassen wereld. Kinderen mogen spelen, zij mogen, nee moeten eigenlijk een onbezorgde tijd hebben. Daarom worden kinderen beschermd, een eigen leefwereld wordt voor hen geschapen, kinderkamer, kinderspeelgoed, kinderboeken. En om de moeder bij deze belangrijke verantwoordelijkheid te helpen is er het kindermeisje. Net als de verschillende dienstboden en net als de gouvernantes is zij een vanzelfsprekendheid geworden in de welgestelde families. Zij is het ook die met de baby in de elegante hoge kinderwagen gaat wandelen, tenslotte hoeft zij geen parasol vast te houden om haar teint te beschermen tegen de zon.

Katy’s moeder heeft dan tijd om piano te spelen, te schilderen of te borduren. Madelaine Kolff speelt goed piano, veel Chopin, en alles van het blad volgens de overlevering. Ze heeft dan ook een zeer muzikale voorouder, voor me liggen twee composities van Constant Hanegraaff. Hij componeerde L’Ecossaise, pour le piano en Adriana Polka Pour le Piano, het papier is vergeeld en de randen zijn in rafels – kapot gespeeld door Madelaine? De vleugel staat in ‘het’ salon voor het raam. Ook schildert ze op papier, op lampenkappen en op porseleinen bordjes. De dessertbordjes met geschilderde vruchten zijn er nog, evenals een aantal schilderingen van rozen, op wit of zwart papier.

Voordat Katy haar eerste verjaardag viert is haar moeder alweer zwanger. Nooit gebruikt ze het woord zwanger en zo lang mogelijk zal ze haar uitdijende figuur maskeren. Hoogstens fluistert ze aan intieme vriendinnen dat ze ‘in den blijde’ is. In blijde verwachting. De laatste maanden komt ze ook niet meer buiten, deels omdat ze het veiliger vindt voor haar baby, maar ook omdat ze zelf veilig wil zijn voor indiscrete blikken van anderen. Niet voor niets is de kleding uit die tijd alles verhullend, men is zeer preuts, een nauwelijks zichtbare enkel met een elegant laarsje is al het toppunt van opwinding.

Eind december 1886 wordt Constantijn Kolff geboren, naar later zal blijken met een gebrek aan zijn oor. Constantijn is vernoemd naar grootvader Hanegraaff, zoals zijn oudere broer Jan is vernoemd naar grootvader Kolff. Constantijn wordt later Tanny genoemd, oom Tan voor zijn neefjes en nichtjes.

Madelaine Kolff is vijf jaar getrouwd en heeft vier kinderen gebaard. In het hoge huis aan de Mauritsweg zal het druk geweest zijn. Het bewerkelijke huishouden uit die tijd, met de drie jonge kinderen, met het nodige personeel, maar zonder de machines die onze tijd zo comfortabel maken, is een dagvullende opgaaf voor de jonge huisvrouw.

De inrichting van de huizen helpt ook niet mee om het minder bewerkelijk te maken. Men laat graag zien welk moois men zich kan permitteren, bovendien, in de drukke dynamische wereld van buiten het huis, worden gezelligheid en huiselijkheid belangrijk gevonden. En die beide termen worden vertaald in volle kamers met veel meubilair en veel snuisterijen. Donkere kasten, mahoniehout, notenhout, om porselein, zilver en kristal een plaats te geven, zware stoelen bekleed met onverslijtbaar stevige stoffen, tafeltjes om alle portretten, vaasjes, doosjes neer te zetten. Lampenkappen van beschilderd perkament of van stof met franje. De klok met vazen en kandelaars op de schoorsteen. Pauwenveren in de vazen. Fluwelen kussens met kwasten, aan de sleutel van het kabinet ook een kwast. Kleden, liefst Perzen, op de houten vloer met extra kleine kleedjes bij de deuren en voetenkussens bij de stoelen. Vitrages, overgordijnen met kappen er overheen. Overgordijnen die generaties meegaan. Men kan het zware velours altijd weer bleken en opnieuw verven; gordijnen worden nooit weggedaan maar bewaard met kamferballen tegen de mot. De zuinigheid van deze generatie mét de beide oorlogen van de volgende generaties hebben voor een ongekende bewaardrang en overvolle zolders gezorgd.

Het is te hopen dat Madelaine Kolff na haar vierde bevalling snel weer op krachten is gekomen om de leiding over haar huishouding aan te kunnen. Want deze overdaad moet stofvrij worden gehouden, voorlopig zonder stofzuiger. Walm en roet van gaslampen, kaarsen en kachels vergen een voortdurend onderhoud. Het is voor ons nauwelijks voorstelbaar hoe men in die tijd zonder wasmachines of Pampers de baby en de peuters en hun bedjes schoonhoudt. Extra personeel is altijd mogelijk en wellicht zet Mevrouw Kolff dit in de krant:

‘Gevraagd: eene Werk-2e-Meid, P.G. niet beneden 21 jaren, bekend met de Wasch, van goede getuigschriften voorzien. Reflecterenden worden verzocht zich persoonlijk aan te melden Maandag van 11 – 2 uur.’

Katy groeit op, tussen haar twee broertjes in. Ze speelt met poppen, er is een poppenstoeltje, -tafeltje, -bedje en de poppenwagen – een verkleinde uitgave van de hoge wagen waar zij zelf in heeft gelegen. De poppen hebben porseleinen hoofdjes, met roze wangetjes, blauwe oogjes en echt haar. Meisjes hebben meisjesspeelgoed en jongens hebben jongensspeelgoed – en dat zal heel lang zo blijven. Wellicht heeft Katy mogen spelen met het speelgoed van haar broertjes, wellicht heeft zij mogen rijden op het hobbelpaard of met het houten stokpaardje – als volwassen vrouw is ze een uitstekende amazone.

Katy gaat niet naar een kleuterschool. En al helemaal niet naar de bewaarschool, daar worden de kinderen van werkende moeders uit de arbeidersstand ‘bewaard’ door meestal ongeschoold personeel, in zeer grote groepen en met een eenvoudige inrichting van de ruimten. Een advertentie uit 1885 toont dat wel aan: B & W van Kralingen vraagt in huur een gebouw om in te richten tot bewaarschool voor 100 a 200 kinderen. Het bewaren was belangrijker dan het spelen en leren. De ideeën van Fröbel en Montessori zijn nog lang geen gemeengoed, het is of spelen of leren. Het brave gedichtje van Van Alphen ‘Mijn spelen is leren’ van ruim 100 jaar geleden klinkt nog lang na. Dat leren noodzakelijk en belangrijk is voor kinderen uit alle standen – die strijd moet nog gevoerd worden. De leerplichtwet in Nederland wordt pas na 1900 ingevoerd.

In 1890 wordt Bismarck ontslagen, de belangen in de Europese politiek verschuiven. Het Duitse overwicht vermindert, Frankrijk en Rusland zoeken toenadering en bereiden een geheime militaire conventie voor. Aan het hoofd van het enorme Britse Rijk staat een vrouw. Koningin Victoria, die wel de ‘schoonmoeder van Europa’ wordt genoemd omdat veel van haar negen kinderen trouwen met Europese vorsten.

In Nederland overlijdt koning Willem III en het prinsesje, dat vijf jaar ouder is dan Katy, wordt koningin onder de hoede van haar moeder koningin Emma als regentes.

Zes jaar na de geboorte van Constantijn wordt nog een jongetje geboren, Herman, genoemd naar zijn vader, het is 1892. De zevenjarige Katy maakt bewust dit kleine broertje mee. Op een aquarel van Jacob Maris (1890) staat een klein meisje in een wijde jurk met brede sjerp, het zou zo Katy kunnen zijn. Ze draagt donkere kousen en een lint in het haar, handjes op de rug waarin een springtouw, en kijkt belangstellend naar een geheel in lange kanten of mousseline jurk gehulde baby – op schoot bij de baker. De baker is in het zwart, witte muts met keelband. Of het nakomertje bedoeld was zullen we nooit weten, dat valt onder de slaapkamergeheimen. En die zijn er vele. ‘In the sweet delights of the Victorian home, where the wife was expected to shine as a gentle moon to her husband’s sun, sexual problems were rarely allowed to reach the surface,’ schrijft de historicus Guttormsson in Family Life in the Long Nineteenth Century. Geboorteregeling – in die tijd met zeer beperkte mogelijkheden – is een onderwerp dat niet openlijk besproken kan worden. In Amsterdam had zich een jonge vrouwelijke dokter gevestigd als vrouwen- en kinderarts: Aletta Jacobs. Zij zal de discussie over anticonceptie, geslachtsziekten en abortus aandurven, maar dan vooral in het kader van de prostitutie. Dat soort zaken komt toch niet voor in de betere kringen. Buitenechtelijke relaties komen voor, maar voornamelijk in de literatuur.

Voor me ligt een dubbelgevouwen papier, vergeeld, bruine vlekken, gouden rand met rozen.

Het is beschreven, aan vier zijden, keurig met een zwarte pen. De kinderhand heeft erg z’n best gedaan om het mooi en foutloos op papier te krijgen.

Pierrot en Harlekijn

voorgesteld door Jan en Caty

ter gelegenheid van de Koperen Bruiloft

van Papa en Mama

23 December 1893

Het is een samenspraak tussen Pierrot en Harlekijn, die eerst bijna drie bladzijden gaat over de feestkleding van Pierrot (‘hoe kleedt gij je dan zoo in ’t wit?’) en Harlekijn (‘zoo’n gek gestreepte pak!’) en vervolgt met de ‘heilwensch’ voor het feestpaar. Jan van 10 en Caty van 8 wensen hun ouders de ‘zoetste levensvreugd’ en ook ‘kracht en lust – werk en rust’. Het vers besluit met: ‘Blijft gezond, – Te aller stond, Dat wenscht u ons hart en mond.’ Zichtbaar is dat achter het woord Te een letter is weggehaald, waarschijnlijk de r, iemand – mogelijk de gouvernante – heeft de kinderen verbeterd. En iemand, Juf wellicht, heeft gezorgd voor de pakjes van het tweetal. Ze zien er mooi uit, hun ouders zijn geamuseerd en ontroerd. Er zijn vaak verkleedpartijtjes, de kleren worden op maat gemaakt door de huisnaaister en binnen de hele familie uitgeleend.

Bewaard is ook het vers dat Katy al eerder haar ‘dierbre Vader’ aanbiedt op diens verjaardag in october 1893. ‘Lieve Papa’ erboven, ‘Uw liefh: dochter Caty’ eronder, het vers mooi geschreven en verlucht met een glimmend tuiltje rozen.

Wellicht denkt Madelaine aan de verzen die ze zelf schreef en voordroeg voor haar ouders. Ze was jonger dan haar dochter toen ze schreef: ‘Mon cher papa, Pourquoi ma faible enfance, Dans ce fortuné jour, N’a t-elle l’éloquence, Comme elle a de l’amour. Ma science est petite, Hélas je ne sais rien, Je n’ai qu’un seul mérite, C’est que je t’aime bien. Madelaine. Le 23 Novembre 1867.’ Ze is dan zes jaar. De verzen van twee en drie jaar later zijn nog ingewikkelder en nog mooier geschreven, het papier is vergeeld, de inkt nauwelijks verkleurd.

Met de geboorte van Herry en na het vertrek van de baker komt Juf in het gezin Kolff.

Juf is Betty Jacobs. Juf zal lang de vier kinderen Kolff verzorgen en daarna nog de volgende generatie. Juf hoort bij het personeel, maar Juf heeft ook een opvoedende taak naast de moeder. Als de ouders op reis zijn is Juf de baas, dat geldt voor de beide generaties waar ze voor zal zorgen.

De ouders en hun vier kinderen met het inwonend personeel vragen meer ruimte, dat is een van de redenen dat er in 1894 verhuisd wordt naar een groter huis: Eendrachtsweg 3. Dit huis staat nu aan het Eendrachtsplein en werd in 1961 opnieuw genummerd in 10. In het enorme pand huist een studentenvereniging. De familie Kolff zou het nauwelijks van binnen herkennen: de grote kamers beneden zijn doorgebroken, er staan tafels, stoelen en een bar, de tuin is gevuld met een aanbouw. De verzorging van de vertrekken is ook bepaald anders dan toen Madelaine Kolff en haar personeel hier de scepter zwaaiden. De buurt is overigens populair bij studenten: in 1935 vestigde zich het Rotterdams Studenten Corps op Eendrachtsweg 35.

Eendrachtsweg 3 Rotterdam, waar de familie Kolff vanaf 1894 woont.

In Rotterdam wordt in 1895 de ‘Vereeniging ter behartiging van de belangen der vrouw’ opgericht met als taak de onvoldoende maatschappelijke en wettelijke positie van de vrouw te verbeteren. Op een van de eerste vergaderingen zijn ongeveer 350 personen aanwezig, Katy’s moeder is er niet bij. Ontwikkelen van vrouwen door diverse cursussen, verruimen van de arbeidsmarkt voor vrouwen, benaderen van de gemeenteraad, het zijn geen vrouwenzaken in haar ogen, het is niet haar wereld.

In 1895 op 20 augustus is Katy tien jaar geworden. In De Rotterdammer van die dag staat dat in Frankrijk de socialist Jean Jaurès ‘reusachtige betoogingen’ organiseert van werkstakende glasblazers in het mijnstadje Carmaux. In Mülheim aan de Rijn zijn twee stoomvaartmaatschappijen in conflict, er is sprake van ‘handtastelijkheden van het gepeupel’ en van ‘sabelhouwen der politie’. De Russische tsaar tracht vorst Ferdinand af te zetten en van Bulgarije een wingewest te maken. Er gaan die dag 17.000 pelgrims, ‘grootendeels door verschillende kwalen aangetast’ per trein naar Lourdes.

Bij het Binnenlandsch Nieuws staat dat H.H. M.M. Wilhelmina en Emma de wereldtentoonstelling zullen bezoeken. Men verwacht die dag veel belangstelling, maar, schrijft de krant ter geruststelling, de toeloop van het publiek zal geregeld worden door de toegangskaarten te verhogen in prijs. Het onderdeel ‘Oud-Hollandt’ zal één gulden gaan kosten. Dit om te voorkomen dat het een ‘geloop en gedraaf’ wordt zoals bij het jaarlijkse zondags bezoek van de vorstinnen aan Artis.

De lezers die dit in hun krant kunnen lezen betalen voor hun abonnement op De Nieuwe Rotterdamsche Courant vijf gulden per drie maanden. Een bovenhuis nabij de Diergaarde met zeven kamers, badkamer, keuken, twee balkons en een zolder met twee dienstbodekamers kost ƒ 700,– per jaar. Een huishouden in deze kringen kost tussen de ƒ 2000,– en ƒ 3000,– per jaar, volgens de adviezen over zuinigheid in de huishoudelijke tijdschriften uit die tijd. Rond 1900 kostte een brood ƒ 0,10, een ei ƒ 0,01, een pond thee ƒ 1,30, een pond kookworst ƒ 0,50. De Nederlandsche Bell-Telephoon-Maatschappij vraagt ƒ 118,– per jaar voor een abonnement. Maar of vader Kolff zo vooruitstrevend was dat hij toen al telefoon had? Als zijn dochter 80 jaar is schrijft ze aan een kleinkind: ‘Ik weet nog dat de telefoon werd aangebracht – ik zie hem nog hangen in mijn ouders huis. We hadden No. 212 – en griezelig om de eerste keer te spreken en een stem te horen, van, misschien, heel ver weg.’

In dezelfde brief schrijft ze over uitjes met het gezin: ‘En op Zondagochtend naar Hoek van Holland met broodjes bij ons. Die treinreis was een gebeurtenis.’ En haar tiende verjaardag? Zou er voor haar een gekostumeerde kinderpartij georganiseerd zijn of zou zij met Papa en Mama en de broertjes naar het circus of de kermis gaan? Augustus is kermismaand in Rotterdam en er zijn talloze feestelijkheden. Dit jaar niet het befaamde circus van Oscar Carré, zoals tien jaar geleden, toen in een advertentie op 19 augustus 1885 in De Rotterdammer de heer Carré het welwillende Rotterdamse publiek bedankte voor de vriendelijke ontvangst; twee dagen later staat in de krant dat August de Domme bij een voorstelling in Antwerpen in het circus zijn been heeft gebroken. Dit jaar is het Circus-Variété met het Buitengewoon Groot Lach Succes van Lewis & Ellis, Skating Dog, Spirituele Dansen van Mlle Ancion en Dinsdag speciaal: ‘De aap als kunstrijder’. Men kan ook naar de Tivoli Wintertuin voor het Grand Spectacle Concert Varié, met Specialiteiten en Excentriciteiten der Wereld. In diezelfde periode zijn in de Rotterdamse schouwburgen zeker vijf voorstellingen: in de Groote Schouwburg is de klucht De Duivel en zijn Grootje met erna nog een balletvoorstelling, in de Tivoli Schouwburg is De Meisjesgek, een Kermisstuk met zang naar het Spaansch, in de Nieuwe Schouwburg Troetelman, of de lotgevallen van een vrolijken Rentenier, en diverse concerten, matinees en soirees in de Vauxhall-Doele.

Ondanks alle aantrekkelijke programma’s zullen Papa en Mama de kermis toch minder geschikt hebben gevonden als uitje voor het gezin. Niet alleen zijn de ‘Spirituele Dansen’ ongetwijfeld een gevaar voor de jonge kinderziel, kermis is iets voor de lagere standen. Er wordt uitbundig gehost, geschreeuwd en gedronken op het veemarktterrein, de confessionele partijen in de gemeenteraad pleiten al langer voor afschaffing van het zedeloze vermaak. In Amsterdam is in 1875 de jaarlijkse kermis al verboden, in Rotterdam gebeurt dat in 1907.

Een jaar later is het weer feest in huize Kolff. Op het crèmekleurig papier omrand met gouden vogeltjes en bloemenranken staat: ‘Voordracht, voorgesteld door Caty en Constant, op vader’s verjaardag, 6 October 1896’. In mooi schuinschrift, wellicht door Katy met haar hoge rapportcijfer voor schoonschrijven zelfgeschreven, worden een fruitjongen en een groentemeisje ten tonele gevoerd. Zij houden een samenspraak over het noodzakelijke en nuttige van groenten en het aangename en prettige van vruchten. ‘Maar is het aangename, Met ’t nuttige vereend, Dan kan men vroolijk leven, – Kijk, zóó heb ik gemeend –’. Het groentemeisje en de fruitjongen die tijdens het verjaardagsdiner van vader mogen optreden, stelen alle harten in hun mooie verkleedpakjes.

In de Rotterdamse haven is het in datzelfde jaar onrustig door veranderingen. De in snel tempo groeiende en voortdurend uitbreidende haven moderniseert. Het handmatig lossen van ijzererts wordt gemechaniseerd door het in 1896 in gebruik nemen van zes ertskranen. De havenarbeiders zijn bang dat de kranen hun werkgelegenheid verminderen en staken. De moderniseringen zijn ingrijpende gebeurtenissen in het dagelijks leven van een groot aantal Rotterdammers. Er wordt veel geld verdiend maar de welvaart is niet voor iedereen. Stukwerkers en dagloners hebben een onzeker bestaan, al is er meestal veel werk want de Rotterdamse haven blijft groeien. Vaste arbeidscontracten, ziekteverzekering, veiligheidsvoorschriften, dat alles komt pas tientallen jaren later.

Kijkend naar wat er gebeurt tussen 1850 en 1900, een belangrijke periode ook in het leven van de familie Kolff, is een dynamisch proces van expansie en modernisering van haven en stad.

1854: Geboorte Herman Kolff – Stadsarchitect Rose introduceert het Waterproject waarin de waterhuishouding van Rotterdam vernieuwd wordt. Duikers en gemalen zorgen voor schoon water in de stad, dat de Maas ermee vervuild wordt is in die tijd geen probleem. Een ander plan van Rose is de uitbreiding van de Westerhaven, Veerkade en Westerkade. In de eeuw erna zullen twee kleindochters van Herman aan de Westerkade geboren worden.

1861: Geboorte Madelaine Hanegraaaff – Directeur Gemeentewerken Scholten stelt voor om van het eiland Feyenoord een soort Waterstad te maken: havens en kades, pakhuizen en fabrieken, woningbouw voor arbeiders. Als Madelaine vijf jaar is steekt de prins van Oranje de eerste spade in de grond als startsein voor het graven van de Nieuwe Waterweg. Het eerste stoomschip vaart zes jaar later het nieuwe traject: Hoek van Holland - Rotterdam, dertig kilometer.

1881: Huwelijk Herman Kolff en Madelaine Hanegraaff – De Holland-Amerika Lijn moet haar grote boten op Amsterdam laten varen omdat de Rotterdamse haven niet voldoende ruimte heeft. Directeur Gemeentewerken De Jongh, de man die zorgde dat de gemeente de failliete boedel van de RHV (Rotterdamsche Handels Vereeniging, Pincoffs, Mees e.a.) overnam, heeft een plan voor een enorme transitohaven: de Rijnhaven. Voorts: aanleg van de Dokhaven.

1883: Geboorte oudste zoon Jan Kolff – Coolpolderplan van De Jongh, met accent op havens en spoorwegen, dit wegens groot gebrek aan los- en laadgelegenheid aan de rechter Maasoever zoals daarvoor geconstateerd is door de Kamer van Koophandel.

1885: Geboorte Katy Kolff – Begin mechanisering in de haven: de eerste hydraulische kolentip om de kolen uit Duitsland snel te kunnen lossen en overladen in de binnenhaven op Feyenoord. Begin bouw Wilhelminakade voor de lijnboten van de grote rederijen.

1886: Geboorte Constant Kolff – Rotterdam krijgt meer wateroppervlakte en meer grond voor de uitbreiding van de stad door de annexatie van Delfshaven. Met z’n groeiende bevolking moet de stad uitbreiden: in 1890 telt Rotterdam 203.000 inwoners.

1892: Geboorte Herman Kolff – De eerste zeesleepboten verschijnen, speciaal ontworpen voor de baggerondernemingen. Plannen van De Jongh voor extra havens: Parkhaven, Schiehaven en St. Jobshaven. Plan Heemraadsingel en Mathenesserlaan. Ruim veertig jaar later zal Herman Kolff zelf wonen op de Mathenesserlaan.

1895: Katy Kolff tien jaar – Annexatie Charlois en afbraak dorp Katendrecht (700 huizen en een kerk) voor de aanleg van de Maashaven. Annexatie Kralingen. Het dorp Kralingen dat nu geassocieerd wordt met welgesteld wonen en dat toen een zelfstandig, landelijk dorp was. ‘Kralingen’, zegt een oude schoolvriendin van Katy’s dochter – mijn moeder – tegen mij, ‘men zei vroeger: Kralingen daar kan je niet wonen, daar dragen ze geen hoed.’ Zij vertelt mij dit grinnikend, de schoolvriendinnen zijn dan beiden 95 jaar.

Van servet tot tafellaken groeit Katy, er is een poëziealbum, er zijn balboekjes, er zijn menu’s van diners en soupers, en er zijn schoolrapporten. Aan de hand van deze bewaard gebleven kostbare getuigenissen kan ik een deel van Katy’s leven traceren.

Het poëziealbum is stevig in bewerkt leer gebonden, op de voorkant een griffioen die een schild vasthoudt waarop ‘Poësie’ staat geschreven. Er zit een metalen sluiting aan. Misschien zat er vroeger een slotje op, het album moest natuurlijk beschermd worden tegen drie broers. De oudste had zich al nieuwsgierig betoond door door het sleutelgat zijn zusje te bespieden, zoals het zusje nog decennia later vertelt. De vierenveertig poëzieversjes beginnen in 1892, ze staan op de licht vergeelde bladzijden: van moeder naar grootmoeder naar tantes en via Juf naar alle vriendinnen. Plaatjes met bloemen, van glimmend papier of van zijde en satijn, rozen, viooltjes, veel vergeet-mij-nietjes. Een enkeling – zoals tante Stannie (Constance Ruys) schildert zelf de illustratie. Grootmoeder Hanegraaff schrijft twee verzen in het album, een daarvan is een acrostichon op de letters Catharina. Zelfs tante Dien (Aberson-Kolff) uit Medan levert een bijdrage. En grootmama Kolff schrijft hetzelfde versje als grootmoeder Hanegraaff. De verzen zijn vaak moraliserend met veel aansporingen om het goede na te streven, ook wordt er vaak gevraagd: Vergeet Mij Niet! En allemaal zijn ze Uwe U liefhebbend of toegenegen. De ene elfjarige schrijft aan de andere elfjarige: ‘Wees rein als de bloemen der Lente, Haar schoon is het beeld van Uw jeugd, Maar ’t schoonst wat een meisje moet sieren, Is Eenvoud en Zachtheid en Deugd.’ Twee bladzijden zijn grondig dichtgeplakt, tegen het licht gehouden kan men nog net de naam lezen: Flora Polak, zouden de meisjes ruzie gehad hebben, was het versje niet in orde of het plaatje niet mooi genoeg? Schoolvriendinnen refereren aan het schoolgaan: ‘[...] Ik, die daaglijks met u leer […]’, schrijft Jacqueline van der Hoeven, en ‘[…] samen leeren wij alle dagen […]’, schrijft Erna S. van Reesema. De laatste bijdrage in het nog niet geheel volle album is:

‘Lieve Caty

Ik wensch U levenslang

Gezondheid, vreugde en geluk

En dat wanneer gij zijt gezeten

Wie weet hoe ver hier wel vandaan

Gij haar niet zult vergeten

Met wie gij zijt ter school gegaan.’

Dit liefhebbende vriendinnetje – Marie Veder – wordt zeker niet uit het oog verloren in de komende jaren als de meisjes zich te oud voelen voor een poëziealbum en de balboekjes belangrijker worden. En wanneer de naam A.C. Dalen voor het eerst voorkomt op het menu van een diner, en Katy naast haar aanstaande man zit – ze heeft met potlood de tafelschikking getekend – zien we Marie Veder tegenover haar aan de dinertafel.

Dit laatste versje is gedateerd 1897, tien jaar later is Katy getrouwd, tussen poëziealbum en uitzet liggen tien jaar van kostschool, schilderlessen, buitenlandse reisjes, tennis en hockey, bals en diners. Zou ze ooit nog kijken naar de verzen die haar zeggen dat ze ‘al wat edel is en goed’ moet nastreven? Dat ze ijverig moet zijn en trouw en blijmoedig en geduldig en nuttig, ‘opgeruimd, vol goeden moed’? Dat vriendschap het belangrijkst is en levenslust?

Leerzaam dacht men toen – moraliserend zeggen we nu – zijn ook de kinderboeken uit die tijd. Net als de versjes uit het poëziealbum gaat het over normatieve zaken die in onze ogen de kinderen boven de (matrozen-) pet moeten zijn gegaan. En als kinderen zich al misdragen in de verhalen uit die tijd dan loopt het altijd slecht af. Piet de Smeerpoets is een gruwelijk voorbeeld, het exemplaar dat nog in de familie is, roept verbazing op door de teksten en de suggestieve afbeeldingen van het lot van stoute kinderen: ze verbranden na het spelen met lucifers, ze verdrinken in de inktpot of ze gaan dood omdat ze hun soep niet eten.

Minder gruwelijk is het boek dat Katy van haar moeder kreeg. Voorin staat van wie haar moeder het kreeg en wanneer: van tante Jacqueline van Dam-van Hoboken in 1868. De kleine Madelaine is dan zeven jaar en krijgt dit boek van een zuster van haar moeder. De Koningin der Poppen uitgegeven door G. Theod. Bom, Amsterdam. Het is een ware les in leiderschap en groepsontwikkeling. De poppen zijn lastig en onderling jaloers, maar de strategische koningin weet daar wel raad mee. En het eindigt in pais en vree. Madelaine heeft er vast uit geleerd hoe haar vier kinderen te ‘managen’ en Katy heeft er bruikbare aanwijzingen in kunnen vinden voor haar latere bestuurswerk.

Pas in 1895 gaat Katy voor het eerst naar school, ze is dan tien jaar. De eerste Leerplichtwet in Nederland is pas aangenomen in 1900 en verplicht kinderen van zes tot twaalf jaar onderwijs te volgen. Katy is tot haar tiende thuis geweest onder de hoede van haar moeder, de kinderjuf en ongetwijfeld een gouvernante. Zij is ook degene die haar lezen en schrijven leert, een beetje rekenen, een beetje Frans. Ze gaat nu – zoals de meeste van haar vriendinnen – naar de Rotterdamsche School Vereeniging, de RSV, die overigens nog steeds bestaat. Ze begint in de 4e klasse, aldus de goed bewaarde administratie van de RSV. Mejuffrouw Aurelia Hoitsema, een domineesdochter van 38 jaar, met veel onderwijservaring, heeft deze school in 1880 opgericht als een particuliere school voor meisjes ‘voor meer uitgebreid lager onderwijs’. Ze begint met elf leerlingen in een gehuurde etage aan de Schiedamse Singel, de school groeit echter snel en moet enkele keren een ruimer onderkomen zoeken. Als Katy naar deze school gaat is men net verhuisd naar Veerkade 6, er zijn nu elf klassen en ruim honderd leerlingen.

Hoewel minister Thorbecke ervoor gezorgd heeft dat het middelbare onderwijs in 1863 opengesteld is voor meisjes, wordt er toch niet veel gebruik van gemaakt. In 1870 komt in Rotterdam een HBS, Hogere Burger School, voor meisjes, in 1875 een MMS, Middelbare Meisjes School, en in 1880 kunnen meisjes ook op het gymnasium terecht. Ouders prefereren veelal de MMS boven het gymnasium, het ging de meisjes niet om de intellectuele uitdaging, maar om de ‘kunst om haar omgeving gelukkig te maken’, aldus de oprichters.

Het opvoeddoel van mejuffrouw Hoitsema is de leerlingen – volwassenen in het klein – op te voeden tot jonge dames, dat doet zij samen met ‘secondante’ mejuffrouw Rauws en met 15 andere onderwijzeressen en vakleerkrachten. ‘In dit team drong slechts incidenteel, en dan meestal nog voor korte tijd, een man door;’ schrijft Dr. J. Verseput bij het honderdjarig bestaan van de school. De school begint laat, pas om half tien, omdat een jongensschool in de buurt om negen uur start. Kennelijk worden jongens als ongewenst of gevaarlijk beschouwd voor deze meisjes. Voor Katy zijn jongens geen onbekend verschijnsel, ze heeft drie broers, ze heeft dansles, ze ziet jongens op de tennisbaan of op het hockeyveld.

De opvoeding tot jonge dames moet onder meer bereikt worden door veel onderwijs in de vreemde talen. De lessen in de taal worden in diezelfde taal gegeven, dit noemt men de ‘directe methode’; ook buiten de klas wordt die taal gesproken, elke week heeft een andere voertaal. Iedere overtreding wordt genoteerd als marque de désordre, straf volgt bij drie overtredingen. Het is begrijpelijk dat het soms erg stil is, niet alle meisjes spreken vlot Frans, Duits of Engels. Het cijfer voor gedrag op het rapport wordt gebaseerd op de marques de conduite, die eveneens nauwkeurig worden bijgehouden. Goede manieren, ordelijk gedrag, netheid, allemaal zaken die door juffrouw Hoitsema zeer belangrijk worden gevonden. En ze zag alles, zegt men van haar. Elke maandag worden boeken en schriften, pennenkokers en griffels, sponsendozen en leien gecontroleerd. Handschoenen, overschoenen, paraplu’s van de meisjes mogen niet op school achterblijven, dat levert een marque de désordre op. Bij het uitgaan van de school staat altijd de handwerklerares juffrouw Vos bovenaan de trap en geeft de meisjes het bevel: Mettez vos gants, eenmaal buiten worden de handschoenen prompt weer uitgedaan. Toch zal op de school geen bedrukte sfeer hebben geheerst, mejuffrouw Hoitsema wordt beschreven als vriendelijk en opgewekt, met een hartelijke belangstelling voor haar leerlingen en waardering voor haar personeel.

Katy is een goede leerlinge, haar rapportcijfers zijn bewaard in het archief van de RSV. In de grote boeken met kolommen vol cijfers in prachtig handschrift volg ik de schoolprestaties van C.J. Kolff van 1895 tot 1902. In haar eerste schooljaar wordt ze meteen nummer vijf van de klas met 12 leerlingen, de jaren erna wordt ze derde of vierde van de klas. Haar hoogste cijfer heeft ze voor Handwerken, vijf was het hoogste cijfer en op elk rapport prijkt de 5. In haar eerste jaar heeft ze voor rekenen, aardrijkskunde, natuurlijke historie en Frans een 4, voor schoonschrijven zelfs een 4½. Als zij veertien is krijgt ze met Sinterklaas de Dictionnaire van Larousse, ‘complet et illustré’, ruim veertien honderd bladzijden om haar te ondersteunen bij het leren van de Franse taal. Geschiedenis is niet haar sterkste punt zien we, hoewel een 3 als voldoende wordt aangemerkt. In de negende klas staat achter het geschiedeniscijfer n.st., volgens de uitleg in de boeken betekent dit: niet sterk.

‘Jaartallen kon ik er ook niet in krijgen en oorlogen ook niet – en nu interesseert mij de geschiedenis van de Lodewijken zeer – en alles wat daarom heen speelde – dus houdt maar moed’, schrijft ze meer dan zeventig jaar later troostend aan haar oudste achterkleindochter.

Maar in die negende klas is ook haar rekenen niet sterk en krijgt ze bovendien werk mee voor ‘Hoogduitsch’. Katy is dan veertien jaar, misschien gaat haar belangstelling naar andere zaken uit. De eerste balboekjes dateren uit diezelfde periode. Wellicht nemen de danslessen haar zo in beslag, met de ingewikkelde Cotillon, Pas de Quatre, Lanciers, dat rekenen en geschiedenis wat in de verdrukking komen.

Ze zal genoten hebben van de lessen natuurlijke historie en kennis der natuur. De meisjes gaan dan naar Het Park om naar vogels te luisteren en de bloemen en planten te bestuderen. Ook maken de klassen dagtochten in de omgeving, zoals naar Rhoon, te voet en mét botaniseertrommel. Ongetwijfeld is daar Katy’s grote belangstelling voor planten en bloemen gewekt, in haar volwassen leven speelt tuinieren een grote rol.

In 1901 verlaat juffrouw Hoitsema ‘haar’ school, ze wordt opgevolgd door de lerares Duits mejuffrouw Schäfer. Nieuwe opvoedideeën zijn in aantocht, en hoewel juffrouw Hoitsema in haar omgeving veel nieuwe opvattingen tegenkomt, is zij niet de persoon om die in het onderwijs te gaan toepassen. Haar zuster is getrouwd met de arts Johan Rutgers, die een socialist is en geboortebeperking propagandeert. Deze zuster kent Domela Nieuwenhuis en sluit zich aan bij de SDAP van Troelstra; daarbij is ze actief in de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht en betrokken bij de oprichting van de Vereeniging ter behartiging van de belangen der vrouwen. In de gegoede kringen waar de meeste leerlingen van de RSV uit komen zijn dit ongehoorde onderwerpen, die de reputatie van de school geen goed doen.

Mejuffrouw Schäfer is een aanhangster van nieuwe opvoedideeën: kindgericht en niet autoritair. In 1900 publiceert de Zweedse Ellen Key haar boek De eeuw van het kind, het gaat er om het kind een gelukkige schooltijd te bezorgen, waarin het goede eigenschappen en eigen belangstelling kan ontwikkelen. In Nederland komen vergelijkbare ideeën van Jan Ligthart, hij wil de kinderlijke activiteit aanmoedigen, komt met nieuwe lesmethoden, ontwikkelt het leesplankje, en vindt de dagelijkse werkelijkheid hét uitgangspunt voor onderwijs.

Niet alle docenten en zeker niet alle ouders zijn het eens met deze vernieuwingen. Enkele ouders nemen hun dochters van school en juffrouw Schäfer wordt voorzichtiger met de invoering van veranderingen, ze kan tenslotte in deze particuliere school de inkomsten – ƒ 200,– per leerling per jaar – niet missen.

Het lijkt een naadloze aansluiting: het laatste versje in het poëziealbum in 1897, de eerste diners in 1897 en 1898, de eerste balboekjes vanaf 1900. Katy gaat van klein meisje, naar jong meisje, via jongejuffrouw naar mejuffrouw, met in het verschiet: mevrouw. Zou ze aan die mogelijke toekomst denken als ze aanzit aan de diners en rondzwiert op de dansavondjes?

Ze bewaart het menu van 2 augustus 1897 in de Steeg, à l’occasion des fiançailles van nichtje J. Kolff met C. Teves. Bloesemranken op een ruitvormig kaartje, binnenin toont het menu meer dan tien gangen en op de buitenkant staat haar naam: De jongejuffrouw Katy Kolff. Ze is bijna twaalf jaar oud en zit in haar mooiste jurk aan de Potage en de Saumon, de Filet de Boeuf en de Ris de Veau, en na de Poulardes de Pouding, Patisseries, Glace, Fruits en Dessert. Bijna twaalf, dan begrijp je het Frans al wel, maar je haar opsteken mocht nog niet. Lange krullen met glanzende linten, lakschoentjes van de dansles en vast en zeker onberispelijke tafelmanieren.

De sportieve kant krijgt ook een plek in de opvoeding van Katy: ze speelt tennis én hockey. Haar levendige natuur houdt van buiten zijn en bewegen, later in haar volwassen leven gaat ze paardrijden en nog weer later en tot op hoge leeftijd geniet ze van bergwandelingen. Op de ledenlijst van 1899 van The Anglo Dutch Lawn Tennis Club komt haar naam voor tussen de eenenzestig Dames Jaar Leden, op de Naamlijst der Heren Jaar Leden staat tussen de tweeënvijftig namen ook A.C. Dalen. De lawn is dan al cement geworden op de banen aan de Lage Westzeedijk. Overhead serveren met een hoed op is voor de dames lastig, zij serveren meestal onderhands. Hun blouse met lange mouwen en een (zwarte) rok tot op de grond maakten het tennissen ook niet gemakkelijker. Enkele jaren later wordt de strohoed afgeschaft, de rokken korter en de kleding wit. Over het hockey schrijft ze in 1973 aan een achterkleinzoon: ‘Ik heb ook in mijn prille jeugd hockey gespeeld bij Victoria, maar nooit gewonnen! Ik vond het niet prettig en er kwam bij, wij hadden lange rokken – een hoed op met een shawl erover!! En ’t spel werd niet uitgelegd. Je reinste paskwil om nu nog aan te denken! En dan was ik al moe, als ik van de Eendrachtsweg gefietst had over die Rotterdamse keien naar Crooswijk, door de Jonker Fransstraat – dat is nu 70 jaar geleden.’

Tennisbaan met de toren van de Remonstrantse kerk op de achtergrond.

AAN: Mej. C.J. Kolff, Eendrachtsweg 3, Alhier. Een briefkaart met voorgedrukte postzegel van tweeënhalve cent verzonden op 1 juni 1901. Na ‘Datum postmerk’ volgt de tekst:

‘R.L.T.V. “Davo!” Op Zondag 2 Juni Bestuurs Vergadering ten huize van Mej. C.J. Kolff,

3, Eendrachtsweg. Om 7½ uur. Agenda: veranderingen in ’t reglement. De Secr. M. Dutilh.’

De vijftienjarige Katy zit in het bestuur van haar tennisclubje en gaat vergaderen over het reglement. Op zondagavond om half acht, een vreemde tijd, maar misschien wordt er in huize Kolff degelijk vroeg gegeten. Of misschien blijft het hele bestuur dineren na de vergadering. Het vroegste bewijs van bestuursactiviteit van Katy is bewaard gebleven, er zullen nog vele bestuursactiviteiten volgen.

Een vergeeld envelopje ook aan haar gericht bevat het volgende ook vergeelde briefje, gedateerd Rotterdam, 18 Juli 1901. ‘Zeer Geachte Mejuffrouw Kolff, Slechts een enkel woordje om U mijn hartelijke dank te betuigen voor de toezending van de photo, die hoewel nu niet zoo prachtig geslaagd altijd een aangename herinnering aan de Rotterdamsche Lawn Tennis match zal zijn. Voor ik eindig zou ik nog graag een wensch willen uitspreken en die is: dat zij die nu ter opluistering van het tournament zijn gekomen, een volgende keer gewapend met een racket de kleuren van hun club komen verdedigen. Na vriendelijke groeten, Jacq Chabot. P.S. Beleefd vraag ik excuus voor de vergissing die ik gemaakt heb, de doos chocolade te adresseren aan Mej. Kees Kolff in plaats van Katy. Ik hoorde op tennis niets anders als Kees voor en na.’ Een tweede vergeeld papiertje met de adressering aan Mejuffrouw Kees Kolff is uitgeknipt en ook bewaard, als bewijs! Zou Katy in alle levendigheid en sportiviteit, en opgroeiende met drie broers, zo jongensachtig zijn geweest dat men haar plagerig Kees noemde?

In 1900 wordt Katy vijftien jaar. Ze heeft in dat jaar twee ‘soirees’ waarvan de balboekjes bewaard zijn gebleven. Ze gaat met een goed rapport over van de achtste naar de negende klas. In de negende klas dalen haar schoolprestaties. Kijkend naar het toenemend aantal bals, soirees en soupers is dat wellicht verklaarbaar.

Wie ontmoet Katy op de soirees en de bals, en met wie danst ze? Het zijn veel bekende Rotterdamse namen, met het piepkleine potloodje geschreven in de balboekjes: kleine dubbele kaartjes, in pastelkleuren versierd met bloemenranken of met elegant dansende paartjes in feestelijke balkleding – vergeelde getuigenissen van een Rotterdamse ‘Belle Époque’. Ze heeft de namen bij alle voorgedrukte dansen netjes opgeschreven, en achterop het balboekje noteert ze met wie ze aan het souper tafeltje zit. Behalve met haar broers Kolff of haar neven Hanegraaff danst ze met veel jonge mannen die later een grote rol zullen spelen in het Rotterdamse maatschappelijk leven. Het zijn haar leeftijdgenoten: Mees, Dutilh, Chabot, Rueb, van Stolk, Van Dusseldorp, Van Beuningen, Pieters, Laming, Koch, Salomons. De bewaarde balboekjes lopen van 1900 tot 1906. Een naam die veel voorkomt vanaf het eerste bal is Jean de Bruyn. Bij elk bal danst ze wel twee of drie keer met hem, bovendien – aan de tafelschikking te zien – zit ze veelvuldig met hem aan het souper. ‘Hij schreef gedichten aan mij’, vertelt ze later, ‘maar hij was katholiek’. Hoewel protestant en katholiek in Rotterdam wel met elkaar overweg kunnen, vindt ze dit kennelijk toch een punt.

De gedaalde rapportcijfers uit de negende klas haalt Katy op in de tiende klas, het zijn prachtige cijfers, ook voor de nieuwe vakken die er zijn bijgekomen: natuurkunde, Italiaans, kunstgeschiedenis. Onder het rapport staat geschreven: ‘Goed!’ Maar dan gaat ze ineens van school af, de andere meisjes gaan door in de laatste en elfde klas, Katy is daar niet bij. Klasgenootjes Röder, Van Dusseldorp, Verploegh Chassé, allemaal ‘Goed!’ en natuurlijk vriendinnetje Löhnis – al die jaren de beste van de klas en ‘Zeer Goed!’ – gaan verder.

En Katy?

Wanneer Katy de school verlaat is ze bijna zeventien jaar, kennelijk is er geen sprake van het gaan naar enig middelbaar onderwijs in Rotterdam. Ze heeft dat met de hoogste klassen van de Rotterdamsche School Vereeniging al genoeg gehad menen haar ouders. Maar Katy wil meer. Ze weet van een opleiding die bij haar talenten en haar ambitie past. Vermoedelijk is het de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen geweest. Ze gaat erheen en schrijft zich in. Een daad van jewelste voor een zeventienjarige in 1902. Die daad is ook een stap te ver volgens haar ouders. Thuisgekomen vertelt ze blij aan Papa en Mama over haar initiatief. Vader reageert uitermate boos. Het is absoluut ongehoord dat zijn dochter een dergelijke opleiding zou gaan volgen. ‘Jij hoort thuis bij je moeder en je helpt haar in het huishouden met kopjes wassen, en je gaat samen visites afleggen.’ Maar Katy zegt hem dat ze een vak wil leren om zelf in haar onderhoud te kunnen voorzien. ‘Jij trouwt,’ zegt haar vader, ‘en je man zal voor je zorgen, een vak hoef jij niet te hebben.’ Katy protesteert: ‘Stel dat mijn man komt te overlijden, wat dan?’ ‘Dan zijn wij er ook nog,’ aldus Papa. En hij draagt haar op om terug te gaan naar de Academie en de inschrijving ongedaan te maken.

Een selectie van Kate’s balboekjes.

‘En dat deed ik dus,’ vertelt mijn grootmoeder mij ruim een halve eeuw later, er klinkt verbazing in haar stem over de volgzame dochter die ze toen was. Ze was zeker geen uitzondering, evenmin als haar ouders dat waren; Katy’s ouders volgden de gebruikelijke negentiende-eeuwse ideeën over meisjesopvoeding die in hun stand golden. Katy was levendig, ze had lef, maar een rebel was ze niet. Het was ook niet eenvoudig om te ontkomen aan vijftien jaar negentiende-eeuwse opvoeding en de eisen van een autoritaire vader, zeker waar hij ondersteund werd door haar net zo conservatieve moeder. Bovendien zijn er in haar directe omgeving weinig andere voorbeelden geweest van jonge vrouwen die wel naar de middelbare school gingen, vervolgopleidingen of zelfs de universiteit bezochten. Aletta Jacobs, en haar geëmancipeerde levenswijze, was voor Katy onvoorstelbaar ver weg. En in 1898 heeft koningin Wilhelmina de troon bestegen, zij is dan achttien jaar, kennelijk oud genoeg om zelfstandig te regeren. Meisjes in Nederland worden meerderjarig als zij drieëntwintig zijn.

De ‘verboden’ vakopleiding heeft ze altijd gemist, maar haar hele leven heeft ze geknutseld, gehandwerkt, geschilderd, in elk huis heeft ze een werkkamer die ze atelier noemt.

Het dagelijks leven van jonge meisjes zoals Katy die – rond de eeuwwisseling – niet meer naar school gaan en thuisblijven is voornamelijk gericht op de voorbereiding op de huwelijkse staat. Ze worden geïnstrueerd door hun moeder over het huishouden, over het houden van personeel, maar zeker ook over het onderhouden van sociale betrekkingen. Zoals vader Kolff al gezegd had: kopjes wassen en visites maken. Katy met haar levendige, ondernemende karakter wordt geconfronteerd met dit aspect van het vrouwenleven. Natuurlijk zijn er ook andere bezigheden, tennissen, theater, schilderlessen, fotograferen, maar vader Kolff heeft het niet voor niets gezegd. En dus helpt ze Mama met de kopjes, een heel ritueel in die tijd. De mooie blauwe kopjes van Chinees porselein wast mevrouw zelf af, zoiets teers en kostbaars wordt aan niemand anders overgelaten. Het dienstmeisje brengt het teiltje van oranje papier-maché in de kamer, zink of email is te hard, er wordt een zeiltje op de tafel gelegd, een ketel warm water wordt ook gebracht en mevrouw wast en droogt. Katy wordt nu ook geacht dat te kunnen, of in ieder geval te kunnen leren.

‘En weet je,’ schrijft Katy als overgrootmoeder aan haar achterkleinkinderen, ‘hoe mijn Moeder een boodschap naar een vriendin stuurde met het verzoek of ze bij haar kwam theedrinken? Op een dubbel “leitje”, dat klapt open – van binnen lag de griffel, werd de boodschap geschreven. Dan ging het boodschappenmeisje of de “hit” zoals ze genoemd werd, er met ’t leitje heen – en dan kwam zó het antwoord weer terug.’

En dan wordt er theegedronken: de thee wordt in de kamer gezet, en Katy helpt met inschenken, de petitfours worden aangeboden, er wordt geconverseerd, nieuwtjes worden uitgewisseld. Een belangrijke functie van dergelijke visites is ook de presentatie van het jonge meisje. Katy is lang voor haar leeftijd en met haar glanzende bruine haar en blauwe ogen, de hooggesloten blouse en lange rok maakt ze een elegante indruk. Niet voor niets heeft ze een goede houding, misschien door een korset en de hoge opstaande kraag, maar ook heeft Katy als schoolmeisje heilgymnastiek gehad. Misschien liep ze wat krom door haar lengte, in ieder geval sturen haar ouders haar naar heilgymnastiek. Het is een Zweedse methode die net in Nederland is geïntroduceerd. Na de heilgymnastiek eet ze haar boterhammen tussen de middag bij de heilgymnastiek-leraar en zijn vrouw, om daarna weer naar school te gaan. ‘Melk met vellen,’ zegt mijn grootmoeder, ‘melk met dikke vellen kreeg ik daar, ze zeiden dat dat gezond was, ik vond het verschrikkelijk.’ Een halve eeuw later trekt ze er nog een vies gezicht bij. Melk wordt rauw gekocht en moest dus altijd gekookt worden. Gezond is ze zeker geworden, en met een rechte rug.

Bij de visites ontmoet ze de moeders van haar vroegere schoolvriendinnen, van haar tennisvriendinnen en van de jongelui met wie ze danst op de soirees en met wie ze dineert en soupeert. Het is een kleine wereld in die hogere kringen en de moeders houden dat graag zo, een veilige, overzichtelijke wereld biedt de nodige bescherming voor hun dochters. Het gaat om de naar hun oordeel juiste vriendinnen, juiste vrienden, juiste huwelijkspartner. Het onderhouden van het sociale en familie-netwerk is een vrouwenaangelegenheid, zij weten precies wie wanneer bezocht moet worden. De rituelen en de veelal onuitgesproken regels, horen bij de opvoeding. Het lijkt wel of het verschijnsel visites in 1900 nog hetzelfde is als in 1800. Jane Austen laat haar romanfiguren voortdurend visites maken, deze visites moeten ook nauwgezet geretourneerd worden. In de romans van Louis Couperus reppen dames en heren zich van visite naar visite. In 1800 én in 1900 gaat dat te voet of per rijtuig.

Katy leert ook dat ritueel van visites. Wanneer iemand een soiree geeft of een bal, zal men na het ontvangen van de uitnodiging de gastheer en–vrouw een visite maken. Enkele dagen na het feest maakt men op hetzelfde adres een digestievisite. Het socialiseren zit vol details die niet verwaarloosd mogen worden. Bij een diner laat men de bloemen van tevoren bezorgen, nooit zal men zelf met het boeket op de stoep staan. Men moet niet te snel na een diner de gastvrouw bedanken, zij mocht eens denken dat je bang was het anders te vergeten; te lang erna bedanken wijst erop dat het diner misschien toch niet zo geslaagd is geweest ...

Dames houden regelmatig een Jour, een ontvangdag, altijd een middag. Katy en haar moeder lopen of rijden naar de ontvangende mevrouw, Katy hoopt dat er ook jonge meisjes zijn, haar vriendinnen. Soms wordt het toegestaan alleen met hen naar het boudoir te gaan, eigen nieuwtjes uitwisselen is interessanter dan de nieuwtjes van de Mama’s. Als men een bezoek brengt en mevrouw is of geeft niet thuis, laat men een visitekaartje achter, met een omgevouwen hoekje. Alle bezoek wordt altijd aangediend, men kan dus bezoek weigeren, het is een kleine bescherming van de privacy.

Elizabeth Bennett en Eline Vere, gewoontes en rituelen van eeuwen lijkt het wel, worden doorgegeven aan de jonge Katy.

Op 24 juni 1900 arriveert een kaart in Rotterdam, gericht aan:

‘Messieurs et Mademoiselle Jan, Constant, Herman en Katy Kolff’, met de volgende tekst:

‘Paris, 22 Juni 1900. Beste kinderen, Wij zitten op ’t oogenblik 7½ uur hoog en droog op de Eiffeltoren te dineeren. Prachtig weer ofschoon gisteren wat regen. Wij zitten buiten op eene waranda 1e verdieping ± 120 m, de hoogte is ± 300 m, ik geloof de Groote Kerk bij ons ± 60 meter is. Jan moet het anders maar eens informeren. Maken jullie het anders goed en doet iedereen zijn best en zorgt met een mooi cijfer over te gaan. Dag jongens, Moes maakt het goed. Groeten aan Juf. Poek.’ Opzij van de kaart staat: ‘de brief en briefkaart gisteravond ontvangen.’

Kamer van Kate omstreeks 1900.