WERKEN UITGEGEVEN DOOR

DE LINSCHOTEN-VEREENIGING CXVIII

Commissie van Toezicht

Henk den Heijer
Michael Limberger
Virginia Lunsford

Afbeelding omslag

Voorzijde: Kaart in vogelvlucht van Cabo Corso/Cape Coast tot Mouree/ Mouri, Ghana. Kaart van Johannes Vingbooms, circa 1665. Nationaal Archief, Den Haag.

Omslagontwerp

Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen

Vormgeving binnenwerk

Marijke Maarleveld, ViaMare, Zutphen

© 2019 K.J. Fatah-Black en A. Ruijter/Linschoten-Vereeniging, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl
www.linschoten-vereeniging.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494312
e-ISBN 9789462495371
NUR 688

INHOUD

WOORD VOORAF

INLEIDING

Plundering op zee in de Atlantische wereld

De tocht van de Trompeuse

De tocht van de Resolution

De processen tegen de zeerovers in Suriname en op St. Thomas

Het belang van deze bronnen

VERANTWOORDING

De handschriften

Transcriptie, bibliografie, annotatie en spelling

PROCESVERSLAGEN

Eerste proces tegen opvarenden van de Trompeuse en de Resolution (inclusief ondervragingen, strafeis en vonnis) gehouden in Suriname (7 tot en met 14 januari 1684)

Tweede proces tegen opvarenden van de Trompeuse en de Resolution (inclusief ondervragingen, strafeis en vonnis) gehouden in Suriname (7 tot en met 14 januari 1684)

Derde proces tegen opvarenden van de Trompeuse (inclusief ondervragingen, strafeis en vonnis) gehouden in Suriname 31 maart tot en met 4 april 1684)

Vierde proces (inclusief ondervragingen en vonnis) gehouden op St. Thomas (7 en 16 juni 1684)

BIJLAGEN

   IVerslag van schipper Cornelisz. Ouwman over de aanhouding van een groep zeerovers in Berbice (12 december 1683)

  IIBrief van gouverneur Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck van Suriname aan commandeur Gideon D. Boursse van Berbice over de in Berbice aangehouden zeerovers (1 januari 1684)

IIIBrief van Gideon D. Boursse aan Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck over de door hem aangehouden zeerovers (16 november 1683)

IVRekening van de raad fiscaal Pieter Muenicx met betrekking tot zijn werkzaamheden ten behoeve van de processen tegen de zeerovers in Suriname (29 maart 1684)

 VOverzicht van het bij de zeerovers in Suriname in beslag genomen goud (zonder datum)

VIBrief van schipper Booij Cornelisse met betrekking tot de inbeslagname van zijn schepen in Berbice (7 april 1684)

GLOSSARIUM

SUMMARY

LIJST VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN

LIJST VAN GERAADPLEEGDE BRONNEN EN LITERATUUR

LIJST VAN AFBEELDINGEN EN KAARTEN

WOORD VOORAF

De reis van de zeerovers die in dit deel centraal staat heeft geen scherp afgebakend begin- of eindpunt. Ergens in 1682 besloot een groep mannen om het schip de Trompeuse (misleidster) in de Golf van Campeche te nemen, maar het betrof toen al een geroofd schip en voor de rovers was het ongetwijfeld niet hun eerste roof. Wat het eindpunt van de Trompeuse was, weten we wel: het schip werd na een lange plundertocht – zonder dat de bemanning aan boord was – door een schip van de Engelse marine op 31 juli 1683 verbrand. De reputatie van het schip reisde echter nog met de bemanning mee, lang nadat het schip zelf vernietigd was. De mensen die de reputatie van de Trompeuse met zich meedroegen, zwierven rond de Atlantische Oceaan en in groepjes of alleen zochten zij al rovend hun weg. Sommigen liepen tegen de lamp en eindigden aan de galg. Anderen, zoals kapitein Jean Hamlin, wisten in de mist van de geschiedenis te verdwijnen. De reconstructie van de reis van de bemanning van de Trompeuse eindigt op het moment dat de laatste van de bekende opvarenden in 1684 werden berecht en daarmee eindigt ook het spoor in het archief.

De opvarenden van de Trompeuse en de Resolution stonden aan het begin van hun tochten nog duidelijk in de traditie van de boekaniers. Maar door hun voortgezette rooftochten naar de Golf van Guinee en langs de kust van Zuid-Amerika, zetten zij al duidelijk stappen buiten het traditionele operatiegebied van deze zeerovers: de Caribische Zee. Jean Hamlin en zijn stuurman Abraham Bergenaer bevonden zich in het overgangstijdperk naar het gouden piratentijdperk dat rond 1730 eindigde met iconische kapiteins als Edward Teach, Ann Bonny en Jack Rackham. Jean Hamlin stond niet alleen aan het begin van dit tijdperk, hij was wellicht ook de eerste die zichzelf werkelijk als ‘piraat’* omschreef.¹ Hoewel hij nog niet onder de afschrikwekkende zwarte vlaggen van zijn opvolgers voer, waren Hamlin en zijn Trompeuse het prototype van de piraten zoals zij later in talrijke boeken tot canoniek deel van de westerse cultuur zijn gemaakt. Hamlins roverijen waren ook de aanleiding voor de eerste grote internationale klopjacht op een piratenbemanning in de jaren 1680.

1. Kaart van de afgelegde routes van de schepen. UvA-Kaartenmakers, Castricum.

Toch is Hamlins verhaal en dat van zijn stuurman Abraham Bergenaer nog goeddeels onbekend. Hij ontbreekt in de klassieke overzichtswerken uit de vroege achttiende eeuw en de geschiedenis van de rooftochten van de Trompeuse is nog niet eerder samengebracht. Dat was onmogelijk omdat de belangrijkste archiefstukken over de reis verstopt zaten in de overgekomen brieven en papieren van de Sociëteit van Suriname, een plek waarvan niemand wist dat het een schat aan gegevens over de Trompeuse en het zusterschip de Resolution herbergde. Hoewel het tegenwoordig voor historici duidelijk begint te worden hoe belangrijk Hamlin en de Trompeuse waren, is er nog veel verwarring over de reizen van deze ‘misleidster’. Volgens een recent boek was Trompeuse de naam van een piraat in plaats van een schip, en piratenexpert Kris Lane duidde Hamlin niet als eerste van een nieuwe tijd, maar juist als ‘one of the last successful pirates of his generation’.² De rooftocht van de Trompeuse vond plaats tijdens het historische kantelpunt tussen de neergang van de boekaniers* en de opkomst van de piraten. Zoals de bronnen in dit boek laten zien, lag de oorsprong van de Trompeuse nog in de wereld van de boekaniers in de Cariben, maar behoorde de roversgroep tegen het einde van hun reis tot de nieuwe wereld van de piraten die hun werkterrein verplaatsten naar de Afrikaanse slavenkust, Noord-Amerika en op den duur zelfs voorbij de Atlantische Oceaan.

Hoe het met Hamlin is afgelopen, zijn ook wij niet te weten gekomen. Wèl wat er met Bergenaer gebeurd is: hij werd in Suriname in april 1684 opgehangen. Ook vonden we de driftige correspondenties tussen gouverneurs over de ‘misleidster’ en de processtukken tegen delen van zijn bemanning. Het meest omvangrijke deel van de stukken die wij in dit deel presenteren, bestaat uit processtukken uit Suriname, waar een deel van de bemanning werd gearresteerd en berecht. Gezamenlijk geven deze stukken ons een beeld van de rooftochten van de Trompeuse en het tweede schip de Resolution. De archiefstukken waarop wij ons baseren, zijn weliswaar allemaal door overheidsklerken opgetekend (we beschikken niet over een scheepsjournaal), maar geven toch meerdere perspectieven op de reis en een indringend beeld van de opkomende piraterij in de vroege jaren 1680. De koloniale mogendheden begonnen in die tijd hun aandacht te verleggen naar het opbouwen van plantagekolonies met Afrikaanse slaven. De plunderaars op zee (zowel boekaniers, kapers* als piraten) vormden een bedreiging voor deze nieuwe economische oriëntatie en werden daarom met kracht bestreden.

Wij danken het bestuur van de Linschoten-Vereeniging voor het besluit om dit enigszins atypische reisverslag op te nemen in de reeks werken. Het bestuur van de vereniging heeft een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van het boek door ons te adviseren bij het vormgeven van dit project, het werven van de benodigde fondsen en de begeleiding van de publicatie. De digitalisering en vrije toegankelijkheid van archieven met betrekking tot het koloniaal- en handelsverleden in het Zeeuws Archief, het Rigsarkivet van Denemarken en de beschikbaarheid van de Engelse Calendar and State Papers hebben bijgedragen aan de mogelijkheid om met beperkte middelen de reis van de Trompeuse te onderzoeken. Voor de illustraties maakten wij dankbaar gebruik van de gedigitaliseerde kaartencollectie van het Nationaal Archief in Den Haag, het Rijksmuseum, het Scheepvaartmuseum, het National Maritime Museum Greenwich, de National Portrait Gallery, University of Michigan Library, de Kongelige Biblioteket in Kopenhagen en de afdeling Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. Voor de inhoudelijke begeleiding zijn wij veel dank verschuldigd aan de Commissie van Toezicht en met name Virginia Lunsford en Henk den Heijer, die ons manuscript van zeer waardevol commentaar voorzagen. Hun inzichten en kennis hebben ons voor vele vergissingen kunnen behoeden. Alle resterende fouten komen volledig voor onze verantwoording.

Karwan Fatah-Black en Aart Ruijter

2. Kaart van West-Indië, Herman Moll, New and Complete Atlas, circa 1720.

INLEIDING

Plundering op zee in de Atlantische wereld

In de geschiedenis van de overzeese rijken in de Atlantische wereld zijn plundering op zee en maatregelen tegen plundering nooit ver weg. Columbus zelf enterde in 1502 een Maya schip en beroofde het van zijn goud en edelstenen en al in de jaren 1520 en 1530 begonnen Fransen met aanvallen op de Spaanse retourschepen die rijk beladen vanuit het Caribisch gebied naar Spanje voeren.³ Bescherming tegen plundering was een belangrijke aanleiding voor het uitbreiden van de overzeese infrastructuur van forten en goed afgeschermde havens. Ter bescherming van hun trans-Atlantische vaart, schakelden de Spanjaarden over op de Carrera de Indias, met twee gekonvooieerde oversteken per jaar. De plunderaars (zowel rovende piraten als legitieme kapers) zwierven op hun beurt niet doelloos rond, maar richtten zich op kwetsbare routes en knooppunten in de overzeese handelsnetwerken. Ze kenden de weg en pasten hun werkgebied aan de veranderende politieke en economische omstandigheden aan.

Hoewel plundering op zee een onlosmakelijk onderdeel was van de Europese expansie vanaf de zestiende eeuw, zijn er specifieke periodes aan te wijzen waarop dit in schaal en frequentie toenam of van aard veranderde.

Vanaf de zestiende eeuw groeide het contact tussen West-Europa, de westkust van Afrika, Noord- en Zuid-Amerika. In eerste instantie waren het met name Portugezen en Spanjaarden die zich in het Atlantisch gebied begaven en die in deze wereld pogingen deden tot uitbreiding van hun rijk. De economische voordelen van deze uitbreiding en nieuwsgierigheid naar wat deze nieuwe wereld te bieden had, dreef ook ondernemers en overheden van andere staten overzee. Zowel in Europa als overzee raakten deze machten met elkaar in conflict. Plundering van vijandige schepen en vestigingen werden geliefde middelen in de strijd van de maritieme mogendheden, die probeerden in te breken in het Spaanse en Portugese rijk. De uitdagers beschikten namelijk niet over de economische en militaire slagkracht om een reguliere marine op grote afstand van de Europese thuishavens te laten opereren, maar konden dankzij het uitgeven van commissiebrieven* wel particulieren bewegen om door middel van plundering de vijand een slag toe te brengen.

Die tactiek was echter niet zonder risico’s voor de plunderende partij. De Britse koning James I merkte al dat, hoewel een deel van deze na de strijd met de Spanjaarden op hun lauweren ging rusten, er ook een groep was die gewend was geraakt aan het kapersleven. Zodra de legitieme plundering van de vijandelijke schepen beëindigd diende te worden om een kwetsbare vrede niet in gevaar te brengen, bleken sommige kapers zich niet naar de nieuwe verhoudingen te willen schikken. Door aanspraak te maken op Nederlandse commissiebrieven konden sommige Engelse kapers hun activiteiten voortzetten, ook nadat Engeland in 1615 vrede gesloten had met Spanje.⁴ Anderen kozen voor een leven als vrijbuiter door zonder een commissiebrief schepen te nemen. De term vrijbuiter duidde erop, dat deze plunderaars zich niet gebonden achtte aan een heer.

De spanning tussen de autonomie van de verafgelegen vestigingen of rondvarende plunderaars aan de ene kant en de controle van het bestuurlijke centrum aan de andere kant had een lange geschiedenis. Wat in de zestiende eeuw in een machtscentrum als Londen als onrechtmatige zeeroof en smokkelhandel werd gezien, werd op de westkust van Engeland en Wales beschouwd als een lokaal recht. De lokale elites waren bereid om tijdens oorlogen bij te dragen aan het plunderen van vijandelijke schepen, maar ze waren niet altijd bereid daar in vredestijd weer mee op te houden. Soms lukte het wel om een plunderaar terug te brengen binnen de grenzen van de internationale verhoudingen, maar na elk conflict was er een deel dat moeilijk tot een eerzaam leven te bewegen was.⁵ De Atlantische wereld veranderde in de zeventiende eeuw in een strijdtoneel van Europese mogendheden.⁶ Door de uitgestrektheid van de rijken en de grote ruimte voor particulier initiatief in de nieuwe vestigingen, namen de mogelijkheden voor vrijbuiters toe. De Engelse overheid zag in de koloniale expansie in eerste instantie een oplossing voor dit probleem. Mannen die eerder wellicht vrijbuiter zouden zijn geworden, konden overzee aan de slag met het opzetten van kolonies en maritieme steunpunten. Deze oplossing bleek echter niet waterdicht, aangezien de nieuwe vestigingen ook geschikte thuishavens voor piraten bleken te zijn. Het Britse havenstadje Baltimore op de Ierse kust veranderde al snel na de vestiging in een piratennest waar rovers hun buit verkochten en nieuwe voorraden konden aanschaffen. Het aantal van dergelijke clandestiene havens vergrootte in de zeventiende eeuw aanzienlijk, toen overzeese kolonies in het Atlantische gebied begonnen te groeien. Het aantal mogelijke schuilhavens nam toe, dankzij de onderlinge concurrentie die gouverneurs gevoelig maakte voor het aannemen van de diensten van plunderaars, zowel van legitieme kapers als van vrije rovers.

De kwestie van nationale loyaliteit kwam al in een vroeg stadium op bij de boekaniers die aasden op de schepen en vestigingen van de Spanjaarden in de Cariben en de kust van Honduras. Tijdens de crisis in het Spaanse rijk gedurende de eerste helft van de zeventiende eeuw, werden Spaanse schepen en vestigingen een gemakkelijke prooi.⁷ Boekaniers en vrijbuiters bewogen zich soms richting de rand van de beschaving, maar zelden zo definitief zoals de piraten dat later zouden doen. Ook reguliere kapers balanceerden soms op de grens tussen legitieme plunderaar en losgeslagen zeerover, al bleef ook voor hen de weg terug naar de beschaafde wereld nog open. Zo maakten Nederlandse kapers graag gebruik van de regeling die hen dispensatie verleende, als ze bij het aanbreken van de vrede nog op zee waren. De Staten-Generaal probeerden in 1673 een einde te maken aan het misbruik dat kaperkapiteins hiervan maakten.⁸ Piraten van het ‘gouden tijdperk’ zouden berucht worden vanwege de manier waarop zij alle wereldlijke en geestelijke autoriteit definitief de rug toekeerden.

Bij de spectaculaire aanval van boekaniersleider Henry Morgan in 1671, waarbij hij met een groep van 1200 boekaniers over land van de Atlantisch kust naar Panama was getrokken, werd het Spaanse rijk een gevoelige slag toegebracht: het ging hier niet om een vloot die ten prooi was gevallen aan boekaniers, maar om de uitplundering van een belangrijk knooppunt dat men destijds ‘het strottenhoofd van Peru’ noemde. Voor de Engelse kroon kwam de aanval ongelegen: men was juist bezig de verhoudingen met de Spanjaarden tot bedaren te brengen en dat vroeg om een beleid zonder mannen als Morgan. Na deze aanval stuurde de Engelse koning Karel II Thomas Lynch naar Jamaica om orde op zaken te stellen. Zijn aanstelling, die ook de Trompeuse zou treffen, was bedoeld om een einde te maken aan de ongeregelde plundertochten die eerder een belangrijk deel van de Engelse overzeese strategie hadden uitgemaakt. Lynch liet Morgan op verzoek van de koning arresteren en naar Londen brengen. De strijd van Lynch tegen zeeroof was niet alleen belangrijk voor de internationale politieke verhoudingen, maar ook voor de economische politiek op het eiland. Lynch beklaagde zich dat de plundertochten een soort permanente staat van oorlog hadden veroorzaakt en ‘War carries away all freemen, labourers, and planters of provisions, which makes work and victuals dear and scarce. Privateering encourages all manner of disorder and dissoluteness, and if it succeeds, does but enrich the worst sort of people’.⁹ Het was vele malen profijtelijker om te roven dan om het moeizame werk van plantagelandbouw aan te vatten. Slavernij leek hieruit een uitweg, plundertochten konden doorgaan als tot slaaf gemaakte Afrikanen de plantagelandbouw op zich zouden gaan nemen.¹⁰ Van een scherpe beleidsomslag kon echter geen sprake zijn. Plunderen leverde immers niet alleen geld op, maar ook goedkope benodigdheden om de plantages gaande te houden, inclusief slaven. Zo is in een geschiedenis van Jamaica te lezen dat de verovering van een Nederlands slavenschip met 544 slaven meer voor het eiland had betekend dan alle andere genomen prijzen bij elkaar.¹¹ Op termijn trok men echter de conclusie dat het tolereren van het plunderen van schepen en vestigingen niet samen kon gaan met het opzetten van een plantage-economie.

Met de opkomst van dat nieuwe inzicht was de tijd van de boekaniers echter nog niet vanzelf voorbij. De dreigende strijd met de Nederlanders zorgde voor een tijdelijke koerswijziging: mannen van het statuur van Morgan waren tijdelijk nog nodig om het Britse rijk bijeen te houden. Morgan werd zonder proces vrijgelaten, geridderd en als onder-gouverneur naar Jamaica gestuurd. Eenmaal terug in de Cariben gebruikte Morgan zijn bruuske stijl om zeerovers te bestrijden.¹² Hij zou Lynch echter boven zich moeten dulden, terwijl hijzelf geleidelijk aan drankzucht ten onder ging. In 1682 keerde Lynch namelijk terug naar Jamaica om opnieuw de post van gouverneur te bezetten. Door hun voorgeschiedenis, bestuursstijl en visie op de toekomst stonden Morgan en Lynch op gespannen voet met elkaar. Op een avond zwalkte Morgan een kroeg uit terwijl hij ‘God damn the Assembly’ schreeuwde.¹³ Hij werd direct uit de koloniale raad gezet en Lynch kreeg de volledige controle over het eiland. Het was het einde van een tijdperk, en het begin van een nieuw.

In de jaren 1680 waren de plunderingen op zee dusdanig uit de hand aan het lopen, dat men zelfs op Jamaica maatregelen begon te nemen. Vanaf 1683 begonnen de Engelsen, Fransen en Nederlanders actiever te worden in hun pogingen dit verschijnsel te beteugelen en in hun kolonies de plantagelandbouw te stimuleren.¹⁴ De gelijktijdige internationale vervolging van beruchte kapiteins en bemanningen betekende voor de plunderaars dat in de jaren 1680 de ruimte om tussen machthebbers te laveren steeds kleiner werd. Deze dienden goed op de hoogte te zijn van de politieke geografie van de wereld waarin ze zich bevonden, of ze nu wel of niet voorzien waren van een commissiebrief. Niet alleen moesten ze weten hoe ze van de ene kant van de oceaan aan de andere kwamen, maar ook welke havens veilig waren, welke machthebber voor ze open stond en welke lokale gouverneur te bewegen was om ze als beschermeling te ontvangen. Door de algehele vervolging werden de rovers steeds vaker gezien als hostis humanis generis, vijanden van de gehele mensheid.¹⁵

3. Sir Henry Morgan (circa 1635-1688), laat zeventiende eeuw. Ets van Frederick Hendrick van Hove, National Portrait Gallery, London.

Met de rooftocht van Hamlin en zijn Trompeuse diende zich een nieuwe tijd aan in de Caribische plunderingen op zee. Hij was zeker niet de enige die op dat moment rovend door de wereld trok. Bartholomew Sharp zeilde in diezelfde tijd langs de kust van de Stille Oceaan en maakte Midden-Amerika onveilig. Sharp was na zijn rol in de Derde Nederlands-Engelse Oorlog van het rechte pad geraakt en was zich gaan toeleggen op roof. Tactisch gezien waren de verschillen klein tussen Hamlin op de Trompeuse en Sharp op de Santisima Trinidad (omgedoopt tot Trinity). De ‘truc’ die de Trompeuse naar verluid gebruikte, het hijsen van valse vlaggen om de prooi te kunnen naderen, werd ook door de Trinity gebruikt.¹⁶ Hamlin vond het ook niet meer noodzakelijk om een commissiebrief te verwerven. Hij ging zich als een piraat gedragen en werd ook door de autoriteiten als zodanig gekwalificeerd. Hieroor ontnam hij zich de mogelijkheid om naar een respectabel leven terug te keren. Sharp daarentegen vond die weg nog wel, doordat hij aan de Engelsen belangrijke zeekaarten van de Amerikaanse westkust overhandigde. Zo werd hij in 1688 nog korte tijd gouverneur van Anguilla.¹⁷ Ook andere opvarenden van Sharp, zoals William Dampier, Basil Ringrose en Lionel Wafer re-integreerden in de samenleving na hun avonturen bij de boekaniers en slaagden er in om hun ervaringen nuttig te maken voor de wetenschap, bestuur en legale ondernemingen in het Britse rijk. Voor zover wij konden nagaan, is het geen van de opvarenden van de Trompeuse en Resolution gelukt om weer een geaccepteerd deel van de samenleving uit te gaan maken.

Dat de vervolging van Hamlin en de Trompeuse zo actief werd opgepakt, hield direct verband met de oplevende slavenhandel. Hoewel deze handel eerst volledig in handen van de Portugezen was geweest, begonnen de Noord-Europese ondernemers zich er in de loop van de zeventiende eeuw ook mee in te laten. Terwijl de Portugezen en Brazilianen vaak een directe vaart tussen Angola en Brazilië organiseerden, zou deze handel in handen van de Noord-Europeanen de karakteristieke vorm van de driehoek aannemen. Handelsgoederen werden vanuit Europa naar forten in Afrika vervoerd; daar werden mensen gekocht om daarna naar plantagekoloniën of transitohavens als Willemstad te worden vervoerd om vervolgens naar werkplekken zoals mijnen en plantages te worden getransporteerd. De schepen voeren dan terug naar Europa, soms leeg, maar vaak ook beladen met plantageproducten. De Royal African Company was in deze jaren een begin aan het maken met een gereguleerde slavenhandel richting de Britse eilanden. Hamlin zat die slavenhandel danig in de weg. Dat was een veel groter probleem dan het van tijd tot tijd beroven van houthandelaren op de kust van Honduras. De slavenhandel was een bijzondere tak van handel, die vanaf het midden van de zeventiende eeuw in belang begon toe te nemen, maar vanaf de jaren zeventig transformeerde van een Nederlands specialisme in een meer Britse en Franse handel.¹⁸ Voor de piraten waren de slavenschepen met name op de kust van Afrika interessant. De schepen waren dan goed beladen met dure handelsgoederen en zelfs goud, alsmede proviand bestemd voor de in te handelen slaven. Een slavenschip dat al wat slaven had ingehandeld, maar nog goed beladen was met ruilgoederen en proviand was een mooie buit. De piraten die in de jaren 1680 en 1690 de kust van Afrika onveilig maakten, bezorgden de slavenhandel grote problemen. In de jaren 1680 kwam daarom de bestrijding van de piraterij echt op gang. Als gevolg van opgevoerde druk vanuit Europa begonnen gouverneurs zich op te werpen als loyale bestrijders van piraterij. Verandering van politiek door gouverneurs ten aanzien van deze zeerovers kwam ze regelmatig op tegenstand van hun eigen bevolking te staan. In Carolina werd in 1684 door de lokale raad een gouverneur gekozen, die de zeerovers welgezind was. Het was voor de overheden in de Atlantische kolonies allerminst vanzelfsprekend om de vijandige houding van de Europese mogendheden ten aanzien van de piraten over te nemen.

In de Cariben was het inmiddels wel moeilijker geworden om een veilig heenkomen te vinden. De vrije ruimte sloot zich in de loop van de jaren 1680, mede door de campagnes tegen de activiteiten van notoire schepen als de Trompeuse. De reputatie van de martelende, bloeddorstige en gewetenloze Hamlin droeg ongetwijfeld wel bij aan de snelheid waarmee hun slachtoffers zich overgaven. Hoewel hij nog geen zwarte vlag hees, was Hamlin wel van een nieuwe school: ‘They call themselves pirates, and their ship La Nouvelle Trompeuse and talk of their old station at Isles des Vaches.’¹⁹ Hamlin was de eerste ‘echte’ piraat die geen gebruik maakte van de eufemistische termen boekanier, filibustier of privateer.²⁰ De piraten die nog over waren trokken meer en meer richting Noord-Amerika en later, in het begin van de achttiende eeuw, naar de Rode Zee, met de piratengemeenschappen op Madagaskar als tussenstop tussen de twee uiteinden van de nieuwe piratenroute en als plek om tot slaafgemaakte Afrikanen in te kopen. Boston was samen met Providence een belangrijke haven voor deze piraten om goederen te verkopen en hun schepen te repareren. Hamlin lijkt ook in deze trendwijziging voorop te hebben gelopen. Zijn Nouvelle Trompeuse, het schip dat hij na het vernietigen van de Trompeuse door piratenjagers had genomen, zou hij in New England hebben laten bevoorraaden ‘The new Trompeuse was fitted and protected by the godly New England independents.’²¹

Uit de hier gepubliceerde procesverslagen wordt duidelijk dat de plunderaars met elkaar informatie uitwisselden waar buit en makkelijke prooien te vinden waren. Door samenwerking en ontmoetingen verspreidde de informatie hierover zich snel onder zowel boekaniers als piraten. De rol van de boekaniers was nog niet uitgespeeld in de jaren 1680 en er waren schepen die zich na een plundertocht aansloten bij de boekaniers, in een tegenovergesteld traject dan wat Hamlin doormaakte. Dit was vooral het gevolg van het feit dat veel kolonies de diensten van de boekaniers nog goed konden gebruiken. De Franse kolonies waren zo zwak dat ze zich moesten laten beschermen door filibustiers als Michel (Sieur) Grammont. Grammont schroomde niet om grote aanvallen uit te voeren op Spaanse havens. De bemanningen van mensen als Grammont en Hamlin overlapten deels. Zo was Abraham Bergenaer tot tweemaal toe op een piratenschip terecht gekomen, naar eigen zeggen zonder dat het zijn bedoeling was. Hij was in 1681 uitgevaren met Nicolaas van Hoorn, die op dat moment nog een gewone handelaar was. Van Hoorn raakte echter na een tijd van het rechte pad tijdens een reis met de Martha en Maria, een schip van 400 ton* en 40 stukken. De reis, die begon in Londen, verliep problematisch: al snel na vertrek raakte het schip in de problemen en werd Van Hoorn geconfronteerd met een deserterende bemanning. Wat volgde was een plundertocht, waarbij hij niet naliet bemanningsleden zonder betaling van boord te zetten en geschut van Spaanse verdedigingswerken te stelen. Eenmaal in Afrika aangekomen was hij van handelswaar verstoken en besloot hij een Nederlands schip te nemen. Bergenaer verwierf zodoende kennis over de rijkdom die er op de Afrikaanse kust te vinden was. Na de plundering van het Nederlandse schip door Van Hoorn, stuurde deze een groep gewapende mannen van boord om slaven te halen. Zij mengden zich in een lokaal conflict waarbij het lukte om enige honderden slaven te bemachtigen.²² Bergenaer geeft tijdens het verhoor in Suriname een aanzienlijk mildere versie van deze mensenroof. Op de vraag hoe zijn tijd bij Van Hoorn eindigde, antwoordde hij dat hij in Afrika tijdens deze tocht aan land is gegaan om deze tot slaaf gemaakten te kopen en dat Bergenaer hierna gedwongen de dienst van Van Hoorn verliet. Na zijn dienst bij Van Hoorn lijkt Bergenaer enkele reguliere handelsreizen te hebben gemaakt door het Atlantische gebied, waarna hij op St. Thomas terecht kwam. Daar nam hij dienst aan boord van Hamlins Trompeuse. Zeker is dat Bergenaer de transitie van Van Hoorn van vrije ondernemer naar zeerover heeft meegemaakt en dat hij bekend was met de slavenhandel.²³

De routes van de twee rovers kruisten elkaar nog geregeld, maar zouden uiteindelijk uit elkaar gaan lopen. Hamlin en Van Hoorn bewogen zich wat dat betreft in tegengestelde richtingen, de een richting de wereld van de boekaniers, de andere juist daar vandaan. Nadat Van Hoorn zich onmogelijk had gemaakt bij de Nederlanders, voer hij naar het Portugese São Tomé, waar hij nog eens honderd slaven en een kanon weg nam en naar Cayenne voer om de slaven te verkopen.²⁴ George Johnson zag tijdens zijn vergeefse zoektocht naar de Trompeuse de Sint Nicolaas (de omgedoopte Martha en Maria) in de haven van Santo Domingo liggen. Van Hoorn zat op dat moment in de gevangenis van het fort, waar hij vast zat voor het stelen van de Spaanse kanonnen in Cádiz. Na Van Hoorns ontsnapping van Santo Domingo slaagde hij erin om het Franse Petit-Goâve te bereiken. Daar verbond Van Hoorn zich met Grammont. Nu ontmoette Van Hoorn bij toeval John Coxon die jacht maakte op Hamlin en de Trompeuse. Van Hoorn was onderweg naar de Golf van Honduras om samen met anderen een aanval op Vera Cruz te organiseren, een actie die nog duidelijk paste bij de strategie en het werkterrein van de boekaniers, in plaats van die van de piraten. Van Hoorn ging door met zijn plunderingen en vond uiteindelijk aansluiting bij de boekaniers.

Mogendheden zetten kapiteins van onzekere loyaliteit in om piraten te bestrijden. Kaapvaarders hadden mogelijkheden om zich te laten gebruiken als piratenjagers, ook als zij soms zelf piraterij bedreven. Zwakke mogendheden waren soms aangewezen op dubieuze allianties om zich te verdedigen. Het zorgde voor een wijdverspreid wantrouwen en een grote nadruk op tekenen die konden wijzen op dubbelspel. In verafgelegen kolonies vormden smokkelaars en zelfs piraten een welkome bron van handelsgoederen. Lynch van Jamaica deed er alles aan om te bewijzen dat hij een piratenbestrijder was en dat hij geen geld van piraten zou accepteren. De piraten, zo stelde Lynch, hadden geen toegang tot Jamaica en waren naar Noord-Amerika vertrokken. In 1683 werd op Jamaica een wet van kracht, die verbood om het eiland nog langer te gebruiken als uitvalsbasis voor plundertochten met buitenlandse commissies. Het hoogste hof van het eiland was gerechtigd om overtreders te straffen met ‘pains of death, without benefit of the Clergy’.²⁵ De door Lynch opgezette klopjacht op de Trompeuse had de bedoeling aan Londen te bewijzen dat hij bezig was met de voorgeschreven uitbanning van de zeeroof rond het eiland.²⁶ De zoektocht leverde volgens Lynch niet het gewenste resultaat op, omdat de mannen die hij achter de Trompeuse had aangestuurd, zijn opdrachten net zo min volgden als ‘een hoofdstuk uit de Koran’.²⁷

Gelijktijdig met deze ontwikkelingen op Jamaica wisselde ook het bestuur in Suriname. De kolonie was vijftien jaar in handen geweest van de Staten van Zeeland, maar een voortslepende strijd met de inheemse bevolking en het vertrek van een groot aantal Engelse planters naar Engelse koloniën, zorgden ervoor dat de provincie van de kolonie af wilde.²⁸ De provincie droeg de kolonie in 1682 over aan de West-Indische Compagnie (WIC), in ruil voor een som ter genoegdoening van de veroveringskosten. De WIC droeg vervolgens in 1683 het bestuur over aan de daarvoor opgerichte Sociëteit van Suriname, een samenwerkingsverband tussen de WIC, de stad Amsterdam en Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck, die tevens gouverneur zou worden. Van Sommelsdijck en de stad Amsterdam was er veel aan gelegen om de oorlog met de inheemse bevolking te beëindigen en te investeren in de plantage-economie, voornamelijk door het aanschaffen van tot slaaf gemaakte Afrikanen. Het was Van Sommelsdijck duidelijk dat hij orde en gezag moest gaan afdwingen, ook onder de kolonisten. De rechtszaak tegen de opvarenden van de Trompeuse en de Resolution was een van de eerste kwesties die op zijn pad kwam na aankomst in de kolonie. Door hard op te treden tegen de rovers en in de oorlog tegen de inheemse Cariben kon hij zijn naam vestigen als doortastend bestuurder, die trouw was aan de Staten-Generaal.

De bestrijding van de piraterij gold bij meer gouverneurs als een uitstekende manier om hun reputatie als rechtsschapen bestuurders te vestigen, juist ook als zij in feite hun gouverneurschap gebruikten voor zelfverrijking en carrière. De positie van Adolph Esmit op St. Thomas was wat dat betreft wellicht het meest omstreden. Hij had de Trompeuse een veilige haven geboden en stond bekend als ‘piratengouverneur’ omdat hij op eigen gezag kaperbrieven uitgaf.²⁹ Door later enkele bemanningsleden van de Trompeuse streng te vervolgen, probeerde hij zijn superieuren en collega-gouverneurs een bewijs van het tegendeel te geven. Lynch, Van Sommelsdijck, Esmit en William Stapleton (de gouverneur van de Engelse Bovenwindse eilanden) speelden alle vier een rol in het vervolgen van de bemanning van de Trompeuse en bij alle vier diende de vervolging het vestigen van hun reputatie als piratenjagers.

De campagne tegen de Trompeuse was indicatief voor de grotere greep die de Noord-Europese mogendheden probeerden te krijgen op hun afgelegen kolonies. In plaats van vooruitgeschoven posten, moesten de havensteden nu betrouwbare bestuurscentra in de overzeese rijken worden. De gouverneurs die deze centra beheersten, dienden strakker de hand te houden aan het uitbannen van zeeroof. Het effect was dat boekaniers en piraten steeds minder bevriende thuishavens vonden en er onder hen een proces van radicalisering op gang kwam, dat zou leiden tot het ontstaan van de zeeroversgroep die onder de zwarte vlag zou gaan varen.

Vanaf 1700 werden Britse koloniale gouverneurs gehouden aan de Act for the more effectual suppression of Piracy. De nasleep van de Spaanse Successieoorlog zou tot een laatste opleving van de piraterij leiden. Deze piraten dienden geen enkel nationaal belang en werden zondermeer beschouwd als ‘vijand van de mensheid’. Hun vogelvrije maritieme gemeenschap bestond op het hoogtepunt waarschijnlijk uit zo’n vierduizend mensen. De bestrijding van deze golf van piraterij, door Peter Linebaugh en Marcus Rediker beschouwd als een maritieme opstand, duurde tot circa 1730.³⁰

De tocht van de Trompeuse