Afbeeldingen omslag voorzijde en pagina 2

Johan van Oldenbarnevelt door Michiel Jansz. van Mierevelt (atelier van),
in of na circa 1616. Rijksmuseum Amsterdam.

Maurits van Nassau door Michiel Jansz. van Mierevelt (atelier van), 1607.
Rijksmuseum Amsterdam.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk Zijwit, Rotterdam

© 2019 Mike Harmsen, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493711

e-ISBN 9789462495456

NUR 680

INHOUDSOPGAVE

1.De val van een leider

2.Middeleeuwse landen

3.Johan van Oldenbarnevelt

4.Maurits van Nassau

5.De Tien jaren

6.Van Nieuwpoort naar Bestand

7.Twaalf jaar rust en vrede?

8.Een zal staan, een zal vallen

Epiloog

Noten

Bibliografie

Register

De onthoofding van Van Egmont en Van Horne. Prentmaker: Wolfgang Meyerpeck 1568. Rijksmuseum Amsterdam.

1. DE VAL VRR EER LEIDER

Moord en doodslag! Op de tiende dag van juli in het jaar 1584 maakten de kogels van Balthasar Gerards een bloedig einde aan het leven van onze vader des vaderlands, Willem van Oranje (1533-1584). Gerards, ‘(…) desen schelm [had] een van sijn pistolen met drie coeghelen gheladen los gheschoten ende heeft den Prince aen d’een sijde des lichaems ingheschoten (…)’¹ Zo schreef theoloog Willem Baudartius in 1616. Volgens de overlevering zou de prins daarna in zijn laatste woorden aan zijn God gevraagd hebben om medelijden met hem en met zijn arme volk. De Nederlandse Opstand was zijn leider kwijt. Zijn gezicht, zijn boegbeeld, zijn aanjager en inspirator. Het was namelijk Willem van Oranje zelf, die voorop was gegaan in de strijd tegen de Spaanse tirannie. Gedeeltelijk om zijn vooraanstaande positie aan het Brusselse hof te behouden, maar vooral vanwege de draconische maatregelen tegen Nederlandse ketters. Ketters waren zij die zich, op welke manier dan ook, niet hielden aan het officiële katholieke geloof. De Raad van Beroerten van de hertog van Alva (1507-1582), waaraan twee van zijn grootste medestanders de graven van Egmond en van Horne ten onder waren gegaan en met hen ongeveer 1.100 anderen, hadden hem doen vluchten naar zijn ouderlijk kasteel, de Dillenburg in Nassau. De landvoogdes Margaretha van Parma (1522-1586) verklaarde daarop al zijn titels en bezittingen verbeurd. De voormalige prins en stadhouder was alles kwijt en nu restten slechts de wapens.

In zijn Apologie oft Verantwoordinge uit 1580 liet hij noteren dat:

‘waer ’t dat se bestonden ons aen onse eere ofte goeden aen te tasten, dat se ons daer doer souden bedwingen, na ons vermogen sulck ordre in onse saecken te stellen’ en ‘dese vervolghinghen seer hardt ende onverdraghelick te wesen.’²

Willems eerste aanvallen op de Nederlanden mislukten allemaal, op een klein succes bij Heiligerlee (1568) na. De revolutionaire wind was echter gaan waaien en in 1572 bezetten de watergeuzen de havenstad Den Briel in Holland. Zij hadden zich vernoemd naar het verbond der lage edelen dat eerder aan de landvoogdes om verlichting van de kettervervolging had gesmeekt. Na afloop zou de raadsheer van de landvoogdes hebben gesteld: ‘N’ayez pas peur, Madame, ce ne sont que des gueux.’ Ze hoefde zich niet druk te maken, het waren immers slechts ‘bedelaars’. De eerste geuzennaam was geboren. Na Den Briel kwamen al spoedig de andere Hollandse steden in opstand en de Zeeuwen volgden niet veel later.

Willem van Oranje inspireerde de gewesten Zeeland en Holland door te gaan, zelfs in de donkerste periode van de strijd. In 1579 gingen deze gewesten samen met Utrecht, Gelre en de Groninger Ommelanden de Unie van Utrecht aan, een defensieve alliantie teneinde de privileges en gewetensvrijheid te waarborgen en een betere militaire coöperatie te bewerkstelligen. Overijssel, Drenthe, Doornik en verscheidene steden uit Brabant, Friesland en Vlaanderen volgden kort daarna ook. In het Plakkaat van Verlatinghe (1581) stelden zij ‘meer dan ghenoegh wettighe oorsake’ te hebben ‘om den Coninck van Spaegnien te verlaten.’³ Maar het verlies van Willem van Oranje bracht een gapende leegte met zich mee. Een leegte die twee mannen trachtten te vullen, Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) en Willems zoon, Maurits van Nassau (1567-1625).⁴

Dit werk zal zich richten op de levens van deze hoofdrolspelers uit de Nederlandse geschiedenis. Heren zonder wie het land er nu zeer anders uit zou hebben gezien en wellicht niet eens had bestaan. Een overwinning op de Spanjaarden was in 1584 immers geenszins een uitkomst die van tevoren leek vast te staan. Sterker nog: de positie van de opstandelingen was allerminst florissant. Al voor Willems dood was de hertog van Parma (1504-1592) met het Spaanse leger begonnen met de belegering van Antwerpen. Net zoals Brussel, Brugge en Gent al waren gevallen viel nu ook de belangrijkste handelsstad van de Nederlanden in de handen van de hertog. De belangrijkste delen van Vlaanderen en Brabant waren verloren gegaan. Aan de Vlaamse kust bleven slechts Oostende en Sluis in de handen van de opstandelingen.⁵

Was dit al een militair verlies, dan was dit economisch gezien nog veel belangrijker. Oorlogen werden gevochten door huurlingenlegers en die moesten ergens van betaald worden. Vlaanderen was veruit het rijkste gewest en nu zou deze rol van geldschieter overgenomen moeten worden. Holland was daar in 1584 nog niet klaar voor en al zou het gewest zo rijk en machtig worden dat haar naam in het buitenland een synoniem zou worden voor de Republiek, zover was het nog niet. De tijden dat de Hollandse schepen overal ter wereld terug waren te vinden, waren nog niet bereikt. Wel zou Maurits in 1585 worden aangesteld als stadhouder van Holland en Zeeland en een jaar later pakte Van Oldenbarnevelt zijn functie als landsadvocaat van Holland op. De heren stonden zo aan het begin van een uiterst uitdagende en veeleisende taak, maar wel een taak waarvan de beloning niet groter kon zijn: een eigen, vrije staat.⁶

De prins van Oranje te Delft vermoord door Balthasar Gerards, 10 juli 1584. Willem van Oranje wordt op een trap bij de openstaande deur neergeschoten door Balthasar Gerards. Prentmaker: Jan Luyken naar ontwerp van: Romeyn de Hooghe (1678-1680). Rijksmuseum Amsterdam.

De oorsprong van deze staat is het logische startpunt van dit boek. We keren terug naar de ontstaansgeschiedenis, waarvan een groot gedeelte zich in Bourgondië afspeelde. Nu een deel van Frankrijk. Dit Bourgondische Rijk, dat de hertogen aldaar mede met een sluwe huwelijkspolitiek hadden gecreëerd, zou een groot deel bevatten van wat nu Nederland en België is. Het was ook deze huwelijkspolitiek die de landen deden overgaan in de handen van het Habsburgse huis. Deze adellijke familie zou de machtigste van Europa worden en ook over Spanje heersen. We zullen zien welke gevolgen dat voor de Nederlanden zou hebben. Vervolgens zal een licht worden geschenen op de invloed van religie en hoe de Reformatie, die Luther ontketende en misschien nog veel meer hoe de leer van Calvijn de vonk zou zijn voor de Nederlandse Opstand. Specifieke aandacht leggen we daarbij op de leer van de ‘predestinatie’ die van grote invloed zal zijn op de vroege Nederlandse geschiedenis en specifiek op de hoofdrolspelers van dit boek. Er zal hierna gekeken worden naar de werking van het binnenlandse politieke systeem van deze nieuwe staat en de buitenlandse politiek die zij erop nahield. We eindigen als de eerste protagonist, Johan van Oldenbarnevelt, ten tonele verschijnt.

We richten ons daarna op Van Oldenbarnevelt zelf. We keren ons naar zijn vroege jeugd, zijn familie en ouders en de stad waar hij opgroeide. We volgen hem tijdens zijn studiejaren, waarin hij rondzwerft door Europa, op zoek naar de universiteit die het beste bij hem past, waarbij religie en Van Oldenbarnevelts kijk daarop een belangrijk thema vormt en ook in zijn carrière zal blijven vormen. We zien hoe hij zich langzaam opwerkt in het politieke wezen van de opstandelingen, tot de vroegtijdige dood van Willem van Oranje in 1584 en de daaropvolgende strijd met de graaf van Leicester. Dan keren we naar de andere protagonist van het boek, Maurits van Nassau. Een afstammeling van de nobele Nassau-familie in wat nu Duitsland is. Een familie die toen al kon bogen op honderden jaren geschiedenis. We zullen zien hoe hij opgroeit in het stamvaderlijke slot de Dillenburg onder de vleugels van zijn oom en hoe ook hij vervolgens gaat studeren. De persoonlijkheid, opvattingen, specifieke kwaliteiten en dynastieke ambities van Maurits komen hier naar voren, waardoor duidelijk wordt hoe ze zijn latere leven zullen bepalen. Maurits krijgt zijn eerste benoeming in de Nederlanden, wordt stadhouder en zal dienen onder de graaf van Leicester in de strijd tegen Spanje tot aan het jaar 1587.

‘De Tien Jaren’ noemde de negentiende-eeuwse historicus Robert Fruin de periode van de meest fortuinlijke samenwerking tussen Maurits en Van Oldenbarnevelt. De periode 1588-1598. Waarin de twee gezamenlijk aan het roer staan en ze vanaf Breda (1590) van zege naar zege trekken. Maurits als de legeraanvoerder, die stuk voor stuk de steden bedwingt. Van Oldenbarnevelt als politiek organisator in Den Haag. Zorgend voor de financiële infrastructuur en eenheid die Maurits zijn successen mogelijk maakten. Een periode van een welvarend samenwerken tussen de twee en waarin ze broeders in oorlog worden, maar waarin ook de eerste spanningen aan het licht komen. Uiteraard zal ook de invloed van Engeland en met name Frankrijk hier aan bod komen. Als het jaar 1598 dan aanvangt volgt een periode van relatieve droogte, met slechts de Slag bij Nieuwpoort als hoogtepunt. De Franse en Engelse bondgenoten zoeken vrede met Spanje en dan kan de Republiek niet uitblijven. Het sluiten van een Twaalfjarig Bestand met de vijand leidt tot steeds grotere spanningen tussen de twee hoofdrolspelers.

Gedurende het Bestand zien we het uitbreken van de zogeheten Bestandstwisten in de Republiek. De hoogleraren theologie, Franciscus Gomarus (1563-1641) en Jacobus Arminius (1560-1609), vliegen elkaar in de haren over hun kijk op het calvinisme. Deze religieuze twisten beheersen al spoedig het hele gewest Holland en daarna het gehele land. Vanzelfsprekend zouden ze ook het leven van Van Oldenbarnevelt en Maurits gaan beheersen. We zien hoe de eerste van invloed is geweest op de start van het religieuze probleem en hoe de tweede besluit het probleem ‘op te lossen’. We zien hoe dit ten koste gaat van de, inmiddels al bekoelde, relatie tussen de twee en dat de voormalige broeders langzaam veranderen in vijanden. Het zal eindigen met een staatsgreep van Maurits, een politieke rol die hij nooit wenste, en de executie van Van Oldenbarnevelt. Een dood die hij nooit verdiende. De epiloog van het boek stelt de vraag of de geschiedenis wellicht ook anders had kunnen verlopen. Hadden Maurits en Van Oldenbarnevelt als bondgenoten verder kunnen gaan en zo ja op welke manier dan?

2. MIDDELEEUWSE LANDEN

Een Bourgondisch verhaal

Johan van Oldenbarnevelt en Maurits van Nassau leefden aan het einde van de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw. Het tijdperk waarin de Nederlandse Republiek zijn grootste glorie tegemoet ging en dat daardoor voor elke hedendaagse Nederlander een bekend hoofdstuk in de geschiedenis is. Het blijft immers verplichte kost op school en is uiteraard essentieel om zich een begrip van het huidige Nederland te kunnen vormen. Veelal wordt vergeten hoe zeer deze wereld verschilde van de onze. Tegenwoordig noemen historici het tijdvak waarin zij leefden de vroegmoderne tijd, maar het startpunt hiervan wordt meestal rondom het jaar 1500 gezet en dat jaar was zeker geen hard breekpunt met de periode daarvoor. Johan en Maurits waren daarom in vele opzichten middeleeuwser dan velen zullen verwachten. Zij leefden in een wereld met edelen, koningen, keizers, geestelijken, boeren en een opkomende koopliedenstand, ofwel de bourgeoisie. Hun wereld was een machtsstrijd tussen deze standen. Het spanningsveld dat was gecreëerd door de verbintenis aan de landsheer en de privileges van elke stand.

Privileges waren de verworven rechten van de verschillende standen. Ze waren zoals het woord het zegt een voorrecht op de normaal geldende wetten en rechten. We zien dit gedurende de elfde en twaalfde eeuw gebeuren, wanneer de steden gaan opkomen voor zichzelf en daarmee in conflict raken met hun landheren. Dit konden wereldlijke heren zijn, maar ook geestelijke, zoals de bisschoppen. De steden zouden op veel plaatsen dit gevecht om lokale autonomie gaan winnen, waardoor ze allerlei privileges van hun landheren verwierven. Deze golden niet voor de stad zelf, maar waren verleend aan de burgers van de stad. Privileges die zij hiermee verwierven waren bijvoorbeeld het bouwen van een stadsmuur, het niet meer hoeven te werken als horigen op de landen van hun heer, het mogen gaan waar ze wilden en trouwen met wie ze wilden. Hun stadsbestuur mochten ze zelf kiezen. Wanneer in dit boek de steden en staten in opstand komen om hun privileges te waarborgen, dan is dit hierop terug te voeren.

Dit was namelijk een tijd waarin nationale staten nog niet bestonden en grond het persoonlijke bezit was van de edelen aan wiens naam het verbonden was. De koning van Frankrijk was niet het staatshoofd van de Fransen, maar de heerser over het gebied waarin zij woonden. Net zo goed als dat de graaf van Holland de heerser van Holland was. Met de aantekening dat de graaf niet soeverein was, maar een landsheer boven zich had. Zij waren grootgrondbezitters. Hun macht was erfelijk en gewoontegetrouw had elke heerser als doel de macht en eer van zijn familie te vergroten. Het kwam daardoor voor dat heersers meerdere titels kregen. Willem de Veroveraar (ca. 1028-ca. 1087) die in 1066 koning van Engeland werd, was ook hertog van Normandië en was daarmee verbonden aan zijn landsheer de koning van Frankrijk. Zo zouden ook de hertogen van Bourgondië meerdere titels verzamelen. Zij hadden een zeer interessante en speciale geschiedenis, die van grote invloed zou zijn op de Nederlandse geschiedenis. Zij vormden een afgesplitste tak van de Franse monarchie, die probeerden hun eigen koninkrijk te stichten.

De historie van Bourgondië, ofwel het Bourgondische Rijk, begint bij Filips de Stoute (1342-1404), de derde zoon van zijn vader, koning Jan II van Frankrijk. Filips verwierf zijn bijnaam door zijn heldhaftige daden tijdens de slag bij Poitiers (1356), tegen de Engelsen in de Honderdjarige Oorlog (1337-1453). Een oorlog die drie keer zou starten en stoppen en pas later zo is genoemd. Filips was de derde zoon van zijn vader, maar desalniettemin vooral ook diens favoriete zoon. Als gift kreeg hij daarom het hertogdom Bourgondië aangereikt. Dit was in die tijd niet gebruikelijk, want als derde zoon van een adellijke heerser had men meestal geen aanspraak op bezittingen. Het toeval trof dat de vorige lijn van Bourgondische hertogen was uitgestorven. De pest had zijn werk gedaan. Via Filips’ huwelijk met Margaretha van Male werd hij ook graaf- gemaal van Franche-Comté, Artesië, Nevers, Rethel en het rijke Vlaanderen. Bij het overlijden van zijn schoonvader werd Filips daardoor de rijkste man van Frankrijk. Tenminste, op de koning, zijn broer, na dan. De ster van Bourgondië rees en daarmee de zucht naar meer macht. De zoon van Filips, Jan zonder Vrees (1371-1419), zou al gauw trachten zijn koninklijke familie naar de kroon te steken.⁷

Jan zonder Vrees had zijn naam verworven tijdens een noodlottige kruistocht tegen de Ottomaanse sultan, waarvan hij als een van de weinigen terugkeerde. Hij vermoordde vervolgens de broer van de geestelijk gestoorde koning Karel VI (1368-1422) en dat ontaardde in een burgeroorlog. Hetgeen verergerd werd doordat de Engelsen wederom binnenvielen en de Honderdjarige Oorlog hervatten. Jan moest het bekopen met de dood, toen hij tijdens geveinsde vredesbesprekingen met de kroonprins, de Dauphin, werd aangevallen door diens mannen. De onafhankelijke rol van Bourgondië binnen Frankrijk was desondanks begonnen. De derde hertog, Filips de Goede (1396-1467), zou deze lijn voortzetten en een verbond sluiten met de koning van Engeland, Hendrik V (1387-1422). Een man wiens roem naar grote hoogte steeg na de slag bij Agincourt (1415), die vervolgens nog groter werd na William Shakespeares Henry V. Een stuk dat nog steeds opgevoerd wordt en waarin Hendrik zijn ‘band of brothers’ aanspoort naar de overwinning tijdens deze befaamde slag.⁸

De standenmaatschappij. Boekillustratie van Honoré Bonet uit de vijftiende eeuw. Bibliothèque de l’Arsenal, Parijs.

Bourgondische en Habsburgse dynastieën.

De Engelsen zouden de oorlog gaan verliezen. Mede door de opkomst van Jeanne d’Arc (1412-1431), die door stemmen in haar hoofd vurig was geïnspireerd hen te verdrijven. In 1435 sloot de Bourgondische hertog met zijn Franse bloedverwanten vervolgens de vrede van Arras⁹. Hij wisselde van zijde in het langlopende conflict. In ruil daarvoor hoefde hij zijn gehele leven geen eerbetoon meer te bewijzen aan de Franse koning. Tegelijkertijd zou Filips door een uitgekiende huwelijksstrategie zijn bezittingen in de Nederlanden verder uitbreiden. Nu kwamen ook Holland, Namen, Zeeland, Henegouwen, Luxemburg en Brabant, met de hoofdstad Brussel, terecht in het Bourgondische Rijk.¹⁰

Filips had een virtueel autonoom en zeer machtig rijk gecreëerd. Zaak was nu om het te behouden en de manier hiertoe was om er een geheel van te maken. Historici hebben dit centralisatie genoemd. Het is een proces dat in alle sterke staten aan het einde van de middeleeuwen zichtbaar is. Engeland was een van de eerste koninkrijken met een sterk centraal bestuur, maar ook Frankrijk en Castilië¹¹ zouden dit krijgen. Een van de staten waar dit nooit tot uiting is gekomen is het Heilige Roomse Rijk. Dit omvatte grote delen van het huidige Duitsland en ook Italië. Landen die pas in de negentiende eeuw gevormd zouden worden. In principe behoorden de Nederlanden ook grotendeels tot het Heilige Roomse Rijk, toch was Filips vastbesloten om ze te incorporeren in zijn eigen bezittingen. Een lastige opgave, temeer omdat zijn gebieden niet aaneengesloten waren en de rijkste provincies niet de kernprovincies waren. Bourgondië was immers ver verwijderd van de noordelijke provincies.¹²

Filips deed dit door allerlei bovengewestelijke instanties in het leven te roepen en te zorgen dat deze op een gelijkvormige manier werkten. Elke tegenstand hiertegen werd op last van de hertog neergeslagen. Het samenbrengen van alle gewesten in een instantie was een belangrijk onderdeel hiervan. Deze instantie zou de Staten-Generaal gaan heten en sedert 1464 zouden afgevaardigden van de gewesten door Filips geregeld worden opgeroepen om hier te verschijnen. Vlaanderen, Holland, Zeeland, Brabant, maar ook Artesië, Henegouwen, Namen, Mechelen, Waals-Vlaanderen en Boulogne waren vertegenwoordigd. Geleidelijk werden de verschillende gewesten onder de jurisdictie van twee rekenkamers geplaatst, die van Vlaanderen en Brabant. De financiën werden in het hertogdom daardoor steeds meer overeenkomstig geleid. Temeer omdat Filips ook een nieuwe munt liet slaan die zowel in Henegouwen, Brabant, Vlaanderen en Holland gebruikt werd en geldig was, de zogenaamde ‘Vierlander’.¹³

Edelen vormden de spil in het Bourgondische systeem. Waren zij eerst verbonden aan hun eigen gewest en bezittingen, na de opkomst van Filips de Goede kregen sommigen van hen bovengewestelijke posities en bezittingen in meerdere van deze gewesten. Zij werden zo afhankelijk van de hertog en tegelijkertijd werden daardoor de gewesten meer met elkaar verbonden. Deze edelen werkten op belangrijke juridische of bestuurlijke posities en sommigen dienden zelfs als plaatsvervanger van de hertog in de gewesten. Zij kregen de titel stadhouder, net zoals Willem van Oranje die later zou krijgen. Deze hoge edelen zorgden ook voor een steeds grotere gewestelijke eenwording van het Bourgondische Rijk. Filips riep daarbij een ridderorde in het leven, de Orde van het Gulden Vlies. Veel edelen kregen nooit de eer om hier lid van te worden, velen van hen zouden ook nooit tot de hoge edelen behoren. De bedoeling was immers een onderlinge rivaliteit te creëren en de verbondenheid aan de hertog te vergroten. De invloed van de edelen daalde daarom sterk met de opkomst van Bourgondië.¹⁴

De eenwording van het hertogdom mag echter niet worden overdreven. Recentelijk heeft historicus Robert Stein in zijn Magnanimous dukes and rising states gesteld dat ‘the dukes of Burgundy did not actually create a modern state, but during their reign a process of state formation was set in motion.’¹⁵ Historica Élodie Lecuppre-Desjardin onderschrijft dit in Le royaume inachevé. Zij meent namelijk dat de creatie van wat zij een ‘état composite’ noemt, geenszins het doel was van de hertogen van Bourgondië. Zij waren middeleeuwse landsheren en ‘(…) de Bourgondische geschiedenis laat zien dat bescherming, herstel of uitbreiding van het dynastieke erfgoed na aan het hart lag van de vorsten [hertogen] (…).’¹⁶ Macht, bezit, het behoud en de uitbreiding hiervan was altijd hun doel. Zij waren niet geïnteresseerd in het creëren van een staat. Centralisatie was slechts een middel om hun uitgebreide macht en bezit te behouden.¹⁷

De broosheid van de Bourgondische staat zou na de dood van Filips al snel duidelijk worden, toen zijn zoon Karel de Stoute (1433-1477) aan de macht kwam. Karel was een krijgsheer pur sang en men noemde hem dan ook niet voor niets, net als zijn grootvader, ‘de Stoute’. Hij modelleerde zich naar zijn voorbeelden Alexander de Grote en Julius Caesar en zou vele oorlogen voeren om zijn gebied uit te breiden. Zo voegde hij Luik, Gelre, Elzas en Lotharingen toe aan zijn domeinen. Karel trachtte ook zijn landen verder te centraliseren door een hooggerechtshof voor al zijn domeinen op te richten in Mechelen, de zogenaamde Grote Raad. Door Karels veroveringen bestond het Bourgondische Rijk voor het eerst uit een aaneengesloten gebied. In 1473 ontmoette hij keizer Frederik III (1415-1493) en deze zou van plan zijn geweest hem te benoemen tot ‘koning van Bourgondië’, aldus de klerk Johann Knebel. Volgens de historicus van de standaardwerken over de Bourgondische hertogen, Richard Vaughan in zijn Charles the Bold, waren ‘de kroon, de scepter, de vaandels en zelfs de kostuums van de nieuwe koning al klaargemaakt (…)’. De daadwerkelijke kroning vond nooit plaats.’¹⁸

Slag bij Agincourt, vijftiende-eeuws miniatuur, circa 1422. Lambeth Palace Library, London, UK / The Bridgeman Art Library

Portret van Filips de Goede, hertog van Bourgondië. Anoniem, circa 1460. Rijksmuseum Amsterdam

Karel ging hierna op oorlogspad, maar succesvol zou hij niet meer zijn. Hij stierf in het harnas bij Nancy in 1477 tegen de piekeniers van de Zwitserse Confederatie. Zijn enige erfgename was zijn dochter Maria van Bourgondië (1457-1487) en zij zou trouwen met de zoon van Frederik III, Maximiliaan van Habsburg (1459-1519). Maximiliaan zou eveneens keizer worden, al zou hij de titel pas in 1508 verkrijgen. Zelfs nadat zijn eigen zoon al was overleden. Deze zoon, Filips de Schone van Habsburg (1478-1506) werd de nieuwe hertog van de Bourgondische Nederlanden, die daarmee feitelijk de Habsburgse Nederlanden werden. Een groot stuk van het ‘Franse’ deel van het hertogdom was daarbij na de dood van Karel de Stoute al verloren gegaan aan de koning van Frankrijk. Filips zou trouwen met Johanna de Waanzinnige (1479-1555), de erfgename van het Spaanse wereldrijk. Hun huwelijk verbond Spanje, de Nederlanden en het Heilige Roomse Rijk tot een supermacht, dat volledig ten deel zou vallen aan hun zoon Karel van Habsburg (1500-1558), een man die de geschiedenis in zou gaan als de Heilige Roomse Keizer, Karel V.¹⁹

Karel V en de Habsburgse Nederlanden

Karel was een bevoorrecht man. Zijn macht immens en zijn lust ernaar wellicht nog groter. De locatie van zijn bezittingen maakte dat hij Frankrijk aan drie kanten omsingelde, want slechts de Atlantische Oceaan bood diens koning, Frans I (1494-1547), soelaas. Het mag dus niet verwonderlijk zijn dat deze twee grote vorsten vrijwel continu met elkaar in oorlog waren. Drie keer zelfs had Karel hem uitgedaagd tot een persoonlijk duel, waarin de uitkomst van hun rivaliteit beslecht zou worden. Maar die zouden er nooit komen. Tegelijkertijd dreigden vanuit het oosten de Ottomaanse Turken. In 1529 belegerden ze de Oostenrijkse hoofdstad Wenen, de basis van de Habsburgse macht. Gelukkig voor de Europeanen werd hun aanval afgeslagen, maar vrees voor de Turk, de ongelovige uit het oosten, domineerde eeuwenlang de christelijke Europese geest. Het deed de Nederlandse geestelijke Erasmus zelfs een boek schrijven, De Turkenkrijg (1530), waarin hij de zonden van de Europeanen de schuld gaf van de oprukkende Turken.²⁰

Vier heersers over de Nederlanden bij de overgang van Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd. Van links naar rechts: Maria van Bourgondië, Maximiliaan I, Filips de Schone en Karel V. Houtsnede door Jacob Cornelisz van Oostsanen, 1518. Rijksprentenkabinet, Amsterdam.

De Bourgondische Kreits in 1548. Kaart gemaakt door Bert Stamkot.

Deze ingekleurde houtsnede door Hans Liefrinck de Oude stelt de nog jeugdige Willem van Oranje voor. Rijksprentenkabinet, Amsterdam.

Karel liet de feitelijke strijd tegen de Turken voornamelijk aan zijn broer Ferdinand over. De focus van de keizer lag op het westen en in veel gevallen op de Nederlanden waar hij tenslotte in 1500 in Gent geboren was. Hier trachtte de keizer de centralisatiepolitiek van zijn voorgangers voort te zetten en voerde hij een langdurige oorlog met de hertogen van Gelre. De belangrijkste generaal van Gelre, Maarten van Rossum, was door zijn plunderingen jarenlang de schrik van de omringende gewesten, waar hij zijn naam vestigde als ‘Zwarte Maarten’. Zijn motto zei wellicht nog meer: ‘Branden en blaken is het sieraad van de oorlog.’ Na de val van Gelre, zou hij nog van zijde wisselen en dienen onder zijn voormalige vijand, Karel V. Gelre werd als laatste provincie toegevoegd aan wat de Zeventien Provinciën zouden worden. Eerder had hij al Utrecht, Friesland, Groningen en de Ommelanden en Overijssel aan zijn Bourgondische erfenis toegevoegd en die bestond onder andere uit: Holland, Artesië, Namen, Zeeland, Vlaanderen, Brabant, Limburg, Henegouwen en Luxemburg. Zeventien was niet het exacte getal van het aantal provincies, maar dit had een Bijbelse achtergrond.²¹ In de Pragmatieke Sanctie van 1549 liet Karel vervolgens vastleggen dat vanaf nu de Nederlanden ondeelbaar zouden zijn en altijd zouden overgaan op zijn nazaten. Te beginnen met zijn zoon Filips II (1527-1598).²²

In deze Zeventien Provinciën richtte Karel drie nieuwe raden op: de Raad van State waar de hoge edelen hem bijstonden met politiek advies, de Geheime Raad die naast de al bestaande Grote Raad nu ook dienst ging doen als hooggerechtshof en de Raad van Financiën, waar uiteraard alle financiële zaken werden behandeld. Deze drie raden waren allen verantwoordelijkheid verschuldigd aan de landvoogd, een positie die in Karels tijd uitsluitend door vrouwen werd ingenomen. De keizer zelf was immers constant onderweg, zoals hij ooit tegen zijn zoon Filips zei: ‘koningen hebben geen woonplaats nodig.’²³ Net als zijn Bourgondische voorgangers maakte Karel daarom in de verschillende gewesten ook gebruik van stadhouders. Deze namen Karels plaats in bij zijn afwezigheid. Een bijzonder getalenteerde edelman zou vanaf 1559 deze plek innemen in de provincies Holland, Zeeland en Utrecht. Zijn naam was Willem van Nassau, maar hij zou bekend worden als prins Willem van Oranje, nadat hij het prinsdom Orange erfde van zijn neef.²⁴

Karel gunde Willem zijn titel, mits zijn ouders toestonden dat hij in Brussel werd opgevoed tot een goed katholiek. Dit was hij nog niet. Willem was Luthers opgevoed, wat dit inhield zullen we later behandelen. In Brussel richtte Willems opleiding zich naast het katholicisme, geschiedenis en talen – hij zou Frans, Duits, Latijn, Nederlands, Spaans en Italiaans leren – vooral op de krijgsleer. Als hoge edelman werd Willem van Oranje opgeleid tot legeraanvoerder. Zo was het nu eenmaal de gewoonte in de middeleeuwen en zo was het toen nog steeds. De rol van de edelen was om te vechten, de geestelijken hielden zich bezig met bidden en de boeren bewerkten het land. Al maakte de opgekomen koopliedenstand deze verdeling steeds lastiger. Uit het werk van Jeroen Punt en Louis Ph. Sloos, Willem van Oranje, wordt duidelijk hoe Willem in zijn jeugd al de beginselen van het krijgsheerschap kreeg aangeleerd. Het persoonlijke vechten met ‘(…) blanke wapens: zwaard, piek, hellebaard, staafbijl, dolk en rapier.’²⁵ Hij leerde ook worstelen, vechten met de blote hand en natuurlijk werd hem het paardrijden bijgebracht.²⁶

Na in dienst te zijn gekomen van zijn landsheer Karel, streed Willem voor hem in de oorlogen tegen Frankrijk. Hij diende onder Maarten van Rossum en de vermaarde Filibert van Savoye. Met de laatste behaalde Willem een klinkende overwinning op de Fransen bij Saint-Quentin in 1557. Op dat moment was Karel V al afgetreden. Bijna al zijn possessies, op de Oostenrijkse landen en de keizerstitel na, gingen naar zijn zoon Filips. Filips voerde de centralisatiepolitiek van zijn vader steeds verder op en dit leidde onvermijdelijk tot meer weerstand, ook onder de hoge edelen. Meer macht naar de koning, betekende minder autonomie voor zijn onderdanen. De aanstelling van adviseurs als Antoine Perrenot de Granvelle maakte bijvoorbeeld dat Willem steeds minder invloed kreeg in het landsbestuur. De centralisatiepolitiek veroorzaakte desondanks slechts een deel van de ontevredenheid en onrust in de Nederlanden. Een tweede sluimerende bron van onrust kwam in 1566 tot explosie toen ketters in Antwerpen, Amsterdam, Utrecht, Den Haag en nog vele andere steden katholieke heiligbeelden stuksloegen. Wat was er in godsnaam aan de hand?²⁷

De Reformatie

Overwinning op de dood is het centrale thema in het christendom; omdat Jezus voor de mensheid aan het kruis was gestorven konden de zonden worden vergeven en de mens het eeuwige leven bereiken. In het katholieke geloof kan de mens daarbij door gedane zonden gedurende zijn leven alsnog in de hel terechtkomen. In een wereld waarin geloof een van de weinige zekerheden was, wogen begane zonden daarom zeer zwaar. De mensen waren daardoor bereid tot boetedoeningen, goede werken en zelfs rechtstreekse betaling om hiervan af te komen. De katholieke kerk ging hier, in de ogen van een Duitse monnik, mee aan de haal. Zijn naam was Maarten Luther (1483-1546). Luther was een zeer gelovige monnik die nooit de intentie had om in opstand te komen tegen zijn kerk, noch een afsplitsing hiervan te initiëren. Desondanks was dit precies wat zijn acties ten gevolge hadden, nadat hij, volgens de legende, zijn 95 stellingen op de kerkdeuren in Wittenberg had gespijkerd. Zijn stellingen waren echter geenszins een legende en vormden een rechtstreekse aanval op de instellingen van de katholieke kerk. In zijn latere werken zou Luther zijn aanvallen nog uitbreiden, maar voor het onderwerp van dit boek kunnen we ze heel goed samenvatten in drie gezegdes: ‘Sola scriptura, sola gratia en sola fide’. Alleen het Heilige Geschrift, alleen geloof, alleen vergiffenis. We zullen ze een voor een behandelen.²⁸

Portret van Maarten Luther geschilderd door Lucas Cranach, 1528. Veste Coburg.

Pelgrims voor de Sint-Pieter basiliek in het heilige jaar 1575. Deze is hier nog in aanbouw. Prentmaker: Giovanni Battista de’Cavalieri, in of na 1575. Rijksmuseum Amsterdam.

Sola scriptura: naar Luthers mening kon een christen alleen uitgaan van de Bijbel om zich te laten leiden, er was geen andere bron van autoriteit. Geen paus en geen leidende kerk. Uit de Bijbel leidde Luther het volgende af. Alle mensen waren zondaars, hun verlossing werd slechts bepaald door God. Het was niet de mens die trachtte dichter tot God te komen, het was God die mensen vergiffenis gunde. Sola gratia: slechts door vergiffenis kon een christen in de hemel komen. Sole fide: een goede christen diende te geloven dat hij deze vergiffenis zou ontvangen, stond er niet in Paulus’ brief aan de Romeinen 1:17: ‘Want de rechtvaardigheid Gods wordt in hetzelve geopenbaard uit geloof tot geloof (…) Maar de rechtvaardige zal uit het geloof leven.’²⁹ Goede werken, boetedoening en betalingen waren daardoor overbodig. God koos wie hij zou vergeven, het geloof in Gods vergiffenis volgde daaruit. Dit ging ‘predestinatie’ heten, het idee dat God al had bepaald wie er in de hemel zou komen.³⁰

Luthers ideeën leidden tot problemen met een van de meest winstgevende systemen van de katholieke kerk, het aflatenstelsel. Een aflaat was een betaling om te zorgen dat de ziel van een christen niet of korter in het vagevuur zou moeten verblijven. Het vagevuur was de grijze tussenweg tussen de hemel en de hel, waarin christenen die niet volledig zondevrij hadden geleefd zouden belanden. De handel in aflaten was een lucratieve zaak voor de kerk, want de angst voor de hel en het vagevuur was bijzonder groot bij de middeleeuwse, zondige mens. De opbrengst van deze aflaten gebruikte paus Leo X bijvoorbeeld om de nieuwe Sint-Pietersbasiliek in Rome te bouwen. Luther schreef hierover: ‘(…) Waarom bouwt de paus, die vandaag de dag rijker is dan wie dan ook, de Sint-Pieterskerk niet met zijn eigen geld, in plaats van met het geld van de arme gelovigen?’³¹

Luther weigerde zijn mening bij te stellen, zelfs nadat in 1521 hij tijdens de Rijksdag van Worms voor keizer Karel V gebracht was. ‘Hij kon niet anders.’ Woorden die hij nooit gezegd had, maar door de overlevering voor altijd aan hem zijn blijven kleven. Karel verklaarde hem tot ketter en vogelvrij. Eerder al had hij de monnik echter een vrijgeleide gegeven en die eerbiedigde hij. Luther vond onderdak bij zijn beschermheer Frederik de Wijze, keurvorst van Saksen. De recente uitvinding van de drukpers maakte dat Luthers ideeën zich razendsnel over het Europese continent verspreidden. Al snel volgden vele andere hervormers, waaronder Johannes Calvijn (1509-1564). Zijn stroming kreeg een grote navolging in de Nederlanden. Twee van Calvijns centrale thema’s waren de predestinatie en de afgoderij en beide zouden een enorme impact hebben op de geschiedenis van de Nederlanden en op de levens van Maurits en Van Oldenbarnevelt. Te beginnen met de afgoderij, die door God verboden was. Stelde het tweede gebod immers niet: ‘Gij zult u geen gesneden beeld, noch enige gelijkenis maken, van hetgeen boven in den hemel is (…).’³² Calvijn was daarom waakzaam voor alles dat al de schijn van afgoderij had. In plaats van symboliek in beeldende kunsten, zag hij deze liever in taal.³³

Het calvinisme vond steeds bredere steun in de dichtbevolkte Habsburgse Nederlanden. Hetgeen leidde tot verdere onderdrukking van de Habsburgse monarchen. In 1550 stelde Karel het Eeuwig Edict in, dat door de bevolking al snel het Bloedplakkaat werd genoemd. In dit plakkaat werd elke vorm van ketterij verboden op straffe van de dood. Dit betekende dat het verboden was aan ketterse preken en andersoortige bijeenkomsten mee te doen, dat de mensen geen ketterse werken mocht verspreiden of in bezit mocht hebben en ook geen ketters mocht verschuilen. Deden zij dit wel dan volgde in eerste instantie de verbranding, maar zij die berouw toonden werden gespaard. In plaats daarvan hadden de mannen de eer onthoofd te worden en mochten de vrouwen levend worden begraven.³⁴

Harde onderdrukking leidde slechts tot een grotere aanhang van het nieuwe geloof. Het bood bezieling, waar het oude katholicisme slechts onderwerping aan kerk en staat verschafte. De populariteit van het calvinisme steeg, toen die van kerk en staat afnamen, beginnend met de economische malaise die ontstond na de troonbestijging van Filips II. De oorlog tegen Frankrijk had geleid tot enorme schulden en deze zorgden ervoor dat Spanje meerdere keren bankroet ging. Filips ging daarom over tot het heffen van zwaardere belastingen. Hij stelde daarnaast een herstructurering van de bisdommen in de Nederlanden in, die een grote verhoging van het aantal bisschoppen voorstond. De staten vreesden hun macht te moeten delen met deze geestelijken en de gewone mensen vreesden de eventuele komst van de Spaanse inquisitie. Vervolgens stortte de lakenindustrie in Antwerpen in 1563 in elkaar en was er een enorme misoogst in 1564-1565. Een vruchtbare bodem voor opstandigheid.³⁵

Ketters worden naar de executieplaats gebracht. Anonieme aquarel, 1542. Médiatheque Municipale, Cambrai.

Karel V en zijn zoon Filips II, Schilderij door Antonio Arias Fernández, 1639/1640. Collectie Museo del Prado, Madrid.