Uitgave in samenwerking met het Nederlands

Openluchtmuseum te Arnhem.

Afbeeldingen omslag

Canonwand

IJsfontein Interactieve Media, Amsterdam

Foto’s in de C, van rechtsboven naar beneden

Rijksmuseum, Amsterdam

Rijksakademie van beeldende kunsten, Amsterdam

Natural History Museum, Londen. Reconstructie door

Kennis & Kennis, Arnhem

Redrum, Ede

Nationaal Archief, Den Haag

Rijksmuseum, Amsterdam

Rijksmuseum, Amsterdam

Groninger Gezinsbode

Vormgeving

Erwin Bomans BNO, leucq! (Goor, Hof van Twente)

www.walburgpers.nl

© 2017 De auteurs p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers

© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462491816
e-ISBN 9789462495463

NUR 688

Inhoud

DICHTER BIJ DE GESCHIEDENIS DAN OOIT

Van rondtrekken naar vaste woonplaats • -250.000 – 0

Germanen en Romeinen • 0 – 500

Onderdeel van een christelijk rijk • 500 – 1000

De opkomst van de steden • 1000 – 1500

De Nederlanden maken zich los • 1500 – 1600

Van provincie tot wereldmacht • 1600 – 1700

Het einde van de Republiek • 1700 – 1800

Industrialisering in het nieuwe Koninkrijk • 1800 – 1900

Oorlogen en crisis • 1900 – 1945

De wereld binnen handbereik • na 1945

ACHTER DE SCHERMEN. DE CANON VAN NEDERLAND IN HET NEDERLANDS OPENLUCHTMUSEUM

DE AUTEURS

ILLUSTRATIEVERANTWOORDING

Dichter bij de geschiedenis dan ooit

Het Openluchtmuseum is het museum van het dagelijks leven. Hier staat de bezoeker oog in oog met het verleden en komt hij dichterbij de geschiedenis dan ooit. Ook in de grote tentoonstelling Canon van Nederland, die laat zien wat elke Nederlander zou moeten weten van de geschiedenis. Natuurlijk zijn er de ‘grote’ gebeurtenissen die in geschiedenisboeken worden beschreven. Maar wat betekenen die eigenlijk voor het leven van de kinderen, mannen en vrouwen van vroeger?

Wat maak je mee op de grens van het Romeinse rijk bij Alphen aan den Rijn? Hoe koop je een kip in een Romeins fort? Wat betekent de Beeldenstorm voor een gezin in 1566? Hoe voelt de crisis in 1930? In de Canon van Nederland kunnen bezoekers deze vragen onderzoeken. Ze kunnen zich even deel van het verleden voelen. Soms is dat prettig en brengt het verwondering, soms betekent het schaamte of pijn. Maar hoe je ook kijkt naar het verleden – altijd is het leven van nu er onlosmakelijk mee verbonden.

De Canon van Nederland laat dat verleden zien aan de hand van 50 ‘hoogtepunten’, de zogenaamde vensters van de Canon. Vensters, omdat ze uitzicht bieden op de bredere geschiedenis achter de onderwerpen. Het venster De Beemster bijvoorbeeld, vertelt niet alleen over het ontstaan van deze polder in de 17e eeuw. Het gaat ook over landwinning, landbouw, waterbeheer en techniek, al eeuwenlang bepalend voor het Nederlandse landschap.

Wie de Canon van Nederland binnenloopt, stapt terug in de tijd. Vanuit het huidige leven, waarin we op ieder moment vanaf iedere plaats live contact kunnen hebben met familie en vrienden, naar duizenden jaren terug, toen de eerste bewoners van de lage landen in het zompige moeras een vuurtje maakten. De tentoonstelling is een reis door de tien historische tijdvakken die het onderwijs gebruikt, en de daarover verspreide Canonvensters. Het is een overzichtelijke indeling van de geschiedenis, met herkenbare titels en beeldmerken.

Dit boek volgt de tentoonstelling in het Openluchtmuseum, maar vertelt ook een eigen verhaal. Het probeert de mensen uit de verschillende tijdvakken een stem te geven in gesprekken die ze gevoerd zouden kunnen hebben. Het vertelt hoe het landschap veranderde en hoe de samenleving zich door de eeuwen heen ontwikkelde – deels met beelden uit de tentoonstelling, deels met andere beelden. Wie het museum heeft bezocht kan met dit boek nagenieten en zich nog verder verdiepen in de Canon. Wie nog niet naar de tentoonstelling is geweest, kan na het lezen van dit boek hopelijk niet wachten. Want het Nederlands Openluchtmuseum brengt je dichter bij de geschiedenis dan ooit.

Willem Bijleveld

Van rondtrekken naar vaste woonplaats
-250.000 - 0

DE EERSTE BEWONERS zwerven rond door het landschap. Ze jagen, vissen en verzamelen vruchten, noten en zaden. Zo gaat het duizenden jaren, tot zo’n 7000 jaar geleden. Dan trekken de eerste boeren de lage landen in. Zij blijven op één plaats, verbouwen graan en houden vee. De levenswijzen van jager-verzamelaars en boeren bestaan 2000 jaar naast elkaar, tot vrijwel iedereen als boer leeft. De boeren bouwen graven voor hun doden. De spectaculairste staan in het noorden: de hunebedden.

/ De eerste mensen

Het is stil op de vlakte. Een snijdende wind doet hier en daar sneeuw opwaaien. Dan, als een lawine, komt een kudde oerossen aangedenderd. Ze zijn op de vlucht, geschrokken van jagers die schreeuwend achter hen aan rennen en met stenen gooien. Voor de aanstormende kudde springt plots een ander groepje jagers uit hun hinderlaag tevoorschijn. Ze werpen zich met hun speren op de eerste beesten en weten er een te vellen. Het zijn Neanderthalers.

Wat weten we eigenlijk van deze vroege mensachtige? Botten en stenen werktuigen zijn het enige wat we nu nog van hen hebben. Met deze puzzelstukjes reconstrueren archeologen hoe Neanderthalers eruitzien en hoe zij leven. Zo weten we dat ze korte benen hebben, een grote neus, sterke armen, naar voren stekende wenkbrauwen en een laag voorhoofd. Ze maken al vuurstenen werktuigen. Ze leven in een periode die we de oude steentijd noemen, vanaf zo’n 250.000 jaar geleden. Ze bouwen hutten en werken met vuur. Mogelijk dragen ze dierenvellen, in elk geval nog geen genaaide kledingstukken.

Vuurstenen vuistbijl van een Neanderthaler.

Als deze Neanderthalers zich in onze streken vestigen, is het hier koud. Het huidige Nederland bestaat nog niet. Ze vinden hier een uitgestrekt steppelandschap met rivieren en valleien, nauwelijks begroeid en met langzaam wegsmeltende ijskappen. Dat gebied strekt zich uit tot ver voorbij de huidige kust, want de Noordzee ligt droog. Voor hun voedsel zijn Neanderthalers afhankelijk van de weinige planten die er groeien en van grote rondtrekkende zoogdieren zoals paarden, rendieren, reuzenherten, oerossen, wolharige mammoeten, steppewisenten en neushoorns. Ze leven als jager-verzamelaars. Maar ze lopen gevaar, want ze zijn niet de enige jagers. Regelmatig kruisen ze het pad van een holenbeer, grottenleeuw of sabeltandtijger. Eten of gegeten worden, dat is de realiteit.

De Neanderthaler is niet de eerste mensachtige in onze streken. De Heidelbergmens is zijn voorloper, en die woont hier al tussen 600.000 en 370.000 jaar geleden. De resten die mogelijk afkomstig zijn van de eerste Neanderthalers op Nederlands grondgebied zijn zo’n 250.000 jaar oud. Pas daarna, tussen 200.000 en 100.000 jaar geleden, ontwikkelt zich de moderne mens, de homo sapiens oftewel ‘wijze mens’. Die ontstaat in Afrika, verspreidt zich over Azië en Europa en komt zo’n 40.000 jaar geleden in het huidige Nederland aan. De mens en de Neanderthaler hebben een tijd naast elkaar geleefd en waarschijnlijk ook seks met elkaar gehad. Vandaar dat een deel van ons DNA afkomstig is van Neanderthalers. Mogelijk door deze vermenging verdwijnen pure Neanderthalers rond 40.000 jaar geleden.

Na de laatste ijstijd, ongeveer 12.000 jaar geleden, stijgt de temperatuur langzaam. De grote zoogdieren van de ijstijd sterven uit. Daarvoor in de plaats komen meer verschillende kleine diersoorten zoals herten, zwijnen en konijnen. Doordat het warmer wordt, levert de natuur steeds meer op. Er komt een grotere diversiteit aan planten. Jager-verzamelaars trekken niet meer over lange afstanden achter enkele grote diersoorten aan, maar kunnen nu voldoende voedsel vinden in een steeds kleiner gebied. Deze manier van leven is kenmerkend voor de middensteentijd. Dit tijdperk loopt van de laatste ijstijd tot aan de tijd dat mensen aan landbouw en veeteelt gaan doen.

/ Jager-verzamelaars

Bij de aanleg van de Betuwespoorlijn vinden archeologen in 1997 te Hardinxveld-Giessendam een nederzetting van ruim 7500 jaar oud, uit de middensteentijd. De nederzetting ligt op een hoog rivierduin, in een drassig gebied met meren, veen en moerassen. Op dit rivierduin ligt een circa 50 jaar oude vrouw begraven. Ze is de vroegst bekende bewoner van het kustgebied. Omdat ze bij de spoorlijn is gevonden, krijgt ze de naam Trijntje.

Sabeltandtijger.

Reconstructie van Trijntje, zoals ze is begraven.

Op een rivierduin

Verkleumd wordt Trijntje wakker. Met haar hele familie slaapt ze in één tent onder een dik pak huiden. Het vuur is uitgegaan.

Ga eens snel bij de buren wat gloeiende kooltjes halen!

Haar kleinzoon rent de tent uit, maar is meteen weer terug.

Het sneeuwt!

Nou doe je berenschoenen dan aan! Als je terugkomt krijg je geroosterde hond.

Al snel is het ventje terug.

Het vuur bij de buren is ook uit!

Geërgerd gaat Trijntje met vuursteen, droog gras en uitgeplozen bast aan de slag om een nieuw vuur te maken. Als de hut is opgewarmd, is ook de hond verorberd. Trijntje bewerkt de huid van het onlangs geschoten edelhert. Als de zon op zijn hoogst staat, trekken ze er met kano’s op uit om snoeken te vangen. Maar de dagen zijn kort: de schemer valt snel in.

Ze kruipen weer tegen elkaar onder de huiden.

Trijntje leeft in een groep van ongeveer 25 mensen. Samen trekken ze jaarlijks heen en weer tussen hun zomer- en winterkamp. Op het rivierduin hebben archeologen geen huizen teruggevonden; waarschijnlijk wonen Trijntje en haar stamgenoten in hutten van stokken, riet en mogelijk huiden. Ze reizen te voet en per kano. Ze maken verfijnde vuurstenen werktuigen zoals schrapers, messen en pijlpunten. De groep van Trijntje bakt geen potten en kent ook geen metalen voorwerpen. Ze verbouwen geen gewassen en doen niet aan veeteelt. In het ritme van de seizoenen trekken ze mee met eetbare dieren, vissen en vogels. Ze zijn afhankelijk van wat de natuur hun biedt.

De hele winter leven Trijntje en haar groep op dit rivierduin. De menukaart biedt volop keuze. Ze jagen op bevers, otters, wilde zwijnen, edelherten, wilde katten, boommarters, reeën, grijze zeehonden, gewone zeehonden en bunzings. Daarnaast eten ze buizerds, zeearenden, roodkeelduikers, kleine zwanen, wilde zwanen, rietganzen, smienten, grote zaagbekken, brilduikers en kraanvogels. Diverse eendensoorten, zwaan en zeearend staan het meest op het menu. Voor het vangen van vissen, vooral snoeken, gebruiken ze netten en fuiken.

Met een rieten fuik op jacht naar vis in een boomstamkano.

Ontembare natuurkrachten van ijs, water en wind vormen onze delta. 150.000 jaar geleden schuift vanuit het noorden een tweehonderd meter dikke ijsmassa langzaam over zand, klei en veen naar het zuiden. Aan de randen stuwt het ijs de grond omhoog. Eeuwen gaan voorbij, langzaam warmt de aarde op, de zeespiegel stijgt, zandvlaktes maken plaats voor de Noordzee. Het ijs heeft uit Scandinavië grote keien meegevoerd. Vroege bewoners van de laagvlakte bouwen er hunebedden van. In het westen ontstaan metersdikke veenpakketten. Onder water, zonder zuurstof, vergaan de afgestorven plantenresten niet. Gras, mos en heideplanten groeien hier weer bovenop. Zo gaat het eeuwenlang door.

Tegen het eind van deze periode bouwen kleine groepen bewoners de eerste eenvoudige houten hutjes. Ze wonen verspreid over een landschap van zandduinen, bossen, veenmoerassen en riviervlaktes, op de hoger gelegen stukken land. Deze bieden bescherming tegen overstromingen van de zee of de rivieren.

Doorboorde tand van een bruine beer, als hanger gebruikt.

Aardewerken pot uit de Bandkeramische cultuur.

Het woord ‘afval’ bestaat nog niet: werkelijk alles wordt gebruikt. Pezen en darmen dienen als touwtjes om zaken mee vast te binden, en om er pijl en boog mee te maken. Van de huiden maken ze kleding en tassen. Been en hoorn gebruiken ze voor allerlei werktuigen. Het vlees roosteren ze, want ze beheersen de kunst om vuur te maken.

De zeearend en bonte specht hebben prachtige veren; die kunnen als versiering zijn gebruikt. De doorboorde honden- en berentanden en kralen van barnsteen, git en been, zullen als sieraden zijn gedragen. Het gevonden klauwbotje van een oehoe wijst erop dat een van Trijntjes stamgenoten met een uilenklauw als amulet rondliep. Honden zijn inmiddels dierbare huisgenoten. Ze liggen zij aan zij begraven met Trijntje. Maar de vele slacht- en snijsporen op de gevonden hondenbotten laten zien dat de hond ook nog regelmatig gegeten wordt.

/ De eerste landbouwers

Terwijl Trijntje en haar stamgenoten jagen en verzamelen, gaan mensen in het Limburgse heuvelland voor het eerst aan landbouw en veeteelt doen, vanaf zo’n 7300 jaar geleden.

Deze nieuwe techniek om zelf voedsel te laten groeien, verspreidt zich snel. De cultuur van deze eerste landbouwers heet naar het aardewerk dat ze maken: Bandkeramische cultuur. De lage, bolle potten zijn versierd met ingekraste banden. De Bandkeramische cultuur is door heel Midden-Europa teruggevonden. Dat pottenbakken is iets nieuws. Jager-verzamelaars doen dat nog niet. Aardewerk uit die tijd is zwaar en breekbaar en daarom niet handig om mee rond te trekken.

Pottenbakken is specialistenwerk. De pottenbakker verhandelt zijn product in omliggende nederzettingen. In deze potten bewaren de landbouwers voedsel en zaaigoed.

Reconstructie van een boerderij uit de late steentijd.

Nog steeds wonen er maar weinig mensen op het grondgebied dat nu Nederland heet. De complete bevolking zou in vier intercity’s passen: zo’n 2000 mensen. Deze eerste landbouwers wonen op de bosrijke lössgronden. Met zware palen bouwen ze langwerpige woonstalhuizen waarin mens en dier onder één dak wonen. De dorpen zijn maar een paar boerderijen groot. Een ploeg kennen deze boeren nog niet, ze bewerken de akkers met een hak: een stuk vuursteen of gewei aan een houten steel. Voor het eerst worden vuurstenen vuistbijlen gepolijst.

Vaste woonplaatsen en bevolkingsgroei brengen ook strijd om ruimte en grondstoffen met zich mee. Het lijkt erop dat rivaliserende stammen elkaar regelmatig te lijf gaan. Zo zijn er massagraven van deze vroege landbouwers gevonden met daarin alleen kinderen en mannen die op gewelddadige wijze om het leven zijn gebracht. De vrouwen laten ze leven en nemen ze mee.

De overgang van jagen en verzamelen naar landbouwen gaat niet van de ene op de andere dag. Halfnomadische jager-verzamelaars zijn mogelijk landbouw gaan bedrijven met de kaalslagmethode. Daarbij wordt steeds een nieuw stuk bos platgebrand en gerooid. Zodra de grond is uitgeput, trekken ze verder. Pas vanaf het moment dat mensen hun akkers met behulp van vee gaan bemesten, kunnen ze langer van dezelfde plek gebruik maken en hoeven ze niet steeds verder te trekken naar nieuwe vruchtbare grond. De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw en het aanleggen van oogstvoorraden wordt wel de eerste landbouwrevolutie genoemd. Inmiddels weten we dat die overgang zo langzaam is gegaan dat je beter van een landbouwevolutie kunt spreken.

Reconstructie van twee Neanderthalers.

Een trechterbeker uit Hardenberg (Overijssel).

/ Hunebedbouwers

Tegen het einde van de nieuwe steentijd loopt de totale bevolking in Nederland op tot zo’n 8000 mensen, het gemiddeld aantal toeschouwers bij een thuiswedstrijd van Go Ahead Eagles. Inmiddels doen ook de bewoners boven de grote rivieren aan landbouw en veeteelt. Daaronder bevinden zich de hunebedbouwers, ook wel de Trechterbekermensen, die zich over een groot deel van Europa verspreiden. Deze groep mensen, die zo’n 5400 tot 4800 jaar geleden leefde, is vernoemd naar de trechtervormige bekers die zij hun doden meegeven.

Snoek, otter en edelhert staan regelmatig op het menu van Trijntje.

Mensen uit de Trechterbekercultuur zijn gemiddeld 1,65 meter lang en worden niet veel ouder dan 35 tot 40 jaar. Hun vaste nederzettingen liggen op de zandgronden van Friesland, Drenthe, Overijssel en Noord-Holland. In het oerbos hakken ze kleine stukken kaal voor landbouw, veeteelt en hun boerderijtjes. Voor zover bekend wonen ze in rechthoekige huizen van een houten skelet met een puntdak en vlechtwanden, aangesmeerd met leem. Er zijn honden, koeien, varkens, geiten en schapen, maar nog geen paarden of kippen. De hunebedbouwers verbouwen de vroegste gekweekte graansoorten zoals eenkoorn en emmertarwe op de kleine akkers rond hun huis. Deze mensen maken niet alleen gepolijste bijlen, maar ze doorboren deze ook om er een steel in te kunnen steken. Het vuursteen voor deze bijlen komt uit Noord-Duitsland en Denemarken. Er wordt dus al gereisd en gehandeld.

Hunebedbouwers stoppen de gaten tussen de grote stenen dicht zodat een grafkamer ontstaat.

De mensen van de Trechterbekercultuur bouwen hunebedden voor hun doden. Het zijn grafkamers, gemaakt van grote stenen die door de ijskappen van de voorlaatste ijstijd vanuit Scandinavië hierheen zijn gestuwd. Er zijn nu nog 54 hunebedden in Nederland. Ongeveer een even groot aantal is in de loop van de eeuwen afgebroken en gebruikt als bouwmateriaal of dijkversteviging. De stenen stapels van nu zijn in feite slechts het skelet. Voordat een hunebed als begraafplaats klaar is, worden de gaten tussen de dek- en draagstenen dichtgestopt met kleinere stenen, en het geheel overdekt met een laag aarde. Deze kleine stenen en aarde zijn inmiddels verdwenen.

De Trechterbekermensen geloven waarschijnlijk in een leven na de dood: ze geven hun doden grafgiften mee. Naast trechterbekers krijgen ze voedsel, vuurstenen bijlen, pijlpunten en schrapers, sieraden zoals kralen van git, barnsteen of zelfs koper. In de loop van de tijd moeten er in een hunebed honderden doden zijn bijgezet. Niet iedereen uit die tijd is in hunebedden begraven. Uit latere perioden zijn er ook grafvelden bekend. De graven daar bestaan elk uit een ondiepe kuil met slechts één dode.

Naast landbouw en veeteelt blijven jagen en verzamelen belangrijk. Aan de rand van het bos zoeken de hunebedbouwers wilde appels, bramen en hazelnoten. Duizenden jaren eerder trok Trijntje met haar hele stam heen en weer. De mensen van de Trechterbekercultuur bewonen jaar in jaar uit een vaste nederzetting op de zandgronden. Slechts een deel van de stam trekt ’s zomers naar kleine nederzettingen langs de kust om schelvis, kabeljauw en andere zeevis te vangen.

Op een trechterbeker die in Polen is gevonden, heeft een pottenbakker afbeeldingen gekerfd die veel vragen oproepen. Waarschijnlijk zijn het schematische tekeningen van wagens met vier wielen. Bij deze beker zijn overblijfselen van ossen gevonden. Hun horens zijn ingesleten alsof ze met een touw zijn vastgebonden. Dus misschien zijn de afgebeelde wagens door ossen getrokken. Deze en andere vondsten maken het aannemelijk dat de Trechterbekermensen ossenwagens hebben, het eerste voertuig op wielen in het huidige Nederland. Het zou nog 5000 jaar duren voordat de eerste file ontstond.

/ Ötzi

In de zandgronden waar de hunebedbouwers leven, vergaan botten, kleding en houten voorwerpen snel. Daarom weten we niet veel over het leven in die tijd. Onder water, in het veen en ook in het ijs blijven resten uit het verleden beter bewaard. In de smeltende ijsmassa’s bij Ötzi, in de Italiaanse Alpen, wordt in 1991 een gemummificeerde man gevonden. Doordat zijn lichaam, kleren en spullen zo goed zijn bewaard, is er van hem veel meer bekend. Hij leeft in dezelfde periode als de hunebedbouwers, zo’n 5300 jaar geleden. Zijn kleren zijn gemaakt van dierenhuiden zoals beer, gems, geit, steenbok, hert en rund. Zijn mantel, messchede en de voering in zijn schoenen zijn van gevlochten gras gemaakt. Als ‘aansteker’ heeft hij esdoornbladeren, houtskool en stukjes tondelzwam, die lang blijven smeulen.

Reconstructie van Ötzi.

Zijn laatste maal bestaat uit eenkoorn, steenbok en edelhert. Ook al doet in de Alpenregio de landbouw al 3000 jaar eerder zijn intrede, Ötzi jaagt nog steeds. De overgang van de jagerverzamelaars naar een bestaan met hoofdzakelijk landbouw en veeteelt verloopt heel langzaam.

Met Ötzi’s gezondheid is het niet zo best gesteld. Zijn tandvlees is ontstoken, hij heeft gaatjes en zelfs tandbreuken. Er zitten vlooien in zijn kleding en zweepwormen (parasieten) in zijn darmen. Waarschijnlijk is hij onvruchtbaar en allergisch voor melk. (Nadat de mens geiten, schapen en runderen is gaan houden, zou het nog duizenden jaren duren voordat hij verse melk kan verdragen.) Op zijn lijf zijn 61 tatoeages te zien, verdeeld over 19 plekken, vooral rond versleten gewrichten. Mogelijk dienen deze insnijdingen tegen de pijn en zijn ze een vroege vorm van acupunctuur. Aan zijn kleren en pijlpunten kleeft het bloed van vier andere mensen. Op de laatste dag van zijn leven moet Ötzi vluchten, met een diepe wond in zijn rechterhand. Hij bezwijkt uiteindelijk aan interne bloedingen, veroorzaakt door een pijl in zijn schouder. Geen lekker leventje, maar waarschijnlijk hebben de hunebedbouwers het niet veel beter.

Het oudste wiel van Nederland, gevonden bij Steenwijk.

/ 7000 jaar later

Landbouw en veeteelt beginnen zo’n 7000 jaar geleden in het huidige Limburg. In de nieuwe steentijd heeft waarschijnlijk elke familie een paar beesten en akkers. Aanvankelijk wordt de grond met een hak bewerkt. Al snel komt de ploeg in zwang, eeuwenlang door ossen en paarden voortgetrokken, tegenwoordig door tractors. Pas zo’n 100 jaar geleden wordt kunstmest gangbaar.