‘O grote God in het hemelrijk
wat zitten uw centjes ongelijk
De een heeft van het geld een bult
De ander ritselt van de schuld’*

*Favoriete uitspraak van mijn vader Louis Zandvliet (1922-2008). Deze uitdrukking kent nogal wat varianten, zoals: ‘O grote god van Sloterdijk, wat zijn uw gaven ongelijk’ of bijvoorbeeld ‘O grote God van ’t hemelrijk, wat voedt gij de mensen ongelijk. De boeren eten vet en spek en de dienstboden verrekken van honger en gebrek.’

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van de
M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting en het Boekenfonds Elisabeth Grent/
F.J.A.M. van der Helm.

Afbeelding omslag
De regenten van het Oude Mannen- en Vrouwengasthuis, door Jan Maurits
Quinkhard, 1732 (detail). De linker, zittende man is Jacob Oortman, zie
nr. 18-169. AM, SA 992.

Omslagontwerp
Ronald Boiten, Amersfoort

Vormgeving binnenwerk
Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

© 2018 Kees Zandvliet, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492769
e-ISBN 9789462495470
NUR 680

Inhoud

Woord vooraf

Deel 1

1.De 500 rijksten

Antoine Warin – Op zoek naar de rijksten – Rijkdom: absoluut en relatief – Maatschappij en maatschappelijk vermogen

2.De 500 rijksten nader onder de loep

De Oranjes en hun kring – Gereformeerde kooplieden en regenten – Gereformeerde carrièremakers overzee – Doopsgezinden – Katholieken – Joden – Lutheranen

3.Fatsoen, eer en cultuur

Welkom thuis – Begrafenissen en bruiloften – Hoezo sober en burgerlijk – Eer – De kunst houdt van de rijken

Slotbeschouwing

Deel 2

1.De rijksten in kort bestek

2.Biografieën van de 250 rijksten van de 17de eeuw

3.Biografieën van de 250 rijksten van de 18de eeuw

Dankwoord

Noten

Gebruikte afkortingen en geraadpleegde literatuur

Index op persoonsnamen

Index op topografische namen

De valkenier van de Oranjes Willem Jansz. Verbruggen (1620-’78), echtgenoot van Elisabeth Luden (1625-in/na 1646), door Johan le Ducq, ca. 1655 (zie nr. 18-89). Museum Rotterdam.

Woord vooraf

Een boek als dit verrijkt, als het goed is, ons inzicht in en onze kennis over de 17de en 18de eeuw. Zo’n boek zegt tegelijkertijd het nodige over onze huidige tijd en zo’n boek zegt zeker ook iets over de auteur.

Om met dat laatste te beginnen iets over mijn achtergrond. Ik groeide op in Wassenaar, bekend rijkeluisdorp bij Den Haag. Behalve rijkeluisdorp was Wassenaar vanouds een dorp met ambachtslieden, boeren en mensen die op de een of andere manier in dienst stonden van de rijken, eerst op kastelen en buitenplaatsen en later in villa’s en ambassades. Mijn moeder kwam voor een dienstje in de jaren ’30 van de 20ste eeuw vanuit Hazerswoude naar Wassenaar, mijn vader en zijn familie zaten in Wassenaar al generaties lang in de bouw. Van mijn moeder hoorde ik hoe zwaar haar moeder het had om rond te komen nadat haar man als kostwinner was weggevallen. Van mijn vader hoorde ik de verhalen over hoe hij het werken voor rijke particulieren ervoer. Deels leuk, maar deels ook ervaringen van grote en kleine vernedering. Zijn opa die alvast knielde en zijn pet afnam bij het horen van de ratelende wielen van een koets. Wie weet zat in die naderende koets de heer of mevrouw Van Zuylen van Nijevelt? Dan kon je maar beter alvast op gepaste wijze blootshoofds knielen. De mevrouw die de koffie buiten op het muurtje plaatste met de mededeling dat ‘de mannen vast snel door wilden werken’. Mevrouw zag pauzeren als tijd- en dus haar geldverlies en zag vanzelfsprekend liever niet dat die mannen met hun smerige schoenen het mooie huis bevuilden.

De geschiedenis van stands- en welstandsverschillen heeft geen dominante plaats in het collectieve geheugen van Nederland. Wij poseren bij voorkeur voor een burgerlijk, egalitair groepsportret. Misschien was en is Nederland vergeleken met de ons omringende landen inderdaad een relatief egalitaire samenleving, de Nederlandse wereld overzee voor het gemak even buiten beschouwing gelaten. Het lijkt mij desondanks dat wij, ook als wij alleen naar Nederland in Europa kijken, door kunnen schieten in zelffelicitatie. Al te gemakkelijk wordt weleens vergeten dat in het verleden – en toch ook nog in het heden – de verschillen in rijkdom en stand, in combinatie met factoren als geloof of geboorteplaats, van grote invloed waren op iemands positie en op de toekomstmogelijkheden van kinderen. Wie met een zilveren lepel in de mond werd geboren, had hoe dan ook een moeilijk te slechten voorsprong. Zelf voelde ik in mijn jeugd nog de benauwdheid van de standsverschillen, de segregatie tussen katholieken en protestanten en de scheiding tussen het rijke en het armere deel, of ten minste de naweeën daarvan. Mijn aandacht voor de combinatie van geld, stand, macht en cultuur kreeg nieuwe voeding toen ik in 2006, op verzoek van de toenmalige zakelijk directeur van het Rijksmuseum – zelf nazaat van een rijke gouverneur-generaal, maar dat terzijde – in korte tijd een boek samenstelde over de 250 rijksten van de Gouden Eeuw. De populaire versie van dat boek verscheen als apart magazine bij het tijdschrift Quote. Het aantrekkelijke van dit project was er indertijd voor mij in gelegen dat een zoektocht naar de rijksten van de Gouden Eeuw tegelijkertijd weleens een beeld zou kunnen opleveren van degenen die niet alleen economisch maar ook politiek en cultureel aan de touwtjes trokken in de Republiek.

In die verwachting ben ik bij dat project niet teleurgesteld, integendeel. Direct na het publiceren van dat boek realiseerde ik mij dat het de moeite zou lonen het nog eens over te doen maar dan met wat minder tijdsdruk. En waarom dan ook niet de zo vaak verwaarloosde 18de eeuw erbij genomen? De eeuw immers die net zo goed als de 17de eeuw deel uitmaakt van één aaneengesloten periode in de Nederlandse geschiedenis, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden die aan het einde van de 16de eeuw vorm kreeg en in 1795 met de Bataafs-Franse revolutie ter ziele ging.

Zo gezegd, zo gedaan. Het heeft even geduurd maar ik hoop dat de lezer iets van het plezier beleeft dat ik eraan ondervond bij het onderzoek voor en het schrijven van dit boek.

Claes Moeyaert, Mooy-Aal en haar aanbidders, tweede kwart 17de eeuw. Moeyaert verbeeldt hier een scéne uit het toneelstuk Moortje van Gerbrand Adriaensz. Bredero. Mooie Aal twijfelt wie te kiezen: de knappe jongeman of de oude en rijke zeeman die rechts aan tafel zit. AM, SB 6415.

1. De 500 rijksten

Er is een groot verschil tussen de 500 rijksten van Nederland van nu en de 500 rijksten van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden van de 17de en 18de eeuw. Weinigen zullen bij het doorlezen van de Quote 500 van nu de indruk krijgen dat wij hier te maken hebben met de elite die, behalve voor een deel op economisch terrein, de toon zetten van de economie, de politiek en de cultuur. Om die reden is er ook nauwelijks overlap tussen de Quote 500 en de top 200 van invloedrijkste Nederlanders die de Volkskrant jaarlijks publiceert. Het zal ook niet als een grote verrassing komen als de lijst van de 500 rijksten van nu er over vijf jaar weer vrij drastisch anders uitziet: rijkdom kan door innovatieve mensen op allerlei manieren en tijdens het eigen leven verworven worden. Denk aan mediatycoons, voetballers of creatieve personen op het internet.

Dat alles lag in de 17de en 18de eeuw geheel anders. Dan hebben wij te maken met een samenleving waarin macht en rijkdom samengaan, waarin macht en rijkdom van generatie op generatie worden overgedragen, waarin gereformeerden een bevoorrechte positie innemen, waarin vrouwen qua macht en geld veelal een rol op de achtergrond spelen. Twee eeuwen waarin ongelijkheid gewoon wordt gevonden en twee eeuwen waarbij in de wereld van cultuur en creativiteit de rijksten voor een belangrijk deel de toon zetten. Een wereld ook waarin overzee de verhoudingen nog veel ongelijker zijn.

Dit boek is bedoeld als een groepsportret van de 500 rijksten van hun tijd. Het idee is een beeld te geven van het verkrijgen en behouden van macht en rijkdom en tevens een beeld te schetsen van de verschillende groepen van rijken die gezamenlijk de elite van de Republiek vormden: al of niet van adel, al of niet gereformeerd, al of niet in de Republiek wonend of overzee. Dat beeld blijft niet beperkt tot de grenzen van afzonderlijke steden en de grenzen van de Republiek en de gebieden overzee. Dit groepsportret van de 500 rijksten geeft tevens een scherper beeld van de interstedelijke netwerken, binnen de Republiek, in Europa en wereldwijd: netwerken die zich voor een deel onttrekken aan het beeld dat wij traditioneel hebben door de ogen van nationale, gewestelijke of lokale geschiedenis. Die vaak gehanteerde indeling in regio’s zorgt onvermijdelijk voor een specifieke, beperkte blik.

In dit boek hebben 500 rijken een eigen, genummerde plaats toegewezen gekregen: 250 mensen in de 17de eeuw met een kapitaal van 200.000 gulden of meer en 250 mensen in de 18de eeuw met 223.000 gulden of meer. Omdat deze 500 rijken vrijwel allemaal getrouwd waren, en wij bij hen altijd spreken over hun gecombineerde vermogen, praten wij daardoor al snel over 1.000 rijken.

In dit boek komen nog eens bijna 1.000 rijken extra voor met een kapitaal van 200.000 gulden of meer. Zij zijn ingevoegd bij de beschrijvingen van de 500 genummerde rijksten. Het combineren van de 500 rijksten met bijna 1.000 andere rijken is soms een tikkeltje gekunsteld en soms een tikkeltje arbitrair maar is mijns inziens toch goed verdedigbaar. De 500 rijksten maakten vrijwel altijd deel uit van een netwerk van andere rijken: hun ouders, hun kinderen, zakenpartners, enzovoort. In dit boek treft de lezer 500 grotere of kleinere netwerkjes. Deze netwerkjes maken veelal weer deel uit van grotere netwerken van rijkdom. Vaak zijn die grotere netwerken vervlochten met bijvoorbeeld macht in een bepaalde stad, compagnie, gewest of geloofsgemeenschap.

Bij de 500 rijksten – en hun ouders, kinderen en partners – gaat het al om een groot aantal mensen; bij de bijna 1.500 rijksten en aanverwanten bestaat de kans dat het individu opgaat in de massa. Het gaat hier om een elite van meer dan 3.000 welgestelden. Omdat die 3.000 welgestelden op hun beurt weer omringd werden door allerlei andere relevante personen in hun netwerk en voorgeslacht, passeren in dit boek meer dan 9.000 personen, soms zeer beknopt, de revue.¹ Dat is wel wat veel. Ik zal daarom eerst een beetje willekeurig één zo’n rijke voorstellen²: een rijke over wiens leven wij vrij veel te weten kunnen komen, waardoor er naast de geboorte- en sterfdata en zijn vermogen een mens van vlees en bloed tevoorschijn komt.

Armentières in de stedenatlas van Joan Blaeu, 1649. Amsterdam, Universiteitsbibliotheek.

Antoine Warin

In 1648 wordt de Vrede van Munster getekend. Daarmee komt niet alleen een einde aan de oorlog tussen de Republiek en Spanje, maar ook aan oorlogen elders in Europa. Het is een ideaal moment voor mensen om tot bezinning te komen en na te denken over de toekomst. Dat geldt ook voor Antoine Warin, anno 1648 zeepzieder en koopman in het Zuid-Nederlandse Armentières. Hij heeft als bijna dertigjarige inmiddels een vrij turbulent leven achter de rug. Een ingrijpende gebeurtenis voor hem is het overlijden van zijn vader in 1631. Zijn moeder Françoise van der Mersch blijft achter met zes kinderen uit haar tweede huwelijk, van wie de twaalfjarige Antoine de oudste is, en vijf kinderen uit haar eerste huwelijk. Moeder Van der Mersch zet de zaak van haar man, een oliemolen en een handel in specerijen, voort. De familie woont dan in Gent. Antoine werkt mee in de zaak van zijn moeder. In 1641 trouwt Antoine voor de eerste keer, met Marguerite du Moulin, dochter van een koopman in Armentières. Zij is mooi en 19 jaar oud. De zaken hebben veel te lijden van het oorlogsgeweld, veroorzaakt door Franse troepen. Een paar jaar later verhuizen de echtelieden met hun pasgeboren zoontje van Gent naar Armentières. Daar zetten zij een zeepziederij op. De zaken gaan aanvankelijk voorspoedig maar de inname van Armentières door de Fransen doet de zaken geen goed. Antoine verdiept zich in geloofszaken. Hij laat zich daarbij inspireren door verhalen in de familie over de grootvader van zijn moeder, Hector van der Mersch, kapitein in het leger van Willem van Oranje. Net als zijn moeder neigt Antoine naar de gereformeerde religie. In 1647 ligt Armentières weer in de frontlinie. Nu wordt de stad door Spaanse troepen ingenomen. Warins zeepziederij gaat verloren door het oorlogsgeweld.

Dan neemt Warin een drastisch besluit. Hij verhuist naar de Republiek en vestigt zich in Middelburg. Dat is een grote stap, zeker als wij in aanmerking nemen dat zijn echtgenote afkomstig is uit een familie die trouw blijft aan het roomskatholieke geloof. In Middelburg schroomt Warin niet om te investeren: hij koopt een huis en bouwt er een zeepziederij en een oliemolen. Het gaat redelijk goed, al heeft hij last van de effecten van de zeeoorlog tussen Engeland en de Republiek. Diverse familieleden komen over vanuit het Zuiden naar Middelburg. Sommigen van hen reizen door naar Mannheim en vestigen zich daar. Die stad had in de Dertigjarige Oorlog enorm te lijden gehad onder het oorlogsgeweld. Keurvorst Karl Ludwig verleent de stad in 1652 verschillende privileges met als doel de verwoeste stad aantrekkelijk te maken voor vestiging en wederopbouw. Antoine gaat er met zijn broers direct in 1652 op af om de mogelijkheden te verkennen. In 1655 voegt hij zich bij familieleden die dan inmiddels een brouwerij en een winkel hebben opgezet. Hij start een zeepziederij en een oliemolen aangedreven door paardenkracht. Als zijn eerste echtgenote overlijdt, treedt Warin vrijwel direct opnieuw in het huwelijk. Nu met Elisabeth Clignet, de 21-jarige dochter van een Mannheimse burgemeester. Zijn nieuwe echtgenote werd hem door Marguerite op haar doodsbed aanbevolen. Geluk brengt dit huwelijk hem niet: Elisabeth overlijdt in het kraambed van haar eerste kind. Opnieuw staat Antoine er alleen voor. Zijn trieste gevoelens worden nog groter als zijn zoon Nicolaas I het ouderlijk huis verlaat om te gaan studeren aan de universiteit in Heidelberg.

Een zakenreis brengt Warin opnieuw naar de Republiek. Daarbij komt hij in 1659 ook weer eens langs in Middelburg. Een oude kennis van hem daar was Otto de la Porte. De twee kenden elkaar nog uit Armentières. Daarna hielden zij contact. In 1659 leeft De la Porte echter niet meer. Wel treft hij diens weduwe Jacqueline Petronella Baelde. De twee alleenstaanden zijn er snel uit. Zij besluiten te trouwen. Voor Warin betekent het in emotioneel en zakelijk opzicht een lastige stap. Jacqueline is namelijk gehecht aan haar drie zussen in Middelburg en zij heeft daarom geen zin met de twee kinderen uit haar huwelijk met De la Porte te verhuizen naar Mannheim. Warin trekt zijn conclusie en besluit zich opnieuw in Middelburg te vestigen. Hij vertrekt direct na de huwelijkssluiting naar Mannheim om daar zijn zaken af te wikkelen en deels over te dragen aan een zwager. In november 1660 keert hij terug naar Middelburg, klaar voor een tweede start in die stad. Een nieuw ongeluk overvalt hem. In februari 1661 overlijdt zijn zoon Nicolaas I in Tiel, onderweg van Mannheim naar Middelburg. In Tiel wordt Nicolaas gekist, overgebracht naar Middelburg en ter aarde besteld in de plaatselijke Waalse Kerk (de Waals-Gereformeerde kerk waar in het Frans werd gepreekt). Warin verliest, zoals hij noteert, een getalenteerde zoon die vier talen beheerste: Latijn, Duits, Frans en Nederlands.

Ook zijn derde echtgenote overleeft het kraambed niet. Zij overlijdt in 1664, 34 jaar oud. Opnieuw overziet Warin zijn netwerk van contacten, al dan niet familie. Tot dat netwerk behoort de Amsterdammer van Zuid-Nederlandse afkomst Nicolaes van Beeck, een van de bewindhebbers van de West-Indische Compagnie, en diens echtgenote Margarita Bessels. Warin besluit het echtpaar in Amsterdam op te zoeken. De Van Beecks en Bessels zitten in een internationaal opererend koopmansmilieu. Over zaken zal Warin met Van Beeck zeker gesproken hebben maar zijn reis naar Amsterdam richt zich ook op Margarita’s zus Catherina Bessels. Hij ziet in haar een nieuwe echtgenote. De twee bereiken inderdaad overeenstemming en het huwelijk wordt in Amsterdam in november 1665 gesloten. Nog geen jaar later is Warin opnieuw weduwnaar: Catharina schrikt van een kat, valt in een trapgat en overleeft het niet. Exit vierde echtgenote.

Toch heeft zijn vierde huwelijk een belangrijke verandering veroorzaakt in het leven van Warin: zijn verhuizing van Middelburg naar Amsterdam. Warin bezint zich daar hoe verder te gaan met zijn leven. Hij trekt voor zichzelf de conclusie dat hij toch opnieuw wil trouwen, ondanks zijn gevorderde leeftijd en het droevig verscheiden van vier echtgenotes. De kandidate moet bovendien zo jong zijn dat hij met haar nog kinderen kan krijgen. Via een vriend, zo noteert hij, heeft hij contact met de prominente familie Ten Hove in Den Haag. Net als Warin en een aantal andere relaties van hem hebben de Ten Hoves Zuid-Nederlandse wortels. Warin gaat in gezelschap van een heuse delegatie naar Den Haag om daar naar de hand te dingen van Maria ten Hove, de dochter van Nicolaes ten Hove en Cornelia Fagel.

Antoine Warin moet zelfvertrouwen hebben gehad bij het zetten van deze stap. De Ten Hoves en de Fagels behoren tot de bestuurlijke elite van het land. Zo bekleedt Cornelia Fagels broer Hendrik Fagel het ambt van raadsheer in de Raad van Brabant. In 1672 volgt zijn benoeming tot griffier van de Staten-Generaal. In die laatste positie behoort hij tot de voornaamste bestuurders die het raderwerk van de Republiek draaiende houden. Nicolaes ten Hove bekleedt onder andere de functie van bewindhebber van de West-Indische Compagnie; bij diezelfde Compagnie werkt zoon Michiel in Amsterdam als advocaat.

De delegatie bestaat naast Antoine Warin zelf uit drie personen: zijn zwager Nicolaes van Beeck, Pierre de Neufville uit Frankfurt die getrouwd was met Maria Clignet, een zus van zijn tweede echtgenote, en Henri Clignet uit Mannheim. Zij helpen hem om Maria ten Hove te keuren, zoals hij schrijft. Met de trekschuit reist het gezelschap via Haarlem naar Den Haag. Alles verloopt vlot. Beide partijen beschouwen het huwelijk blijkbaar als gewenst. In juli 1668 is Antoine Warin weer een getrouwd man. Een van de getuigen bij het huwelijk is Melchior ten Hove, burgemeester van Nijmegen, bewindhebber van de VOC en broer van Nicolaes. Daarnaast is zo ongeveer de hele Fagel-clan aanwezig, onder wie ook Gaspar Fagel, pensionaris van Haarlem.

Antoine Warin, met rechtsboven zijn wapen. Detail van het groepsportret van ‘De vier regenten van het Walenweeshuis in Amsterdam’, 1671. AM.

Het echtpaar Warin-Ten Hove vestigt zich aanvankelijk in een oud huurhuis aan de Keizersgracht, niet ver van de Westerkerk. Zijn carrière heeft dan inmiddels een zodanige vlucht genomen dat hij tot de elite behoort van de Waalse gemeente in de stad. Samen met drie andere rijke regenten – Paulus Godin, Jeremias van Raey en Jean du Roy – neemt hij zitting in het bestuur van het Walenweeshuis. Onder hun supervisie wordt naar ontwerp van de architect Adriaan Dortsman het monumentale Hospice Wallon gebouwd aan de Vijzelgracht. Met gepaste trots laten de vier regenten zich ter gelegenheid van de opening portretteren.

In 1671 besluit Warin om in plaats van duizenden guldens huur te betalen, te investeren in een nieuwbouwhuis aan de Herengracht (huidig nummer 493). Aan de voorkant wordt het pand 52 voeten breed. Vanaf de gracht zien wij een statig pand, vijf ramen breed, een van de mooiste panden in de Gouden Bocht. Het perceel loopt door tot de achterliggende Reguliersdwarsgracht. Daar komt het koetshuis. In mei 1672 verhuist het echtpaar van de Keizersgracht naar de Herengracht, een paar maanden voordat de Republiek overvallen wordt door de Fransen en de Engelsen: het Rampjaar. Door de oorlog wordt Amsterdam en ook het huis van Warin een toevluchtsoord voor vluchtelingen. Achter de waterlinie en achter de wallen van Amsterdam is het veiliger dan in steden als Den Haag of Haarlem, een zeker veiliger dan in door de Fransen bezette steden, zoals Utrecht. In huize Warin wonen al snel twintig mensen, behalve Antoine Warin zelf allemaal vrouwen, drie generaties.

Warin beziet met verbazing de wanorde in het land en het gebrek aan tegenstand. Met ergernis constateert hij dat velen er tussenuit knijpen en verhuizen naar steden in het buitenland, zoals Venetië. Toch is er ook sprake van geluk in huize Warin. Kort na elkaar kan hij zich, zelf de 50 voorbij, verheugen in de geboorte van dochter Cornelia Debora in 1673 en Nicolaas II in 1675. Zij blijven in leven. Het in 1677 geboren zoontje Hector, vernoemd naar zijn overgrootvader, overlijdt kort na zijn geboorte.

Intussen heeft Warin het bestaan van zeepzieder en olieslager alweer achter zich gelaten. Na zijn vestiging in Amsterdam legt hij zich toe op de handel met de Middellandse Zee en treedt hij op als verzekeraar. Ongetwijfeld zal hij een deel van zijn inkomen ook verdiend hebben met beleggingen in aandelen en obligaties. Het grote huis aan de Herengracht beschouwt hij na verloop van jaren als veel te ruim voor zijn vier leden tellende gezin. Hij besluit kleiner te gaan wonen en laat een passend huis aan de Herengracht bouwen (het huidige nummer 503). Het oude huis verkoopt hij voor 44.000 gulden aan koopman Nicolaas van der Hagen. In 1682 betrekt hij met zijn gezin het nieuwe huis. Bij zijn overlijden in 1691 zijn de kinderen nog ongehuwd. Dankzij zijn nalatenschap ter waarde van 300.000 gulden, waarmee hij plaats 163 inneemt van de 250 rijksten van de 17de eeuw, en dankzij het stevige familienetwerk gaan de twee kinderen een uitstekende toekomst tegemoet. Warins weduwe Maria ten Hove, die hem 33 jaar overleeft, smaakt het geluk in 1706 haar dochter Cornelia Debora te zien huwen met Abraham Romswinckel. Haar zoon Nicolaas huwt drie jaar later Machtelina Christine Lestevenon. Zaken en politieke macht gaan ook in de volgende generaties probleemloos door. Zo zijn Nicolaas Warin en Abraham Romswinckel partners in de internationale handel tussen Rusland en de Middellandse Zee. Illustratief voor de verdiensten uit die handel is dat Abraham Romswinckel en zijn echtgenote zich het grote landgoed Elswout bij Haarlem kunnen veroorloven, in de 19de eeuw het trotse bezit van de puissant rijke weduwe Borski, de financiële steunpilaar van koning Willem I. Dat het ook Nicolaas Warin goed gaat, zien wij bijvoorbeeld terug bij diens zoon Antonij Warin. Deze zoon krijgt in 1756 een plaats in de Amsterdamse vroedschap. Als men eenmaal in het centrum van de macht zit, is het zaak die positie vast te houden en indien mogelijk uit te bouwen. Antoines kleinzoon Antonij doet dat blijkbaar met behoorlijk succes, want niet alleen hij maar ook diens zoon Nicolaas (1744-1815) verzamelt een keur aan banen en baantjes. Zo maakt hij van 1787 tot 1795 deel uit van de Amsterdamse vroedschap en is hij aan het eind van zijn leven in het Koninkrijk der Nederlanden nog een jaartje raadslid van Amsterdam en lid van de Eerste Kamer.

Het leven van Warin kennen wij vrij goed omdat wij nu eenmaal meestal meer weten van degenen die het tot welstand brachten. Bovendien zette Warin zijn memoires op papier. Zijn leven past voor een belangrijk deel in het patroon dat wij kennen van de 17de en de 18de eeuw en dat met regelmaat beschreven is in de literatuur. Daarvan kennen wij het belang van het onderhouden van een netwerk van vrienden en familie om te overleven en sociaal en zakelijk vooruit te komen. Wij zien hoe het leven van ouders en grootouders als het ware resoneert in de nazaten en de onzekerheid van het leven door oorlogen en vroegtijdig overlijden door bijvoorbeeld epidemieën of complicaties bij geboorten. Vertrouwd is ook de overgang van ondernemerschap naar een rustiger bestaan als bestuurder en belegger. Tot slot is daar het voordeel dat men in de Republiek als aanhanger van de publieke, gereformeerde kerk had. In Warins leven zijn al die aspecten duidelijk zichtbaar en in zijn geval soms zelfs overduidelijk. Hij maakt nogal wat mee: oorlogsgeweld, sterfte van echtgenotes en sterfte van zijn kinderen. Vier van zijn vijf echtgenotes overlijden op jonge leeftijd. Bij zijn overlijden zijn alleen twee kinderen uit zijn laatste huwelijk nog in leven, de vijf andere kinderen zijn op jonge tot zeer jonge leeftijd overleden.³

Warin past ook in een 17de- en 18de-eeuws patroon dat wij terugzien bij vele anderen van de in dit boek behandelde rijken maar dat in de literatuur toch enigszins onderbelicht is gebleven. Dat betreft namelijk de internationale dimensie van zijn leven. We zien hoe hij een netwerk opbouwt en onderhoudt dat hem mogelijk maakt te switchen tussen steden in het huidige Frankrijk, België, Duitsland en Nederland. Warin liet zijn keuzes qua woonplaats deels bepalen door landsgrenzen maar tevens door familiebanden, economie en geloof. De op de natie gerichte geschiedschrijving van de 19de eeuw heeft die internationale dimensie nogal eens gereduceerd tot een geschiedenis van immigranten. Daardoor ontstond een traditie in de geschiedschrijving die de internationale aspecten veronachtzaamde, met minder oog voor emigranten en voor heen en weer reizende migranten, de vroegmoderne expats.

En dan zijn er, vanzelfsprekend bijna, de bijzondere aspecten die opvallen in het leven van Warin. Opvallend zijn zijn enorme weerbaarheid, flexibiliteit en levenslust. Als een badeendje komt hij boven na elke tegenslag. Zijn besluit om aan het eind van zijn leven wat kleiner te gaan wonen, doet buitengewoon modern aan. Hij past niet in het gebruikelijke schema van Zuid-Nederlanders die aan het einde van de 16de eeuw vanwege hun geloof en het oorlogsgeweld naar het Noorden verhuizen. Warin besluit pas in het midden van de 17de eeuw, na voors en tegens te hebben afgewogen, om zijn bedrijf en familie van het Zuiden naar het Noorden te verplaatsen. Zijn geloofskeuze is helemaal niet zo simpel of eenduidig. Zijn eerste echtgenote komt uit een katholieke familie en zo te zien kiest Warin weliswaar voor de gereformeerde religie maar tot een vijandige houding ten opzichte van het katholicisme leidt het niet.

Op zoek naar de rijksten

Wie wil weten wie de vijfhonderd rijksten van de Republiek waren, staat voor de uitdaging om zijn net zodanig uit te werpen dat de grootste vissen erin blijven hangen en de kleinere vissen door de mazen terug in zee verdwijnen. Als de mazen van het net te groot zijn, dan blijven er te weinig grote vissen hangen om er vijfhonderd over te houden. Zijn de mazen echter te klein dan ontstaat een misschien nog wel groter probleem. Al snel blijven dan duizenden vissen steken in het uitgeworpen net. Maatvoering is dus van groot belang. Gelukkig bleek de in 2006 gekozen maasgrootte van ten minste 200.000 gulden verrassend goed te werken. Daarom is deze maasgrootte voor dit boek voor de 17de eeuw en aanvankelijk ook voor de 18de eeuw aangehouden.

Een tweede vraag die beantwoord diende te worden, was hoe de 17de-eeuwers te scheiden van de 18de-eeuwers. Delen wij iemand die in 1645 is geboren en in 1715 overlijdt in bij de 17de of bij de 18de eeuw? Mijn salomonsoordeel was om mensen die na 1720 overleden in principe te beschouwen als mensen die in de 18de eeuw hun kapitaal vergaarden tijdens hun werkzame leven. Zij zijn ingedeeld bij de 18de eeuw. Een uitzondering is daarbij gemaakt voor mensen die weliswaar na 1720 overleden, maar geboren zijn in of voor 1651. Deze bejaarden zijn ondergebracht bij de 17de eeuw.

Een derde vraag die beantwoord diende te worden, was wie te beschouwen als ingezetene van de Republiek. Weliswaar is het gebied van de Republiek der Verenigde Nederlanden in geografisch opzicht bekend, maar dan resteert vervolgens de vraag of iedereen die wij in de bronnen aantreffen ook als ingezetene kunnen beschouwen. Tijdens de Republiek werden joodse inwoners beschouwd als buitenlanders. Zij zijn vanuit Nederlandse optiek dus expats. De levensbeschouwing van joodse, internationaal opererende kooplieden sluit hierop aan. Voor hen zijn de familieleden in Hamburg of Londen in emotionele zin zeker zo relevant als hun buren in Amsterdam.

En is een Italiaanse koopman die twintig jaar in Amsterdam woont en werkt een ingezetene van de Republiek of is het een ‘expat’ die vroeg of laat weer terugkeert naar zijn geboorteplaats in Italië? Even onzeker is de status van inwoners van de Republiek die al of niet tijdelijk wonen en werken in Europese steden, veelal als koopman of bankier. Nog lastiger wordt het om de grens te trekken als wij onderscheid willen maken tussen inwoners van velerlei herkomst in de Republiek overzee. Daar is de grens tussen ‘vreemdelingen’ en ‘ingezetenen’ nog lastiger te trekken. Als voorbeeld noem ik hier Johan Maurits van Nassau-Siegen. Deze kwam als adellijke jongeling vanuit het Duitse Siegen naar de Republiek. Hij maakte carrière in het Staatse leger en was tussen 1637 en 1644 gouverneur van Nederlands-Brazilië. Later in zijn leven keerde hij terug naar Duitsland, een in de 17de en 18de eeuw staatkundig gezien buitengewoon verbrokkeld territoir, en resideerde namens de keurvorst van Brandenburg in Kleef.

In dit boek is ervoor gekozen om het Nederlanderschap in de 17de en 18de eeuw ruim op te vatten. Dat heeft als nadeel dat er personen in voorkomen die ook beschouwd kunnen worden als Vlaming, Duitser, Italiaan of Javaan. Maar het voordeel is mijns inziens veel groter. Door een ruime benadering ontstaat beter zicht op de interregionale en internationale vertakkingen van de rijksten van die tijd en daarmee tevens van de Republiek als geheel; het nationale keurslijf zit te krap en is te anachronistisch om een goed beeld te krijgen van de rijksten die in, vanuit en via de Republiek opereerden. Net als het water dat de delta in en uit stroomt, zo stroomden de mensen, de goederen en het geld hier in en uit.

Na het bepalen van de maasgrootte, het bepalen wie in welke eeuw thuishoort en het bepalen wie wel of niet ingezetene was van de Republiek resteert de vraag hoe met behulp van welke bronnen, vangstgebieden – om het beeld van de visserij vast te houden – deze vijfhonderd rijksten te traceren.

Belastingen

Om een beeld te krijgen van de rijksten van Nederland in twee eeuwen zijn in de eerste plaats seriële bronnen van belang. Dit zijn bronnen die relatief veel gegevens over grote aantallen vermogenden opleveren. We kunnen hierbij in de eerste plaats denken aan registers die opgemaakt zijn ten behoeve van belastingheffing. Anders dan journalisten die op zoek zijn naar de rijksten van vandaag, hebben wij bij onderzoek naar de rijksten van toen de beschikking over allerlei overheidsbronnen die in openbare archieven en dankzij bronnenpublicaties beschikbaar zijn.

Het onderzoek van de belastingregisters van de Republiek levert een schat aan informatie op, maar het geeft desondanks geen sluitend beeld van de vermogens van alle ingezeten van de Republiek of van ingezetenen van overzeese gebieden bestuurd door de Republiek. Niet alle belastingregisters die ooit gemaakt zijn, bleven bewaard. En er is nooit een uniform belastingsysteem voor de verschillende gewesten van de Republiek geweest. Tot slot is het maar de vraag of het opgegeven of geschatte vermogen, ook al was dat het uitgangspunt voor een bepaalde belastingheffing, inderdaad bij benadering klopte.

Gedurende de 17de en 18de eeuw zijn er verschillende jaren geweest waarbij het vermogen een belangrijke grondslag leverde voor belastingheffing. Die jaren hangen samen met perioden dat de Republiek in grote geldnood verkeerde vanwege actuele of recente oorlogsinspanningen; bijvoorbeeld het Rampjaar 1672 toen de Republiek door Engeland, Frankrijk en nog twee bondgenoten werd aangevallen. Het betreft hierbij vooral de heffingen van de zogenoemde honderdste en tweehonderdste penning; aanslagen van respectievelijk 1 en 0,5 procent over het geschatte vermogen. Gedurende het grootste deel van de 17de eeuw dienden de belastinginners alle vermogensonderdelen te belasten. In de instructie wordt gesproken over ‘de waerde van alle goederen, renten, rechten, actien, schulden, credyten, scheepen, coopmanschappen, gelt, wisselen, juweelen, meubelen, gagien, tractementen ende andere goederen, geene uytgesondert’. In werkelijkheid bleef de taxatie doorgaans beperkt tot onroerend goed en tot vermogenspapieren als obligaties, los- en lijfrenten en aandelen (bijvoorbeeld van de VOC). Tegen het einde van de 17de eeuw werd die praktijk tot regel gemaakt.⁴ Slechts een fractie van de belastingregisters is bewaard gebleven, maar daaronder bevinden zich gelukkig de registers van Amsterdam en Den Haag van circa 1630 en 1674.⁵ Ongeveer de helft van de 250 17de-eeuwse rijksten komt in de vier kohieren van deze twee steden voor. Dat komt ook door het feit dat veel rijken weliswaar grond en huizen buiten de stad bezaten, maar dat Amsterdam of Den Haag hun hoofdverblijfplaats was. Daar woonden zij in de koudere maanden, daar deden zij hun zaken of bekleedden er hoge ambten. Daar waren zij dus ook belastingplichtig. Het personeel in het huis buiten de stad zag de eigenaar vooral gedurende de zomermaanden. De belastinginner ging dus niet met een boot langs de huizen aan de Vecht of de Vliet, maar meldde zich bij de heer des huizes aan de Herengracht of het Lange Voorhout.

Ook voor andere Hollandse steden als Rotterdam en voor de provincies Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel, Gelderland en Groningen zijn gegevens voorhanden die geheel of deels gebaseerd zijn op belastingkohieren. Dat maakt het mogelijk om te concluderen dat er in Drenthe in de 17de eeuw niemand en in de 18de eeuw slechts een enkeling te vinden is die aanspraak kan maken op een positie in de top 250.⁶

Voor Utrecht, Gelderland en Zeeland, met uitzondering van Middelburg en Zierikzee, lijken de gegevens over de rijksten minder consistent dan voor de andere gewesten. Hetzelfde geldt voor Staats-Vlaanderen, Staats-Brabant en Staats-Limburg. Voor die laatste regio’s mag aangenomen worden dat daar zeer weinig rijken woonden, met uitzondering van grotere steden als Breda, Den Bosch en Maastricht met diens (enkele) topbestuurders. De enkele rijke die men er aantreft, was doorgaans nauw verbonden met de centra van politieke en economische macht in Holland en komt daarom ook vaak in de Hollandse bronnen voor.⁷

Voor de 18de eeuw beschikken wij, althans voor het gewest Holland, over de Personele Quotisatie. De Staten van Holland besloot in 1742 tot de inning van deze bijzondere belasting, ter bestrijding van de kosten als gevolg van de Oostenrijkse Successieoorlog. Anders dan de registers van de 100ste en 200ste penning van de 17de eeuw is hier de grondslag van de heffing niet bepaald door het vermogen van de betrokken belastingplichtige maar door zijn geschatte inkomen. Desondanks leveren deze registers een redelijk betrouwbaar beeld van de hoogste inkomens en daarmee van de meest vermogenden. Zeker als de betrokkene vooral leefde van het rendement van zijn beleggingen kan relatief betrouwbaar de hoogte van het vermogen worden geschat. Bovendien noteerden de betrokken ambtenaren met een zekere regelmaat additionele informatie in de kantlijn, zoals een erfenis die betrokkene had ontvangen, waardoor het makkelijker wordt het kapitaal van zo’n belastingplichtige te schatten. De registers van de Personele Quotisatie zijn voor een deel in de betreffende gemeentearchieven bewaard gebleven en het register betreffende Amsterdam is gepubliceerd.⁸ Van een aantal steden in Holland bleven de gegevens niet in de eigen stad van heffing bewaard maar kunnen wij die toch terugvinden, te weten in het archief van de stad Rotterdam. In dat archief deponeerde de Rotterdamse vroedschap Gerard François Meyners zijn aantekeningen over die heffing. Hij was een van degenen die namens de Staten van Holland toezag op de uitvoering ervan en reisde in die hoedanigheid in de jaren ’40 langs de Hollandse steden.⁹ Zijn aantekeningen zijn soms een weergave van blijkbaar mondelinge mededelingen. Mensen worden getypeerd als ‘seer rijk’, met ‘veel geld’ of ‘schatrijk’; ze worden bijna letterlijk gewogen alsof het geldzakken zijn. In een enkel geval maakt Meyners een opmerking over een belastingplichtige die zich naar zijn zin erg veel armer voordoet dan hij in werkelijkheid is. Met ergernis noteert hij in Leiden dat de familieleden van de commies Adriaan Waalwijk bekend staat als een stelletje ‘Corintekakkers’, voorlopers dus van de ons bekende krentenkakkers.

Voor de 18de eeuw zijn de registers met gegevens betreffende de heffing van de collaterale successie een belangrijke bron. Van een aantal steden in Holland, Zeeland, Gelderland en Utrecht, waarvan redelijkerwijs valt aan te nemen dat er zeer rijke burgers woonden, geven deze registers van de collaterale successie een vrij goed beeld van de welgestelden. Ook al leveren deze registers uitsluitend vermogensgegevens van overledenen zonder directe nazaten, toch zijn deze registers door hun seriële karakter goed bruikbaar en zetten zij ons bovendien op het spoor van soms nog rijkere ouders, broers of zussen. Een rekenvoorbeeld kan dit illustreren. Stel dat een echtpaar dat getrouwd is in gemeenschap van goederen vijf kinderen heeft. De vader overlijdt een jaar na zijn echtgenote. Nog weer zes maanden later overlijdt hun ongetrouwde 16-jarige dochter. Zij laat een collateraal vermogen na van 100.000 gulden. In een dergelijk geval ligt het voor de hand dat het vermogen van die dochter geheel of vrijwel geheel bestaat uit het erfdeel dat zij ontving van haar overleden ouders. Het vermogen van de ouders zal, aangezien het gezin vijf kinderen telt, geschat kunnen worden op 5 x 100.000 gulden, dus op ongeveer of ten minste 500.000 gulden.

Overigens geven de registers betreffende de heffing van de collaterale successie altijd een lager vermogen dan het reële vermogen waarover de betrokkene beschikte. Dat komt doordat sommige delen van het vermogen wel en sommige niet belast werden. Zo werden waardepapieren en onroerend goed in de regel belast en roerende goederen zoals zilver en schilderijen of kasgeld niet. Waar in dit boek sprake is van een collateraal vermogen dan kunt u er in de regel van uitgaan dat het reële vermogen hoger uitkwam. Het zal echter veel uitgemaakt hebben of wij daarbij te maken hebben met een actieve, zelfstandig gevestigde koopman of een bij familie inwonende rentenier. De koopman zal in de regel over meer kasgeld en roerende goederen beschikt hebben dan iemand die leefde van de opbrengst van beleggingen en vanwege het inwonen niet hoefde te beschikken over veel huisraad. Dat het voor de collaterale successie opgegeven vermogen behoorlijk kan verschillen van het reële vermogen, is te zien bij de aangifte van de ondernemer Jan Volkert Christoffers (zie nr. 18-123). Na zijn overlijden in 1794 wordt voor de collaterale successie door de erfgenamen een vermogen opgegeven van 596.500 gulden. Bij de boedelscheiding verdelen de erfgenamen echter een vermogen van 1.479.000 gulden.¹⁰

De ruïne van de Amsterdamse schouwburg na de brand van 11 mei 1772, getekend door C. Bogerts. RM, RP-P-1918-1668.

Een specifiek probleem bij belastinggegevens is dat ze het werkelijke vermogen vaak onderschatten. Ook in de 17de en 18de eeuw komt belastingontduiking voor terwijl de controlemogelijkheden van overheden veel minder goed ontwikkeld zijn. Daar komt nog bij dat de politieke machthebbers de mogelijkheid hadden het vermogen van henzelf en van hun familie en vrienden lager te doen stellen. Het komt daarom maar zelden of nooit voor dat een vermogen dat bekend is uit een belastingaanslag hoger is dan een in archivalia gedocumenteerde nalatenschap. Enkele Amsterdamse voorbeelden kunnen dit illustreren.

Naam | Fiscaal vermogen | Nalatenschap
Guillelmo Bartolotti, nr. 17-11 | 400.000 | 1.200.000
Jacob Poppen, nr. 17-28 | 500.000 | 920.000
Jan Bicker, nr. 17-43 | 100.000 | 727.000
Christina de Graeff, nr. 17-16 | 495.000 | 660.000
Dirck Bas, nr. 17-71 | 100.000 | 500.000
Daniël Bernard, nr. 17-112 | 250.000 | 388.500

Ook gegevens van elders bevestigen het beeld dat men voor de fiscus graag naar zichzelf toerekende. De Hoornse regent Nanning van Foreest (nr. 18-43) bijvoorbeeld staat in de belastingregisters van 1742 geboekt met een getaxeerd inkomen van 12.000 gulden. Uit zijn bewaarde kasboeken blijkt dat dat inkomen bijna twee keer zo hoog lag.¹¹ Toch overheerst de indruk dat niet alleen de belastingdiscipline in de Republiek naar Europese maatstaven hoog was maar ook dat men relatief nauwkeurig was met de opgave van eigendommen. Sociale controle en het belang dat gehecht werd aan de combinatie van vermogen en status zullen dat bevorderd hebben. Een roddel van Aernout van Overbeke, zelf afkomstig uit een rijke familie (nr. 17-62), benadrukt de nauwe relatie tussen de twee. Zo merkt hij op dat de belastingverlaging die de Amsterdamse burgemeester Gillis Valckenier in 1674 gunde aan de door hem in het zadel geholpen burgemeester Louis Trip voor de betrokkene weliswaar financieel voordeel opleverde maar tegelijkertijd zijn aanzien in de stad verlaagde.¹²

De belastingregisters en de daarin gemaakte aantekeningen geven met regelmaat een indruk van de ijver waarmee inkomens- en vermogensgegevens vastgelegd werden en van de belastingdiscipline. Een mooi voorbeeld van de nauwkeurigheid van iemand die een nalatenschap afwikkelt, levert de doopsgezinde Daniël Bierens. Tussen 1772 en 1774 wikkelde hij de nalatenschap af van zijn zus Cornelia Bierens en haar echtgenoot Jacob Pieter de Neufville van Lennep (nr. 18-66). Dit echtpaar kwam in het voorjaar van 1772 op tragische wijze om het leven bij een grote brand in de Amsterdamse schouwburg. Bierens kwam drie keer langs bij de belastingambtenaren. In april 1773 leverde hij de gegevens in van het belastbare vermogen voor de collaterale successie. Daarna kwam hij nog twee keer langs met aanvullende gegevens.¹³ Netjes belasting betalen was voor hem een zaak van eer.

Wat ook de betrouwbaarheid in de hand werkte, is de verplichting om notariële protocollen binnen zes weken na het overlijden van de betrokken notaris in te leveren op het stadhuis. Daarmee konden de bestuurders beschikken over een behoorlijk betrouwbare bron betreffende de vermogenspositie van inwoners: notariële archieven bevatten immers testamenten, boedelbeschrijvingen en allerlei financiële overeenkomsten.¹⁴ Het dagboek van de Amsterdamse stedelijke ambtenaar en aartsroddelaar Bicker Raye bevat zoveel accurate gegevens over mensen en hun vermogens dankzij zijn kennis van stedelijke belastingregisters en de bij de stad gedeponeerde archieven.¹⁵

Een mooi staaltje van sociale controle levert de briefwisseling tussen twee broers Elias in respectievelijk Amsterdam en Schiedam van december 1744. Naar aanleiding van de sinds 1742 geheven belastingen, de Personele Quotisatie, wisselen deze broers, van wie Aernoud het ambt bekleedde van boekhouder bij de Wisselbank, informatie uit wie de vijf rijksten van Amsterdam zijn en wat de hoogte van hun belastingaanslag was. Dankzij informatie van een Goudse burgemeester voegen zij daar nog twee dames in Den Haag aan toe die zich zouden kunnen meten met de allerrijksten van Amsterdam. Hoewel zij niet alle aanslagen even precies hebben, bewijst vergelijking met het bewaarde belastingregister dat zij er niet zoveel naast zaten.¹⁶ Vergelijkbaar met de inschattingen van de gebroeders Elias in het midden van de 18de eeuw is de opmerking van de patriot Willem Anthony Ockerse aan het einde van de 18de eeuw over de bankier Hope. Hij meldt dat mensen beweren dat deze bankier (nr. 18-2) ongeveer 16 miljoen gulden zou bezitten. Volgens Ockerse kloppen de geruchten niet. Hij taxeert hem vrijwel juist op de helft, dus 8 miljoen gulden.

Claes Moeyaert, Mooy-Aal en haar aanbidders, tweede kwart 17de eeuw. Moeyaert verbeeldt hier een scéne uit het toneelstuk Moortje van Gerbrand Adriaensz. Bredero. Mooie Aal twijfelt wie te kiezen: de knappe jongeman of de oude en rijke zeeman die rechts aan tafel zit. AM, SB 6415.

De kennis van elkaars vermogen in de Republiek was vanzelfsprekend niet alleen nuttig voor belastingheffing of een kwestie van roddel, het was door de ogen van de tijdgenoot gezien buitengewoon functioneel. Bij de beoordeling of iemand kon functioneren als geschikte huwelijkskandidaat of geschikt zou kunnen zijn voor een bepaalde functie speelde vermogen een belangrijke rol. Rijkdom was een belangrijke maatstaf voor bredere, maatschappelijke competentie. Dus waren rijken in de ogen van de 17de- en 18de-eeuwer de bestuurders bij uitstek.¹⁷ Het maakte persoonlijke rijkdom daarom tevens tot een gewoon gespreksonderwerp tussen leden van de elite: iedereen werd aan de hand van vermogen op de maatschappelijke weegschaal gelegd.

Omstreeks 1775 bestudeerde de Franse filosoof Denis Diderot de Republiek die toen, wat de elite betreft, op het toppunt van haar rijkdom was. Hij nam daarvoor kennis van de literatuur, raadpleegde mensen die er naar zijn mening zicht op konden hebben en keek zelf goed rond. Voor het gewest Holland maakte hij een antropologisch aandoende indeling in groepen van de door hem aangetroffen kapitalisten.¹⁸ Degenen die 1 miljoen gulden of meer bezaten, noemt hij bezitters van een groot vermogen, gevolgd door bezitters van een gemiddeld vermogen tussen de 600.000 en 1 miljoen gulden. Daarna komt de groep die er zijns inziens warmpjes bij zitten met een gewoon vermogen tussen de 100.000 en 600.000 gulden. Tot slot is er de groep met een ‘bescheiden vermogen’, tussen de 50.000 en 100.000 gulden.

Bij de laatste groep vermogenden balanceert Diderot al een beetje op de rand van medelijden. Dat komt doordat Diderot uitgaat van de gemiddelde renteopbrengst als bron van inkomen. Hij gaat uit van een rente van ongeveer 2,5 procent. Dit impliceert dat iemand met een bescheiden vermogen net wel of net niet een huis met zes kamers en een paar dienstbodenkamers kan bewonen. Een gemiddeld huishouden van een welgesteld echtpaar, met drie kleine kinderen, drie dienstboden en een knecht, heeft volgens Diderot op jaarbasis een budget nodig van ruim 1.659 gulden. Rentenierend lukt dit niet van een vermogen van 50.000 gulden, dat levert een jaarbudget op van 1.250 gulden, maar het lukt natuurlijk wel met een vermogen van 100.000 gulden.

Dat Diderot een vermogen tussen de 600.000 en 1 miljoen gulden een ‘gemiddeld vermogen’ noemt, geeft aan dat zo’n vermogen in het gewest Holland niet uitzonderlijk was. De hier gepresenteerde gegevens bevestigen zijn beeld. Tevens bevestigen die gegevens dat de informanten van Diderot behoorlijk goed op de hoogte waren van de kapitalen waarover de welgestelden van hun tijd beschikten.

Waarschijnlijk is de relatie tussen het fiscaal vermogen en het werkelijk vermogen van Daniël Bernard en Jacob Poppen (zie de tabel op p. 15) een normale verhouding. Bij Bartolotti, Bicker en Bas hebben we vrijwel zeker te maken met een extra bijstelling naar beneden: Bartolotti had talloze vrienden in de politieke top van Amsterdam; Bicker en Bas maakten er zelf deel van uit. Christina de Graeff werd in 1674 met een geschat vermogen van 495.000 gulden relatief zwaar aangeslagen. In dat jaar rekende de machtigste burgemeester van Amsterdam, Gillis Valckenier (nr. 17-25), ook financieel af met zijn politieke vijanden. Zo verhoogde hij het fiscaal vermogen van zijn politieke vijand, en broer van Christina, Andries de Graeff (nr. 17-16) van 100.000 naar 700.000 gulden, een vermogen dat net als bij Christina in de buurt zal zijn gekomen van diens reële vermogen. Het vermogen van zijn zoon Wouter, die met de schatrijke Anna Maria Trip getrouwd was, verlaagde Valckenier tegelijkertijd naar een bespottelijke 10.000 gulden. Wat Valckenier deed, is extreem, maar desondanks illustratief voor het spel dat gespeeld werd met macht en vermogens. Als vuistregel mag worden aangenomen dat de reële vermogens gemiddeld ongeveer anderhalf keer zo hoog zijn als de opgegeven fiscale vermogens. Het is echter niet verstandig die regel van toepassing te verklaren op individuele gevallen; daarvoor lopen de verhoudingen te ver uiteen.

Het voorgaande impliceert tevens dat de in dit boek vermelde vermogens niet zonder meer vergelijkbaar zijn. Waar wij ons uitsluitend moesten baseren op fiscale gegevens, is vrijwel altijd sprake van onderschatting van de omvang van vermogens. Bedragen die ontleend zijn aan boedelscheidingen en andere niet-fiscale bronnen zullen de werkelijkheid veel dichter benaderen.

Indicaties voor rijkdom en ‘verdacht gedrag’

Door de onbetrouwbaarheid van de belastingaangiften en het gebrek aan belastingregisters die de gehele periode en het complete gebied van de Republiek omspannen, zijn we aangewezen op andere gegevens om rijken en hun kapitalen te traceren.

Aandacht voor verdacht gedrag kan hierbij helpen. Volgens het bestaande beeld gedroegen welgestelde Nederlanders in de 17de en 18de eeuw zich relatief onopvallend, gekleed in eenvormig stemmig zwart. Zoals een Engelse ambassadeur schrijft, zaten de machtige heren die in de Staten-Generaal beslissingen namen over zaken op wereldschaal, rustig in het gras bij de Hofvijver hun boterhammetje op te eten. In dat opzicht onderscheidden de rijksten zich in hun levensstijl nauwelijks van de minder welvarenden. Hoewel de Nederlandse samenleving, vergeleken met bijvoorbeeld de situatie in Engeland, een burgerlijke indruk kan hebben gemaakt, was er in de Republiek en overzee ook zeker sprake van conspicious consumption, grote uitgaven ten behoeve van een opvallende en onderscheidende levensstijl.

De uitingen van de specifieke levensstijl van de rijksten, geven tevens een indicatie van de daarvoor benodigde uitgaven en het achterliggende vermogen. Hoge concentraties van zeer rijken woonden op kluitjes bij elkaar in de grote steden. In Amsterdam vinden wij ze bijvoorbeeld vooral in wat nu bekend staat als de Gouden Bocht van de Herengracht, in Den Haag op het Lange Voorhout en in Haarlem langs het Spaarne en de Nieuwe Gracht. Ze bezaten grote buitenplaatsen of kochten een heerlijkheid. Behalve door het bezit van een imposant huis, een buitenplaats of prachtige koetsen kon men zich onderscheiden door het bijeenbrengen van een bijzondere collectie Italiaanse schilderijen, beeldhouwwerken of naturalia. Publicaties over huizen, buitenplaatsen en collecties en hun eigenaren leveren een schat aan gegevens op over rijkdom en het vertoon ervan. Overigens behoorden eigenaren van schilderijen die wij tegenwoordig als een indicatie van grote rijkdom zouden zien, zoals schilderijen van Rembrandt of Vermeer, in de 17de en 18de eeuw niet noodzakelijkerwijs tot de rijksten van hun tijd. Italiaanse schilderijen waren in de regel veel kostbaarder. Bovendien kon met een vermogen behoorlijk ver onder de hier gestelde ondergrens van 200.000 gulden zeker al een fraaie collectie schilderijen bijeen worden gebracht.

Voor het bekleden van hoge bestuurlijke posities was rijkdom een belangrijke voorwaarde. Dat gold zowel voor de adel als voor de stedelijke burgerij. Daarmee zijn publicaties over de bestuurlijk en politiek machtigsten van de 17de en de 18de eeuw tegelijkertijd ook een bron over de rijksten van hun tijd. Alleen wie geld had, kwam in aanmerking voor een hoge bestuurlijke positie. Wie eenmaal een hoge bestuurlijke positie bekleedde, had bovendien de gelegenheid om zijn rijkdom te vergroten. Dat laatste gold in de Republiek en nog veel sterker overzee. Wie het in dienst van de VOC bracht tot de positie van directeur van bijvoorbeeld de VOC-post Bengalen, centrum van de opiumhandel, kon een groot kapitaal vergaren door particuliere handel. Publicaties over het bestuur van de steden in de Republiek en het bestuur overzee, leveren daarom direct of indirect veel informatie op over kapitaal en kapitaalopbouw.

Bij het bovenstaande, en de gesuggereerde rijkdom aan informatie in allerlei publicaties, geldt overigens wel een kanttekening bij het historisch bedrijf in Nederland. In de talrijke publicaties over de economische geschiedenis van Nederland is de belangstelling voor specifieke personen, hun rijkdom en hun netwerken relatief beperkt: de mensen verdwijnen vaak achter de statistische bewerkingen. In biografische woordenboeken en andere publicaties over politieke geschiedenis en personen valt op dat gegevens over het vermogen en de vermogensopbouw van de betrokken personen relatief weinig aandacht krijgen. De bestuurders worden misschien weleens wat al te gemakkelijk beschouwd als louter door de inhoud van het werk gedreven mensen.

De kennis over de personen die gezamenlijk de rijke en machtige elite van de Republiek vormden, blijft daardoor tot op heden enigszins beperkt. Een voorbeeld kan dit illustreren. Het Historisch Nieuwsblad componeerde in 2004 aan de hand van opgaven van prominente historici een top 10 van de rijkste Nederlanders die leefden tussen het begin van de 17de eeuw en de tweede helft van de 19de eeuw. Zes van de genoemde personen leefden in de 17de en 18de eeuw. In aflopende volgorde qua rijkdom noteerde men in die twee eeuwen de volgende rijken op de plaatsen 5 tot en met 10: Jeronimus de Haze (1651-1725), Cornelis de Jonge van Ellemeet (1646-1721), Nanning van Foreest (1682-1745), Pieter de la Court van der Voort (1664-1739), Jacob Poppen (1576-1624) en Dirck van Os (1560-1615): drie 17de-eeuwers en drie 18de-eeuwers. De nummers 1 tot en met 4 werden in deze opgave gereserveerd voor nog rijkeren uit de 19de eeuw.

Matthijs Naiveu, Hendrick Staets (zie nr. 18-63) op de stoep van zijn nieuwe huis aan de Herengracht (nu nr. 460), tussen de Leidsestraat en de Spiegelstraat. AM, SA 41038.

De genoemde personen behoorden zeker tot de rijkeren van de Republiek. De claim dat zij tot de absolute top van hun tijd behoorden, houdt echter geen stand. In de 17de eeuw komen De Jonge van Ellemeet, Poppen en de weduwe van Van Os in onze lijst niet verder dan de plaatsen 5, 28 en 130 en in de 18de eeuw reiken De Haze, Van Foreest en De la Court van der Voort tot de plaatsen 3, 43 en 62.

Rijkdom: absoluut en relatief

Lijsten van de rijksten van toen, lijken betrouwbaarder dan ze zijn. De bronnen met betrekking tot de 17de en 18de eeuw vertonen veel lacunes en zijn qua vermelde bedragen niet altijd even betrouwbaar. Zoals gezegd werd er ook in de 17de en 18de eeuw gesjoemeld met aangiften.

Daarnaast geldt dat nieuw onderzoek onvermijdelijk leidt tot bijstelling van vermogens en tot het inpassen van nieuwe rijken, ook al zal het zelden voorkomen dat zo’n nieuwe rijke meer dan een handdruk verwijderd was van de hier gepresenteerde rijken. De lijst van de 250 rijksten van de 17de eeuw die hier wordt gepubliceerd wijkt af van de lijst die wij in 2006 publiceerden: vermogens zijn bijgesteld en nieuwe vermogenden zijn ingevoegd. Bij de ordening van de 17de-eeuwse rijken op de lijst van de rijksten in kort bestek (zie p. 117-127) is dat te zien door de nieuwe nummers vooraan te vergelijken met de nummers tussen haakjes. Die laatste nummers verwijzen naar de plaats van de betrokken rijke op de lijst van 2006.

Nieuw onderzoek leidt tot het bijstellen van de volgorde maar tevens tot een hoger totaal aan vermogens. Volgens de lijst van 2006 hadden de 250 rijksten in de 17de eeuw gezamenlijk een vermogen van ruim 139 miljoen gulden ofwel bijna 557.000 gulden gemiddeld per rijke. Na bewerking van deze lijst komen wij nu uit op een gezamenlijk vermogen van ruim 166 miljoen gulden van de 250 rijksten in de 17de eeuw. Hun gemiddelde vermogen komt daardoor uit op 664.000 gulden. Het totale vermogen ligt dus ongeveer 27 miljoen hoger en per rijke in de 17de eeuw komt er gemiddeld zo’n 107.000 gulden bij. Ongetwijfeld zal nieuw onderzoek leiden tot nog grotere bedragen.¹⁹

Inflatie en deflatie tussen 1600 en 1800

Een belangrijke vraag bij het samenstellen van een lijst van de rijksten van de Republiek is in hoeverre de vermogens van deze rijken met elkaar vergelijkbaar zijn. Hoe zit het in de 17de en in de 18de eeuw met inflatie of misschien deflatie? Daarnaast ontkomen wij uiteraard niet aan de vraag hoe de 17de- en 18de-eeuwse fortuinen zich verhouden tot de grote vermogens in onze tijd. Die vragen zijn eenvoudiger gesteld dan beantwoord. De meest directe benadering is de koopkracht van guldens van toen uit te drukken in euro’s van tegenwoordig. In onderstaande tabel is de relevante informatie samengevat. Voor de berekening is gebruikgemaakt van de informatie over prijzen en het rekenmodel op de website van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) te Amsterdam.²⁰

Koopkracht van guldens van toen in euro’s anno 2015

Jaar | Guldens | Euro’s 2015
1600 | 200.000 | 3 miljoen
1625 | 200.000 | 2,5 miljoen
1650 | 200.000 | 1,8 miljoen
1675 | 200.000 | 2 miljoen
1700 | 200.000 | 2 miljoen
1725 | 200.000 | 2,1 miljoen
1750 | 200.000 | 2,1 miljoen
1775 | 200.000 | 1,9 miljoen
1800 | 200.000 | 1,4 miljoen

Wat opvalt, is dat er tussen 1600 en 1650 duidelijk sprake is van inflatie, dat tussen 1650 en 1775 de waarde van de gulden vrijwel stabiel blijft waarna in de laatste 25 jaar van de 18de eeuw opnieuw duidelijk sprake is van inflatie.

Voor het opstellen van de lijst met rijksten van de 17de en 18de eeuw heeft de stabiele waarde van de gulden tussen 1650 en 1775 ons doen concluderen dat het onnodig ingewikkeld zou worden de fortuinen van de 500 rijksten te corrigeren voor inflatie. Het zou bijvoorbeeld een mogelijkheid zijn geweest alle vermogens om te rekenen naar de fictieve waarde in het jaar 1700. Die correctie zou echter tevens leiden tot een verdubbeling van opgegeven vermogens (het gevonden vermogen en het vermogen na correctie voor inflatie). De verschillen in volgorde van de rijksten zou per eeuw bovendien na inflatiecorrectie relatief gering zijn aangezien verreweg de meeste getraceerde fortuinen dateren uit de relatief stabiele periode van de gulden, tussen 1650 en 1775.

Desondanks zal het duidelijk zijn dat een rijke met een vermogen van 200.000 gulden in 1630 rijker ingeschat kan worden dan iemand met een dergelijk vermogen in 1795. Een voorbeeld kan dit illustreren. De hiervoor genoemde Amsterdamse burgemeester Jacob Poppen liet bij zijn overlijden in 1624 een vermogen na van 920.000 gulden. Volgens het rekenmodel van het IISG kunnen wij dat gelijkstellen aan een vermogen van 1.123.000 gulden in het jaar 1700: 200.000 gulden meer. De Rotterdamse koopman William Stirling bezit bij zijn overlijden in 1796 een vermogen van ten minste 938.000 gulden, in absolute zin dus 18.000 gulden meer dan Poppen 170 jaar eerder. Als wij het vermogen van Stirling omrekenen naar het jaar 1700 dan komen wij voor hem uit op een vermogen van 748.000 gulden: bijna 200.000 gulden minder. Poppen was dus in relatieve zin behoorlijk veel rijker dan Stirling.

Wat hiervoor is gezegd over Poppen en Stirling kunnen wij met de nodige voorzichtigheid extrapoleren naar de 17de en de 18de eeuw. Voor de 17de eeuw komen wij voor de 250 rijksten zoals gezegd tot een totaal kapitaal van ruim 166 miljoen gulden.

De 250 rijksten van de 18de eeuw in dit boek zijn gezamenlijk goed voor een vermogen van ruim 258 miljoen gulden. De gemiddelde rijke van de 18de eeuw bezit daarmee een vermogen van ongeveer 1.032.000 gulden.

Als wij voor het gemak voor de 17de eeuw 1670 als peiljaar nemen en 1770 als het peiljaar voor de 18de eeuw dan kunnen wij een indicatie geven hoe het gemiddelde vermogen van een rijke in de 17de eeuw, 664.000 gulden, zich verhoudt tot het vermogen van een gemiddelde 18de-eeuwse rijke. Met correctie voor inflatie kunnen wij het gemiddelde vermogen van bijna 1.032.000 gulden in 1770 dan gelijkstellen aan een vermogen met een waarde van bijna 847.000 gulden in 1670.

Uit deze berekening volgt de conclusie dat de 250 grootste vermogens in de 18de eeuw, na inflatiecorrectie, ruim 27,5 procent hoger liggen dan in de 17de eeuw. Maar omdat de vermogensgegevens over de 17de-eeuwse elite, voor een groter deel bestaande uit gegevens over vermogensbelastingen en minder groot in aantal, gemiddeld genomen waarschijnlijk wat te laag uitkomen, kunnen wij echter niet zonder meer zeggen dat de gemiddelde 18de-eeuwse rijke 27,5 procent rijker was dan zijn 17de-eeuwse voorganger. Wel kunnen wij redelijk veilig stellen dat de 250 rijksten van de 18de eeuw gemiddeld 15 à 20 procent rijker waren dan de 250 rijksten van de 17de eeuw. Voor de allerrijksten was dus niet de 17de eeuw maar de 18de eeuw een Gouden Eeuw. Deze conclusie voor de top van de rijksten sluit aan bij ander onderzoek. Daaruit blijkt dat er tussen 1600 en 1750 sprake was van denivellering van de vermogens.²¹

Rijkdom toen in vergelijking met rijkdom nu

Veel mensen zullen graag willen weten wat een vermogen in de 17de of 18de eeuw nu betekent in vergelijking met het eigen vermogen of een vermogen van een moderne, liefst beroemde rijke.

Vanzelfsprekend kan daarvoor het rekenmodel van het IISG gebruikt worden, zoals geïllustreerd in de voorgaande tabel. Toch geeft die tabel als wij hem gebruiken om vermogens om te zetten van de tijd van de Republiek naar het heden geen nauwkeurig beeld.

Dat komt omdat hij voor een belangrijk deel is gebaseerd op prijsreeksen zoals die bekend zijn van levensmiddelen als graan, brood of bier.

Het model houdt niet goed rekening met de revolutionaire ontwikkelingen van de afgelopen twee eeuwen: de industriële revolutie en de mede daardoor sterk toegenomen welvaartsgroei. Een voorbeeld kan dit illustreren. Een ambachtsman verdiende in het westen van de Republiek omstreeks 1700 ongeveer 350 gulden per jaar. Als wij dit ‘modale inkomen’ met behulp van het IISG-model omrekenen dan zou dit een jaarinkomen betekenen van 3.500 euro in 2015. Het Centraal Planbureau berekende voor 2015 het modale jaarinkomen echter op 35.500 gulden: dus ruim tien keer zo hoog.²² Ongetwijfeld heeft de modale werknemer het mede dankzij sociale wetgeving beter dan in de 17de of 18de eeuw, maar het is wel duidelijk dat zijn inkomensstijging tevens is veroorzaakt door sterke welvaartsgroei in een geïndustrialiseerde samenleving.

Het rekenmodel van het IISG houdt minder goed rekening met die veranderingen in economie en samenleving. Als wij een wat reëler beeld willen krijgen van wat een vermogen van toen in hedendaagse termen zou betekenen, dan ligt het voor de hand eerst het rekenmodel van het IISG te gebruiken en het gevonden kapitaal nog eens met een factor 10 te vermenigvuldigen. Voor de aardigheid wordt hieronder weergegeven wat dit zou betekenen voor de rijkste en de armste rijken van de 17de en 18de eeuw.

Voor een globale indruk van wat een vermogen uit de periode 1625-1775 betekent in het jaar 2015 stel ik dus een vermenigvuldiging voor met een factor 100. Zoals gezegd gaat het hier om buitengewoon glibberige vergelijkingen maar luchtfietserij hoeft het niet te zijn. Zo berekende Nusteling in zijn studie over welvaart en werkgelegenheid van Amsterdam dat het kapitaal dat Elias Trip in 1631 aan de belastingambtenaar opgaf, 240.000 gulden, gelijkgesteld zou kunnen worden aan 25 à 50 miljoen gulden in 1985, het jaar van zijn publicatie.²³ Als wij die laatstgenoemde bedragen uit 1985 omzetten naar 2015 dan komen wij uit op kapitalen van ruim 19,5 en bijna 39,5 miljoen euro. Nusteling hanteerde voor de vergelijking tussen het jaar 1631 en het jaar 2015 daarmee een vermenigvuldigingsfactor van respectievelijk meer dan 80 en 160. Daarbij vergeleken is de door mij voorgestelde factor 100 dus aan de bescheiden kant.²⁴

Nog even terug naar de ambachtsman van toen en nu. Omstreeks 1700 verdiende hij ongeveer 350 gulden per jaar en in 2015 ruim 100 keer zoveel in euro’s. Stadhouder-koning Willem III verdiende omstreeks 1700 ruim 1 miljoen gulden per jaar. Daarbij was Angenita Bouwens, de weduwe van de bankier-koopman Andries Pels, in 1742 geschat als degene met het hoogste inkomen van de stad Amsterdam, een kleine krabbelaar. Zij verdiende volgens de belastinginners 58.000 gulden per jaar. Als wij deze inkomens extrapoleren naar 2015, en ze dus met 100 vermenigvuldigen, dat komen wij voor Willem III uit op een jaarlijks inkomen van ruim 100 miljoen euro en voor de weduwe van Andries Pels op bijna 6 miljoen euro per jaar. De ruim 100 miljoen euro die ik bereken voor Willem III in 2015 als jaarinkomen komt verrassend genoeg uitstekend overeen met de jaarlijkse kosten waarop het Koninklijk Huis in 2014 werd berekend: 110 miljoen euro.²⁵ Ook de weduwe van Andries Pels hoeft zich niet te schamen met de bijna 6 miljoen euro die wij voor haar berekenen in 2015. Wel blijft zij op enige afstand van de top 3 van dat jaar: de directeuren van Unilever en van twee internationaal opererende uitgeverijen komen uit op inkomens boven de 12 miljoen euro per jaar.²⁶

Om de vergelijkingen van toen en nu nog wat glibberiger te maken, wijs ik erop dat het calculeren van een vermogen op basis van inkomen lastig kan zijn. Als we het namelijk hebben over een 18de-eeuwse belegger c.q. rentenier of iemand die een stabiel inkomen heeft uit de verpachting van grondbezit of huizen, dan is er waarschijnlijk een vast verband tussen inkomen en vermogen. Wij kunnen dan uitgaan van een geïnvesteerd vermogen waarvan het rendement veelal zal schommelen tussen de 2 en 3 procent per jaar.

De relatie inkomen en vermogen is echter problematischer als het een persoon betreft die bijvoorbeeld de post bekleedt van directeur voor de VOC in Bengalen. Het is bij deze persoon heel wel mogelijk dat hij een jaar na zijn aantreden als directeur dankzij particuliere handel over een jaarlijks inkomen beschikt van 25.000 gulden, terwijl zijn vermogen op hetzelfde bedrag of wat meer of minder blijft steken, omdat hij startte met een klein beginkapitaal. Na die eerste jaren kan zijn vermogen snel stijgen door de snelle opstapeling van loon en inkomsten uit particuliere handel.

De rijken in internationaal perspectief

Nu resteert nog de vraag wat de vermogens van de rijksten van de Republiek voorstelden als wij hen vergelijken met de rijksten elders. Antwerpen en Amsterdam zijn steden die zich goed voor een dergelijke vergelijking lenen. Antwerpen was in de 16de eeuw een van de belangrijkste handelscentra van Europa, maar moest die positie na 1585 afstaan aan Amsterdam. Die verschuiving weerspiegelt zich ook in de vermogens van de stedelijke elites. Tijdens de 16de eeuw werd door de Antwerpse grondspeculant en industrieel Gilbert van Schoonbeke (1519-’56) een vermogen vergaard van 112.000 gulden, door de koopman en financier Melchior Schetz (1515-’77) 151.000 gulden en door Jan della Faille de Oude (1515-’82), een zeer succesvolle koopman in voornamelijk textiel, zelfs 408.000 gulden. In Amsterdam bedroegen de allergrootste vermogens in die tijd nooit meer dan ongeveer 140.000 gulden.²⁷

De Zuid-Nederlandse kooplieden zorgden voor een flinke impuls aan het Noord-Nederlandse handelssysteem. Zij brachten kapitaal, kennis en een omvangrijk Europees netwerk in. In de Kamer Amsterdam van de VOC wordt in 1602 van het ingeschreven kapitaal van ruim 3,6 miljoen bijna 1,5 miljoen gulden ingebracht door Zuid-Nederlanders.²⁸ Minstens zo belangrijk is de kennis die zij inbrengen. In 1599 en in 1601 vragen Amsterdamse schepenen aan grote kooplieden advies hoe om te gaan met het opstellen van verzekeringspolissen en het gebruik van wisselbrieven. Bij het eerste advies ging het vooral om Zuid-Nederlandse kooplieden die werden geraadpleegd; bij het tweede advies waren het uitsluitend Zuid-Nederlandse kooplieden.²⁹ Het is dan ook niet verbazingwekkend dat de financiële infrastructuur van Antwerpen in 1597 en 1613 gekopieerd werd door Amsterdam.

Noord-Nederlandse kooplieden zijn vertrouwd met de handel op de Oostzee en via hun netwerk in Antwerpen in de tweede helft van de 16de eeuw ook betrokken geraakt bij de handel op Frankrijk, Spanje en Italië. De omvang van die handel is echter onvergelijkbaar met die van de Zuid-Nederlanders. Deze hebben, mede door zaken- en familierelaties met Italiaanse kooplieden en sociale en zakelijke contacten met Sefardische kooplieden, veel sterkere betrekkingen met de Middellandse Zee en hebben zich dan al begeven in de overzeese handel en staan buitengewoon sterk in de handel via Archangel op Rusland. Hun grote aandeel in die twee handelsstromen verklaart ook waarom Zuid-Nederlanders snel een prominente positie innemen in de Levantse handel.³⁰ De koopman Gillis Hooftman, wiens vrienden, zonen en schoonzonen het zwaartepunt van het netwerk in het laatste kwart van de 16de eeuw helpen verleggen naar de Republiek, is een uitgesproken voorbeeld van zo’n globaal opererende koopman. Sinds omstreeks 1560 werkt Hooftman nauw samen met Pieter Panhuys, wat des gemakkelijker is omdat zij in Antwerpen met hun gezinnen gezamenlijk het huis Pollenaken bewonen.³¹ Het tweemanschap kent geen markt- of productspecialisatie en handelt op geografisch zeer uiteenlopende plaatsen van Marokko tot Danzig. In latere jaren breidt dit netwerk van markten zich uit tot Afrika en Rusland. Ook treden zij bijvoorbeeld op als bankier voor het Engelse koningshuis. Tot hun grote netwerk behoren in de tweede en derde generatie belangrijke grondleggers van de internationale en overzeese handel in de Republiek; kooplieden waarvan een aantal opvallen door grote rijkdom zoals Dirck van Os, Marcus de Vogelaer, Hans de Schot en Isaac le Maire. Vanzelfsprekend behoorde ook de oude Hooftman tot de rijksten van zijn tijd hoewel de oorlog in de Lage Landen, geloofstwisten en zijn vele kinderen zijn kapitaal aangetast zullen hebben. Desondanks bedraagt zijn kapitaal in 1581 ten minste 400.000 gulden (vergelijkbaar met 861.500 gulden in 1700).³² Hoe groot een dergelijk kapitaal in die tijd is, kan blijken uit een vergelijking met de rijksten van Amsterdam in die tijd. In 1585 krijgt burgemeester Dirck Jansz. Graeff (1532-’89) de hoogste belastingaanslag met een begroot kapitaal van 140.000 gulden.³³

Maarten de Vos, Mozes met de Tafelen der wet, 1574’75. Op dit schilderij zijn Gillis Hooftman en Pieter Panhuys met hun gezinnen en vrienden in een Bijbelse verhaal geplaatst (zie nr. 17-64). Linksvoor zit Hooftmans echtgenote Margaretha van Nispen met hun drie kinderen en rechts van de Tafelen der wet zit Panhuys’ echtgenote Margaretha Hooftman omringd door hun vijf kinderen. Een van de prominent afgebeelde vrienden is de Antwerpse drukker-uitgever Christoffel Plantijn die rechts staat in zijn rode mantel en met zijn linkerhand rustend op de schouder van zijn zoontje. Utrecht, Rijksmuseum Catharijneconvent (langdurig bruikleen van Koninklijk Kabinet van Schilderijen, Mauritshuis).

In de Nederlanden kunnen overigens in de 16de eeuw nog wel grotere vermogens worden aangetroffen. Het gaat daarbij om sommige vorsten en edelen maar in een enkel geval ook om een koopman-bankier. Het vermogen van de op Europese schaal opererende bankier Jacob Fugger, deels gevestigd in de Nederlanden, fluctueerde tussen 1511 en 1527 tussen de 67.500 en 663.500 Vlaamse ponden, ofwel tussen de 400.000 en 4 miljoen gulden.³⁴ Een ander voorbeeld levert de in Antwerpen gevestigde, uit het Italiaanse Cremona afkomstige Giovanni Carlo Affaitada (overl. 1555), met een handelsnetwerk van agenten en familieleden van de Middellandse Zee tot Noordwest-Europa, wiens erfenis in 1570 werd gewaardeerd op een waarde van ruim 1 miljoen gulden.³⁵

Jan van Rossum, De drukker-uitgever en cartograaf van de VOC Joan Blaeu (nr. 17-122), 1663. AM, SA 28705.

In de 17de eeuw veranderde alles snel. Antwerpen bleef weliswaar de rijkste stad in de Zuidelijke Nederlanden en woonplaats van een aantal zeer kapitaalkrachtige personen en firma’s, maar in Amsterdam nam het aantal grote vermogens sterk toe. Hiervoor is al vermeld dat in het Amsterdamse belastingkohier van 1631 24 huishoudens staan geregistreerd met een kapitaal van ten minste 200.000 gulden; in 1674 blijkt dat aantal gegroeid tot 82 huishoudens.

Overigens waren het niet alleen kooplieden of kooplieden-bankiers die grote vermogens verwierven. De Amsterdamse drukker en uitgever Joan Blaeu (nr. 17-122) bijvoorbeeld, ook wel aan te duiden als koopman in kennis, had in 1673 een geschat vermogen van 355.000 gulden en is daarmee in welstand vergelijkbaar met de Antwerpse drukker en uitgever Balthasar Moretus, de schoonzoon van de beroemde Plantijn. Onder de Amsterdamse schilders daarentegen worden vermogens als dat van Peter Paul Rubens (244.500 gulden) niet aangetroffen. De rijkste Amsterdamse schilder, Ferdinand Bol, kwam aan maximaal een derde van dit vermogen, en dat alleen door een tweede huwelijk met een rijke weduwe.³⁶ Bij Rubens dient overigens aangetekend te worden dat hij als schilder en diplomaat, met een bijzondere aan het hof verbonden status, ver boven het niveau van de andere schilders in de Zuidelijke Nederlanden uitstak.³⁷

Dankzij de hier bij elkaar gebrachte gegevens betreffende de rijksten in Antwerpen is het mogelijk de rijksten van die twee steden tussen 1600 en het begin van de 18de eeuw nauwkeurig met elkaar te vergelijken.

De 22 rijksten in Antwerpen en Amsterdam, 1600-1715³⁸

De tabel illustreert duidelijk hoezeer de rijke elite van Amsterdam die van Antwerpen in de 17de eeuw overtrof. Degryse onderzocht buitengewoon nauwkeurig de Antwerpse fortuinen van de 18de eeuw. Hij telt omstreeks 1796 zestig kapitalisten die hij begroot op een vermogen van 600.000 gulden of meer. Wij kunnen de Amsterdamse top 60 iets hoger zetten.³⁹ We zien overigens dat in Antwerpen – net als in de Republiek – sommige families eeuwenlang hun rijkdom weten te bewaren.

Gegevens over andere landstreken bevestigen de relatieve rijkdom van Amsterdam en de Republiek in de 17de eeuw. In Duitsland bezaten de twee rijkste kooplieden-bankiers van de eerste helft van de 17de eeuw, de Venetiaan Bartolomaüs Viatis (ca. 1540-1624) in Neurenberg en Johann von Bodeck (1555-1631) in Frankfurt, beiden iets meer dan 1 miljoen gulden, terwijl in het midden van de 17de eeuw Diogo Teixeira in Hamburg de rijkste koopman was met een kapitaal tussen de 500.000 en 1 miljoen gulden.⁴⁰ De twee laatstgenoemden bevestigen overigens de belangrijke positie van de Nederlanden in het zakenleven van die tijd. Von Bodeck was in Antwerpen geboren en verhuisde vanwege zijn lutherse geloof uiteindelijk naar Frankfurt. Vanuit die stad onderhield hij, gesteund door zijn deels Vlaamse familie, contacten met de belangrijkste handelscentra, zoals ook Amsterdam. Een Duitse historicus merkt in het begin van de 20ste eeuw bedroefd op dat Von Bodeck contacten onderhield met 85 zakenpartners, van wie slechts 22 Duitsers en verder 51 Nederlanders en 11 Italianen.⁴¹ De Sefardische koopman-bankier Teixeira vestigde zich vanuit Antwerpen via Keulen in Hamburg. Vanuit Hamburg onderhield hij contact met familieleden in de Republiek. Zijn nazaten vestigden zich daar vervolgens ook.

Nicolaas Visscher, Amsterdam, 1664. Darmstadt, Universitäts- und Landesbibliothek.

In de 18de eeuw blijven de vermogens in de Republiek de vergelijking met het buitenland goed doorstaan. Wel zijn er dan buitenlanders die een groter vermogen bezitten. Antoine Crozat (1655-1738) werd, met uitzondering van de vorst, de rijkste Fransman van zijn tijd. Hij was een zakenpartner van Paulo Jacomo Cloots (nr. 18-88) en enige tijd eigenaar van Frans Louisiana.⁴² Hij wordt begroot op een kapitaal van ongeveer 13 miljoen gulden, bijna 1,5 miljoen gulden meer dan ‘onze’ Henry Hope (nr. 18-2) aan het einde van de 18de eeuw.

Hoewel de top van de rijken in de Republiek in vergelijking met andere Europese landen opvallend welvarend is, zijn de rijksten in Engeland behoorlijk veel rijker, zowel in de 17de als in de 18de eeuw. De onderstaande tabel brengt dat in beeld.

Vergelijking van de tien rijksten van de Republiek en Engeland⁴³

Wij zien hier, dat de tien rijksten van Engeland in de 17de eeuw twee keer zoveel vermogen bezaten als die in de Republiek en dat dit ruim drie keer zoveel wordt in de 18de eeuw. De kapitalen van de Engelsen zijn ontleend aan de gegevens die Beresford en Rubinstein in 2007 publiceerden. Daar kan wel iets op worden afgedongen. In Engeland berichtten de kranten vanaf de 18de eeuw met enthousiasme over de hoogte van iemands nalatenschap.⁴⁴ Typerend voor de vroege publieke aandacht voor personen en rijkdom in Engeland is het pamflet dat in 1662 bij het overlijden van Hugh Audley verscheen, getiteld The way to be rich according to the practice of the great Audley who begun with two hundred pound in the year 1605… Beresford en Rubinstein gebruiken zulke krantenberichten en pamfletten en nemen ook overigens naar mijn indruk vrij gemakkelijk verhalen van ‘horen zeggen’ van contemporaine schrijvers over van iemands vermogen. Opvallend is ook hoe Edward Backwell, die Beresford en Rubinstein te boek stellen met een vermogen van 3,3 miljoen gulden, in 1682 vanwege zijn bankroet uitweek naar de Republiek en daar in 1683 overleed. Misschien wordt hier wat losjes omgegaan met geruchten over enorme, verdampte rijkdom. Een enigszins overeenkomstige indruk bekruipt mij bij de vermelding van Joshua van Neck (1702-’77) met een aan hem toegeschreven vermogen van 5,5 miljoen gulden. Deze uit de Republiek afkomstige Joshua is de broer van de bij ons met ruim 2,6 miljoen gulden vermelde Gerard van Neck (nr. 18-18). Beresford en Rubinstein dichten de later overleden Joshua, die ongeveer 1,6 miljoen gulden erfde van Gerard, zonder overdreven veel bewijs bijna 3 miljoen gulden extra toe.

In algemene zin denk ik dat de vermogens van de Nederlanders die in deze tabel staan enigszins zijn onderschat en dat die van de Engelsen wat te hoog zijn gesteld. Het algemene beeld zal daarmee echter niet drastisch veranderen: de Engelse rijksten waren al wat rijker in de 17de eeuw dan die in de Republiek en zij waren nog veel rijker dan de Nederlandse rijksten in de 18de eeuw.

De rijkdom van de Nederlanders in bovenstaande tabel werd grotendeels vergaard door hoge bestuurders en kooplieden-bankiers, naast industriële activiteiten in de textiel, ijzergieterij en scheepsbouw bij Gerard, De Geer en Witheyn in de 17de eeuw en opnieuw in de textiel bij Hodshon in de 18de eeuw. In de 18de eeuw ontleent Boode zijn enorme kapitaal aan de commerciële exploitatie van grootgrondbezit: zijn plantages in Demerara en Essequebo. Het Engelse beeld wijkt daar sterk van af. Zes van de tien rijksten in de 17de eeuw ontlenen hun rijkdom aan de exploitatie van grootgrondbezit, drie zijn bankier-koopman en één is goudsmid-bankier. Ook in de 18de eeuw zijn de grootgrondbezitters met vijf prominent aanwezig, waarbij wij William Beckford meerekenen wiens vader een belangrijk deel van het kapitaal bijeengaarde als plantageeigenaar. De industriële revolutie tekent zich in Engeland af in de personen van Crawshay en Lambdon die hun kapitalen ontlenen aan respectievelijk succes in de ijzergieterij, vergelijkbaar met De Geer, en aan de exploitatie van een kolenmijn.

Arthur Davis, Joshua van Neck senior en zijn familie in de tuin van Roehampton Great House aan de Theems, 1752 (zie nr. 18-18). Pittsburgh, Frick Art Museum.

Een paar aspecten in de vergelijking tussen Engeland en de Republiek dienen in aanmerking te worden genomen. De Engelse thuismarkt is groter dan die van de Republiek: het Engelse inwoneraantal is in de 17de eeuw drie keer zo groot en aan het eind van de 18de eeuw vier keer zo groot. De groei van Londen ten opzichte van Amsterdam is nog spectaculairder. Terwijl Amsterdam vanaf 1670 anderhalve eeuw vrij stabiel op ongeveer 200.000 inwoners blijft hangen, groeit Londen in dezelfde periode van 400.000 naar meer dan 1 miljoen inwoners. Grondbezit en de commerciële exploitatie daarvan spelen in Engeland een veel belangrijkere rol dan in de Republiek bij het vergaren van grote vermogens. In economisch opzicht treedt bovendien in Engeland in het laatste kwart van de 17de eeuw een versnelling op, die uitmondt in de industriële revolutie, terwijl de Republiek in de 18de eeuw steeds verder achter gaat lopen wat betreft innovatie van de economie.

Voor een deel financierden Nederlanders die innovatie in Engeland. Bij de opkomst van Londen als financieel en zakelijk centrum speelde een rol dat er in de 17de eeuw en nog sterker in de 18de eeuw een verhuisbeweging op gang kwam van Nederlandse kooplieden-bankiers naar Londen, in combinatie met beleggingen van Nederlandse rijken in Engelse ondernemingen zoals de South Sea Company, de Bank of England en de East India Company. Die verhuisbeweging won aan kracht nadat stadhouder Willem III in 1689 gekroond was tot koning van Engeland. Familienetwerken verplaatsten zich voor een deel van de Republiek naar Engeland en in het bijzonder naar Londen, vergelijkbaar met de verhuizing van kooplieden in de tweede helft van de 16de eeuw van de Zuidelijke Nederlanden naar het Noorden, en in het bijzonder naar Amsterdam.

Opvallende namen in dit verband zijn de families Boudaen Courten, De Smeth, Chitty, De Liz, Van Neck, Crayesteyn, Mendes da Costa, Muilman en Hope.⁴⁵ Die reeks namen is verre van compleet, alleen al omdat verwante familieleden deel uitmaakten van dit netwerk. Daarnaast zijn er de grote kooplieden-bankiers als Andries Pels en Jan Jacob Brants (nrs. 18-12 en 18-41) in Amsterdam en Walter Senserff (nr. 18-9) in Rotterdam voor wie de zaken met Engeland een belangrijk deel uitmaakten van hun bedrijf. Voor Rotterdam hadden de intensieve betrekkingen met Engeland de vestiging van vele Engelsen tot gevolg. Om die reden werd Rotterdam in de 18de eeuw wel aangeduid als Little London.

Velen belegden hun geld in Engeland maar ook beleggen in Frankrijk kwam in de tweede helft van de 18de eeuw op gang. De bank Labhard en Vernet (die vanuit Parijs contacten had in Spanje, Zwitserland, Duitsland, Engeland en de Republiek) beheerde tussen 1746 en 1756 de beleggingsrekeningen van 229 klanten, waarvan 135 klanten woonachtig in de Republiek. Velen van die beleggers maken deel uit van de rijksten van de 18de eeuw: in Amsterdam onder meer Jan en Dirk van Marselis, Pieter en Isaac Clifford, Cornelis Backer, Lodewijk Hovy I, Balthasar Coymans III en Harman van Ghesel, in Den Haag onder meer thesaurier-generaal Jan Hop en in Haarlem burgemeester Elbert Testart.⁴⁶

In 1782 berekende de latere raadpensionaris Laurens Pieter van de Spiegel dat Nederlandse ingezetenen een derde van hun beleggingen, ofwel 335 miljoen gulden, uit hadden staan in buitenlandse beleggingen.⁴⁷ Het sparen en beleggen werd in de tweede helft van de 18de eeuw een routineuze aangelegenheid, waarbij men met weinig kritische zin aanzienlijke sommen toevertrouwde aan agenten en bankiers, die de bijeenvergaarde vermogens doorschoven naar mogendheden die het makkelijker vonden geld te lenen op de Nederlandse geldmarkt dan belasting te heffen van hun eigen onderdanen. De Nederlanders konden als ware ‘cash cows’ relatief gemakkelijk uitgemolken worden. ⁴⁸ Veel van dat Nederlandse geld veranderde in waardeloos papier toen in de Napoleontische tijd de kredietwaardigheid van de geldverslindende mogendheden een illusie bleek. De Amerikaanse diplomaat William Short bracht, na het uitspreken van zijn dedain voor de agenten, zijn opinie over de Nederlandse spaarders als volgt onder woorden: ‘The money lenders in general are a group of heavy dull men, the sum of whose ideas consists in a few constant habits. Obstinate & incapable of being influenced so long as they are within that narrow circle, when out of it they become mere automates in the hands of their directors.’⁴⁹

Het hele systeem van Nederlandse banken dat in de 18de eeuw al een aantal keren kraakte, stortte aan het eind van de 18de eeuw in elkaar.

Maatschappij en maatschappelijk vermogen

Als wij de rijkdom van de rijksten van de Republiek willen verklaren en willen vaststellen hoe ze met behulp van die rijkdom functioneerden dan moeten we de volgende vragen beantwoorden: Hoe verliepen hun individuele carrières? In hoeverre zijn zij in groepen in te delen? En hoe verhouden de bronnen van hun rijkdom zich tot het patroon van de Republiek en het patroon van de Republiek in internationale context?

De individuele carrières heb ik beschreven in de 500 minibiografieën. In deze minibiografieën vallen een paar dingen op. Soms is er sprake van een unieke rijke, een rijke die zich lastig laat inpassen in een specifieke groep. Veel vaker echter blijkt dat de betrokken rijke deel uitmaakt van een nader te omschrijven groep.

Ook blijkt dat het patroon van de economische en staatkundige geschiedenis invloed had op de mogelijkheden van leden van een specifieke groep om al of niet rijkdom te verwerven. Daarnaast vallen een paar constante eigenaardigheden op die de Republiek ten opzichte van onze huidige tijd tot een ‘foreign country’ maken, een ver land waar men de dingen anders deed dan tegenwoordig. Een uitputtende behandeling van die verschillen gaat hier te ver maar wij moeten er op zijn minst een paar benoemen.

Vrouwen

In de Republiek speelden mannen de hoofdrol. Vrouwenemancipatie komt in Nederland pas in de tweede helft van de 19de eeuw aarzelend op gang. Nog in de jaren ’50 van de 20ste eeuw moeten vrouwen hun baan opgeven als zij in het huwelijk treden.

De eeuwenlange achterstand van Nederlandse vrouwen op de arbeidsmarkt lijkt gek genoeg ook een gevolg te zijn geweest van de vroege moderniteit en economische voorspoed van Nederland. Vrouwen waren ondergeschikt aan de man. Ze hoorden thuis te zitten met de kinderen vond men. Dat kon ook, want hun mannen verdienden genoeg.⁵⁰

Toch zijn er ook rijke vrouwen geweest in de 17de en 18de eeuw, alleen al doordat zij rijkdom konden erven. Daardoor zijn van de 500 rijksten in de 17de en de 18de eeuw er bijna 110 van het vrouwelijk geslacht. Er zijn talloze voorbeelden van vrouwen met een enorme rijkdom aan waardepapieren die van generatie op generatie door bedrijvigheid in combinatie met beleggen is opgebouwd.

De nummers 4 en 5 van de rijksten van de 18de eeuw, Catharina Cornelia ‘Keetje’ Hodshon in Haarlem en Neeltje Pater in Broek in Waterland, zijn daar voorbeelden van.

Dat vrouwen ook buitenshuis en economisch succesvol optraden, heeft ook andere oorzaken. Nederlandse vrouwen waren relatief hoog geletterd in het Europa van die tijd en de regisseurs van een soms complex huishouden met bedienden, moestuinen en ontvangsten. Bovendien waren vrouwen in de Republiek vaak, al of niet noodgedwongen, de plaatsvervanger van hun man. Dat komt doordat handel en visserij een belangrijke plaats innamen in de economie van de Republiek. In veel havensteden en vissersdorpen was de man voor zijn werk onderweg. Ondertussen dreef zijn echtgenote de zaken in en vanuit huis. Mocht de man komen te overlijden dan stond met regelmaat zijn weduwe klaar om de zaak voort te zetten. In de kenniseconomie die de Republiek van die tijd voor een belangrijk deel was, konden vrouwen gemakkelijker dan elders het werk van hun echtgenoot vervangen of overnemen.

Veelal dreven deze vrouwen de zaak tijdelijk, ook al kon dat soms enkele decennia duren. Zij namen de zaken waar totdat de geschikte mannelijke opvolger de zaken kon voortzetten. Buitenlanders zagen met verbazing hoe Nederlandse vrouwen een belangrijke rol konden spelen in de kenniseconomie van de Republiek: ‘It is very observable here, more women are found in the shops and business than men; they have the conduct of the purse and commerce, and manage it rarely well…’⁵¹

Wij doen vrouwen in het bedrijf overigens tekort als we hen alleen als ‘tussenpaus’ beschouwen.⁵² Als een man lang afwezig was, speelden zij al bij diens leven een belangrijke rol. Bovendien konden vrouwen het bedrijf niet probleemloos voortzetten na het overlijden van hun echtgenoot als zij niet al eerder betrokken waren geweest bij het reilen en zeilen ervan. Margrita Jansdr. van Valckenburg (nr. 17-155) is daar een uitgesproken voorbeeld van. Haar man Marcus de Vogelaer was een belangrijke, internationaal opererende koopman. Vanaf 1589 dreef hij vanuit zijn huis aan de Haringpakkerssteeg in Amsterdam handel op Archangel in Rusland en op Italië. Tevens nam hij deel aan de Voorcompagnieën, de eerste handelsexpedities naar de Oost; dit leidde tot zijn participatie in de VOC. Hij legde een kapitaal in van 18.000 gulden en werd bewindhebber. Zijn weduwe volgde hem na zijn overlijden in 1610 in die positie van bewindhebber op; voor zover bekend was zij daarmee de eerste en laatste vrouwelijke bewindhebber van de VOC. Margrita zette de zaak van haar man voort en met succes. Zij steunde voor de Ruslandhandel op Georg Everhardt Klenck en schakelde vanaf 1612 haar oudste zoon Marcus in bij de bedrijfsvoering. Toch hield zij zelf jarenlang de leiding in het bedrijf. Dat blijkt uit het feit dat Marcus (1589-1648) nog in 1631 voor slechts 40.000 gulden voor de belastingen werd aangeslagen en zijn moeder voor 7,5 keer zoveel.

Andere opvallende vrouwen die decennialang leidinggaven, zijn de uitgever en boekhandelaar Lijntje Robijns (1602-’89) en de koopmansvrouwen Susanna Block (1678-1764) en haar schoondochter Cornelia de Clercq (1729-1801) die de mannen van de familie Van Eeghen een eeuw lang bij de hand namen (zie de nrs. 18-81 en 18-90).

Vrouwen speelden vanouds een belangrijke rol bij de zaken in huis. Het bestuur daarvan kon complex zijn voor armen – hoe knoop ik de eindjes aan elkaar? – maar kon ook nogal complex zijn voor een rijke dame die de zorg had voor een gezin, een huis in de stad naast een landgoed buiten en veelal ook nog voor het beheer van moestuinen en dergelijke. De echtgenote stond, zeker waar het om grotere complexen ging, regelmatig voor belangrijke beslissingen en moest soms meer dan twintig personeelsleden aansturen. In 1804 verscheen van Anna Elisabeth Christina van Tuyll van Serooskerken (1745-1819), echtgenote van Frederik Christiaan Reynhard van Reede, graaf van Athlone (1743-1808), een handleiding Voor de huishouding ten behoeve van vrouwen die belast waren met het beheer van grote huizen. In haar geval omvatte dat bestuur zowel het landgoed Middachten als het kasteel Amerongen. Haar handleiding leest als een managementboek.

Veel van wat Anna Elisabeth Christina in dit boek beschrijft, zal herkenbaar zijn geweest voor de betovergrootmoeder van haar echtgenoot, Margaretha Turnor (1613-1700). Godard Adriaan van Reede (nr. 17-23), Margaretha’s echtgenoot, verbleef als diplomaat veel in het buitenland. In hun correspondentie die bewaard is gebleven kunnen wij zien hoe Margaretha niet alleen de politiek van haar tijd op de voet volgde maar ook hoe zij het grote huishouden op kasteel Amerongen en in Den Haag behendig bestuurde.⁵³ Onderdeel daarvan was de herbouw van het door de Fransen in 1672 verwoeste kasteel.

Pieter de la Court van der Voort III (nr. 18-62), goed voor een kapitaal van ruim 1 miljoen gulden, schreef in de jaren ’30 van de 18de eeuw een memorie Tot onderrigt van mijner huysvrouwe waarin hij zijn visie geeft op het beheer van het familiekapitaal in het geval hij zou komen te overlijden vóór zijn echtgenote.⁵⁴ Ongetwijfeld zal De la Court zijn overwegingen besproken hebben met Sara Poelaert, zijn echtgenote. Veel gebruik van de memorie zal zij echter niet gemaakt hebben want zij overleed een jaar na haar echtgenoot.

Het document bevat een keur aan praktische zaken, zoals de dagen waarop renten geïnd of betaald moeten worden, maar ook algemene aanwijzingen hoe een zakenman of zakenvrouw in het leven dient te staan. Overigens schreef hij zijn stuk primair vanuit het oogpunt van de rentenier die hij inmiddels was en met het oog op zijn echtgenote die hij allicht meer als beheerder dan als ondernemer of professioneel belegger zag. Zegswijzen vormen een leidraad. Een van de eerste die passeert, is ‘weest trouw en betrouwd daer niemant’ wat zoveel wil zeggen dat men in zaken betrouwbaar en voorspelbaar dient te zijn, terwijl men er zelf op bedacht dient te zijn dat van partners in zaken niemand bij voorbaat betrouwbaar geacht kan worden. Een tweede zegswijze is ‘met vriende wandelen en met vreemde handelen’. Hiermee wordt bedoeld dat men het contact met familie en vrienden vaak beter kan beperken tot sociaal verkeer, gescheiden van het zakelijk verkeer; het is vaak lastig om heldere en zakelijke afspraken te maken en te hanteren binnen de familie- en kennissenkring. Een ander uitgangspunt van De la Court is om risico’s zoveel mogelijk te spreiden (‘niet te veel eyeren onder een hen’) en beloften van grote winsten of rente te wantrouwen. Daarbij verwijst hij naar de desastreuze gevolgen van de crash van 1720. Engelse effecten zijn bij hem favoriet. Wel is het zaak bij buitenlandse effecten tussenpersonen in te schakelen die in een maatschap opereren: als het gaat om een individuele zaakgelastigde dan is het risico van bedrog veel groter. Het is zijns inziens aan te raden bij overheden altijd te opteren voor de hoogst mogelijke rente en altijd contracten af te sluiten bij een notaris. In het laatste geval kan altijd teruggevallen worden op diens ‘schaduwboekhouding’. Dat kon bijvoorbeeld nodig zijn bij brand of waterschade in eigen huis.

Mannen, rijkdom en maatschappelijk vermogen

De la Court schreef het hiervoor behandelde advies ten behoeve van zijn echtgenote. Tegelijkertijd is zijn memorie een reflectie van het gedrag van rijke mannen van zijn tijd. Opvallend is daarbij het beroep dat wordt gedaan op voortdurende alertheid en het door hem onderstreepte belang van het eigen, onafhankelijke oordeel. Daarnaast vallen voorzichtigheid op en zijn gehechtheid aan een imago van betrouwbaarheid.

Hoe juist het was onnodige risico’s uit de weg te gaan, blijkt uit de beroemd geworden speculatieve handel in tulpenbollen. Opvallend genoeg ontbreken de rijksten van de eerste helft van de 17de eeuw in die handel.⁵⁵ Ongetwijfeld bezaten zij tulpen en groeiden er tulpen in hun tuinen, maar de tulpenmanie en de crash in de jaren ’30 van de 17de eeuw ging aan hen voorbij. In het algemeen zijn de bij de tulpenhandel betrokken liefhebbers-handelaren te typeren als representanten van de hogere middenklasse en als startende ondernemers. Zijzelf en hun ouders en vrienden zullen naar alle waarschijnlijkheid de tulpenhandel ook gezien hebben als een vingeroefening voor het grotere, internationale werk.

Reputatie was een cruciaal begrip voor de mannen die de toon zetten in de Republiek. Want bij alle mitsen en maren waren het toch vooral mannen die op het publieke toneel van de toenmalige Republiek op de voorgrond traden. Zij waren degenen die de familie representeerden als hoofd van de familie en als stamhouder. Antoine Warin trad tot vijf keer toe in het huwelijk. Liefde en gezelligheid in de huiselijke kring zullen voor Warin een rol hebben gespeeld bij zijn hardnekkige zoektocht naar telkens weer een nieuwe echtgenote. Wij mogen echter aannemen dat hij vooral bleef hopen op een mannelijke nazaat die hem zou overleven en op zijn beurt ook een gezin zou stichten.

Portretten en kwartierstaat van de voorouders van Gerrit Pietersz. Schaep (1599-1655) van vaderszijde. Vervaardigd in de eerste helft van de 17de eeuw door verschillende kunstenaars. De onderste rij portretten van 15de-eeuwse voorouders berust op fantasie omdat originele portretten van deze voorouders nooit gemaakt waren. AM, SB 2560.

De familie en het voortzetten van de familie, als het even kon in mannelijke lijn, behoorde tot de centrale opgaven van de welgestelde en minder welgestelde ingezetenen van de Republiek. Om het voortbestaan van de familie te garanderen, was voortplanting van het grootste belang. Het succes daarvan was in de 17de en 18de eeuw zeker niet vanzelfsprekend. Overlijden van de echtgenote in het kraambed en het overlijden van kinderen bij of kort na de bevalling behoorden ook voor welgestelden tot de dagelijkse realiteit.

Dankzij studies van Cornelis Schmidt en Luuc Kooijmans is een veel scherper beeld ontstaan van de manier waarop men ten tijde van de Republiek zijn plaats in de hogere regionen van de maatschappij zeker stelde.⁵⁶ Rijkdom en reputatie fungeerden daarbij als pilaren bij het stutten van het maatschappelijk vermogen van de familie. Vriendschap en eer waren begrippen die centraal stonden. Zij dienden bij voortduring onderhouden te worden. Rijkdom, vriendschap en reputatie maakten deel uit van een complexe boekhouding van winst en verlies.

Vriendschap dient voor de periode van de Republiek ruim te worden opgevat. Tot de vrienden rekende men de eigen familie, inclusief neven en nichten en zo nodig ook achterneven en –nichten maar ook degenen met wie men zakelijke contacten onderhield of degenen die tot het netwerk behoorden vanwege een zelfde geografische herkomst of een gemeenschappelijke religieuze denominatie. Al die contacten dienden geolied te worden door tekenen van contact en erkenning. Zo beschrijft Kooijmans aan de hand van de dagboeken van Joan Huydecoper II (nr. 17-73) hoe deze bijna obsessief een administratie bijhield van het uitwisselen van geschenken tussen hem en zijn vrienden. Tot die obsessie behoorde tevens de voortdurende onderlinge weging van status. Wie qua aanzien hoger stond, ontving grotere geschenken. Dus als Joan Huydecoper II van een bevriende koopman met een lagere status een eend als cadeau kreeg aangeboden dan zal Huydecoper op een later moment deze koopman bij wijze van tegengeschenk eerder met een paar spreeuwen dan met een gans hebben bedacht. De uitwisselingspraktijk van contact en erkenning zoals gepraktiseerd door Huydecoper II is een weerspiegeling van een praktijk die zich ook afspeelde op staatsniveau. Diplomatieke contacten, aanspreektitels, de volgorde in een stoet, de zitplaats in een koets, de waarde van geschenken, het was allemaal van het grootste belang om de wederzijdse relatie goed te houden. De elite hechtte aan ‘respect’.

Dit beeld contrasteert sterk met de moderne, geïndividualiseerde samenleving. In onze samenleving is er een compleet stelsel van opleiding, wetgeving, individuele capaciteiten, sociale voorzieningen, enzovoort, die het belang van een netwerk van vrienden en familieleden minder belangrijk maakt. In de Republiek waren individuele capaciteiten en individuele keuzes zeker van groot belang, De la Court van der Voort benadrukt daarom het vertrouwen op het eigen oordeel, maar waren de familie en het netwerk van verwanten desondanks cruciaal om stand te houden.

Het belang van de familie zien wij terug in de positie van het familiehoofd. Zij droegen de zwaarste verantwoordelijkheid voor het voortzetten van de familie en de zaken. Ouderen hadden een vanzelfsprekend gezag. Zij werden in de familie gezien als degenen met de meeste ervaring en het hoogste gezag. Die gezaghebbende positie namen oudere mannen eveneens in als arbiter, in politieke besturen of in gilden.⁵⁷

Doodsportret van waarschijnlijk Catharina Margaretha van Valckenburg, door Johan Thopas, 1682. Catharina Margaretha was het dochtertje van Christoffel van Valckenburg (1630-’97) en Maria van Loo (1643-1709) en van vaderszijde een kleindochter van Marcus van Valckenburg (1587-1653) en Catharina Quingetti (1599-1676) (zie de nrs. 17-95 en 17-155). Den Haag, Mauritshuis.

Het belang dat men stelde in het voortzetten van de familie en de worteling van de familie in het verleden verklaart mede waarom wij uit de tijd van de Republiek over relatief veel genealogische bronnen beschikken. Huwelijken en geboorten werden geregistreerd door stedelijke overheden en kerkgenootschappen, maar men legde ook zelf de genealogie van de familie vast. Zulke genealogieën kregen de vorm van een familieboekje waarin de doopgeschenken van de kinderen werden genoteerd, een kwartierstaat of aantekeningen voorin de familiebijbel.

Behalve genealogieën op schrift, kon men de familie ook vormgeven als een geschilderde genealogie aan de wand. Portretten van levende familieleden, portretten van de complete familie en portretten van overleden voorouders hielden de familie bijeen. Hoeveel belang men erin stelde, blijkt uit portretten die zijn gemaakt van overleden voorouders waarvan de voorstelling niet berust op waarneming maar op fantasie. Een schilder kon in het midden van de 17de eeuw voor een 16de-eeuwse voorouder vaak niet teruggrijpen op een bestaand, eigentijds portret. Toch kon hij wel een geschikt portret produceren door de betrokkene af te beelden met kapsel en kledij van ouderwetse snit. Op die manier vond het voorgeslacht toch redelijk geloofwaardig aansluiting bij de levenden.

Ook doodgeboren of jong overleden kinderen werden in voorkomende gevallen door middel van doodsportretten bij de familie gehouden. Een andere mogelijkheid was om ze als engelen op het familieportret een plek te gunnen. Hoe persoonlijk en emotioneel het bezit van de collectie portretten van de familie ervaren kon worden, zien wij terug bij nazaten zonder kinderen. Deze nazaten werden geconfronteerd met de vraag wat te doen met het geportretteerde, geliefde voorgeslacht. Daarbij maakte men soms de radicale keuze om met het eigen overlijden ook de collectie familieportretten te laten vernietigen.

In 1775 overleed de kinderloze Alexander le Breton van Doeswerf (nr. 18-197), met een vermogen van 382.000 gulden de rijkste katholiek van Leiden. Breton van Doeswerf bezat een prachtige collectie schilderijen met onder andere werken van Lucas van Leyden en Jan Steen. Die collectie werd na zijn overlijden ten bate van zijn verwanten en verschillende charitatieve instellingen geveild. Bij testament bepaalde hij verder dat de familieportretten en familiewapens aan familieleden zouden toevallen. Mochten zij daar echter geen prijs op stellen, dan moesten ze maar vernield of verbrand worden.⁵⁸ De familie Breton van Doeswerf verdween zo in de mist van de geschiedenis. Een overeenkomstige bepaling vinden wij terug in het testament van de in 1807 overleden doopsgezinde koopman Pieter van Winter (nr. 18-55). Net als Breton van Doeswerf bezat hij een indrukwekkende collectie schilderijen, met onder andere werken van Johannes Vermeer en Rembrandt. Hij bepaalde uitdrukkelijk dat de familieportretten geen onderdeel uitmaakten van die schilderijencollectie. Deze portretten dienden nimmer verkocht te worden en telkens door vererving doorgegeven aan een volgende nakomeling. Wat deze families deden, was in overeenstemming met wat ook in adellijke families tot de tradities behoorde bij het uitsterven van het geslacht. Daar werd uitsterven c.q. sterven zonder mannelijk nageslacht plechtig besloten. De kinderloos gestorven Albrecht van Raephorst (overl. 1648) nam zijn geslachtswapens mee in zijn graf in de kerk van Wassenaar (zie nr. 17-94).

Dat de emotionele waarde tevens een argument kon zijn om te besparen op de kosten van het maken van een portret toont een voorbeeld uit de geschiedenis van de rijke familie De Geer. De Zweedse tak bestelde via zakenrelaties in Zweden en Amsterdam een aantal familieportretten in Amsterdam. Die werden half voltooid in een bundel naar Zweden gestuurd.⁵⁹ Waarschijnlijk schilderde een kunstenaar in Amsterdam de hoofden en liet men de afwerking van de lichamen en het inlijsten van de schilderijen aan een schilder en een lijstenmaker in Zweden over. Zo kwamen de De Geers in Zweden relatief goedkoop aan een portrettengalerij van de familie.

De familie met de man aan het hoofd stond centraal; daar draaide het om in het leven. Toch past hierbij een voorbehoud. De la Court van der Voort schrijft dat men het beste kan wandelen met vrienden en handelen met vreemden. Of, zoals wij zouden zeggen, houdt dus de zaken en het meisje van elkaar gescheiden.

De la Court van der Voort was niet de enige die er zo over dacht. Hij beschouwde reputatie in het publieke domein en zakelijk functioneren vanuit een individueel perspectief. Men kon zakelijk opereren met familieleden, dat behoorde tot de gevestigde traditie, maar men kon het net zo goed en misschien wel beter met ‘vreemden’. In het zakenleven diende men immers primair te vertrouwen op eigen afwegingen van kansen en risico’s. Familierelaties konden die rationele afwegingen weleens in de weg zitten, zo oordeelde De la Court van der Voort. De overwegingen van De la Court van der Voort zien wij terug bij de vroeg-17de-eeuwse koopman en bewindhebber van de West-Indische Compagnie Samuel Blommaert en bij de 18de-eeuwse joodse koopman Aron de Joseph de Pinto (nr. 18-103). Zowel Blommaert als De Pinto wezen op het belang van het eigen, onafhankelijke oordeel in zaken. Beiden wezen ook op de mogelijke complicaties als familieverhoudingen en zaken samengaan. De Pinto is van de twee misschien het meest extreem. In zijn testament maakte hij ruimte voor levenslessen voor zijn kinderen, in het bijzonder zijn zonen.⁶⁰ Ze moesten in de eerste plaats zorgen voor nageslacht ‘opdat de stam van Pinto vermenigvuldigt werde’. Het familieverband vatte Aron de Pinto buitengewoon nauw op: liefst zag hij zijn zoons huwen met een De Pinto, een advies dat door drie van de vier zonen in de praktijk werd opgevolgd. Tegelijkertijd wees hij zijn zonen erop in hun zaken onafhankelijk van elkaar te opereren. Terwijl hij het familieverband dus centraal stelt, ziet hij de mannelijke erfgenamen in zakelijk opzicht het liefst opereren als onafhankelijke actoren.

De scheiding tussen familie en zaken was zeker niet absoluut, maar het belang van de familie mocht niet worden vertroebeld door zaken. Daarbij speelden bij De la Court van der Voort en de zijnen voortdurend de begrippen eer en reputatie door het hoofd. Door de dynamiek van het zakenleven, de internationale schaal ervan en economische en politieke crises waren er voortdurend onzekerheden. Die zorgden ervoor dat de tijdgenoten nooit achterover konden leunen, maar altijd alert moesten zijn en elke zakelijke beslissing zorgvuldig af moesten wegen.

Vanuit dezelfde gedachtegang maakte men een onderscheid tussen een faillissement en een bankroet. Het zakenleven kende allerlei onzekerheden. Een koopman kon door een opeenstapeling van pech mogelijkerwijs op een gegeven moment over onvoldoende vermogen beschikken om zijn uitstaande schulden te voldoen. Een faillissement kon dan, ook al wilde de familie bijspringen, onafwendbaar zijn. Zoiets vond men in die tijd naar voor de betrokkene maar niet oneervol en schadelijk voor de reputatie van de familie. Zo iemand had recht op een tweede kans. Een bankroet zag men echter als een gevolg van roekeloos of corrupt gedrag. Iemand die bankroet ging, bezorgde de familie reputatieschade en kon zelfs de religieuze gemeenschap waar de familie deel van uitmaakte een slechte naam bezorgen. Hij diende gestraft te worden en uitgestoten.

De kleinere geloofsgemeenschappen in de Republiek waren in het geval van ontsporende leden in het publieke domein voor de publieke opinie extra kwetsbaar. Faillissement of bankroet kon bij doopsgezinden tot excommunicatie leiden. Het middel van excommunicatie kon bovendien worden toegepast om feitelijke, economische redenen. Ondernemers gebruikten namelijk soms gelden uit de kassen van de kerk, zoals de armenkas, ter financiering van hun zaken. Bij faillissement werd dan de gehele gemeente getroffen.⁶¹ Ook joden hadden groot belang bij het bewaren van hun goede naam. In Amsterdam leidde de beurskrach van 1688 bijvoorbeeld tot een uitbraak van antisemitisch geweld.⁶² Die angst voor het verlies aan respect en anti-joods geweld klinkt door in het testament van Aron de Pinto die zijn zonen waarschuwde zich niet bezig te houden met windhandel, dat wil zeggen het speculeren met aandelen.

Het is duidelijk dat voor de rijken in de Republiek families bepalend waren. Talloze grotere en kleinere familieclans probeerden hun rijkdom en macht te behouden en te vergroten. Om deze familieclans kunnen wij verschillende strikken binden: 500 familieclans worden zo groepen van gebundelde familieclans. Voor een zinvolle groepering van die familieclans zijn geloof, geografie en politiekeconomische aspecten geschikte criteria. Van die criteria is geloof misschien wel de belangrijkste.

Geloof en geld

Voor een optimale kans op rijkdom diende men in de Republiek lidmaat te zijn van de gereformeerde kerk. Aan die bevoorrechte positie van de gereformeerde kerk kwam na de Bataafs-Franse revolutie in formele zin een einde. Desondanks kunnen wij de sporen ervan vandaag de dag nog om ons heen zien in de voor 1580 gebouwde kerken. Al die kerken werden in de eeuwen voor 1580 gebouwd voor de katholieke eredienst. Na de Opstand tegen Filips II kreeg de gereformeerde kerk de positie van bevoorrechte, publieke kerk en werden de kerkelijke goederen toegewezen aan de gereformeerden. De altaren en beelden verdwenen uit de kerken; ervoor in de plaats kwam op een centrale plek de preekstoel voor de dominee. Het gereformeerde karakter van de Republiek werd zo voor iedereen zichtbaar in de binnenruimten van de grote kerken in het midden van dorpen en steden. Tot op de dag van vandaag zijn deze middeleeuwse kerken, op een enkele uitzondering na, protestants gebleven.

De geprivilegieerde positie van de gereformeerden kwam ook tot uiting in de besturen van steden, gewesten en het landsbestuur. Alle posities in die besturen werden ten tijde van de Republiek bezet door gereformeerden. Voor gereformeerde families die rijk werden, was een positie in de vroedschap een aantrekkelijke manier om de verworven rijkdom zeker te stellen. Rijkdom functioneerde tevens als drempel: wie geen kapitaal bezat, kon uitverkiezing in het bestuur vergeten.

Een plaats in het bestuur van de stad leverde statusvoordelen op waardoor de reputatie van de familie werd verhoogd. Voor een familie kon zo’n bestuurderspositie in direct zichtbare, financiële voordelen resulteren. Bestuurders van een stad benoemden andere bestuurders, verpachtten functies en benoemden functionarissen. In Amsterdam waren er in de 18de eeuw ruim 3000 banen en baantjes te vergeven. Het behoorde tot de gewone praktijk dat een burgemeester die aan de beurt was, een benoeming in een ambt afhankelijk stelde van een geldbedrag of een wederdienst in natura. De grens tussen wederdienst en corruptie lag niet vast en werd voor een deel bepaald door vraag en aanbod. Het systeem leidde tot fraaie voorbeelden van nevenbaantjes en schijnconstructies.⁶³

Burgemeester Corver (nr. 17-96) in Amsterdam bedacht zijn drie minderjarige kleinkinderen respectievelijk in 1694, 1700 en 1705 met het lucratieve ambt van postmeester.⁶⁴ Het werk werd uitbesteed en de kinderen konden het grootste deel van de winst op hun rekening bijschrijven. In de 18de eeuw ging men er toe over het postverkeer tot onderdeel te maken van de overheidsadministratie; de postmeesters werden tegen hoge sommen uitgekocht. Dat betekende overigens niet dat er een einde kwam aan de mogelijkheid om bij de post makkelijk geld te verdienen. Nog in 1787 verweet een Oranjeklant Willem Gerrit Dedel dat hij vijandig stond tegenover stadhouder Willem V terwijl dezelfde stadhouder hem in 1780 de positie van commissaris over de posterijen te Amsterdam had bezorgd en hiermee een inkomen van 6.000 gulden per jaar.⁶⁵

De gereformeerde kerk was niet het enige kerkgenootschap in de Republiek. Door de gepraktiseerde gewetensvrijheid konden lidmaten van verschillende kerken naast elkaar leven, ook al was er sprake van verschillende gradaties van acceptatie en discriminatie. De gewetensvrijheid, naast de handelsmogelijkheden, maakten de Republiek voor leden van verschillende geloofsgenootschappen tot een extra aantrekkelijke plaats van vestiging, al dan niet tijdelijk. Tussen het einde van de 16de eeuw en het einde van de 17de eeuw vestigden zich hier protestantse, deels gereformeerde Zuid-Nederlanders, Sefardische en later Asjkenazische joden en Franse hugenoten. In Amsterdam vestigden zich relatief veel lutherse en in Rotterdam veel Engelse en Schotse, anglicaanse kooplieden. Deze kooplieden konden in die steden op zondag naar de kerken die zij ook in hun thuisland bezochten.

Een buitengewoon grote en belangrijke geloofsgemeenschap in de Republiek was en bleef die van de katholieken. Grote delen van de Republiek bleven grotendeels katholiek. Dat gold voor Staats-Brabant en daarnaast voor dorpen en grotere delen van het platteland. Ook steden bleven, mede door de praktijk van gewetensvrijheid, in mindere of meerdere mate katholiek.

Doordat iedereen een geloof aanhing, en er groot belang aan hechtte, speelde een groot deel van het sociale leven, inclusief het werk, zich af binnen de eigen geloofsgemeenschap. Een lutherse koopman die voor zaken naar de Republiek kwam, zal zich in Amsterdam voor zijn zakelijke activiteiten in eerste instantie verlaten hebben op de adviezen van lutherse geloofsgenoten die hij ter plaatse kende of ontmoette in de lutherse kerk of in de Duitslutherse herberg waar hij logeerde.

Geografie

Voor kansen op rijkdom waren geografische factoren, naast geloof, eveneens van belang. Bewoners van de landprovincies en de bezette gebieden, zoals Staats-Brabant, waren in het nadeel ten opzichte van de verstedelijkte en meer op internationale handel, commerciële landbouw en visserij gerichte zeeprovincies.⁶⁶ De meesten van de 500 rijksten woonden in Zeeland, Holland, Utrecht en Friesland. Van die vier gewesten steekt Holland er bovenuit en in Holland zijn Amsterdam en Den Haag de steden met veruit de meeste en de kapitaalkrachtigste rijken.

Josua van Belle, geportretteerd in Sevilla door Murillo, ca. 1665. Tussen 1662 en 1669 woonde en werkte Van Belle in Sevilla en Cadiz (zie nr. 17-142). Dublin, National Gallery of Ireland.

Behalve op het grondgebied van de Republiek verbleven Nederlanders langere tijd in het buitenland of in de octrooigebieden van de VOC en de WIC. Vooral in Azië kon grote rijkdom vergaard worden. In de 17de en 18de eeuw vergaarden minder mensen hun rijkdom in Nederlands-Brazilië, Nieuw-Nederland of aan de noordkust van Zuid-Amerika. Sommigen van deze overzeese rijken keerden aan het eind van hun leven terug naar de Republiek. Anderen, zoals de gouverneur-generaal Petrus Albertus van der Parra (nr. 18-7), brachten hun gehele leven door in de Oost.

Rijken die gemakkelijk aan de aandacht ontsnappen, zijn de expats die vaak jarenlang in het buitenland verbleven. Zij vertegenwoordigden de belangen van de familie in de handelsmetropolen van die tijd. Wij zien deze expats als hagelslag uitgestrooid in allerlei havensteden van het Ottomaanse Rijk in het zuidoosten, in Italië, Spanje, Portugal, Frankrijk en Engeland en in de havensteden langs de Noordzeekust in de Zuidelijke Nederlanden en het huidige Duitsland, rondom de Baltische Zee, tot aan Archangel aan de noordkust van Rusland. Daar moeten nog aan toegevoegd worden de kooplieden met vestigingen in de West, in het bijzonder een aantal Caribische eilanden en de oostkust van Noord-Amerika. Deze expats waren grotendeels aangewezen op verbindingen via de zee. Daarnaast waren er natuurlijk ook de verbindingen over land en via rivieren. De route over land via Frankfurt naar Venetië is een opvallend voorbeeld dat ook het landverkeer een belangrijke schakel kon zijn.⁶⁷ Alle verbindingen tezamen zorgden voor een diffuus netwerk buiten en met de Republiek. Omgekeerd geldt dat vertegenwoordigers van handelsfamilies elders zich voor kortere of langere tijd vestigden in belangrijke havensteden van de Republiek. In dit boek komen daarom ook met een zekere regelmaat expats voor die bijvoorbeeld een Italiaanse, Ottomaanse of Perzische stad als hun thuisbasis beschouwden.⁶⁸

De handelsnetwerken overlapten voor een deel de diplomatieke netwerken van de hoven van Frankrijk en Engeland en het netwerk dat verbonden is aan het hof van de Oranjes. Dit laatste netwerk was naar zijn aard internationaal. Leden van het Huis van Oranje wilden een rol spelen op het niveau van de grote Europese vorstenhuizen. In de Republiek streefden zij naar een semimonarchale en zo mogelijk monarchale positie. Daardoor stonden zij voortdurend in betrekking met buitenlandse vorstenhuizen en bekleedden leden van buitenlandse adel belangrijke posities in de Republiek, zoals Johan Maurits van Nassau-Siegen en Ludwig Ernst, de ‘dikke hertog’ van Brunswijk-Wolfenbüttel.

Politiek en economie

Betrekkingen met het buitenland boden Nederlanders wisselende mogelijkheden om geld te verdienen. In de 17de en 18de eeuw zien bestuurders-kooplieden mogelijkheden om profijtelijk deel te nemen aan de globaliserende wereldhandel. Het domein van de Republiek wordt daarbij opgerekt met scheepvaartroutes, versterkte havens en vervolgens met onder bestuur gebrachte gebieden als Ceylon, Java of de Molukken. In de 16de eeuw was er geen enkele Nederlandse rijke die in de wereld overzee zijn rijkdom vergaarde, in de 18de eeuw waren zulke rijken niet zeldzaam meer.

Veranderingen op politiek-economisch en deels op geografisch terrein in de 17de en 18de eeuw leidden tot het opkomen van nieuwe groepen rijken en dus ook tot de neergang van groepen die eerder tot de rijksten van Nederland behoorden. De veelvormigheid van de handel springt hierbij direct in het oog. Aan het einde van de 16de eeuw vond de bestaande handel vanuit de Republiek met noordelijk gelegen landen aansluiting met de Middellandse Zee. Vrijwel tegelijkertijd werd ook vanuit de Republiek de sprong gemaakt naar Afrika, Amerika en Azië. Plotseling is de Republiek een plek geworden waar kooplieden de wereldmarkt kunnen overzien. Zij werden spelers-regisseurs op een bord met een toenemend aantal spelers en producten. Bijna even plotseling werden instellingen uit de grond gestampt om die wereldmarkt te kunnen bespelen en beheersen: de Amsterdamse beurs naar het model van de beurs in Antwerpen, de wisselbank, kleine en grote compagnieën.

De schaalvergroting van de handel vergrootte zowel de kansen als de risico’s. Ondernemers zetten compagnieën op om kansen te vergroten en risico’s door spreiding te verkleinen. Succesvolle kooplieden waren op verschillende terreinen actief: als investeerder in een droogmakerij, als aandeelhouder van de VOC en als koopman gespecialiseerd in de handel in bepaalde producten of van en naar een specifieke regio. Veel van de nieuwe rijken van de 17de en 18de eeuw deden bij gelegenheid aan multitasking. Zij gingen voor een deel tastend door de grillige wereld van hun tijd, zo goed mogelijk rekening houdend met misoogsten, dreiging van oorlog en veranderingen in smaak.

De schaalvergroting en diversificatie in de 17de en 18de eeuw leidden tot het opkomen van ondernemers-kooplieden met sterk uiteenlopende specialismen. De families De Geer, Trip en Marselis (nrs. 17-7, 17-15 en 17-40) worden rijk in de ijzerwinning en -handel, en wapenfabricage, de familie Deutz (nr. 17-9) weet monopolies te verwerven in de handel in Zweeds pek en teer en in het Oostenrijks-Habsburgse kwikzilver, de familie Tarelink (nr. 18-85) wordt succesvol in de walvisvangst en de verwerking van walvissen in verschillende producten en leden van de families Vosmaer en Gevers (nrs. 18-168 en 18-189) verwerven rijkdom als suikerraffinadeurs. De Zaanstreek ontwikkelt zich tot een industriegebied, waar door wind aangedreven molens hout zagen of lijnzaad tot olie persen. Verschillende eigenaren van molens daar, zoals Vasterd Claasz. Vas (nr. 18-32), brengen het tot rijkdom.

De schaalvergroting van de Nederlandse economie en de sterk toenemende diversiteit en complexiteit in het handelsbedrijf gingen gepaard met de schaalvergroting en groeiende complexiteit van het bestuursgebouw van de Republiek. Terwijl in de 16de eeuw het huidige Nederland een buitengewest was van het Habsburgse rijk, werd het in de 17de eeuw een hoofdspeler op het Europese toneel en via de VOC en de WIC een speler op het wereldtoneel. Veel middeleeuwse structuren en tradities werden voortgezet terwijl de activiteiten op Europese en op wereldschaal vroegen om meer en nieuwe bestuurders in combinatie met een alsmaar groeiend leger. Het bestuursgebouw maakt, net als de handelscompagnieën, een moderne indruk, maar ontwikkelde zich voor een belangrijk deel op basis van een semiparticuliere benadering. Met regelmaat werden geïmproviseerde antwoorden bedacht op de uitdagingen die werden gesteld.

Het functioneren van de Staten-Generaal en de Staten van Holland is hiervan een voorbeeld. Omdat de Staten-Generaal het hoogste gezag in de Republiek belichaamden, dienden zij leiding te geven aan het werk van de diplomatieke dienst. Talloze vertegenwoordigers in het buitenland moesten worden aangestuurd. De Staten-Generaal in zijn middeleeuwse vorm hadden deze taak niet en waren daar in de 17de eeuw niet vanzelfsprekend voor geëquipeerd. In de praktijk diende dus een vorm gevonden te worden die voor continuïteit van deze belangrijke taak kon zorgen. Hoofd van de diplomatieke dienst werd de griffier van de Staten-Generaal, een hoge ambtenaar wiens functie met deze extra taak werd verzwaard. Cornelis Musch in de 17de eeuw en leden van de familie Fagel in de 18de eeuw (nrs. 17-82 en 18-84) bekleedden die functie. Hun plek in het centrum van de macht stelden hen in staat om een centrale rol te spelen op het politieke podium en tegelijkertijd de rijkdom van de familie zeker te stellen. De grens tussen welbegrepen eigenbelang, corruptie en machtsmisbruik was vaag. Van Musch weten wij dat hij grote sommen gelds kreeg toegeschoven van buitenlandse vorsten om extra goed te letten op hun belangen. Hij bewoog zich daardoor op en voorbij de grens van machtsmisbruik, ook volgens tijdgenoten. Dat betekent echter niet per se dat hij in zijn optreden iets heel uitzonderlijks deed volgens de maatstaven van zijn tijd. Het is heel wel mogelijk dat een deel van de kritiek op Musch werd ingegeven door jaloezie.

Gerrit Berckheyde, De Kloveniersburgwal met rechts het Trippenhuis. Het huis wordt bekroond door schoorstenen in de vorm van mortieren. In het water ligt het jacht van de familie. 1685. Particuliere collectie (met dank aan Johnny van Haeften).

Allard van Everdingen, De geschutgieterij van Hendrik Trip in Julita Bruk in Zweden, ca. 1660 (zie nr. 17-15). RM, SK-A 1510.

Musch en andere hoge ambtenaren stuurden een semiambtelijk en semiparticulier bureau aan, bestaande uit henzelf en enkele klerken. Mooie voorbeelden van een uitbreidende overheidsbureaucratie, in combinatie met particuliere invulling, levert ook het ambt van ontvanger-generaal van de Generaliteit. Net als het ambt van griffier of raadpensionaris ging het hier om een ambt in het centrum van de bestuurlijke macht. Op de schouders van de ontvanger-generaal rustte de zware taak om, in samenwerking met de thesaurier-generaal, de financiële machine van de staat draaiende te houden. De ontvanger-generaal diende ervoor te zorgen dat benodigde gelden voor de overheidsuitgaven, met het militaire apparaat als belangrijkste kostenpost, inderdaad in de kas van de overheid vloeiden.

Vanzelfsprekend, naar toenmalige maatstaven, diende een ontvanger-generaal zelf over een aanzienlijk vermogen te beschikken: voor een hoge, verantwoordelijke positie was dit altijd het uitgangspunt. Daarnaast diende een ontvanger-generaal met een borgsomgarantie te geven dat bij eventuele kastekorten die door zijn schuld waren ontstaan, hij deze uit zijn eigen middelen weer zou kunnen aanzuiveren. Hij nam dus een risico van persoonlijke aansprakelijkheid in zijn ambtelijk optreden. Dat zal voor hem een extra reden kunnen zijn geweest om bij de vervulling van zijn verantwoordelijke taak ervoor te zorgen dat hij naast zijn salaris ook extra inkomsten genereerde. Verschillende ontvangers en hun klerken blijken er goed in geslaagd te zijn het innen van belastingen tot eigen voordeel aan te wenden. De commies Adriaen Schas (nr. 17-222), die zijn vader min of meer opvolgde als klerk bij de ontvanger-generaal, wist een vermogen op te bouwen van 216.000 gulden. Dankzij dit vermogen kon hij zich de aankoop van de heerlijkheid en het huis Santhorst veroorloven en dus als Heer van Santhorst door het leven gaan.

Als een commies kon gaan behoren tot het selecte gezelschap van de 250 rijksten van de 17de eeuw dan komt het niet meer als een verrassing dat ontvangers-generaal tot de top 100 van hun tijd konden doordringen. Miljonair Cornelis de Jonge van Ellemeet bracht het in de 17de eeuw zelfs tot de vijfde positie. In de 18de eeuw zijn de gegevens van de vermogens van de ontvangers-generaal lastiger te bepalen. Desondanks kunnen wij in de tweede helft van de 18de eeuw Johan François van Hogendorp en diens opvolger Quirijn van Strijen (zie de nrs. 18-36 en 18-153) met goede redenen schatten op vermogens van ten minste 400.000 gulden.

Wat hier geldt voor de ontvangers-generaal van de Generaliteit, geldt in grote lijnen ook voor vergelijkbare functies zoals die van ontvanger van een gewest of stad, of boekhouder-generaal van de VOC. Zo bezat de ontvanger van de Hollandse belastingen in het district Amsterdam, Johannes Uyttenbogaert, in 1674 volgens de belastingaanslag een vermogen van 200.000 gulden (nr. 17-225). De groei van de overheidstaken vertaalde zich deels in een groeiend ambtenarenapparaat. Dit apparaat draaide deels op basis van salarissen en moderne ambtsinstructies maar deels ook, zeker mentaal, als familiebedrijfjes die het belang van de betreffende overheid en het financiële eigenbelang handig combineerden.

Alvorens de conclusie te trekken dat een ambt als ontvanger een vrijwel gegarandeerd uitzicht bood op een snel groeiend vermogen, dient opgemerkt dat de risico’s wel degelijk ook tot verlies of zelfs een faillissement konden leiden. Vanwege hun eigen vermogen en als beheerders van een omvangrijke overheidskas traden ontvangers wel op als staatsbankiers en in die hoedanigheid liepen zij grote risico’s. Zo leende Maerten Hoeffijser, ontvanger van de Amsterdamse Admiraliteit, in 1616 op verzoek van de Staten van Holland 248.000 gulden, tegen een rente van 7 procent, aan de keurvorst van Brandenburg. Toen de laatste ondanks herhaald aandringen niet terugbetaalde, moest Hoeffijser tenslotte in 1641 voor zijn schuldeisers vluchten.⁶⁹ Thymen van Volbergen (nr. 17-236), thesaurier van de Oranjes, kwam eveneens in geldnood. Hij raakte door Mary Stuart in 1643 betrokken bij een deal met het Engelse koningshuis. Omdat de Engelse koning Karel I in geldnood zat, verpandde Mary met hulp van Van Volbergen de Engelse kroonjuwelen bij de stad Rotterdam en kreeg daarmee een lening van 400.000 gulden los. Al snel ontstonden er problemen over de betaling van de rente over het geleende bedrag. Na herhaalde aanmaningen ging de stad er in 1650 toe over om de juwelen te veilen, die echter slechts 140.000 gulden opleverden, terwijl de schuld ondertussen was opgelopen tot bijna 500.000 gulden. Vervolgens ging de stad ertoe over om eerst Van Volbergen en na diens overlijden in 1662 diens erfgenamen aansprakelijk te stellen. Een en ander resulteerde erin dat het rijk ingerichte huis van Van Volbergen aan de Haagse Poten in 1675 in handen kwam van de stad Rotterdam. Die nam het huis in gebruik als ‘ambassade’ van de stad in Den Haag (tegenwoordig is het gebouw de hoofdzetel van het ministerie van Defensie). De geschiedenis met de kroonjuwelen was funest voor de rijkdom van de familie Van Volbergen, zoals wij ook zien aan de belastingaanslag van zijn weduwe en de erfgenamen. In 1674 werden zij aangeslagen voor een vermogen van slechts 40.000 gulden: 160.000 gulden minder dan het in 1627 voor de belastingen begrote vermogen.⁷⁰

In het spel van monopolievorming en belangenverstrengeling met politieke elites in de 17de en 18de eeuw was er met regelmaat een direct verband met grootschalige oorlogvoering. De politieke elite zag zich daarbij door het beperkte overheidsapparaat deels gedwongen om zich te concentreren op de oorlog en de oorlogsbureaucratie, terwijl grote kooplieden-bankiers logistieke ondersteuning en geld leverden. In ruil ontvingen de kooplieden-bankiers economische gunsten zoals monopolies op bepaalde grondstoffen en hoge renten op de door hen uitgezette bedragen. Als extra zekerheid vroegen kooplieden-bankiers zo nodig aan de vorst om zijn kroonjuwelen als onderpand af te geven. Globaal gesproken leverden de kooplieden enerzijds fabricaten (bijvoorbeeld kanonnen) en halffabricaten (brons) en leenden in oorlogstijd geld uit aan de overheid, terwijl machthebbers anderzijds in ruil rente betaalden, een extra dure leverantie van grondstoffen accepteerden en in vredestijd aflosten uit inmiddels geïnde belastingen. Dit spel kent in de Nederlanden een geschiedenis die ten minste teruggaat tot het einde van de 15de eeuw. Zo leende in 1489 een consortium van in Brugge gevestigde Genuese en Florentijnse bankiers 800.000 gulden aan keizer Maximiliaan I waarbij zij diens kroonjuwelen in onderpand kregen.⁷¹

Een opvallende groep nieuwe rijken ontstond door de steeds grootschaliger oorlogen, met voor de Republiek een opvallend hoogtepunt in de decennia voor en na 1700. In die decennia speelt de Republiek een belangrijke rol in het aanvoeren van de geallieerde legers tegen Frankrijk. Niet zo verrassend is het dat legeraanvoerders, zoals de Oranjes en hun kring, profiteerden van de groei van het militaire bedrijf en dat wij ze terugzien als mensen die winnen aan aanzien en vermogen. De inkomsten kwamen uit het heffen van belasting in oorlogsgebieden, de plundering ervan of de toekenning van al of niet incidentele beloningen door de opdrachtgevende overheid. Ook verdienen zij vaak grote bedragen extra door op te treden als ‘onderaannemer’. Johan Maurits van Nassau-Siegen (nr. 17-21), en bijvoorbeeld ook de admiraal Michiel de Ruijter, brachten in het midden van de 17de eeuw op die manier al kapitalen bijeen.⁷² Zij waren persoonlijk verantwoordelijk voor werving en onderhoud van troepen en bemanningen, bewapening en dergelijke. Zij haalden soms grote winst uit dit aandeel in het oorlogsbedrijf. Verrassender zijn de nieuwe rijken die hun vermogen vergaren door zich te specialiseren in de logistiek van het militaire bedrijf. De meest opvallende figuren onder hen zijn de solliciteurs-militair, specialisten die optreden als makelaars tussen soldaten op zoek naar werk en overheden c.q. legeraanvoerders die behoefte hebben aan deze soldaten.

In Den Haag opereerde een groepje solliciteurs, deels onderling verwant. Vanuit Den Haag onderhouden zij contacten met Engelse ondernemers en beambten die zich min of meer op hetzelfde terrein bewegen en zij onderhouden contacten in voornamelijk het Duitse achterland: het terrein waar soldaten geworven worden. Een mooi voorbeeld van zo’n specialist is Adriaan Bout (nr. 18-36). Hij begon zijn carrière in de jaren ’70 van de 17de eeuw als klerk bij de Raad van State, het overheidsorgaan dat belast was met het defensiewezen van de Republiek. Hij ging vervolgens naast zijn werk als klerk optreden als solliciteur-militair. Bij zijn overlijden in 1733 bedraagt zijn vermogen ten minste een half miljoen gulden. Als zijn zoon Pieter Bout 35 jaar na hem overlijdt, ontstaat helder zicht op het vermogen. Het bedraagt dan maar liefst 1,6 miljoen gulden. Pieter Bout bezet daarmee de 36ste plaats van de 250 rijksten van de 18de eeuw. Niet gek voor de zoon van een vader die begon als klerk.⁷³ Adriaan Bout maakte zoals gezegd deel uit van een groep solliciteurs in Den Haag die zich specialiseerde in de werving van soldaten. Anderen die dit werk deden en tot rijkdom kwamen waren Jacobus van Neck (nr. 18-18), Adriaan en Willem van Schuylenburch en Paulus Gebhardt (nr. 18-34), Jacob van Leeuwen en Hendrik van Heteren (nr. 18-99), Herman Vos (nr. 18-174), Bert van Swarm/von Schwarem en Caspar Peers (nr. 18-174), Adam Half-Wassenaer (nr. 18-197) en Johan van Fornenberg (nr. 18-245). De Duits klinkende namen van ten minste drie van de hiervoor genoemden bevestigt hoezeer hun activiteiten voor een belangrijk deel gericht waren op werving in Duitstalige gebieden.

Solliciteurs-militair waren bij uitstek internationaal opererende makelaars die over goede contacten op het hoogste niveau dienden te beschikken. Zij zijn actief in posities van vertrouwen in de kring van vorsten en topambtenaren en verkeren met de grootste kooplieden-bankiers van hun tijd. Adriaan Bout is daarvan een goed voorbeeld. Hij opereerde in Den Haag als agent van de keurvorst van de Palts en onderhield nauwe contacten met de grootste kooplieden-bankiers van zijn tijd: Walter Senserff in Rotterdam en Andries Pels in Amsterdam (nr. 18-9 en 18-12). Deels via hen stond hij in Londen weer in verbinding met James Brydges, Duke of Chandos, de Britse betaalmeester van de troepen overzee. Laatstgenoemde behoorde in Engeland tot de rijksten van zijn tijd. Illustratief voor zijn rijkdom, en de risico’s die hij durfde te nemen, is zijn verlies bij de crash van de aandelen van de South Sea Company in 1720. Brydges verloor daarbij ruim 3 miljoen gulden.⁷⁴

Abraham Zeeman, Gezicht op Pieter Bouts landgoed Klarenbeek met waterpartij in de voorgrond, midden 18de eeuw. Arnhem, Gelders archief.

Net als in de wereld van diplomatie vormde het milieu van de grote solliciteurs tevens het ideale domein van spionage, het verzamelen van kunst en kunstnijverheid en de uitwisseling van de laatste ideeën op uiteenlopende terreinen als mode, genotmiddelen of tuinkunst. Mannen als Adriaan Bout legden bijvoorbeeld een verzameling schilderijen aan, konden die zo nodig gebruiken als onderpand en konden hun kunstcollectie inzetten om een klant van hoge afkomst een plezier te doen door het schenken van een schilderij of op te treden als makelaar van topkunst. Jonckheere duidt de groep waartoe Bouts behoorde aan als gentlemen-dealers, mannen voor wie het verkopen van topwerken een vanzelfsprekende activiteit ‘on the side’ was.⁷⁵

Kennis en geld op papier

Naast de groei van de overheidsbureaucratie en het leger, en de opkomst van nieuwe rijken in die sector en in de omgeving ervan, ontwikkelde de Republiek zich in de 17de en 18de eeuw sterk als kenniseconomie. In toenemende mate werd economisch succes bepaald door kennis en in toenemende mate werd het handelen in kennis en kennisverspreiding een winstgevende economische activiteit, zeker in de Republiek. Opvallend is dat onder de 500 rijksten van de Republiek 13 uitgevers, drukkers en boekhandelaren staan vermeld: soms met een eigen nummer en soms ingevoegd in combinatie met een andere rijke.⁷⁶ Dat aantal is extra opvallend als wij zien dat slechts één drukker-boekhandelaar, Thomas Guy (1644-1724) tot de ongeveer 80 rijksten van Engeland in de 17de en 18de eeuw gerekend kan worden.⁷⁷

De bloei van de handel in kennis kan niet los gezien worden van de groeispurt van de handel als geheel en daarnaast van het in de Republiek relatief tolerante klimaat voor drukkers en uitgevers. Zolang uitgaven geen maatschappelijke onrust veroorzaakten, kon er veel. Nederlandse kooplieden in kennis werkten voor een bij uitstek internationale markt. De internationale boekenmarkt werd tussen 1650 en 1750 zelfs gedomineerd door Nederlandse uitgevers. Zij verkochten hun uitgaven in veel verschillende talen. Een opvallend aspect van deze sector is dat deze zich tot ver in de 18de eeuw op internationaal niveau handhaafde, deels door de opgebouwde kennis en specialisatie en deels door het ook in de 18de eeuw nog altijd relatief tolerante milieu in de Republiek.

Cornelis Claesz en Joannes Baptista Vrients (uitgevers), Wereldkaart, 1604. Deze op naam van de Portugese kaartmaker Luis Teixeira gestelde wandkaart van de wereld is een navolging van de wereldkaart van Petrus Plancius. In 1598 gaf Lenaert Ranst ook opdracht een navolging van Plancius’ wereldkaart te graveren. Van zijn kaart bleef een exemplaar bewaard in de bibliotheek van Breslau. Van dat exemplaar werden enkele gedeelten gereproduceerd. De ‘Ranst’ wereldkaart ging vervolgens in de Tweede Wereldoorlog verloren. Londen, Daniel Crouch Rare Books.

Vanzelfsprekend profiteerden vele toeleveranciers van de bloei van deze sector. Denk bijvoorbeeld aan leveranciers van koper en koperslagers, eigenaren van papiermolens, vertalers en vakmensen die het drukwerk in zwart-wit met waterverf inkleurden. De grote betekenis van deze sector is af te lezen aan hun plaats van vestiging in de verschillende steden. Zij zaten op de duurste plekken van de stad, precies hartje centrum. In Den Haag verkochten zij hun waar in de Ridderzaal of op het Buitenhof en in Amsterdam zaten ze op de Dam en in de Kalverstraat. Zij zaten dus om de hoek van de Staten-Generaal en de het Amsterdamse stadhuis.⁷⁸

Kort voor en na 1600 is er sprake van misschien wel de meest zichtbare combinatie van handel en kennis op papier. Dit zijn de decennia van omvangrijke handelsexpansie vanuit Vlaamse en vervolgens Hollandse steden. Voor die handelsexpansie is kennis van navigatie, cartografie, en lokale machthebbers en producten onontbeerlijk. De Antwerpse koopman Gillis Hooftman (overl. 1581) bouwde gestaag aan de opbouw van dit soort kennis en stimuleerde Abraham Ortelius omstreeks 1570 tot het maken van een wereldatlas. De uit Brugge naar Amsterdam gekomen koopman Lenaert Ranst (nr. 17-81) gaf in 1598 opdracht om de wandkaart van de wereld van Petrus Plancius te kopiëren, bij te werken en opnieuw te graveren. Ranst was ijdel genoeg om van de graveur te verlangen dat de kaart een portret van hem zou bevatten.⁷⁹

De eerste rijke uitgevers verschenen al vroeg op het toneel. Zo liet Cornelis Claesz, de uitgever van de originele kaart van Plancius, bij zijn overlijden in 1609 al een kapitaal na van 50.000 gulden.⁸⁰ Met een dergelijk vermogen behoorde hij in die jaren tot de meest vermogenden van Amsterdam. Velen volgen hem. De door zijn atlassen bekende uitgever Joan Blaeu (nr. 17-122) kon omstreeks 1670 op een vermogen van 355.000 gulden worden geschat. Dezelfde Blaeu combineerde zijn positie als geslaagd uitgever en kaartenmaker van de VOC met een plek in de vroedschap van Amsterdam. Hij slaagde er dus in succes in zaken te combineren met het verkrijgen van een plaats in het centrum van de macht. De uitgever Hillebrandt van Wouw (nr. 17-185) in Den Haag, lid van een familie die generaties lang het drukwerk verzorgde voor de Staten-Generaal, bracht het tot een vermogen van 266.500 gulden. Ook in de 18de eeuw vinden wij voorbeelden van rijke uitgevers en boekhandelaren. Neem bijvoorbeeld Jacobus Conijnenberg II (nr. 18-90) die in 1756 een vermogen van bijna 400.000 gulden naliet. Hij zette aan het Damrak de uitgeverij en boekhandel voort van zijn gelijknamige vader en van zijn moeder Johanna Lootsman. De zaak die hij voortzette had als uithangbord ‘Op ’t Water in de Lootsman’ en was tot bloei gebracht door Conijnenbergs oudoom, de uitgever van maritieme werken Casparus Lootsman (1635-1711). Op een steenworp afstand van die zaak, aan de Nieuwenbrug, bevond zich het in de 17de eeuw gestarte bedrijf van concurrent Van Keulen, later Hulst van Keulen. Ook deze firma, die pas in de jaren ’80 van de 19de eeuw werd geliquideerd, bracht het tot rijkdom (nr. 18-56).

De bovengenoemde boekhandelaren en uitgevers waren relatief gespecialiseerd. Er komen in deze wereld ook meer omnivore types voor, varianten op de koopman-bankier. Een voorbeeld daarvan levert de hugenootse familie Huguetan (nr. 18-53). Leden van deze familie kwamen vanwege de geloofsvervolgingen van Frankrijk naar de Republiek. Zij combineerden de uitgeverij met bankieren en andere vormen van koopmanschap. Een ander voorbeeld levert Hendrick van Eyl (nr. 18-176), bij zijn overlijden goed voor een vermogen van 420.000 gulden. Hij bezat het pand De Roode Leeuw op de hoek van de Dam en de Kromelleboogsteeg. Van Eyl combineerde de functies van boekhandel en koffiehuis; een combinatie van functies die wij in de afgelopen decennia weer tot leven hebben zien komen in boekhandels en bibliotheken. Koffiehuizen zoals die van Van Eyl waren voor beurshandelaren belangrijke trefpunten, al was het alleen al omdat de beurs maar twee uur per dag geopend was. In De Roode Leeuw konden mensen van allerlei pluimage een zakendeal sluiten, een kop koffie drinken, de krant lezen of een lot kopen.

Belangrijk onderdeel van de vernieuwende economie is de rol van kennis en dus van bedrukt papier. Kooplieden in kennis handelden in bedrukt papier. Daarmee is de functie en het belang van papier echter slechts in beperkte mate onderstreept. Want papier staat ook anderszins symbool voor vernieuwing. Het handelsbedrijf van de VOC bijvoorbeeld, draaide op een gestage stroom van informatieuitwisseling tussen de diverse vestigingen van de VOC. Wij kunnen de VOC opvatten als een lichaam met twee grotere informatieraderen, in de Republiek en in Batavia, die onderling een grote stroom van informatie uitwisselden via de vloten die tussen patria en Java voeren. Die twee raderen hielden op hun beurt weer het contact op gang met informatie- c.q. handelsnetwerken in Europa, Zuid-Afrika en Azië.

De overzeese expansie draaide op kennis van oceaannavigatie, militaire expertise en steeds meer op de potentie om lokale kennis tot onderdeel te maken van een wereldomspannende kennis. Lokale kennis van de Khoikoi aan de Kaap de Goede Hoop werd zo tot onderdeel gemaakt van het VOC-kennissysteem alsook die van de lokale bewoners van bijvoorbeeld Taiwan.⁸¹ De Republiek, met als centrale draaischijf de kennisinstellingen rondom de Dam, werd zo een plaats waar men op basis van getailleerde, op papier vastgelegde kennis operationele beslissingen kon nemen met betrekking tot markten die duizenden tot tienduizenden kilometers van elkaar verwijderd waren.

De Roode Leeuw, rechts, op de Dam en de hoek van de Kromelleboogsteeg. Detail van het Gezicht op de Dam, door Jan van der Heyden en Adriaen van der Velde, omstreeks 1663. Boston, Fogg Art Museum.

Wat geldt voor de VOC, geldt tevens voor de grote, internationaal opererende handelaren en andere handelslichamen. Zij genereerden een steeds grotere stroom van brieven, rapporten en geldwissels. Zoals Fernand Braudel schreef, op basis van een citaat van de 15de-eeuwse humanist Leon Battista Alberti, over kooplieden: ‘zij hadden altijd zwarte vingers van de inkt, van vroeg tot laat bezig met handgeschreven berichten.’⁸² Illustratief voor het belang van informatie en informatie-uitwisseling als onderdeel van de vernieuwende economie is het snel groeiende belang van het postverkeer. Het was halverwege de 17de eeuw al niet ongebruikelijk dat een groot koopmanshuis 2.000 in- en uitgaande brieven per jaar verwerkte;⁸³ die naar binnen- en veel buitenlandse bestemmingen gingen. Alleen al in Middelburg werden omstreeks 1670 jaarlijks ruim 15.000 brieven uit Amsterdam ontvangen.⁸⁴ Ondanks enkele jaren van terugval vertoont ook de 18de eeuw het beeld van een alsmaar verder toenemende stroom van postverkeer.⁸⁵

Govert Flinck, Gerard Hulft, geportretteerd kort voor zijn vertrek naar de Oost, 1654. Rondom zijn portret zijn documenten, boeken en instrumenten weergegeven die een bestuurder in de Oost nodig heeft. RM, SK-A-3103.

Het op gang houden en faciliteren van het postverkeer had voor de koopliedengemeenschap van de Republiek de hoogste prioriteit. Wij zien het weerspiegeld in een netwerk van postverbindingen, in de vorm van gebouwen en andere voorzieningen en deels als draden getrokken over de kaarten van Nederland, Europa en de wereld. Die draden vormen een mix van postroutes over land, onderhouden met paarden en koetsen, en deels over water, met behulp van trekschuiten, beurtschepen en grote, zeewaardige schepen. Centraal gevestigd is het postverkeer in het centrum van het 17de- en 18de-eeuwse Amsterdam. Daar stonden achter het stadhuis en op de kop van het Damrak de posthuizen. Die achter het stadhuis smolten in later tijd samen tot één groot postkantoor. Pas ver in de 20ste eeuw werd dit gebouw, als de wereld in sneltreinvaart digitaliseert, omgevormd tot Magna Plaza, een chic winkelcentrum.

Tegenwoordig is het postverkeer geprivatiseerd. Daarmee is dit bedrijf weer teruggekeerd naar de vorm die in de 17de en een groot deel van de 18de eeuw gewoon was. Het waren particuliere postmeesters die een of meerdere routes pachtten van overheden. Mede vanwege de alsmaar toenemende omvang van het postverkeer en de vrijheid qua tarieven konden sommigen, die hoofdverbindingen exploiteerden, rijk worden. Tussen de 500 rijksten van de Republiek zijn verschillende postmeesters aan te treffen. Voorbeelden van zulke welgestelde postmeesters zijn de Delftenaar Simon de Brienne (nr. 17-207), de Leidenaren Nicolaas Clignet en Simon Drolenvaux (nrs. 18-46 en 18-162) en leden van de Amsterdams-Haagse familie Dedel (nr. 18-98). Eerder vermeldden wij al dat hooggeplaatsten bij het vergeven van banen de post van postmeester bovenaan hadden staan: de Amsterdamse burgemeester Corver gunde de positie aan zijn kleinkinderen en stadhouder-koning Willem III had ongetwijfeld de hand in de benoeming van zijn medewerker De Brienne in die functie.

Jan Luyken, De koopman in zijn kantoor, met geografisch geordende liassen, 1694. RM, RP-P-OB-44.553.

In de wereld van kennis en papier springen ook geldwissels, lijfrenten en effecten in het oog. Het zijn vormen, met een papieren neerslag, die beschouwd kunnen worden als belangrijke vernieuwingen van de economie: zij maken het delen van risico’s makkelijker en zij bevorderen de transparantie, de schaalgrootte en de snelheid van het economische verkeer. Tevens creëert deze papieren economie een wereld waarbij degenen met kapitaal en kennis hun inkomen kunnen vergaren of vergroten door handel in en bezit van papier. Die handel in papier leidde tot nieuwe vormen van fraude, tot speculatie en tot extra mogelijkheden om te rentenieren.

Het is een combinatie van specialismen die in West-Europa en in de Republiek tot volle wasdom komt. De Amsterdamse Wisselbank bijvoorbeeld, faciliteerde kooplieden, compagnieën en overheden om grote hoeveelheden geld de wereld over te laten gaan zonder dat er een kist met zilverbaren of muntstukken aan te pas kwam. Degenen die in Amsterdam het fundament legden voor de Wisselbank, waren Zuid-Nederlanders die hier ervaring mee hadden opgedaan in Antwerpen. Zij behoren ook tot de eersten die bij grote wisseltransacties wisten te verdienen aan koersverschillen.⁸⁶

Een geldwissel van de Amsterdamse Wisselbank, waarbij aan toonder een bepaald bedrag zal worden uitgekeerd, kon door vele handen gaan alvorens deze eventueel werd ingewisseld voor cash bij die bank of bijgeschreven op de rekening van degene die de wissel inleverde. Het systeem van wissels smeerde het handelsverkeer maar creëerde tevens gevoeligheid voor fraude. Het notarieel archief van Amsterdam bestaat daarom voor een belangrijk deel uit wisselprotesten: verklaringen dat een wissel niet rechtsgeldig is en dat dus geen betaling verschuldigd is. De namen van degenen die rijk werden door het frauderen met wissels zijn lastig te vinden. Makkelijker te traceren zijn degenen die hun rijkdom deels verdienden door de professionalisering van het wisselverkeer. Dat zijn de boekhouders, kassiers en commissarissen van de Wisselbank en de professionele wisselhandelaren, tevens met regelmaat optredend als arbiter bij geschillen. De laatstgenoemde groep wisselhandelaren behoorde veelal gelijktijdig tot de groep van internationaal opererende kooplieden-bankiers.⁸⁷ Een voorbeeld van een koopman-bankier die zijn rijkdom deels vergaarde als wisselhandelaar is Joost de Smeth II (nr. 17-121), een man met een Zuid-Nederlandse achtergrond; lid ook van een familie die niet alleen in de Republiek actief was maar ook in Hamburg en Londen, belangrijke centra van handel en wisselverkeer.

Jan Schouten, Gezicht op de Nieuwezijds Voorburgwal, 1759. Op de onderdoorgang linksachter, waar een man zijn boot in boomt, staat het postkantoor. Rechts het stadhuis en de niet voltooide toren van de Nieuwe Kerk. Amsterdam, Stadsarchief.

De boekhouders en commissarissen waren, anders dan De Smeth, leden van de gereformeerde, autochtone elite die rouleerden tussen functies in het stadsbestuur, de VOC, de WIC en de Wisselbank.⁸⁸ Een 17de-eeuws voorbeeld daarvan is Joan Munter (nr. 17-206), die 28 jaar een commissariaat bij de Wisselbank had én burgemeester van Amsterdam, bewindhebber van de VOC en koopman was. Hij legde het fundament voor een dynastie van volgende leden van het geslacht Munter.

Papier als onderdeel van de vernieuwende economie zien wij ook terug in de vorm van verzekeringspolissen, lijfrentebrieven en effecten. Daarvan zijn de effecten, aandelen en obligaties veruit het belangrijkst. De introductie en de regulering van het effectenverkeer komt voor een belangrijk deel in de Republiek tot stand. De bekendste en belangrijkste waardepapieren in de 17de eeuw zijn de aandelen in de overzeese Compagnieën en de obligaties uitgegeven door verschillende overheden, in het bijzonder die van het gewest Holland.⁸⁹ Aan het eind van de 17de eeuw en in de 18de eeuw komen daar de beleggingen in buitenlandse effecten bij: aanvankelijk vooral in Engeland en later ook in andere landen, zoals bijvoorbeeld in Frankrijk en in de Zuidelijke Nederlanden (beleggingen in de Oostendse Compagnie).

De mogelijkheid om door middel van beleggingen het familiekapitaal veilig te stellen en zelfs te vergroten, is buitengewoon aantrekkelijk voor de groep van de allerrijksten waar wij het hier over hebben. De aantrekkingskracht van beleggingen is misschien zelfs nog wat groter voor degenen die gemakkelijker kunnen kiezen voor de wereld van het bestuur, dus met name de welgestelde gereformeerden. Zij verkeren zowel in hun bestuurswereld als in hun beleggingswereld in een wereld van papier.

Zo ontstaat er een wereld van bestuurders die tegelijkertijd geld verdienen als aandeelhouder. Er is wel beweerd dat die situatie pas ontstaat in de 18de eeuw. Toch zien wij dit patroon ook al optreden in de eerste helft van de 17de eeuw. Sommige Zuid-Nederlanders die naar de Republiek komen met forse kapitalen, schakelen al in de eerste helft van de 17de eeuw over van de wereld van koopmanschap naar de wereld van bestuur, rechtspraak en beleggen en rentenieren.⁹⁰ In de tweede helft van de 18de eeuw observeren buitenlanders dat er in de Republiek een soort van kaste is ontstaan van ‘heavy dull men’ die aan de leiband van hun financiële adviseurs lopen. Zij hebben blijkbaar nog nauwelijks besef van de zakelijke risico’s en kansen van hun beleggingen. Het is een groep geworden die met sarcasme wordt bekeken. Mannen die hun papieren kapitaal koesteren zonder echt economisch besef.⁹¹

Antoine de Favray (toeschr.), David George van Lennep, koopman te Smyrna met zijn deels Turks geklede familie, ca. 1770 (detail). RM, SK-A-4127.

2. De 500 rijksten nader onder de loep

Er zijn dus een aantal belangrijke aspecten om de rijksten van de Republiek te typeren. Opvallend, zeker in vergelijking met de huidige tijd, zijn de dominante rollen van de familieclan, en daar binnen van mannen, en van het geloof en de combinatie van politieke macht en rijkdom. Daarnaast valt het relatief grote aantal rijken op in de aan zee gelegen gewesten Holland, Friesland en Zeeland. Van die gewesten springt Holland er ver boven uit. In het gewest Holland zijn het de steden Amsterdam en Den Haag die boven de andere steden uitsteken wat betreft het aantal rijksten en hun vermogens. De tabel op p. 42 geeft een overzicht van de geografische spreiding van de rijken in de 17de en in de 18de eeuw.

Uit de rubriek ‘Holland totaal’ blijkt dat ongeveer 80 procent van het aantal grootverdieners van de Republiek woonachtig is in Holland. Dat percentage is nog aan de lage kant als wij in aanmerking nemen dat een belangrijk deel van de overige kapitalisten en hun kapitalen ook nauw verbonden waren aan het gewest Holland. Dat geldt voor de Oranjes en de Nassaus – de Oranjes hadden in de 17de eeuw hun hoofdverblijf in Holland, net zoals de Oranje-Nassaus in de 18de eeuw – en heel vaak gaat het ook op voor de kapitalisten die ondergebracht zijn in de rubrieken Azië en Zuid-Afrika, Amerika en Europa. Bij de kapitalisten in die laatste drie rubrieken betreft het personen die hun geld overzee verdienden in gebieden die vielen onder het bestuur van de VOC en de WIC en om personen die gevestigd waren in steden in Europa buiten de Republiek: bijvoorbeeld kooplieden-bankiers in Londen of Venetië. De overzeese rijken en de kooplieden-bankiers in Europa stonden vrijwel altijd in nauw contact met het hoofdkantoor van de compagnieën in Amsterdam of met collega’s in grote Hollandse steden.

Als wij de 17de eeuw vergelijken met de 18de eeuw dan vallen een paar zaken op. In de 17de eeuw woont 14 procent van de rijksten in andere gewesten dan Holland. Dat percentage loopt in de 18de eeuw terug tot 8 procent. Gezamenlijk hebben de kapitalisten die daar wonen in de 17de eeuw bijna 8 procent en in de 18de eeuw bijna 6,5 procent van het totale vermogen van de 250 rijksten in hun bezit. De rijksten buiten Holland zijn dus laag in aantal en zowel hun aantal als hun vermogensaandeel loopt in de 18de eeuw nog verder terug.

In Holland zien wij een tegengestelde beweging. Het aantal rijksten loopt iets op en het totale vermogen van deze rijken groeit van 66 naar bijna 75 procent van het totale vermogen van de 250 rijksten. Het aandeel van Amsterdam groeit in de 18de eeuw nog door terwijl dat van Den Haag behoorlijk terugloopt. Dat Holland als gewest groeit van 66 naar 75 procent wat betreft het totale vermogen van de rijksten van de Republiek, komt vooral door de toename van het aantal vermogenden dat woont in andere steden dan Amsterdam en Den Haag. Nog spectaculairder dan de toename van het aantal vermogenden is de toename van hun aandeel in het totale vermogen van de Republiek. Waar zij in de 17de eeuw 9 procent van het totale vermogen bezaten, springen zij in de 18de eeuw naar een aandeel van bijna 18 procent. In Hollandse steden buiten Amsterdam en Den Haag is dus sprake van een duidelijke toename van het aantal grootkapitalisten.

In de rubriek Oranje en Nassau zijn de stadhouders – twee in de 17de en één in de 18de eeuw – en enkele van hun familieleden terug te vinden. Het grote verschil van hun rijkdom tussen de 17de en de 18de eeuw kan geheel verklaard worden door de grote rijkdom van stadhouder-koning Willem III, die zijn oorsprong vindt in twee landen met een machtige economie (de Republiek en Engeland), aan het einde van de 17de eeuw en de veel mindere rijkdom van stadhouder Willem V, die zijn inkomen uitsluitend verkreeg in de Republiek.

In de 17de eeuw verdienen 13 rijksten hun vermogen buiten de Republiek. Dat aantal verdubbelt naar 26 in de 18de eeuw. De som van die buitenlandse vermogens komt in die twee eeuwen zelfs op meer dan een verdubbeling uit. Waar het in de 17de eeuw op een aandeel van bijna 4 procent uitkomt van het totaal der vermogens, daar stijgt dat in de 18de eeuw naar 11,5 procent. Dat is dus bijna drie keer zoveel als in de 17de eeuw. Het aandeel van de expats in het totale vermogen van de rijksten van de Republiek is in de 18de eeuw met die 11,5 procent significant hoger dan dat van de rijksten in de Republiek, exclusief het gewest Holland.

Tabel: Geografie en rijkdom⁹²

Rijken waren dus zeer ongelijk verdeeld over het grondgebied van de Republiek. Bovendien was er ook sprake van behoorlijk grote verschuivingen tussen de 17de en de 18de eeuw. De dominantie van Holland nam toe – waarbij meer rijken in andere Hollandse steden dan Amsterdam en Den Haag waren te vinden –, de overige gewesten zakten terug en het aantal Nederlandse expat-rijken nam toe. Bovendien, zoals eerder geconstateerd, waren de rijksten van de 18de eeuw gemiddeld veel rijker dan de rijksten van de 17de eeuw.

Behalve naar regio’s kunnen rijken en rijkdom ook naar geloofsrichting worden ingedeeld. Als voorbeeld is in de tabel Amsterdamse rijken en hun religie te zien wat dit oplevert bij de getalsmatig en qua vermogen dominante stad Amsterdam.

Niet verrassend is hier hoe de grote meerderheid van de rijksten bestaat uit gereformeerden of lidmaten van de Waalse kerk, de calvinisten, met percentages die in de 17de eeuw uitkomen op 73,5 procent en in de 18de eeuw op bijna 65,5 procent van het aantal rijksten. Het totaal der vermogens van deze gereformeerden wijkt daar nauwelijks van af: in de 17de eeuw bezitten zij bijna 74 procent en in de 18de eeuw bijna 68 procent van het totale vermogen van de respectievelijk 113 en 121 rijksten van die eeuwen.

Toch valt hier iets bijzonders op. In de Republiek als geheel steeg het aandeel van de Amsterdamse rijksten, zowel wat betreft hun aantal als wat betreft hun gezamenlijk vermogen in de 18de eeuw ten opzichte van de 17de eeuw. Als wij echter uitsluitend naar Amsterdam kijken dan zien wij een andere, tegengestelde beweging: het aantal gereformeerde rijken neemt procentueel af en hun aandeel in het totale Amsterdamse vermogen neemt eveneens af, in beide gevallen met ongeveer 6 procent.⁹³

De relatieve terugval van gereformeerde rijken in Amsterdam werd veroorzaakt door een stijging van het aantal doopsgezinde en lutherse rijken: 11 van de rijksten in de 17de eeuw zijn doopsgezind of luthers en in de 18de eeuw zijn dat er 24 geworden. Hun ruime verdubbeling in aantal gaat vrijwel gelijk op met de stijging van hun aandeel in het totale vermogen van de Amsterdamse rijken: respectievelijk 8,5 procent in de 17de eeuw en bijna 20 procent in de 18de eeuw. Ondanks de bevoorrechting van gereformeerden in het Amsterdam van de 17de en 18de eeuw slaagden andersgelovigen erin zich in de elite van de rijksten van hun tijd redelijk te handhaven, zoals de joden en katholieken, of hun positie zelfs te verbeteren, zoals de doopsgezinden en lutheranen. De protectionistische opstelling van de gereformeerde elite, die aan de touwtjes trok in alle belangrijke besturen, leidde niet tot een toename van hun absolute en relatieve rijkdom; hun absolute rijkdom nam in de 18de eeuw weliswaar toe maar in relatieve zin liepen zij een achterstand op.

Tabel: Amsterdamse rijken en hun religie

Met de verschillende regio’s in het achterhoofd zullen wij hierna de diverse groepen rijken nader onder de loep nemen waarbij wij naast regio de geloofsrichting als belangrijk element zullen hanteren om de rijken te groeperen. De verschillende groepen van grotendeels gereformeerde rijken springen vanwege hun enorme overwicht als eersten in het oog.

De Oranjes en hun kring

Stadhouder-koning Willem III en stadhouder Willem V zijn de rijksten van de 17de en 18de eeuw. Vanaf Willem van Oranje in de tweede helft van de 16de eeuw tot de Oranjes in de 19de eeuw, en in een geleidelijk verwaterde vorm tot heden, zijn zij gereformeerde lidmaten en beschouwen zij zich als beschermers van de gereformeerde kerk.

Qua kapitaal en qua inkomen steken de stadhouders, formeel dienaren van de Staten-Generaal, ver uit boven de andere Nederlandse rijken. Als wij zijn vertrouweling Hans Willem Bentinck buiten beschouwing laten dan steekt Willem III, nummer 1 van de 17de eeuw, met een vermogen van 33 miljoen gulden bijna 21 miljoen gulden ver uit boven zijn ‘achtervolger’ Abraham Velters. Het gat met de rest is in de 18de eeuw een stuk kleiner maar ook dan steekt Willem V met 17,5 miljoen gulden qua vermogen bijna 6 miljoen gulden uit boven nummer twee, de bankier Henry Hope II. Ook wat betreft het jaarlijks inkomen kwam niemand in de Republiek en Nederland overzee bij hem in de buurt. In het begin van de 17de eeuw kwam prins Maurits uit op een jaarlijks inkomen van 450.000 gulden, waarvan 300.000 gulden uit ambten zoals die van stadhouder en kapitein-generaal, en 150.000 gulden uit pachtopbrengsten van zijn goederenbezit. Aan het einde van de 18de eeuw verkreeg stadhouder Willem V een inkomen van 300.000 à 350.000 gulden uit diverse ambten en daarnaast ongeveer 700.000 gulden uit andere bronnen, zoals 430.000 à 500.000 gulden uit de pachtopbrengsten van de domeinen. De stadhouders wisten dus een jaarlijks inkomen te vergaren van 450.000 tot 1 miljoen gulden, met daarbij de kanttekening dat stadhouder-koning Willem III daar dankzij zijn inkomsten in zowel Engeland als de Republiek boven uitstak.⁹⁴

De uitstekend geïnformeerde Franse schrijver Denis Diderot meldt omstreeks 1775 dat de veldmaarschalk de hertog van Brunswijk jaarlijks 80.000 gulden verdient, de griffier van de Staten-Generaal 60.000 gulden en de thesaurier-generaal, de raadpensionaris en de ontvanger-generaal elk 20.000 gulden.⁹⁵ In Amsterdam, de stad met de grootste rijken, werden in 1742 bij de heffing van een bijzondere belasting slechts drie inwoners begroot op een inkomen van 50.000 tot 58.000 gulden.⁹⁶ In de categorie 20.000 tot 50.000 gulden aan inkomen gaat het om enkele tientallen ingezetenen.

Kortom, de Oranjes staken qua inkomen tien tot twintig keer uit boven de rijkste inwoners van Amsterdam. Dat hun gestapelde inkomen, van generatie op generatie, desondanks niet tot een nog veel groter vermogen leidde, komt doordat zij veel geld uitgaven aan representatie en dynastieke ambities. De stadhouders besteedden enorme sommen aan nieuwbouw, tuinaanleg, onderhoud en inrichting van paleizen, en aan hun hofhouding, juwelen en bruidsschatten. In de praktijk gaven de stadhouders vaak meer geld in een jaar uit dan er in een jaar binnenkwam. Hoe ver dit kon gaan, zien wij aan stadhouder Willem V wiens solvabiliteit in 1793 zo ver was ingezakt dat Amsterdamse bankiers hem geld leenden in het volle besef dat zij financiële rendementsoverwegingen maar even buiten beschouwing moesten laten.

De Oranjes bevonden zich gedurende de 17de en 18de eeuw in de Republiek in een eigenaardige positie. Zij waren enerzijds de hoogste dienaren van de staat en anderzijds speelden zij een rol op het Europese podium van vorsten die traditioneel de neiging hadden zichzelf te zien als plaatsvervangers van God op aarde en die hun land en de inwoners ervan daarom beschouwden als hun persoonlijk bezit. Die duale positie zien wij in de 17de en 18de eeuw, en ook in de eeuwen daarna, terug als een patroon waarbij aantrekking en afstoting zich op verschillende manieren manifesteren. Zo was soms een Oranje de Redder des Vaderlands en soms wilde de regenten de Oranjes op een afstand houden, zoals in de Stadhouderloze Tijdperken tussen 1650 en 1672 en tussen 1702 en 1747. Een deel van de bevolking, met name het allochtone en armere deel dat geen directe politieke invloed had, koesterde de Oranjes en een deel van de gereformeerde, stedelijke elite keek met argwaan naar de Oranjes. De Oranjes bewogen zich daar tussendoor, onder andere wakend voor de voortzetting van de familie in het centrum van de macht en wakend voor het behoud van hoge posities. Succesvol opereren in dit krachtenveld betekende voor de Oranjes daarmee ook het veiligstellen van het noodzakelijke inkomens- en uitgavenpatroon. De Oranjes hadden qua populariteit in de 17de en 18de eeuw in principe altijd een streepje voor op de regenten. Zij stonden symbool voor de eenheid van het land. De kracht van hun symboolfunctie zien wij bijvoorbeeld terug in de roep om een Oranje in tijden van crisis en aan de veel grotere hoeveelheid portretten die van de Oranjes gemaakt en gekocht werden ten opzichte van die van een willekeurige raadpensionaris of burgemeester.

Belangrijk is het om te benadrukken dat ons beeld van de ‘burgerlijke’ Republiek met een stadhouder als dienaar van de Staten-Generaal ook een product is van de Bataafs-Franse revolutie en geschiedschrijving daarna. Wij spreken met betrekking tot de 17de en 18de eeuw over ‘de stadhouder’. Echter, in de 17de en 18de eeuw spreken de tijdgenoten consequent over ‘de prins’, zijn hoogste en vorstelijke aanspreektitel. In de geschiedschrijving zijn de Oranjes kleiner gemaakt dan zij in de realiteit van hun eigen tijd waren.

De begroting van de Oranjes kende twee belangrijke prioriteiten. De eerste prioriteit gold de begroting van het eigen hof, waar jaarlijks een half miljoen tot een miljoen gulden naar binnen en naar buiten vloeide. Daarnaast had de stadhouder als kapitein- en als luitenant-generaal een cruciale rol wat betreft de landsverdediging. De militaire begroting was voor de Oranjes een bijzonder punt van aandacht en van aanzien; niet voor niets lieten de Oranjes zich graag portretteren als veldheer. Als vorsten en als veldheren opereerden de Oranjes op een bij uitstek internationaal podium. Dat zien wij dus ook terug bij hun huwelijkspolitiek. Een huwelijk met een partner uit de Republiek, zelfs als die van adel was, diende niet het belang van de Oranjes. Wie op het internationale podium wilde meedoen, diende gelijkwaardig of omhoog te trouwen. Dat kon alleen door huwelijken met leden van buitenlandse vorstenhuizen, inclusief het betalen van grote bruidsschatten.

Adel en cultuur

Hoewel het aandeel van kooplieden-regenten onder de rijksten van de Republiek buitengewoon groot is, dient de adel niet uit het oog te worden verloren. Traditioneel bestond het kapitaal van de adel voor een belangrijk deel uit grondbezit, dat inkomsten opleverde uit verpachting en uit heffingen, zoals die op het (verplicht) gebruik van de molen van de Heer bij het malen van graan. Maar ook ambten behoorden tot het traditionele adellijke domein. De Oranjes en de Nassaus, maar ook de Van Brederodes, de Wassenaer van Duivenvoordes en de Van Wassenaers bekleedden topfuncties, in het bijzonder in het landleger, en verdienden daarmee kapitalen.⁹⁷

De adel had relatief veel macht in de landgewesten Gelderland en Overijssel en in mindere mate in Utrecht, Groningen, Friesland en Holland. De Oranjes waren daarnaast zeer machtig in de Generaliteitslanden. Hoewel dit zeker niet voor alle edelen gold – sommigen waren uitgesproken staatsgezind – waren de hoven van de Oranjes en de Nassaus belangrijke ontmoetingsplaatsen. In Friesland en Den Haag beschikten edelen van de verschillende gewesten als het ware over eigen ontmoetingsplekken. Hetzelfde gold voor de stad Utrecht waar de Duitse Orde zetelde. Edelen uit Gelderland, Overijssel, Utrecht en Holland troffen elkaar hier.⁹⁸ Zij konden er behalve over zakelijke aangelegenheden ook afspraken maken over huwelijken. In deze ‘club’ waren niet-gereformeerde edelen, edelen waarvan een van de ouders niet adellijk was en mensen die door een buitenlandse vorst geadeld waren, bijvoorbeeld in het kader van een diplomatieke missie, niet welkom.

Vergelijkbaar met de regenten in de grote steden is het gegeven dat edelen om toegang te krijgen tot de Ridderschap moesten bewijzen dat zij gegoed waren en aanhangers waren van de gereformeerde religie. Ook bij de adel speelde geld een belangrijke rol. Om toegelaten te worden tot de Ridderschap diende men vaste goederen te hebben, niet bezwaard door schulden, met een minimumwaarde tussen de 10.000 en 25.000 gulden. Het precieze bedrag varieerde van streek tot streek en van gewest tot gewest.⁹⁹ Behalve een zeker vermogen, was het recht op toelating afhankelijk van het feitelijk bezit van een adellijk goed. Men moet hierbij denken aan een hoge heerlijkheid of, zoals in Overijssel, een havezate. Het aantal adellijke families dat toegang had tot de Ridderschap in Overijssel en in Gelderse Kwartieren nam in de loop der tijd af. De macht van de steeds kleiner wordende adellijke elite nam tegelijkertijd toe. ¹⁰⁰ Net als in de stedelijke, oligarchische bestuurscultuur werden benoemingen en opvolgingen onderling geregeld. In een gewest was het veelal de rijkste edelman die leiding gaf aan dit proces ‘want de onderlinge verschillen in rijkdom tussen de riddermatigen had voor de ambtsverdeling belangrijke gevolgen. Rijkdom bepaalde of de edele een leidende positie in kon nemen of dat hij veroordeeld was tot volgzaamheid.’¹⁰¹

Eer- en standsgevoel, beschouwd als erfelijke deugden, waren voor de adel buitengewoon belangrijk. Geldgebrek en slordigheid maakten kwetsbaar zoals de Twentse drost Adolf Hendrik van Raesfelt (nr. 17-14) ondervond. In pamfletten maakte men hem belachelijk omdat zijn verwanten bijna bankroet waren gegaan in het begin van de 17de eeuw en omdat zijn vader zich in boerengezelschap vermaakte in de herberg. Van Raesfelt zelf zou zich in het openbaar vertonen met afgezakte kousen onder het mom dat slordigheid wel kon; typisch een Twents boertje volgens de pamfletschrijver.¹⁰²

In de wereld van de adel moest eer zo nodig met geweld verdedigd kunnen worden. Het dragen van wapens was daarom cruciaal voor een man van adel: leden van de Duitse Orde lieten zich graag portretteren in volle wapenrusting. Het militaire bedrijf werd beschouwd als een terrein waarmee men eer kon inleggen. De adel keek in principe met enige argwaan naar nieuwkomers. Die maakten de meeste kans op erkenning door bijzondere krijgsverrichtingen. Nieuwkomers die met een beroep op hun financiële vermogen op hun sociale stijging wezen en dus toegang tot de kringen van de adel claimden, hadden veel minder kans welwillend beschouwd te worden.

Leden van adel waren niet actief in de handel op een schaal die ook maar enigszins vergelijkbaar is met kooplieden en koopliedenregenten; wel waren zij net als zij actief in de sfeer van bankieren en beleggen. Neem bijvoorbeeld de Groningse edelman Abel Coenders Lewe (nr. 17-102), een van de rijkste jonkers van het gewest Groningen. De waarde van het grondbezit van hem en zijn echtgenote bedroeg op enig moment 180.000 gulden, 45 procent van hun totale vermogen. Daarnaast bezat het echtpaar aandelen in de West-Indische Compagnie en staatsobligaties. Bovendien stond bij het overlijden van Lewe 87.500 gulden uit bij verschillende particulieren. Bankieren nam dus een belangrijke plaats in hun dagelijks leven in.

Specifiek voor de adel was ook de dubbelfunctie van vastgoed, juwelen en zilver. Zij hoorden uiteraard bij een adellijke levensstijl. Die levensstijl verplichtte leden van adel een passende staat te voeren met koetsen en paarden, huizen en tuinen, kostbare juwelen, zilveren serviesgoed en veel bedienden. Maar juwelen en zilver functioneerden ook als kapitaal dat snel te gelde gemaakt kon worden door omsmelting, verkoop of verpanding. Het meest uitgesproken voorbeeld van adellijk bezit aan juwelen en zilver werd in de Republiek geleverd door de Oranjes (nr. 17-1). Volgens een berekening bedroeg de waarde van hun complete bezit aan juwelen, zilver, schilderijen, meubels en dergelijke ongeveer 1,5 miljoen gulden.

De Oranjes hoefden hun juwelen in de 16de eeuw niet te verkopen of te verpanden. Dat overkwam de schoonfamilie van de Oranjes wel. Toen koningin Henriëtta Maria haar dochter Mary Stuart I naar de Republiek begeleidde voor haar huwelijk met prins Willem II, droeg zij in haar bagage de Britse kroonjuwelen met zich mee. Zij verpandde die juwelen onder meer bij de Amsterdamse bankier Bartolotti (nr. 17-11) en de stad Rotterdam. In het begin van de 18de eeuw zagen ook Friese Nassaus zich gedwongen om hun juwelen te verpanden. Zij deden daarvoor zaken met Benjamin Poulle (nr. 18-28).

Typerend voor de adellijke levensstijl was de sterker dan bij de regenten gevoelde verplichting tot het voeren van een grote staat. Het hof in Den Haag en de edelen eromheen onderscheidden zich daarmee van de stedelijke regenten. Waar stedelijke regenten het zich konden veroorloven om ‘aan de straat’ te wonen en hun status vooral uit te drukken door middel van de hoogte en breedte van hun woonhuis, diende een edele of een vorst een pand te bewonen met een voorplein. Hetzelfde gold voor buitenplaatsen en landgoederen. De rijke Pieter de la Court van der Voort (nr. 18-62) publiceerde in 1737 een boek ‘over het aenleggen van pragtige en gemene landhuizen, lusthoven, plantagien en aenklevende cieraden’ waarin hij beschrijft hoe men door een samenstel van lanen de bezoeker zou kunnen imponeren. Daarbij achtte hij alleen vorsten bevoegd ‘geldspillende cieraeden’ in te zetten, omdat bij hun status ‘blootelyke ostentatie’ paste. Het is duidelijk dat aan dit uiterlijk vertoon ook een prijskaartje hing.¹⁰³ In combinatie met de crisis in de landbouw tussen 1650 en 1750 liep de adel, geneigd tot veel en duur uiterlijk vertoon, bij voortduring het risico failliet te gaan. Een veelgebruikte methode om dit tegen te gaan, waar met regelmaat gebruik van werd gemaakt, was het sluiten van een huwelijk met een rijke dochter uit het regentenpatriciaat. Veel adellijke families konden na zo’n huwelijk weer een aantal decennia voort op de oude voet.¹⁰⁴ In de Republiek ging de adel zich geleidelijk aan steeds meer richten op de gewoonten van de kooplieden, namelijk om kapitaal te beleggen in effecten en om de jaarlijkse uitgaven te richten naar de jaarlijkse inkomsten. De Oranjes en de Nassaus onttrokken zich echter nadrukkelijk aan dit patroon. Zij haalden hun inkomen voor het grootste deel uit het grondbezit en de uitgaven werden voor een zeer belangrijk deel bepaald door dynastieke ambities en de vorstelijke levensstijl. Als de inkomsten daardoor achterbleven bij de uitgaven dan werd dat betreurd maar niet gezien als alarmerend.

Een van de andere statussymbolen van een hoogadellijke levensstijl was een rijk gevarieerde hofhouding. Symbool van luxe of exclusiviteit was het om bediend en begeleid te worden door een zwarte bediende.¹⁰⁵ Aan het hof van Willem III werkten in 1659 en in 1668 zwarten als bediende of schildknaap. Bij de overtocht van Willem III naar Engeland wordt zelfs gesproken van een begeleidende stoet van 200 rijk geklede zwarten. Die traditie werd voortgezet in de 18de eeuw: in 1749 begroef men in Den Haag het ‘moortje Fortuin’ van prinses Carolina.¹⁰⁶ Ook van edelen in de omgeving van de stadhouders is bekend of aannemelijk dat zij een of meerdere zwarte bedienden in hun gevolg hadden.¹⁰⁷ In 1695 begroef men in de Utrechtse Buurkerk Cervina Moors, de slavin van Hendrik Adriaan van Reede tot Drakenstein, Heer van Mijdrecht. Omstreeks 1698 portretteerde Pieter Koets de adellijke familie van Adolf Warner van Pallandt tot Zuthem en in het begin van de 18de eeuw portretteerde Philip van Dijck de familie van de Haagse adellijke militair Johan Frederik, baron van Friesheim (overl. 1747). Beide families zijn afgebeeld in het gezelschap van een geüniformeerde zwarte bediende. In het geval van Van Pallandt is er nog een ander exotisch element aan de voorstelling toegevoegd, namelijk een papegaai. De Van Friesheims waren zeer vertrouwd met het stadhouderlijk hof: de vader van Johan Frederik moet als page bij Willem III de zwarte page Jan Dam de Moor goed gekend hebben. Bertram Philip Sigismund Albrecht graaf van Gronsveld-Diepenbrock-Impel (1715-’72), actief aan het Haagse hof en later onder andere lid van de Amsterdamse Admiraliteit, liet zich vergezellen door de zwarte bediende Cocquamar Crenequie. Na diens doop in Berlijn, waar de graaf gezant was, ging de bediende door het leven als Willem Philip Frederik.¹⁰⁸

Ook in ander opzicht spiegelde de adel zich nadrukkelijker aan de Oranjes en het hofleven. In huizen van de adel in Den Haag trof men meer portretreeksen aan van de Oranjes, van Romeinse keizers of van buitenlandse vorsten dan in de huizen van rijken zonder een adellijke achtergrond.¹⁰⁹

Bankiers, hofjoden en Zuid-Nederlanders

In de entourage van de Oranjes speelden ook bankiers, onder wie joden, en bestuurlijke vertrouwelingen een belangrijke rol. Een aantal leden daarvan behoort tevens tot de rijksten van hun tijd. Wij treffen hen vanzelfsprekend vooral aan in de perioden dat de Oranjes en de Oranje-Nassaus machtig waren in de Republiek.

Hoewel de Oranjes behoorden tot de rijksten van de Republiek, ontbrak het ze met regelmaat aan cash. Die geldnood ontstond bijvoorbeeld door een te gulle hand van uitgeven, omdat het kapitaal vastzat in onroerend goed, zoals de domeinen, of omdat er plotseling een acute behoefte was aan veel extra kapitaal. Die laatste situatie kon zich voordoen als een Oranje een centrale rol innam bij het voorbereiden van een grote militaire operatie. In een dergelijk geval konden persoonlijke contacten met bankiers buitengewoon belangrijk zijn, zowel om de benodigde cash flow op gang te brengen maar ook om wat langer geheimhouding in stand te kunnen houden. Als immers een militaire operatie werd voorbereid in langdurig overleg met gedeputeerden van gewesten en steden dan was het risico op uitlekken bijzonder groot.

In de 17de eeuw zijn de Bartolotti’s (nr. 17- 11) voor stadhouder Frederik Hendrik en de families Lopes Suasso (nr. 17- 8) en Pels (nr. 18-12) voor stadhouder-koning Willem III van belang. In de 18de eeuw staan de bankiershuizen Hope, Clifford en Boas (nrs. 18-2, 18-34 en 18-157) de stadhouders Willem IV en V financieel bij. Een goed voorbeeld van de noodzaak bankiers bij de hand te hebben als de nood hoog is, zien wij in de jaren 1696 en 1697 als stadhouder-koning Willem III grote problemen heeft het leger in staat van paraatheid te houden en zijn officieren en soldaten te betalen. Dankzij noodkredieten van onder meer de bankier Lopes Suasso in de Republiek, die hem eerder bijstond bij de financiering van de invasie van Engeland in 1688, en de Engelse koopmanbankier Robert Clayton (1629-1707), bij zijn overlijden in Londen goed voor 3,3 miljoen gulden, wist Willem III zich uit de acute problemen te redden.¹¹⁰

Hendrik Pothoven, stadhouder Willem V met zijn gevolg op de Haagse kermis, 1781 (Detail). Tot het gevolg van Willem V behoren zijn zwarte bedienden Cupido en Sideron. Den Haag, Haags Historisch Museum.

Opvallend zijn de namen van de joodse kooplieden-bankiers Lopes Suasso en Boas in dit gezelschap van gereformeerde, of op zijn minst protestants georiënteerde bankiers. Hoewel die term in Nederland niet zo algemeen gebruikt wordt, kunnen wij in de Republiek toch wel degelijk ook van hofjoden spreken: joodse bankiers-kooplieden die in hun functioneren nauw aansloten bij de behoeften van de vorst. In ruil voor hun diensten en hun vertrouwelijke omgang met diens verlangens rekenden zij enerzijds op bescherming door de vorst en anderzijds op vergoeding van dienstverlening bij de uitrusting van legers, investeringen, verkopen en kredietverlening, ook al kon die vergoeding soms lang uitblijven. Voor de Oranjes boden de joodse bankiers een paar grote voordelen: deze joden waren altijd op hun hoede voor hun eigen veiligheid en dus afhankelijk en zij beschikten over een zeer groot, internationaal vertakt netwerk dat snel in beweging kon worden gezet.

De joodse gemeenschap had een sterke band met de Oranjes. Die sterke band wordt bevestigd door bijvoorbeeld de verhuizing van de families Lopes Suasso, Machado en De Pinto (nr. 18-103) vanuit Amsterdam, de familie Teixeira (nr. 18-94) vanuit Hamburg en de familie Boas vanuit Duitsland naar Den Haag en de bouw van een prachtige, rijk gedecoreerde synagoge in die stad.

De wederzijdse aanhankelijkheid, en afhankelijkheid, komt op verschillende manieren en tijdstippen tot uiting. Wij noemen enigszins willekeurig wat pregnante voorbeelden. Zo bezit Aron de Joseph de Pinto Het leven en bedryf van Willem de Darde, Koning van Groot-Brittannie,… Zijn exemplaar is op de meest luxueuze wijze uitgevoerd en ingebonden. Als op 2 mei 1747 het herstel van de stadhouder wordt gevierd, zien Amsterdammers die dag een ‘troep jooden in kostbare Romijnse klederen op een triumphwagen door de stad rijden’.¹¹¹ In die sfeer van verbondenheid passen ook de bezoeken die stadhouder-koning Willem III in de jaren ’90 van de 17de eeuw bracht aan Solomon de Medina in diens huis in Richmond – waar hij hem tot ridder sloeg – en van stadhouder Willem V in 1772 aan David de Elizah Pereira III (nr. 18-148) op zijn buitenplaats Luxemburg in Maarssen. Aan het einde van de 18de eeuw schreef David Franco Mendes (nr. 18-138) over de patriotse revolutie. Daarin beschreef hij instemmend hoe Pruisische troepen deze revolutie de kop indrukten.

Oranjeboompje, wellicht door Willem III geschonken aan de joodse bankier Lopes Suasso als dank voor diens leningen. AM, SA 684.

Naast de bankiers en de joodse kooplieden-bankiers is er een derde groep die opvalt in de entourage van de Oranjes. Dat is de groep van de bestuurlijke vertrouwelingen. Ruwweg valt deze groep uiteen in twee groepen. Eén groep bestaat uit de bestuurlijke connecties in de gewestelijke en stedelijke besturen en de tweede groep bestaat uit een ‘inner circle’ van vertrouwelingen die de Oranjes bijstaan in het bestuur van de domeinen en de functies van stadhouder en kapitein-generaal.

Tot de eerste groep horen de vertegenwoordigers van de Oranjes als Eerste Edele in Zeeland en vele anderen, vaak van adel, die in de landprovincies en elders in nauw contact met de stadhouder c.q. de prins van Oranje, de hoogste man van adel in de Republiek gezag uitoefenden. Voorbeelden van zulke adellijke vertrouwelingen zijn Hans Willem Bentinck (nr. 18-2), Ludwig Ernst, hertog van Brunswijk Wolfenbüttel (nr. 18-77) en Reinhard Vincent, baron van Hompesch (nr. 18-238).

De kern van de tweede groep wordt gevormd door hoogopgeleide Zuid-Nederlanders. Deze Zuid-Nederlanders hebben met de Oranjes hun allochtone achtergrond gemeen. Ook al brachten deze Zuid-Nederlanders kennis en kapitaal met zich mee naar het Noorden, zij hadden door hun allochtone achtergrond een achterstand bij het bemachtigen van lokale machtsposities. In de Hollandse steden, Amsterdam voorop, hield het stedelijk patriciaat mensen van elders in principe buiten het bestuur. De met soevereine macht beklede stadhouders Willem van Oranje, Maurits en Frederik Hendrik konden echter een alternatief bieden voor ambitieuze Zuid-Nederlanders, namelijk een positie in de Haagse, juridische en bestuurlijke elite. Mensen van buiten maakten daar meer kans op een geslaagde carrière.

Eliseba Lopes Suasso (zie nr. 18-21), weduwe van Antonio de Pinto, door Johannes Vollevens, 1727. Amsterdam, Collectie Joods Historisch Museum, inv.nr. 3850. De familie De Pinto woonde in Den Haag aan het Lange Voorhout.

In Den Haag waren het families als Van Aerssen, Huygens, Fagel en Le Leu de Wilhem die vanaf het einde van de 16de eeuw tot soms het einde van de 18de eeuw optraden in prominente posities in de directe nabijheid van de Oranjes. In het laatste kwart van de 17de eeuw kwamen daar andere families van Zuid-Nederlandse afkomst bij, zoals Van Schuylenburch en Dierquens. Het netwerk van deze families beperkte zich allerminst tot Den Haag. Zo waren er familierelaties met grote Zuid-Nederlandse kooplieden die zich in Amsterdam en elders vestigden, ontstonden er familierelaties met Noord-Nederlandse families, deels in Amsterdam en deels in de andere steden van Holland, en werd er getrouwd met familieleden van de Oranjes.

Wat dit laatste betreft, levert de familiegeschiedenis van Maurits’ bastaardzoon Lodewijk van Nassau (nr. 17-65), Heer van Beverweerd en Odijk, een paar aardige voorbeelden op. Lodewijk kreeg een aantal zonen. Zijn jongste zoon Lodewijk-Hendrik (1640-1708), Heer van Ouwerkerk, behoorde tot de vertrouwelingen van stadhouder-koning Willem III. Hij trad in 1667 in het huwelijk met Françoise van Aerssen van Sommelsdijck. De grootvader van deze Françoise, François van Aerssen (1572-1641), behoorde al tot de intimi van de Oranjes en dankte aan Maurits dat hij kon toetreden tot de Ridderschap van Holland. Lodewijk Adriaan, graaf van Nassau-Woudenberg (1664-1742) – de zoon van een andere vertrouweling van Willem III (veelal kortweg aangeduid als Odijk) en een kleinzoon van Lodewijk van Nassau – is een tweede voorbeeld van het aangaan van relaties met een van oorsprong Zuid-Nederlandse familie. Hij trad in het huwelijk met Susanna Cornelia van Zurck, nazaat van de rijke Anthonie van Zurck (nr. 17-95).

Martinus Holtzhey, Penning vervaardigd ter gelegenheid van de verheffing van Willem IV tot stadhouder van Utrecht in 1747. Op de voorkant is het portret van de stadhouder afgebeeld en op de achterzijde het zonnestelsel. Haarlem, Teylers Museum.

De Zuid-Nederlandse, burgerlijke families rondom de Oranjes en overige burgerlijke families rondom het hof hadden misschien nog wel wat sterker dan andere gereformeerde burgers de neiging om de kleur aan te nemen van het hof en zich pseudo-adellijk te gaan gedragen. Dat kwam tot uiting in de bouw van prachtige huizen, zoals het paleisje in classicistische stijl voor Constantijn Huygens aan het Plein. Het leidde tot de aanleg van tuinen in classicistische stijl door mannen als Diderick van Velthuyzen en het kwam naar voren in het gedrag van Cornelis de Jonge van Ellemeet, een steunpilaar van Willem III op financieel terrein. Deze De Jonge van Ellemeet was geboren in Den Briel maar had door zijn grootvader een Zeeuwse achtergrond; zwager Jacob Verheye was raadpensionaris van Zeeland. Cornelis’ echtgenote kwam uit een Zuid-Nederlandse familie. De zucht naar adeldom van Cornelis manifesteerde zich bijvoorbeeld in het uithuwelijken van een van zijn dochters aan de adellijke Jacob Godefroy van Boetzelaer en wat ordinairder door het vertoon in huis waar de diners buitengewoon luxueus werden geserveerd met behulp van massief zilveren serviesgoed. De hofarchitect Jacob Roman schakelde hij in om het huis op zijn landgoed in Wassenaar volgens de juiste proporties te laten bouwen. Een Brusselse heraldicus zorgde voor het bewijs van adellijke afkomst. Hij vervaardigde een gefingeerde oorkonde waaruit de adellijke afkomst van De Jonge van Ellemeet onomstotelijk moest blijken.

Het eiland Walcheren, gekarteerd door D.W.C. en A. Hattinga in opdracht van Willem IV, 1753. Amsterdam, Universiteitsbibliotheek.

Monarchale trekken

Het web van bestuurders rondom de Oranjes dat bestaat uit adellijke families in de verschillende gewesten, de bankiers-kooplieden van al dan niet joodse huize en de Zuid-Nederlanders kreeg vanaf het midden van de 18de eeuw extra kracht door stappen in de richting van een vrijwel monarchale positie van de stadhouders Willem IV en Willem V. Dit resulteerde er tevens in dat de Oranjes geroepen werden tot de positie van opperbewindhebber van de overzeese compagnieën. Ook versterkten zij hun greep op diverse gewestelijke en stedelijke besturen. Als opperbewindhebber werd het gemakkelijker voor de stadhouder om de band met de wereld overzee aan te halen en daar bijvoorbeeld aanstellingen te bevorderen van mensen die behoren tot de stadhouderlijke kring. Hetzelfde gebeurde in gewesten en steden. Ook daar zien wij hoe de inner circle van de stadhouder zich verspreidde naar de stadsbesturen van voornamelijk de kleinere Hollandse steden en naar de overige gewesten.

De toenemende invloed van de stadhouder op het reilen en zeilen van de VOC werd onder meer bewerkstelligd door zijn representanten in Amsterdam. Degenen die de stadhouder daarvoor uitkoos, behoorden niet tot de kern van het Amsterdamse patriciaat maar behoorden wel tot de groep der grote kooplieden. Een zo’n representant was de miljonair Josua van der Poorten (nr. 18-55), lid van een van oorsprong Zuid-Nederlandse familie die al generaties lang vanuit Hamburg en Amsterdam handelde op vele steden in Europa.

In verschillende gewesten zien wij eveneens plaatsvervangers van de stadhouder verschijnen en elders krijgen die vertegenwoordigers een duidelijker profiel. Ze worden vanaf de tweede helft van de 18de eeuw vaak aangeduid als luitenant-stadhouder. Voorbeelden daarvan zijn in Gelderland Andries Schimmelpenninck van der Oye (nr. 18-241) en in Utrecht Willem Nicolaas Pesters (nr. 18-121). In Zeeland waar de Oranjes de Eerste Edele zijn, hadden en houden hun plaatsvervangers een krachtige positie.

In de tweede helft van de 18de eeuw ontwikkelde de positie van de stadhouder zich zoals gezegd een grote slag verder naar die van een semimonarch.¹¹² De basis was daarvoor gelegd door de stadhouders van de eerste helft van de 17de eeuw, werd opgepakt en verbreed door Willem III en bereikte zijn finale onder Willem IV en V. De kring van vertrouwelingen rondom het stadhouderlijk hof werd daarbij vooral bepaald door loyaliteit. In feite zette de stadhouder, zijn hof en zijn kring van vertrouwelingen de Staten-Generaal en de gewestelijke en stedelijke besturen daarmee naar hun hand. Zoals Jos Gabriëls het fraai en kernachtig formuleerde, werden de rollen omgedraaid: was de stadhouder aanvankelijk dienaar van de heren, nu waren de heren tot dienaar gemaakt.

De stadhouder die zichzelf tot monarch kroonde, zien wij symbolisch verbeeld op de twee zijden van de penning die Martinus Holtzhey sloeg bij het herstel van het stadhouderschap in 1747. Deze zilveren penning toont op de voorzijde het portret van Willem IV en op de keerzijde het zonnestelsel. Holtzhey verbeeldde zo de stadhouder als de spil om wie alles en iedereen draait. Die positie leidde tevens tot vanzelfsprekend eerbetoon, zoals de schenking door gouverneur-generaal van de VOC Van der Parra aan de stadhouder en opperbewindhebber van een enorm servies, gedecoreerd met topografische gezichten van diens wereldrijk, in de Republiek en overzee. In zijn paleis kon de stadhouder en opperbewindhebber als hij aan tafel zat zijn wereld overzien in de vorm van porselein. In zijn studeervertrekken kon hij hetzelfde doen met behulp van gedrukte wandkaarten en getekende wandkaarten en atlassen van de Hattinga’s, in vele delen, van de overzeese gebieden, verschillende gewesten en zijn domeinen en hoge heerlijkheden.

Dit eerbetoon kreeg bijna even vanzelfsprekend ook een financiële vertaling. De VOC creëerde binnen de eigen, afgeschermde handelswereld een nog exclusiever domein van afgeschermde handel, namelijk de Amfioensociëteit. Deze sociëteit kreeg het alleenrecht op de handel in opium. De stadhouder kreeg een aantal aandelen van deze sociëteit cadeau en dankte hieraan een bijzondere en grote inkomstenstroom. Er ontstond tussen Java en het Haagse hof zodoende een cirkel van uitwisseling. Via die cirkel ontving de stadhouder geld en representatieve geschenken uit de Oost en hielpen de stadhouder en zijn vertrouwelingen mensen uit de eigen kring aan goedverdienende posities in de Oost en in Zuid-Afrika.¹¹³ Illustratief is de benoeming van Cornelis van Citters Arnoutsz.(1792-’95) tot directeur van de VOC-vestiging in Bengalen, het epicentrum van de opiumhandel. Hij was een achterneef van de machtige Wilhelm II van Citters, raadpensionaris van Zeeland, representant van de prins in Zeeland en ontvanger-generaal van de Unie (nr. 18-3). Op een iets andere schaal deed ditzelfde patroon zich voor in de Republiek. In steden en gewesten kwamen mannen in belangrijke posities op het kussen die op de een of andere manier gelieerd waren aan het Haagse hof.

Gereformeerde kooplieden en regenten

Als wij de tabel van de Amsterdamse rijken en hun geloof extrapoleren naar de Republiek en de Republiek overzee dan leidt dit tot de conclusie dat van de 500 rijksten ongeveer 70 procent wordt gevormd door de groep van gereformeerde burgers. Voor het gemak sluiten wij hierbij de remonstranten in. Weliswaar bestond er sinds de Dordtse Synode een zekere afstand tussen de gereformeerden en de remonstranten, maar deze afstand werd na enkele decennia van steeds minder grote betekenis.

Het percentage van 70 procent komt misschien een fractie hoger of lager uit als wij preciezer gaan meten en tellen. Zonder nadrukkelijk wikken en wegen is het echter overduidelijk dat de grote meerderheid van de 500 rijksten behoorde tot de groep van gereformeerde burgers. Zij behoorden tot de kapitaalkrachtige elite van de Hollandse, Zeeuwse en in mindere mate van de Friese en Utrechtse steden. Velen van hen verkregen en behielden mede vanwege hun rijkdom hun positie in stedelijke, gewestelijke en overzeese besturen. Bij de meesten gaan daar eerdere generaties aan vooraf die hun welstand vergaarden als koopman.

Een sluitende rekening

Voor kooplieden en regenten hadden eer en status een andere betekenis dan voor de Oranjes en de adel. Het onderscheid is belangrijk: een sluitende rekening ging voor. Spaarzaamheid was in de Republiek een belangrijke deugd. In 1673 beschreef de Engelse diplomaat William Temple de ingetogenheid en gematigdheid in bestedingen als kenmerkend voor Nederlanders van alle standen: ‘Their common riches lye in every man’s having more than he spends; or, to say it more properly, in every man’s spending less than he has coming in, be that what it will: nor does it enter into men’s heads among them, that the common port or course of expense should equal the revenue; and when this happens, they think at least they have liv’d that year to no purpose.’¹¹⁴ Temple zegt dus dat de Nederlandse koopman als motto hanteert altijd minder uit te geven dan er binnenkomt: sparen, een kapitaalbuffer vormen, is de spil van het bestaan.¹¹⁵

Deze observatie blijkt ruim 100 jaar later nog niets aan waarde te hebben ingeboet. In 1782 berekende de latere raadpensionaris Laurens Pieter van de Spiegel dat Nederlandse ingezetenen ongeveer een miljard gulden aan gespaard vermogen bezaten, vastgezet in grond, contant geld, aandelen, obligaties en dergelijke. Op basis van informatie van de Amsterdamse bankier Jacob van Staphorst (nr. 18-93), begrootte de latere Amerikaanse president Thomas Jefferson in 1788 dat Nederlanders elk jaar 14 miljoen gulden spaarden. Dit gespaarde geld zetten zij om in beleggingen. De observatie van Van Staphorst werd bevestigd door de al even uitstekend geïnformeerde Henry Hope die in 1791 schreef dat Nederlanders 3/8 tot 1/4 van hun jaarlijks inkomen spaarden en door de patriot Ockerse die zegt dat het behouden en vergaren van een zeker kapitaal noodzakelijk is aangezien een koopman anders geen krediet kan geven en tegenslagen kan opvangen. ¹¹⁶

Anoniem, Pierre de Moucheron met zijn echtgenote Isabeau de Gerbier, hun schoonzoon Allard de Dale, hun 18 kinderen en hun eerste kleinkind, 1563. RM, SK-A-1537.

Stedelijke cultuur

Het stedelijke karakter van de gereformeerde rijkdom in de Republiek is omstreeks 1600 geen kwestie van toevalligheid. De stedelijke cultuur en economie ontwikkelden zich eerder al sterk in Noord-Italiaanse en Vlaamse steden als Venetië, Genua en Florence, en Brugge, Gent en Antwerpen. De snelle groei van het belang van stedelijke knooppunten, onderling verbonden door land- en zeeroutes, gaat gelijk op met het verschijnen van indrukwekkende landatlassen, zeemansgidsen en het prachtige stedenboek in zes delen van Georg Braun en Frans Hogenberg, misschien wel het summum van stedentrots omstreeks het jaar 1600.

Belangrijk onderdeel van die stedelijke cultuur is de ontwikkeling van strategieën om de familie te laten overleven in en via de zaak. De overlevingsstrategie van kooplieden is voor Vlaamse kooplieden in de 16de eeuw treffend beschreven door Eric Wijnroks.¹¹⁷ Een koopmansfamilie telde doorgaans een behoorlijk aantal kinderen. Dat gaf de grootste kans op continuïteit. Een eerste belang was de zonen welgesteld te laten huwen. Trouwen omstreeks 30 jaar oud had de voorkeur: dan had een zoon in principe voldoende kapitaal opgebouwd om zijn kredietwaardigheid aan te kunnen tonen. Daarmee konden eisen gesteld worden aan de te kiezen partner: een jongere koopmansdochter of als dat niet lukte een rijke koopmansweduwe. De vader kon een verkeerde keuze voorkomen door te dreigen met de straf van onterving.

Door het grote leeftijdsverschil tussen vader en zoon was directe opvolging vaak lastig. Dit kon opgevangen worden door voor een dochter een oudere schoonzoon uit te zoeken. Die schoonzoon kon dan het gat tussen de vader en de zoon opvullen.¹¹⁸ Mocht de vader voortijdig overlijden dan kon de schoonzoon zorgen voor zakelijke continuïteit en opvang van de minderjarige kinderen. Daartoe diende men natuurlijk wel te beschikken over een loyale schoonzoon. Die loyaliteit kon in het ideale geval getest worden door hem eerst in het familiebedrijf op te nemen en het bedrijf te laten vertegenwoordigen in steden elders in Europa. Als hij goed functioneerde en zijn kansen op sociale stijging greep, dan effende hij het pad naar een huwelijk met een dochter van het familiehoofd.

De huwelijkskeuze viel uiteindelijk altijd toe aan de leider van het familienetwerk. Schoonzonen en meerderjarige zonen traden op als raad van advies en bestuur. Een zakelijk gunstig huwelijk was hoe dan ook de norm, aangezien ‘t gelt ’t houwelijck maeckt’.¹¹⁹ Opleiding werd bij dit alles belangrijk gevonden: naast schrijven, rekenen, boekhouden was het een pre als men verschillende talen sprak en door ervaring kon aantonen een ‘man van de wereld’ te zijn. Internationale stages waren voor jonge kooplieden een uitstekende manier om hun kansen op een goed huwelijk en sociale stijging te vergroten.¹²⁰ Voor een internationaal handelshuis was een universitaire opleiding niet interessant. Zo’n studie leidde af van de prioriteiten van de handel en kwam pas in beeld als men een zoon wilde voorbereiden op een bestuurlijke loopbaan.

Gezien de belangrijke rol van schoonzonen in het voortzetten van het familiebedrijf en de familie als zodanig, moeten we niet te snel denken dat er sprake is van ‘nieuwe rijken’ als een voordien minder bekende achternaam van een rijke opduikt. De kans is groot dat het dan om een schoonzoon gaat die in de familie de zaken en bestuurlijke loopbaan van zijn schoonvader voortzet. En mochten kinderen ontbreken of vroegtijdig overlijden, dan kan het zijn dat bijvoorbeeld een zwager de zaak voortzette: andere achternaam, wel familie.

De identiteit van de kooplieden werd mede bepaald door hun geloof en hun geografische herkomst. De gereformeerde religie is een van de factoren waardoor kooplieden van elders of elders verblijvend zich tot één gemeenschap rekenden. Zeker ook in de decennia van migratie en vervolging om het geloof speelde religie een rol bij de vorming van gemeenschappen en samenwerkingsverbanden. Zo troffen gereformeerde migranten uit Holland en Vlaanderen elkaar bijvoorbeeld in de tweede helft van de 16de eeuw in Londen, Bremen, Keulen of Hamburg. In de gereformeerde kerken ter plaatse maakte het dan weinig uit of men uitgeweken was uit een Noord- of Zuid-Nederlandse regio. In Europese havensteden als Archangel, Londen en Livorno zette die praktijk zich voort in de 17de en 18de eeuw: gereformeerde kooplieden afkomstig uit de Nederlanden of Duitsland werden door de plaatselijke autoriteiten als leden van de Duitse natie beschouwd. De gereformeerde religie c.q. kerk speelde zo de rol van supranationaal trefpunt van vrienden en bekenden.¹²¹

Als aan het einde van de 16de eeuw de situatie in Holland en Zeeland kantelt van oorlog naar vrede, worden de steden daar aantrekkelijke plaatsen van vestiging voor zowel van oorsprong Zuid-Nederlandse gereformeerden als uitgeweken Noord-Nederlanders. Belangrijke steden van vestiging en economische opbloei waren aanvankelijk bijvoorbeeld Middelburg, Veere en Enkhuizen. Sommige steden bleven in latere fasen achter, andere steden hielden een groeispurt lang vol en namen een steeds dominantere positie in. Bij steden als Haarlem en Leiden zorgde de textielnijverheid voor economische groei en Amsterdam groeide uit tot de dominante handelsstad van de Republiek. De dominantie van Amsterdam valt extra op als wij in aanmerking nemen dat in deze stad maximaal 10 procent van de bevolking van de Republiek woonde terwijl dezelfde stad 25 procent van de begroting van de Republiek via de belastingen opbracht.¹²² Dat laatste percentage wordt nog indrukwekkender als wij beseffen dat Holland en Amsterdam met regelmaat het voortouw moesten nemen om bijvoorbeeld ten behoeve van oorlogsinspanningen met geldmiddelen over de brug te komen.

Economisch voordeel

Het was en is voor ondernemers van groot belang om zich strategisch gunstig ten opzichte van concurrenten te vestigen. Als men eenmaal gevestigd was, diende de positie waar mogelijk versterkt te worden, als het kon in de richting van een monopolie. Steden acteerden tot op grote hoogte op dezelfde manier. De stad Amsterdam was bij voortduring actief om haar economische voorrangspositie te bevorderen. Ze profiteerde met verschillende andere Hollandse en Zeeuwse steden vanzelfsprekend van het monopolie dat de VOC had in de handel vanuit de Republiek op Azië en de (bijna-)monopolies die deze Compagnie verwierf ten koste van andere Europese handelaren op specerijen als kruidnagelen, nootmuskaat en kaneel. Ongelooflijk belangrijk was voor Amsterdam de krachtige, centrale positie van de Wisselbank. Bovendien werd Amsterdam, mede door de grote export naar Spanje, dé importhaven van Spaans zilver. De combinatie van zilverovervloed en de krachtige positie van de Wisselbank gaf aan in Amsterdam gevestigde kooplieden en handelsondernemingen zoals de VOC toegang tot ‘goedkoop’ zilver. Daarmee had de stad in financiële en economische zin een lastig in te halen voorsprong.¹²³ Pas in de tweede helft van de 18de eeuw ging die strategische voorsprong verloren.

Ook op een andere schaal zien wij hoe Amsterdam werkte aan een gunstige uitgangspositie. In de strijd met andere steden werd door Amsterdam bijvoorbeeld de markt van Deense ossen onttrokken aan de stad Enkhuizen.¹²⁴ Daarnaast zorgde Amsterdam ervoor dat post uit het Oostzeegebied eerst naar Amsterdam kwam en daar werd geopend. Dat gaf de in Amsterdam gevestigde handelaren in graan een geweldige informatievoorsprong in deze cruciale tak van handel, niet voor niets de moedernegotie genaamd; de handel die de basis vormde voor de welvaart van Amsterdam. Zeker zo typerend is het dat de havenarbeiders van Amsterdam de naam droegen van korendragers: zij ontleenden hun beroepsnaam aan het belangrijkste artikel dat zij sjouwden van de schepen naar de bestemmingen. Aan de informatievoorsprong ten aanzien van het Oostzeegebied kwam pas een einde na de Bataafs-Franse revolutie, tot ergernis bijvoorbeeld van het in de 18de eeuw sterk opkomende Rotterdam.¹²⁵ Overigens acteerde de stad Rotterdam op vergelijkbare wijze als Amsterdam: die stad slaagde er bijvoorbeeld in de markt van Engelse wol binnen te halen, ten koste van Veere.¹²⁶

Het behoorde tot de door traditie bepaalde praktijk in de steden van de Republiek dat de autochtone gereformeerden een voorkeurspositie claimden op het bestuurlijke vlak. Zij deden dit als lidmaten van de publieke kerk, als poorters van de stad en uit traditie. Niet-gereformeerden kregen geen toegang tot stedelijke bestuursfuncties en gereformeerden van vreemde herkomst hadden het moeilijker om erin door te dringen.

Welgestelde, gereformeerde kooplieden, die bijvoorbeeld naar Amsterdam terugkeerden na een periode van ballingschap, maakten daardoor een veel grotere kans op een bevoorrechte positie door opname in de vroedschap of bijvoorbeeld verkiezing tot bewindhebber van de VOC of commissaris van de Wisselbank dan gereformeerde migranten die geen oude banden met Amsterdam konden aantonen. Aanvankelijk vormde dit patroon van in- en uitsluiting nog geen sluitend systeem, maar vanaf het begin van de 17de eeuw was het stevig verankerd in de praktijk. Het leidde in Amsterdam tot de entree en sociale stijging van gereformeerde families als Bas, Van Beuningen, Bicker, Hudde, Hooft en Witsen. Namen die bekend klinken in de 17de eeuw en die bekend blijven klinken in de 18de eeuw.

Om dit patroon in gang te zetten, diende men af te rekenen met de uit de Zuidelijke Nederlanden gemigreerde gereformeerden, onder wie velen met veel kennis en grote kapitalen. Burgemeester Cornelis Pietersz. Hooft was een van degenen die hierin het voortouw nam. Hij noemde de immigranten mensen die onrust veroorzaakten en minder betrouwbaar waren dan ingeborenen. Bovendien waren autochtonen naar zijn mening beter vertrouwd met de landsaard en de vigerende regeringsvormen.¹²⁷ Jaloezie speelde bij dit alles zeker een rol: velen beschouwden de Zuid-Nederlanders als arrogante types en als zakenlui die met schijnfaillissementen hun schulden in feite op de autochtone Amsterdammers afwentelden.¹²⁸

Hugo de Groot schreef in 1622: ‘[d]e buyten gebooren persoonen met reden haar behooren te vreden te houden met de gherustighe wooningen in dese Landen, ende haar allierende aan de ingeboorenen verwachten, dat hare kinderen, in Hollandt gheboren, nevens anderen mochten ingang hebben tot de publijcque ampten.’¹²⁹ De Groot stelt dus dat de eerste generatie migranten zonder Hollandse wortels blij moet zijn dat zij zich hier mogen vestigen. Toegang tot bestuursambten ligt in het verschiet voor hun kinderen. Maar anders dan De Groot suggereert, waren ook de kinderen van migranten vaak nog niet welkom op het regeringspluche. Dat ondervond de Leidse industrieel en politiek denker Pieter de la Court. Ondanks zijn opleiding, rijkdom en connecties bleef voor deze in Leiden geboren migrantenzoon de weg naar een politiek ambt geblokkeerd. Een huwelijk met de dochter van een gevestigd regent bood de kinderen en kleinkinderen van nieuwkomers nog de beste kansen op een voorspoedige carrière als ambtsdrager.

De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), de West-Indische Compagnie (WIC) en andere handelslichamen zijn te beschouwen als bolwerken van stedelijke, gereformeerde families met macht en rijkdom. In de 19de eeuw werden de archieven van deze compagnieën en kamers ondergebracht in het Nationaal Archief in Den Haag omdat zij beschouwd werden als voorlopers van het ministerie van Koloniën, formeel onderworpen aan de Staten-Generaal ten tijde van de Republiek. Met terugwerkende kracht zouden wij kunnen zeggen dat daarmee de compagnieën te rigide werden opgevat als delen van het lichaam van de centrale overheid.

In de praktijk van de 17de en 18de eeuw werden de bewindhebbers en directeuren van de compagnieën echter aangesteld door de betrokken steden. Daardoor hadden de burgemeesters van de stad Amsterdam, op afstand gevolgd door andere steden als Middelburg, grote invloed op het reilen en zeilen van de compagnieën. Vanzelfsprekend konden deze bewindhebbers, behalve via een ruime vergoeding voor hun bestuurswerkzaamheden en hun aandelenpakketten, bijverdienen door het vergeven van banen en baantjes. Een positie als bewindhebber behoorde voor leden van de vroedschap tot de meest begeerde bijbanen. Weliswaar is aangetoond dat de economische betekenis van de VOC voor de Republiek niet zo groot was als men wel heeft gedacht, maar dat neemt niet weg dat de alliantie tussen de gereformeerde, stedelijke oligarchie en het gemonopoliseerde handelsbedrijf van de VOC een buitengewoon belangrijke inkomstenbron garandeerde voor de stedelijke elite.

De VOC is ook wel aangeduid als de eerste multinational ter wereld, gefinancierd door anonieme aandeelhouders. In de praktijk hadden de aandeelhouders echter weinig te zeggen. Het waren de bewindhebbers van de verschillende Kamers, met de Kamer Amsterdam voorop, die de lijnen uitzetten. Wij kunnen ons voorstellen hoe zij tussen het hoofdkantoor en het stadhuis op de Dam, nog geen kilometer van elkaar verwijderd, heen en weer pendelden. In de forten en gebieden van de VOC en de WIC, oefenden bestuurders van de handelscompagnieën absolute macht uit, aangestuurd in naam door de Staten-Generaal maar in feite dus vooral door bewindhebbers die het belang van hun stad en hun eigen familie centraal stelden. Exploitatie met inzet van diplomatieke en militaire middelen was het oogmerk. Segregatie en slavernij behoorden overzee tot de gewone praktijk.

Het besef van het belang van de familie, deels zeker gesteld door prominente bestuursposities, geeft ons enig relativeringsvermogen als we kijken naar de handelspraktijken van de VOC en degenen die hier en overzee de koers bepaalden. Bij alle moderniteit die wij in de VOC kunnen zien, dienen wij tegelijkertijd de formele organisatie te beschouwen als een façade waar achter families hun belangen centraal stelden. Voor deze gereformeerde families was het onderscheid tussen de ‘legale’ handel van de VOC en de ‘particuliere’ handel door familieleden, vrienden en partners een kwestie van nuance. Vanwege de cruciale rol van Holland en grote steden als Amsterdam was het voor de dominante stedelijke families van groot belang kernposities te bekleden in colleges en besturen waar het economisch beleid werd bepaald en waar aan de geldkranen werd gedraaid: behalve de Staten-Generaal en de Raad van State, waren dat de Wisselbank in Amsterdam, de Admiraliteitscolleges, de Oost- en West-Indische Compagnie en enkele andere, zoals de Directie van de Levantse handel, waarvan het hoofdkantoor was gevestigd in het stadhuis van Amsterdam. Al deze organen vermengden handelsbelangen en militaire en bestuurlijke belangen.

Dit netwerk had een internationale uitstraling vanwege de diplomatieke dienst van de Republiek en vanwege zakelijke belangen buiten de Republiek. Zo waren tussen 1719 en 1785, 25 directeuren van de Engelse bank en 23 directeuren van de Londense Assurance Company calvinisten met een Frans-hugenootse of Nederlandse achtergrond.¹³⁰ Een ander aanvullend beeld van het internationale netwerk van de gereformeerde elite geven de vestigingsplaatsen van predikanten. In het begin van de 18de eeuw gaat het om ongeveer 1.500 predikanten. Vanzelfsprekend zien wij de meesten daarvan terug op het grondgebied van het huidige Nederland. Ruim 100 echter dienden in kerken elders.¹³¹

Voor de regerende stedelijke families en vroedschappen was het zaak de benoemingen voor colleges te controleren en waar mogelijk te doen bezetten door vertrouwelingen. In principe deed een vroedschap een dergelijke functie erbij of liet hij een dergelijke functie uitoefenen daar een familielid. Ter vereenvoudiging van dit in principe toch enigszins complexe spel werden benoemingen voor deze, met uitzondering van de Wisselbank, hogere overheden neergelegd bij steden. De structuur van deze colleges werd voor een belangrijk deel gekopieerd naar andere, oudere colleges. Zo is de bestuursstructuur van de Compagnieën een afgeleide van die van de Admiraliteitscolleges.¹³² Bezien van boven zijn de Admiraliteitscolleges, Compagnieën en Directies onderdelen van de centrale overheid in Den Haag, van onderop gezien zijn het tevens organen met een sterk stedelijk c.q. familiaal karakter.¹³³

Dit familiale karakter vertaalde zich ook in liefst gemonopoliseerde handelspraktijken waarbij bijvoorbeeld de VOC als voertuig functioneerde. Met de oprichting van de compagnie in 1602 kwam de toewijzing van bewindhebbersplaatsen in de greep van de politieke elite in de steden, of de Staten zoals in Zeeland, waar een Kamer van de VOC gevestigd was. De functie van bewindhebber leverde niet alleen een aantrekkelijke en risicoloze provisie op, maar bood tevens de mogelijkheid om als particulier koopman voor lage prijzen peper, specerijen en andere Aziatische producten van de compagnie in te kopen om ze vervolgens tegen monopolieprijzen van de hand te doen.

Vooral de familie Bicker, goed vertegenwoordigd in de Amsterdamse regering en het college van bewindhebbers van de VOC, betoonde zich zeer actief in het verwerven van monopolies. In januari 1621 bijvoorbeeld kochten Cornelis Bicker (nr. 17-43), broer van de bewindhebber Jacob Bicker, en Gerard van Schoonhoven (nr. 17-178) alle foelie van de VOC op. Twee maanden later vormden zij met bewindhebber Elias Trip (nr. 17-15) en toekomstig bewindhebber Hans van Loon (nr. 17-203) een consortium dat ook de nieuwe aanvoeren van foelie opkocht.¹³⁴ Op de markt voor foelie was dit consortium van kooplieden toen nog de enige aanbieder in de Republiek: een veel aantrekkelijker positie was voor een koopman nauwelijks denkbaar. Gezien de voorbeelden die wij kennen uit de jaren ’20 van de 17de eeuw, is het aannemelijk dat koopliedenbewindhebbers en kooplieden-vroedschapsleden samenwerkten met kooplieden die geen deel hadden aan het bestuur van de VOC of de stedelijke regering. Door samen te werken kon men gezamenlijk de prijs manipuleren van foelie, Chinese zijde of een ander Aziatisch product, deelde men het risico en kon men een rolverdeling afspreken. De inzet van de ene koopman kon daarbij via zijn positie als bewindhebber lopen terwijl de inzet van de andere koopman kon lopen via zijn kennis van afzet op een specifieke Europese markt. Kort nadien werd, na klachten van de Kamer Zeeland, met dit systeem gebroken. Dat wil echter niet zeggen dat met het systeem van de veilingen er een markt ontstond van grote aantallen kopers. Omstreeks 1640 bleken ‘oude’ grote kopers zoals Cornelis Bicker, de Delftse burgemeester Gerardo Welhouck (1593-1665, nr. 17-211) en Jan de Raedt/Raet (nr. 17-210) nog steeds in de veilingen te domineren.¹³⁵ Omstreeks 1700 werd de markt beheerst door kapitaalkrachtige kopers, die onderling prijs- en productafspraken maakten. In 1714 bijvoorbeeld waren er 66 kopers die de peper van de VOC opkochten. Van deze 66 kopers zijn er negen die gezamenlijk meer dan de helft van de geveilde peper opkochten. Onder die negen vinden wij de koopman-bewindhebber Jeronimo de Haze de Georgio (nr. 18-3) en de uit Bordeaux afkomstige hugenootse koopman Pierre Testas (nr. 18-53).¹³⁶ Hetzelfde gebeurde in de handel met andere producten zoals salpeter of Bengaalse zijde. In de handel in salpeter trad onder meer de familie Balde (nr. 17-99) op als grote koper en bij de handel in zijde domineerden de Verhammes (nr. 18-70) en Simon Bevel (nr. 18-17). Behalve de verkoop van de aangevoerde handelswaar uit Azië leende ook de bouw en de uitrusting van de uitgaande schepen zich voor het optreden van kleine consortia die op onderdelen de markt beheersten, voor een langere of kortere periode. Ook daar zijn het mensen met een bewindhebberspositie of een andere invloedrijke positie die samenwerkten met kooplieden en toeleveranciers die formeel buiten de compagnie stonden. Dat het hier om veel geld ging, blijkt uit de uitgaven voor equipage tussen 1639 en 1649 en 1729 en 1739. In een gestaag stijgende lijn lopen die uitgaven op van bijna 43 miljoen in de eerste tien jaar naar bijna 159 miljoen gulden omstreeks 1735.¹³⁷

Buitengewoon belangrijk waren bijvoorbeeld hout en stokvis: de schepen zelf en veel scheepsonderdelen waren van hout, terwijl gedroogde en gezouten vis voor de lange reizen cruciaal was voor de voedselvoorziening. Johannes Bontekoning (nr. 18-56) en Gerrit Braamcamp (nr. 18-63) werden omstreeks het midden van de 18de eeuw miljonair dankzij de houthandel, waarbij in ieder geval Braamcamp werkte in een consortium met mensen die beslissingsmacht hebben in de stad Amsterdam en de VOC. In het geval van Braamcamp kan het zijn dat hij gebruikmaakte van de contacten die hij onderhield via het ‘college no. Zes’, een vriendenkring die elkaar trof in kamer zes van de Garnalendoelen aan het Singel.¹³⁸ Braamcamp was deken van deze club, evenals onder andere de gereformeerde Jacob Bicker Raye, die bekendheid kreeg door zijn dagboek waarin hij de roddels van de hogere Amsterdamse kringen voor het nageslacht vastlegde. De leden van Braamcamps college behoorden niet tot het patriciaat van de stad maar zij zaten daar wel dicht tegenaan.

De stokvishandelaar Johannes de Weer de Wit (nr. 18-15) bouwde, mede dankzij grote leveranties van hem en zijn voorouders aan de VOC, aan het einde van de 18de eeuw een kapitaal op van maar liefst 2,5 miljoen gulden.¹³⁹ Net als in het begin van de 17de eeuw zien wij hier hoe ondernemers die niet op het bestuurderspluche zitten, tot wederzijds belang en financieel gewin samenwerken met degenen die administreren en beslissen. In het geval van Braamcamp rees een sterk vermoeden van prijsafspraken en fraude. Het leidde niet tot vervolging. Dat betekende niet dat men straffeloos zijn gang kon gaan. Wie in de boeken knoeide en zichzelf te opzichtig verrijkte, liep risico’s. Als daar andere zaken bijkwamen zoals politieke spanningen of seksueel ongewenst gedrag dan konden er weleens zeer zware straffen worden uitgedeeld. Zo kwam het geknoei van de Hoornse bewindhebber en oud-bewindhebber van de VOC Jacob Claesz. Sijms omstreeks 1670 hem duur te staan. Hij werd in 1671 opgepakt in Amsterdam en vervolgens raakte zijn zaak vermengd met de scherpe politieke tegenstellingen van het Rampjaar 1672. In een pamflet werd Sijms aan de schandpaal genageld. Sijms probeerde door zich op de achtergrond te houden zich er zo goed mogelijk uit te redden. Hij kwam er genadig van af. De Hoge Raad ontzegde hem in 1673 de toegang tot ambten en veroordeelde hem tot een boete van 10.000 gulden en de proceskosten.¹⁴⁰

Bewindhebbers mochten formeel niet leveren aan de Compagnie. Ze konden dat verbod eenvoudig ontduiken door familieleden of vrienden in te schakelen. Zolang het niet de spuigaten uitliep, konden de contacten van de hierboven genoemde Braamcamp hun gang gaan en konden de bewindhebbers in de Kamer Hoorn Meyndert Sonck en Lucas van Neck tussen 1664 en 1670 als enigen koeien en ossen laten leveren aan de VOC.¹⁴¹ De Hoornse bewindhebbers hadden deze praktijk waarschijnlijk afgekeken van Amsterdamse bewindhebbers-grootgrondbezitters. Het ging hier om de voor de hand liggende mogelijkheid om investeringen in grond, bijvoorbeeld nieuw gewonnen land, optimaal te benutten in combinatie met de toegang tot de besturen van de Admiraliteit en de VOC. Ook konden ambachtsheren-bewindhebbers de boeren op de landerijen binnen hun heerlijkheden voor een relatief lage prijs ossen laten vetmesten. Het vetmesten van Deense ossen leverde voor deze heren vervolgens een vrijwel gegarandeerde en goedbetaalde afzet op.¹⁴² In de tweede helft van de 17de eeuw en in de 18de eeuw wordt een trits van rijke, gereformeerde regenten c.q. eigenaren van een heerlijkheid aangemerkt als ossenweider, zoals Pieter de Graeff, Joseph Deutz, Nicolaes Geelvinck I en verschillende leden van de familie Hooft.¹⁴³ Tot de belangrijke afnemers van de ossen hoorde de VOC vanwege de voedselvoorziening van de uitgaande schepen.

De kaartenmaker van de VOC Joan Blaeu (17-122) maakte van zijn monopoliepositie gebruik door de op perkament getekende kaarten voor bedragen zeer ver boven de prijs op de vrije markt aan de Compagnie te leveren.¹⁴⁴ Mede hierdoor kon hij doordringen tot de 250 rijksten van zijn eeuw.

Deelname aan droogmakerijen en andere landaanwinningsprojecten was voor gereformeerde rijken van autochtone herkomst extra aantrekkelijk omdat zij konden beschikken over de combinatie van kapitaal en politieke en juridische contacten op stedelijk en gewestelijk niveau. Zij waren daarmee in het voordeel ten opzichte van bijvoorbeeld Zuid-Nederlandse investeerders die over minder politieke contacten beschikten. Opvallend is hoe in de Noord-Hollandse bedijkingen in de eerste helft van de 17de eeuw, waar met een totaalbedrag van 7,3 miljoen gulden bijna een miljoen gulden meer in werd geïnvesteerd dan in de VOC, aan Haagse notabelen 13 procent van het geïnvesteerde kapitaal als aandeel toeviel. Dit hoge aandeel kan deels gezien worden als een vorm van betaling voor hun inspanningen om de bedijkingsplannen door de kanalen van de overheid te loodsen.¹⁴⁵ Het kwam er op neer dat zij voorrang kregen bij de uitdeling van kavels of kavels geschonken kregen. Voorbeelden van deze Haagse regelaars en politici zijn Joris de Bye, Johan van Oldenbarnevelt, Cornelis Musch en Reinier Reiniersz. Pauw.¹⁴⁶

Politiek en handel gingen niet alleen hand in hand bij de VOC en de Admiraliteit, maar was op veel grotere schaal gemeengoed. Degenen die een machtspositie bekleedden of goede contacten hadden met de Oranjes of met de raadpensionaris van Holland waren tevens in het voordeel bij het afsluiten van gunstige contracten met buitenlandse machthebbers. Margrita van Valckenburch (nr. 17-155) dreef de firma van haar in 1610 overleden man; groot koopman, VOC-bewindhebber en neef van Constantijn Huygens (nr. 17-161). Zij was zelf de dochter van een rijke zijdehandelaar en had invloedrijke contacten in Den Haag: haar zus was gehuwd met raadpensionaris Jacob Cats (nr. 17-113). Haar firma dreef handel op Rusland en de Middellandse Zee en mede dankzij haar contacten in Den Haag kreeg zij in 1624 van de tsaar voor tien jaar het monopolie voor de export van kaviaar uit Rusland.

Jean Deutz (nr. 17-9) huwde in 1654 Geertruid Bicker, dochter uit de machtige Amsterdamse burgemeestersfamilie. Dit huwelijk bracht hem tegelijkertijd in een nauwe familierelatie met raadpensionaris Johan de Witt (nr. 17-89), die getrouwd was met Geertruids zus Wendela. In 1659 slaagde Deutz erin samen met een Venetiaans handelshuis het monopolie te verwerven van de Oostenrijks-Habsburgse keizer op de export van kwikzilver en ging hij de titel ‘Keizerlijk Factoor van ’t Kwikzilver’ voeren. Later kocht Deutz het Venetiaanse handelshuis uit en daarmee verkreeg hij een monopolie op het in Europa gewonnen kwikzilver. Hij verdiende jaarlijks alleen al met de leveranties van kwikzilver aan de Spaanse regering ten behoeve van de zilverwinning in Zuid-Amerika 20.000 gulden aan provisie. De Witt zorgde voor de noodzakelijke voorspraak van Deutz bij de Spaanse gezant.¹⁴⁷

Louis Trip (nr. 17-15) komt uit een familie die rijk was door handel in wapens en ijzer. Via zijn moeder Marguerite de Geer was hij naaste familie van Louis de Geer (nr. 17-7), industrieel en handelaar en bovendien een vertrouweling van de Zweedse koning Gustaf Adolf. Die connectie was van belang bij het verwerven van het monopolie op de export van Zweeds teer dat Louis samen met zijn broers Jacob en Hendrick Trip tussen 1648 en 1662 in handen had.

Strategische huwelijken

Stedelijke en gewestelijke functies werden zorgvuldig verdeeld onder autochtone of daarin ingetrouwde familieleden en kennissen. Het bestuurdersnetwerk en het familienetwerk van een regent vertoonde dus overlappingen. Men kan zich voorstellen hoe vaders en moeders de zakelijke maar ook politieke huwelijken en carrières van hun kinderen probeerden te sturen. Wij zien het aan de hiervoor aangestipte huwelijken waarbij de combinatie van politieke macht, economie en het gebruikmaken en versterken van familiebanden aan de orde was.

De interesse in de 17de en 18de eeuw voor familiebanden, rijkdom en voortplanting vertoont overeenkomsten met die van hedendaagse tv-programma’s als Blauw bloed waar de huwelijken, schandaaltjes en zwangerschappen van koninklijke families onderwerp van gesprek zijn. Het tv-programma weerspiegelt de gesprekken en roddels aan de hoven; cruciaal onderdeel van een familiepolitiek die gericht is op statusbehoud en -verhoging.

Evenals het zakenleven was huwelijkspolitiek een terrein met valkuilen. Zo hertrouwde de rijke Amsterdammer Henrick Hooft (nr. 17-91) met de rijke Rotterdamse burgemeestersdochter Maria van Walenburg. Volgens de chroniqueur Hans Bontemantel was het huwelijk niet erg gelukkig; de problemen begonnen al toen bleek dat Maria zich rijker én jonger had voorgedaan: ‘alsof ze nog bekwaam was kind of kinderen te krijgen.’ Eenmaal getrouwd ontstond over haar ‘armoede’ en onvruchtbaarheid zoveel onmin dat Maria terugging naar haar ouders. Hooft vertelde iedereen die het wilde horen over zijn slechte huwelijk, zo ook tijdens een etentje met notabelen. Hij droeg daarbij een grafschrift voor dat hij alvast voor zijn vrouw had gemaakt: ‘Ici gist une femme, ha qui est bien!/C’est pour son repos et pour le mien. Ter plekke werd het vertaald: Hier ligt mijn vrouw, ha, dat gaat wel!/’k Was haar een plaag, zij mij een hel.’

Ook het grafschrift van Hooft zelf werd door de heren gemaakt, met als thema diens berouw over zijn tweede huwelijk: ‘want hij meende haar te kunnen paaien/met praten en zoenen en dicht te naaien,/maar omdat van het laatste niet veel kwam/ is zij vertrokken naar Rotterdam.’ Maria kreeg inderdaad geen kinderen. Met haar ‘armoede’ viel het welbeschouwd nogal mee. In 1674 werd haar vermogen op 100.000, en dat van haar man op 340.000 gulden geschat.¹⁴⁸ Zij leefden gescheiden, maar vonden elkaar ten slotte terug in de dood want zij werden naast elkaar begraven in Haarlem.

Het huwelijk van Henrick en Maria is een van de voorbeelden van de tragiek die van huwelijkspolitiek een gevolg kon zijn. Het huwelijk van de Utrechtse edelman Diderick van Velthuyzen (nr. 17-32) is een ander voorbeeld. Hoewel adel geneigd was met adel te trouwen, konden financiële en andere zakelijke overwegingen hen dwingen minder kieskeurig te zijn. Utrechtse edelen gingen met graagte op ‘tonnenjacht’ in Amsterdam. Zo ook Diderick. Hij huwde in 1678 de Amsterdamse burgemeestersdochter Alida de Graeff. Zij kochten in 1680 het buiten Heemstede bij Houten en verfraaiden dit aanmerkelijk. Desondanks was het een ongelukkig en onvruchtbaar huwelijk. Alida en haar man leefden min of meer apart en zij weigerde haar man vleselijke gemeenschap.¹⁴⁹ Voor de aardigheid nog een derde voorbeeld van een minder geslaagd huwelijk in de 18de eeuw. Op 7 mei 1754 noteerde de goed ingevoerde Amsterdammer Bicker Raye in zijn dagboek dat Clemens Kerckrinck (1720-’54) op jonge leeftijd was overleden. Volgens Bicker Raye had zijn slechte huwelijk met Elisabeth Louise van Surmont, vrouwe van Vlooswijk, daar alles mee te maken: hij had bij haar ‘moeten lijden als winterkoren op het veld’.¹⁵⁰

Naamlijst van de regentessen, tevens huwelijksmakelaars, van het Amsterdamse Spin- en Werkhuis. AM, KA 144969.

Behalve minder goed geslaagde huwelijken was een ander risico van het gearrangeerde huwelijk dat de kring van potentiële partners soms wel heel erg klein werd. Zo huwden drie dochters van Elias Trip (nr. 8) met een lid van de familie Coymans. Ook huwelijken tussen neven en nichten kwamen met regelmaat voor: maar liefst drie Trippen huwden met volle nichten. Wie te veel binnen de eigen kring trouwde, liep echter wel het risico het contact te verliezen met nieuwe rijken en machtigen. En huwelijken binnen eigen kring verkleinden weliswaar het risico dat vermogen wegsijpelde naar ‘vreemde’ families, maar ze vergrootten tevens de kans op geestelijk gehandicapte kinderen en op onvruchtbaarheid. Kinderloosheid was een regelmatig voorkomend verschijnsel bij de rijksten en vanzelfsprekend fataal voor het voortbestaan van de familie. Te veel kinderen krijgen was echter ook problematisch, omdat het vermogen dan door velen gedeeld moest worden. Zo kon dus een zeer rijke met veel kinderen in de volgende generatie het contact met de machtigsten verliezen, terwijl een ‘armere’ rijke met slechts één zoon door een geslaagd huwelijk diezelfde zoon op het pluche kon zien belanden.

In de 18de eeuw, en misschien ook al in de 17de eeuw, was het in de stedelijke elites gebruik dat ‘kransjes’ van dames zich toelegden op het aaneensmeden van familie-, bestuurs- en geldrelaties via huwelijken.¹⁵¹ In Amsterdam vormden de vier regentessen van het Spin- en Werkhuis een dergelijk overleg. Sommige van deze regentessen zaten meer dan 30 jaar in het bestuur en beschikten dus na verloop van tijd over een enorme ervaring op het terrein van bestuur en huwelijkspolitiek. Tot die zeer ervaren bestuurders en huwelijksmakelaars hoorden Sara Nuyts (1682-1724), schoonzus van Nicolaas Witsen (nr. 17-4), Aletta Maria van Strijen (1692-1739), een zus van Jacob van Strijen (nr. 18-47), Geertruid van der Lijn (1726-’63), de echtgenote van Pieter Six III en kleindochter van de gouverneur-generaal Cornelis van der Lijn (nr. 17-77), Debora Elias (1730-’63), echtgenote van Dirk van der Meer (nr. 17-38), Maria Schaack (1750-’76), echtgenote van Arnoldus Elias (nr. 18-131) en Ida Everdina Visscher (1765-’88), echtgenote van Hendrik Daniël van Hoorn (nr. 18-48). Deze zes dames zorgden alleen al door hun lange zittingstermijnen voor continuïteit. Zijzelf en hun echtgenoten behoorden vanzelfsprekend tot de bestuurlijke bovenlaag en tot de rijken van de stad.

In dat kader past ook een anekdote over een 18de-eeuwse burgemeester die gezegd zou hebben dat zijn nichtje een vroedschapsplaats onder haar schortje droeg.¹⁵² Seks met haar, binnen het huwelijk natuurlijk, bood toegang tot een hoge bestuurspositie. In Brielle kwam het in de jaren ’40 van de 18de eeuw tot een schandaal toen Leendert de Voogd (1703-’66) zich een weg naar de vroedschap baande door Johanna Margaretha Snellen (1711-’99), de oudste dochter van oud-burgemeester Paulus Snellen (1682-1751), het hof te maken. Toen De Voogd in 1743, op voordracht van Snellen, inderdaad werd opgenomen in de vroedschap, kwam De Voogd vervolgens zijn trouwbelofte niet na. De aanstaande schoonzoon verraadde daarmee de zakelijke en emotionele afspraak tussen hem en zijn aanstaande schoonvader. Het was formeel onmogelijk om De Voogd alsnog uit de vroedschap te stoten; het vormde te veel een publiekelijke vernedering voor alle betrokkenen. Wel maakten zijn collega’s, ongetwijfeld doordrongen van het belang om het informele systeem niet verder uit te laten hollen, de afspraak dat hij geen baantjes zou krijgen waar hij extra inkomsten uit kon krijgen; een 18de-eeuws cordon sanitaire. Pas in 1755, vier jaar na het overlijden van Snellen, kwam De Voogd uit dat isolement.¹⁵³ Johanna Margaretha ontsnapte niet mee aan haar isolement. Zij bleef haar leven lang ongehuwd.

Kapitaal en macht

Geld speelde in het spel van benoemingen altijd een rol. Soms dominant en soms op de achtergrond. Wie aan de macht wilde komen of aan de macht wilde blijven, diende oog te houden voor zijn financiële situatie. Welstand was immers een belangrijk criterium om binnen te komen of binnen te blijven. In de praktijk werden de politieke machthebbers in de loop van de 17de en 18de eeuw rijker. Dat is bijvoorbeeld onderzocht in Leiden. Het gemiddelde vermogen van de zittende vroedschappen steeg daar van 22.000 gulden in 1644, via 35.000 gulden in 1675 en 41.000 gulden in 1700 naar 154.000 gulden in de 18de eeuw.¹⁵⁴ In Hoorn steeg het gemiddelde vermogen van de vroedschappen zelfs naar 200.000 gulden.¹⁵⁵ De stijging van de vermogens van de stedelijke vroedschappen loopt dus in de pas met de stijging van de vermogens van de rijksten: de 250 rijksten van de 18de eeuw zijn aanzienlijk rijker dan die van de 17de eeuw. Rente-inkomsten uit aandelenportefeuilles leverden voor de gemiddelde regent de meeste zekerheid voor behoud en behoedzame groei van het eigen vermogen. Daarmee onderscheidden de regenten zich van de adel, die veelal een belangrijk deel van het inkomen verkreeg uit grondbezit. Met een gemiddeld rendement op obligaties, aandelen en grondbezit van ongeveer 2,5 à 3 procent genereerde men met een vermogen van 200.000 gulden een jaarlijks inkomen van 5.000 à 6.000 gulden.¹⁵⁶

Daarnaast was het verwerven van ambten een van de strategieën om de afhankelijkheid van rendement op aandelen en bedrijfsresultaten te verminderen en verzekerd te zijn van een inkomen en uitzicht op een pensioenvoorziening. De koopmansfamilie Pauw is een goed voorbeeld van de overstap van een risicovol koopmansbestaan naar een ambtelijk bestaan met meer zekerheid. In 1673 verdiende Maarten Pauw als respectievelijk ontvanger-generaal van de Republiek en van Holland 11.300 gulden per jaar, Reinier Pauw als president van de Hoge Raad 4.300, Adriaan Pauw als president van het Hof van Holland 4.200, Gerard Pauw als rekenmeester van Holland 2.250, Engelbert Pauw als secretaris van de Rekenkamer 1.672 en Dirck en Isaac Pauw, als hoogheemraden van Delfland, beiden 600 gulden per jaar; samen bijna 25.000 gulden aan inkomen.¹⁵⁷

Het eerdergenoemde ambt van postmeester is eveneens een goed voorbeeld van winstgevend overstappen. Er waren daarnaast talrijke ambten en bestuursposities die mogelijkheden boden tot verrijking en het verlenen van gunsten aan familieleden en vrienden. Op het moment dat Joan Huydecoper I tot de Amsterdamse vroedschap toetrad, verkeerde hij in de positie om anderen baantjes toe te spelen en belastingaanslagen voor familieleden te verlagen.¹⁵⁸ Eerder al had zijn vader, Jan Jacobsz. Bal, alias Huydecoper, zijn connecties in de stedelijke regering gebruikt voor grootschalige speculatie in de gronden die bestemd waren voor de stadsuitbreiding van Amsterdam in de eerste decennia van de 17de eeuw. Huydecoper stond hiermee in een traditie. Andere Amsterdamse vroedschappen, zoals Barthold Cromhout, en eerder in de 16de eeuw Antwerpse vroedschappen, gebruikten hun bestuurlijke positie en informatie voor grootschalige en winstgevende grondspeculatie.¹⁵⁹

Van Amsterdam is goed bekend om hoeveel geld het ging bij het verdelen van ambtelijke banen. Daar betrof het in het midden van de 18de eeuw 3.200 ambten met een jaarlijkse ‘omzet’ aan salarissen van 1,25 miljoen gulden. Het waren de burgemeesters die beslisten wie welke baan zou krijgen. Zij hadden daarvoor een ‘hoofd personeelszaken’ in dienst met de titel ‘boekhouder van alle offisiën van heeren burgemeesteren’. Ambtenaren die werden aangesteld of bedankten, waren verplicht zich bij deze boekhouder te melden zodat deze betalingen en vacatures kon registreren.¹⁶⁰ De sollicitant gaf aan de voordragende burgemeester in de regel een geschenk of een geldbedrag. Een benoemde ambtenaar kon de functie vervolgens gaan uitoefenen. Hij kon ook een ander met de uitvoering van de functie belasten en zo in feite de functie verpachten. Dat leidde tot een vrij algemeen geaccepteerd systeem van ‘beloning’ van vrienden en kennissen maar ook tot wat als uitwassen werd beschouwd: benoemingen van kinderen of de verplichting jaarlijks een pensioen te betalen aan een oude tante. Het resultaat van dit systeem als geheel was dat er een netwerk van verplichtingen en relaties tussen veel meer dan 3.200 mensen ontstond. Vrijwel iedereen was op de een of andere manier betrokken bij dit spel van geven en nemen en het creëren van relevante contacten en relaties, in kringen van vakhistorici aangeduid als cliëntelisme en patronage.

In andere steden volgde men overeenkomstige strategieën. Keurig legde men vast hoe ambten verdeeld zouden worden. In Middelburg maakte men in 1710 een hiërarchische lijst met vijf kolommen en klassen. Een gedeputeerde naar de Staten-Generaal stond in de eerste klasse bovenaan kolom 1 en een stroverkoper stond in de laagste klasse van de vijfde kolom. Dit soort informele regelgeving leidde ook weer tot nadere regelgeving. In Schoonhoven formeerde het gezelschap uit de vroedschap dat de baantjes verdeelde een soort van ‘oorlogskas’. Daarin stortten degenen die benoemden jaarlijks of eenmalig een bedrag. Een gecommitteerde raad stortte jaarlijks 30 en een ontvanger van de belastingen elk jaar 3 gulden. Een nieuw benoemde vroedschap stortte eenmalig 25 gulden. Wat voor stedelijke ambten gold, ging ook op voor ambten waarover steden het onderling eens dienden te worden. Ook dit leidde tot vormen van informeel overleg waarbij steden benoemingsrechten met elkaar uitruilden. Objecten, zoals een wijnglas met daarop de wapens van Amsterdam en Gouda en het opschrift ‘De goede harmonie van de twee steden’, kunnen een uitvloeisel zijn van interstedelijk politiek overleg over ambtenverdeling en stedelijke elites die met elkaar tot een akkoord zijn gekomen.¹⁶¹

In Rotterdam kwamen de heren met regelmaat bij elkaar thuis over de vloer om afspraken te maken. Daarbij voelde men op een gegeven moment het risico dat de een de ander misschien zou proberen te overtreffen met drank en maaltijden. Daarom besloot men regels op te stellen, ‘leges sumtuariae’, om weeldecompetitie tegen te gaan. Elke avond verliep zo binnen een omlijnd stramien wat betreft de voorgezette schotels.¹⁶² Ook elders hanteerde men dit soort regelgeving om onnodige competitiedrift te beperken. Banen waarvoor gereisd moest worden, konden voordeel opleveren vanwege de mogelijkheid reis- en verblijfkosten met losse hand te declareren. De Zeeuw Jacob Verheye van Citters (1708-’92) verdiende tussen 1746 en 1788 zo ruim 5.000 gulden aan declaraties op dienstreizen naar Den Haag ten behoeve van de VOC.¹⁶³ Al met al leidde het kwartetspel met posities in en rond de vroedschap eerder tot een steeds kleinere kring van spelers dan tot vergroting ervan. Een ander effect was dat de besturende elite steeds vaker bestond uit renteniers in plaats van ondernemers.¹⁶⁴ Een enkele keer is te zien dat iemand uit de kring van regenten zijn afgrijzen op schrift zet over het spel om de macht, de onderlinge afspraken, de zogenaamde ‘contracten van correspondentie’, en schijnheilig gedrag van enerzijds de brave ouderling uithangen en anderzijds zich bezighouden met verboden handel. Iemand die zich op deze wijze uitsprak, was de Zeeuwse regent Pieter de la Rue II (nr. 18-76) in zijn Mengelingen, een handschrift met ruim 1.000 notities over wat hem opviel. Hij ergerde zich aan het patroon van handjeklap en corruptie en schreef erover. Dat deed hij echter pas aan het eind van zijn leven nadat hij er waarschijnlijk zelf decennialang onderdeel van was geweest.

Vanzelfsprekend was het, een soort ‘ons kent ons’, dit verkopen van ambten en het verdelen van de hoogste posities in het familienetwerk, en bekend tot in de hoogste regionen van de Republiek. Het leidde zelfs weleens tot een plakkaat. Zo vaardigden de Staten-Generaal in 1715 een plakkaat uit tegen het aannemen van geschenken en tegen corruptie bij de verdeling van ambten. Het plakkaat bleek onuitvoerbaar. In plaats daarvan voerde men de zogenaamde ambtgelden in: de emolumenten van een bepaalde positie werden begroot en vervolgens naar rato belast.¹⁶⁵ Wel zo praktisch.

De consequenties ervan zijn duidelijk te zien bij de VOC. Deze compagnie is weleens de eerste multinational ter wereld genoemd; een multinational met een groot aandelenkapitaal en een groot aantal aandeelhouders. Het waren de bewindhebbers, aangesteld door de stedelijke autoriteiten, die het beleid bepaalden. Deze bewindhebbers kregen een forse vergoeding en zij konden zich daarnaast verrijken door de roulerende praktijk van het werven van personeel. Wie aangesteld wilde worden bij de VOC vroeg belet bij de betrokken bewindhebber en onderhandelde met hem over de som geld die je voor een positie wilde betalen. Een bewindhebber verdubbelde op die manier gemakkelijk zijn salaris. Verkoop van ambten was in de Republiek een normale zaak. Dit betekende in de praktijk dat hoe hoger men zat qua machtspositie hoe meer ambten men kon verdelen c.q. verkopen.¹⁶⁶ De grens tussen welbegrepen eigenbelang en corruptie werd in feite in de praktijk bepaald door gewoonte en de spanning tussen vraag en aanbod.

In de VOC ging veel geld om, er waren overzee allerlei posities waarbij direct toezicht moeilijk uit te oefenen was,. Daarnaast waren de bewindhebbers van de VOC, veelal tegelijkertijd vroedschap of burgemeester, gepokt en gemazeld in het spel van geven en nemen.

Willem Sautijn (1704-’89, nr. 18-171) kennen wij als equipagemeester en zijn grootvader Willem Sautijn als bewindhebber van de VOC.¹⁶⁷ Beiden wisten de inkomsten uit hun ambt aanmerkelijk te verhogen. Dankzij een ruzie tussen Willem ‘de oude’ en een tussenpersoon, met als gevolg schriftelijke neerslag, zijn wij goed geïnformeerd hoe deze bewindhebber geld verdiende aan de aanstelling van personeel van de VOC. Bij toerbeurt konden bewindhebbers personeel voordragen voor allerlei posten.¹⁶⁸ In de praktijk namen kandidaten voor een positie, zoals bijvoorbeeld stuurman of schipper, contact op met een bewindhebber of diens tussenpersoon. Daarbij sprak men af of de bewindhebber de kandidaat zou voordragen en welke som gelds de kandidaat daarvoor wilde betalen aan de betrokken bewindhebber.

De kosten fluctueerden per positie. Bij die posities werd echter niet alleen naar het traktement gekeken maar evenzeer naar de mogelijkheden die de betrokken kandidaat zou hebben om zichzelf te kunnen verrijken door extra inkomsten. Voor het ambt van equipagemeester betaalde degene die werd aangesteld daarom meer dan 1.000 gulden. Een schipper betaalde extra veel omdat hij in de voordelige positie verkeerde dat hij zich door particuliere handel van extra inkomsten kon voorzien. De gemiddelde VOC-schipper bood voor een commando daarom al snel twee à drie keer het bedrag van een gemiddeld jaartraktement. In het geval van Sautijn weten wij precies wat hij aan die ambtenverkoop overhield: in zeven jaar tijd bijna 23.000 gulden, dus ruim 3.000 gulden per jaar aan bijverdiensten. Aangezien veel bewindhebbers veel langer dan zeven jaar in functie bleven, zullen de bijverdiensten van velen van hen veel hoger uitgekomen zijn.

Een goede indicatie van het particuliere handelsbedrijf van de schippers is te verkrijgen via uit Batavia overgemaakte bedragen naar zichzelf, familie en kooplieden. Die bedragen lagen per schipper omstreeks 1715 op een gemiddelde van 10.000 gulden; een bedrag dat in 1770 twee keer zo hoog uitkwam.¹⁶⁹ Die bedragen staan weliswaar niet gelijk aan netto-inkomsten, zeker niet als het om bedragen gaat die aan kooplieden worden overgemaakt, maar geven wel een indruk van de brutobedragen die door de handen van schippers gingen. Echte rijkdom bereikte slechts een enkele schipper, zoals Roelof Blok (nr. 18-145).

Kleinzoon Willem Sautijn bezat het ambt van equipagemeester. Hij had daarmee grote macht op de werf van de VOC in Amsterdam. Een dergelijke positie bood talloze mogelijkheden tot zelfverrijking: een dubbele boekhouding van kostbare materialen, het inzetten van werkvolk voor particuliere doeleinden, het voor particulier gebruik inzetten van jachten en schepen. Verder liet Sautijn zich vermaken door prostituees in het VOC-jacht.

Oligarchie achter een egalitaire façade

Kort na de Opstand plaatsten de rijke, gereformeerde kooplieden van autochtone afkomst zich dus in een voorrangspositie in de stedelijke en gewestelijke bestuurslichamen. Zij vormden een oligarchie waarvan soms de piramidale trekken in het oog springen en soms de cirkels tussen centrum en periferie. Vrijwel nooit valt, zoals bij de Oranjes, een persoon op die boven alles en iedereen uitsteekt. En als dat gebeurt, zie bijvoorbeeld de politieke genieën Johan van Oldenbarnevelt en Johan de Witt, dan blijkt uit hun tragische levenslot de kwetsbaarheid van hun positie. Hun hoge vlucht, in combinatie met snel stijgende rijkdom, werd gevolgd door een tragische dood.

Het ontbreken van een vorst, de gewetensvrijheid die een zekere waarborg tot tolerantie bood, het draagvlak dat altijd nodig was in het economische en politieke verkeer, het pragmatisme als noodzakelijke voorwaarde voor lokale en internationale handel en misschien ook wel de door de kerk gestimuleerde zorg voor kwetsbare groepen als zieken, armen en bejaarden, bevorderden een cultuur waarbij, althans in het publieke domein, het oog meer valt op groepen en instituties dan op individuen en families. Wij zien dit weerspiegeld in de vele groepsportretten van besturen van weeshuizen, spinhuizen en schutterijen. In zekere zin droegen de geportretteerde welgestelden een ideaal uit van een egalitaire samenleving en beschouwden zichzelf als erfgenamen van degenen die het opnamen tegen absolutisme en een despotische vorst. Door zitting te nemen in het bestuur van een weeshuis of bijvoorbeeld te investeren in de drooglegging van het Beemstermeer, waren het burgers, ‘roemwaerde beminnaers van t’ gemeen’, die zonder dwang van boven samen de schouders eronder zetten en de maatschappij vooruitbrachten.¹⁷⁰

Toch, achter die schijn van een relatief egalitaire in stemmig zwart geklede samenleving gaat wel degelijk een piramide schuil met bovenaan een gereformeerde elite die een oligarchie met aristocratische trekken vormde. Deze rijke, gereformeerde burgers gingen van generatie op generatie steeds meer lijken op heren van onbereikbare stand. Zij lieten zich al vroeg in de 17de eeuw pseudo-adellijk ten voeten uit portretteren en schrokken er niet voor terug zichzelf met hun familie te laten schilderen, gezeten op een kostbare, met marmeren tegels belegde vloer. Die marmeren vloer hoefde er in het echt bij hen thuis niet eens te liggen: het ging immers primair om het statusverhogende effect.

De gereformeerde rijken gingen in koetsen rijden. Zij woonden in de zomer op hun buitenplaats en velen van hen verwierven een grotere of kleinere heerlijkheid. Zo’n heerlijkheid gaf hen het recht om zich Heer te noemen. Dat betekent dat een geboren koopman zich ook qua titulatuur kon gaan meten met een adellijke grootgrondbezitter.¹⁷¹ Een mooi voorbeeld daarvan is Johan Polyander van Kerckhoven (1594-1660). Deze Van Kerckhoven kreeg door zijn eigen geslaagde huwelijk en dat van zijn vader kapitaalinjecties uit de familie Carel (nr. 17-116). Dat stelde hem in staat voor 87.000 gulden de heerlijkheid Heenvliet aan te kopen en dus vervolgens door het leven te gaan als Heer van Heenvliet. Hij liet zich in 1620 met zijn eerste echtgenote in het atelier van Cornelis van der Voort ten voeten uit schilderen, vanouds een wijze van voorstelling die was voorbehouden aan vorsten. Zijn aristocratische staat bekroonde hij aan het eind van zijn leven met een grafmonument, ontworpen door Rombout Verhulst, in de Leidse Pieterskerk.

Lucas Jansz. Sinck, Kaart van de verkaveling van de Beemster, 1612. Amsterdam, Universiteitsbibliotheek.

Soms komt de ijdelheid van een nieuwbakken ‘Heer van’ zelfs op een schuttersportret wat explicieter tot uitdrukking. Govert Flinck portretteerde in 1648 de compagnie waarvan Joan Huydecoper als kapitein de hoogste in rang was. Op dit ter gelegenheid van de Vrede van Munster geschilderde groepsportret staat Huydecoper niet alleen vooraan, de overige schutters wijken in het midden ook iets uiteen zodat de beschouwer een blik kan werpen op het kort tevoren door Philips Vingboons gebouwde, classicistische woonhuis van Huydecoper aan het Singel. Om het eerbetoon aan Huydecoper nog wat extra te benadrukken is aan het schilderij bovendien nog een lofdicht toegevoegd, middenonder geschilderd op een schijnbaar achteloos neergelegd stuk papier. In dit gedicht van Jan Vos wordt Huydecoper direct in de eerste zin genoemd als held die het land naar de vrede voerde. De dichter noemt hem kortweg ‘Van Maarsseveen’, vernoemd naar zijn heerlijkheid.

Govert Flinck, De compagnie van Joan Huydecoper (nr. 17-73) met centraal zijn nieuwe huis aan de Singel, 1648. AM, SA 7318.

Nog duidelijker dan in de stad manifesteerden deze nieuwe heren zich op het platteland als pseudovorsten. Net als echte vorsten lieten zij zich graag plechtig inhuldigen in het plaatselijke dorpje van de desbetreffende heerlijkheid. De heer gaf instructies aan de dominee, de herbergier en de boeren hoe dit ritueel uit te voeren. Wij moeten ons voorstellen dat de heer en zijn echtgenote zich bij een dergelijke gelegenheid meldden aan de rand van het dorp. Vandaar werden zij met een versierde wagen naar het dorp geleid alwaar de heer met de nodige statie werd verwelkomd, gevolgd door een plechtige mis en een feestelijk samenzijn met veel eten en drank. Alles op kosten van de dorpsgemeenschap. De kosten van deze rituelen konden flink oplopen. In 1657 liet Jacob van Wassenaer Obdam zich inhuldigen in Wassenaar. Daarbij liet hij zich in Den Haag ophalen door een stoet van 30 paarden en wagens. Aangekomen in Wassenaar werd hij welkom geheten door een groep muzikanten en ontving hij een vergulde drinkbeker ter waarde van 325 gulden. Daarnaast ontving de nieuw aangetreden heer huldegeld. Ook dat kon behoorlijk oplopen, tot bedragen van meer dan 1.000 en soms meer dan 2.000 gulden.¹⁷²

In de steden waren de rijke, gereformeerde burgers te onderscheiden in het publieke domein door hun koetsen, kleding en voorname huizen. Nog gemakkelijker waren zij te onderscheiden in de voor de gereformeerde eredienst gebouwde of in gebruik genomen kerken. Daar zaten de heren met hun gezinnen in de herenbanken, op de beste plek, om naar de dominee te kunnen luisteren en zodanig gepositioneerd dat het kerkvolk zowel de dominee als de heren goed kon zien. Ook in de dood bleef het gevecht om de rangorde gewoon doorgaan. Echte rijken lieten zich bij voorkeur ’s avonds begraven, waarbij de kist werd begeleid door dienaren met brandende flambouwen. Zo viel het in de stille stad goed op dat hier een belangrijke dode ten grave werd gedragen. Vanzelfsprekend ging zo’n begrafenis met extra kosten gepaard. Welgestelden kregen een graf in de kerk, armen lagen op het kerkhof buiten. De armsten lagen, totdat zij geschud werden en hun botten in het knekelhuis waren opgeborgen, in de schaduw aan de noordzijde; de rijksten lagen vele jaren onder een prachtige bewerkte grafsteen op een plekje zo dicht mogelijk bij de traditionele plek van het altaar. Zie daarvoor ook heden ten dage nog de begrafenis van een lid van het Koninklijk Huis: in een grafkelder precies onder de locatie van het vroegere altaar.

De gewitte muren van de gereformeerde kerken waren weliswaar ontdaan van beelden en schilderingen, daarvoor in de plaats kwamen de grafmonumenten en wapenborden of wapenkasten van de welgestelde burgers van de stad. De kerk werd zo een theater met hoofdrollen voor de welgestelde, gereformeerde families. Bij deze vorm van representatie kon gekozen worden uit soorten en maten. Wie een relatief eenvoudig bord wilde laten ophangen, betaalde aan de kerk een lager tarief dan degene die een complete wapenkast in adellijke stijl wenste: een enkel ruitvormig bord kostte in Gouda 15 gulden; voor een complete kast met inscripties, stormhoed, harnas en wapenhandschoenen was men 34 gulden aan de kerk verschuldigd.¹⁷³

De aanbieding van een pronkbeker door de plaatselijke bewoners bij de inhuldiging van Joan Huydecoper als Heer van Maarseveen, 1641. Amsterdam, RM, RP-P-OB-81.505.

Anders dan in Engeland, herinnert ons nog maar weinig aan deze voorouderverering omdat bij een volgende ‘beeldenstorm’, de omwenteling van 1795, deze wapenborden en wapenkasten, als gehate herinneringen aan aristocratische regenten en edelen, verwijderd werden. In 1795 bepaalden de Provisionele Representanten van het Volk van Holland, die in de plaats kwamen van de Staten van Holland, dat deze ‘overblijfzels van de dwaaze trotsheid der zoogenaamde Edele of Ridderlijke geslagten’ uit de kerken verwijderd dienden te worden: wapenborden, grafstenen met heraldisch vertoon en herenbanken.¹⁷⁴ In Delft ging men op een buitengewoon nette en grondige wijze aan de slag. Daar werden in de Oude en de Nieuwe Kerk heel zorgvuldig de wapens weggehakt van de vaak rijk bewerkte grafstenen. De vrijstaande grafmonumenten en epitafen werden gespaard. De honderden rouwborden werden verwijderd en deels aan de eigenaren teruggegeven.¹⁷⁵ Iedereen werd op die manier met terugwerkende kracht weer teruggebracht tot de status van burger, tot wanhoop natuurlijk van latere liefhebbers van heraldiek. In kerken buiten Holland bleven de herenbanken en wapenborden wat vaker bewaard; in Holland zelf bewijst het kerkje van Piershil dat de beeldenstorm niet overal plaatsvond. Daar zijn de 18de-eeuwse grafborden van de familie Gevers (nr. 18-16) nog in situ bewaard gebleven.¹⁷⁶

Een kritische houding ten aanzien van de pseudo-adellijke pretenties van de gereformeerde elite kwam aan het einde van de 18de eeuw overigens niet compleet uit de lucht vallen. In het begin van de 17de eeuw woedde er zelfs enige tijd een debat over. Tijdens en na het Bestand ebde de oorlogsdreiging weg uit Holland. Welgestelde jongelingen staken zich in rijke, kleurrijke kleding. Deze modieuze dracht werd door dominees afgekeurd als pseudo-adellijk en dus afkeurenswaardig.¹⁷⁷ Deels liep deze kritiek parallel met kritiek op verwaande ‘allochtone’ Zuid-Nederlanders.

H.P. Schouten, De graftombe van Michiel de Ruyter in de Nieuwe Kerk, 1794. Boven de graftombe hangen zes wapenborden die kort na de omwenteling van 1795 verwijderd zijn. SAA.

Grafzerk van een lid van de familie Van Santen in de Oude Kerk in Delft met het na 1795 weggehakte familiewapen. Rijksdienst Cultureel Erfgoed.

Pruik van de Amsterdamse burgemeester De Vrij Temminck. AM, nr. 685.

De kritiek kan misschien ook wel opgevat worden als symptoom van een kantelende praktijk. De elite paste zich vanaf ongeveer 1620 razendsnel aan een nieuwe, luxueus getinte levensstijl aan. Al met al valt het ‘calvinistisch-burgerlijke’ onbehagen over overvloed van de nieuwe rijken, zoals bijvoorbeeld beschreven door Simon Schama, nogal mee. Zij konden al snel vrij goed omgaan met overvloed en zichzelf omvormen tot aristocratisch regent.¹⁷⁸ De sociale afstand tussen de heren en het gewone volk groeide.¹⁷⁹

Toch blijft er hier en daar wel iets zichtbaar van de burgerlijke trekken. Bijvoorbeeld in het gedrag van mannen als de Amsterdamse burgemeester Nicolaas Witsen (nr. 17-4) en de Rotterdamse regent Adriaen Prins (nr. 18-153). Witsen weigerde het aanbod van stadhouder-koning Willem III om hem te verheffen tot baron. Deze ‘burgerlijke’ keuze was tevens een pragmatische keuze. Hij voorkwam daarmee dat hij afgunst zou opwekken binnen het patriciaat van Amsterdam en dat hij door de titel van baron in de publieke opinie voor een prinsgezinde zou worden aangezien.

C. Scheurs, De beeldenstorm van 1795, het verwijderen van familiewapens en dergelijke. Prent van de eerste helft van de 19de eeuw. Amsterdam, RM.

Spotprent op de aristocratie waarvan hun statussymbool, de pruik, wordt afgenomen, 1795. RM, RP-P-OB-86.591.

Adriaen Prins legde zijn burgerlijke trots testamentair vast. Hij was door zijn moeder Adriana Jacoba de Groot een verre nazaat van Hugo de Groot. Prins, misschien tot zijn spijt getooid met deze achternaam, erfde het metselaarsjasje van De Groot. Dat jasje droeg De Groot na zijn ontsnapping uit Slot Loevestein toen hij, vermomd als metselaar, de Republiek ontvluchtte. Prins wilde voorkomen dat dit jasje ooit zou kunnen afdwalen naar een tak van de familie De Groot die hij het niet gunde vanwege hun Oranjegezindheid en vanwege hun pseudo-adellijke gedrag. Leden van deze tak huwden met Oranjegezinde regenten en tooiden zich bovendien met een dubbele, dus pseudo-adellijke achternaam: Cornets de Groot. Via zijn kleindochter Elisabeth Prins, getrouwd met de bekende patriot Cornelis Joan van Wijngaarden, bleef het jasje in het bezit van de familie Prins totdat het zijn eindbestemming bereikte: het Historisch Museum Rotterdam, nu Museum Rotterdam.

Interregionale vertakking

De dominante rol van de rijke, gereformeerde elite in steden, gewesten, weeshuizen en handelscompagnieën is goed gedocumenteerd en vaak beschreven, maar hun onderlinge vertakkingen minder. Toch is dat om een aantal redenen relevant.

Allereerst op het kernniveau van de familie. Gereformeerde rijken hadden een soortgelijk probleem als leden van de adel of de Oranjes. Om het voortbestaan van de familie op een hoog niveau qua status en financiën te handhaven, dienden familiehoofden vaak verder te kijken dan de eigen stad. De mobiliteit van de stedelijke oligarchie werd bovendien bevorderd door opleiding en door het economisch en politiek verkeer. Wie als koopman succesvol wilde zijn, liep stage in andere steden, vaak steden in het buitenland. Door die stages ontstonden nieuwe contacten. Naarmate bankieren, beleggen en besturen belangrijker werd dan zaken doen, werd een opleiding aan een universiteit belangrijker. Zonen van gevestigde, rijke gereformeerde burgers gingen naar de universiteit van Leiden en sloten hun jeugd af met een Grand Tour langs de culturele hotspots van Frankrijk en Italië. Zij kregen daardoor een vriendenkring met leden in veel verschillende steden die vaak lang van betekenis bleef.

Hugo de Groot gekleed als metselaar. Prent naar een tekening van Abraham Delfos, ca. 1792 (zie ook nr. 18-153). Amsterdam, RM, RP-P-OB-22.795.

Dirck Hals, Vrolijk gezelschap, 1633. Den Haag, Mauritshuis.

Burgemeesters, raden in de Admiraliteit of bewindhebbers van de VOC kwamen met regelmaat in contact met burgemeesters van andere steden, raden van Admiraliteitscolleges elders of met bewindhebbers van een Kamer die elders was gevestigd in Holland of Zeeland. Vaak leidde de ene belangrijke positie tot een volgende. Deze welgestelde burgers vulden hun bestaan met besprekingen in verscheidene steden. Een van de voornaamste trefpunten was vanzelfsprekend Den Haag. Daar beschikten steden en gewesten over min of meer permanente ‘ambassades’ en daar trof men elkaar in vergaderingen, in herbergen en in de Ridderzaal waar boekverkopers hun boeken, kranten en pamfletten aan de man brachten. Den Haag was dus tevens een belangrijke huwelijksmarkt voor hooggeplaatste gereformeerden. Aanvankelijk onderscheidden de regentenfamilies uit de verschillende steden zich duidelijk van elkaar maar vervolgens werd steeds minder gehuwd met partners uit de stad van herkomst en steeds meer met partners die woonden in Den Haag of vaak in Den Haag verbleven.¹⁸⁰

Een aardig en bekend voorbeeld van een dergelijk interstedelijk huwelijk met Den Haag als middelpunt is dat tussen Johan de Witt en Wendela Bicker. Hij stamde uit een Dordrechts regentengeslacht en zij was geboren uit het huwelijk tussen Jan Bicker en Agniet de Graeff (nrs. 17-16 en 17-43), leden van de twee machtigste families in Amsterdam. Na zijn benoeming tot raadpensionaris ging Johan de Witt, gesouffleerd door zijn vader, heel bewust op zoek naar een geschikte partner. Daarbij richtte hij zijn blik uitsluitend op Amsterdam. Die stad was goed voorzien van rijke jonge vrouwen en die stad had De Witt hard nodig als steunpilaar in de vergaderingen van de Staten van Holland. Twee Amsterdamse juffrouwen passeerden de revue alvorens Wendela werd verkozen tot ideale echtgenote. Zijn alliantie met Wendela in 1655 was van grote betekenis voor zijn familie, zijn rijkdom en last but not least zijn politieke macht en bewegingsvrijheid. Dat zien wij ook weerspiegeld in de gastenlijst van het huwelijksfeest: hier zit een belangrijk deel van de top van de Hollandse oligarchie bijeen.¹⁸¹ Veel van de aanwezigen wonen in Amsterdam, Dordrecht en Den Haag maar er zitten ook mensen aan uit andere steden, zoals Gouda en Haarlem.

Gerard Terborch, De magistraat van Deventer, 1667. In de achtergrond zijn op de achterwand twee omlijste borden te zien met op elk bord zes beulszwaarden. Deventer, stadhuis.

Tradities, vermogens en familienetwerken zorgden in dit machtsspel voor continuïteit en een vorm van ‘verzekering’. De stad Dordrecht bijvoorbeeld zakte geleidelijk aan terug als economisch belangrijke stad in Holland, maar hield toch een relatief belangrijke positie omdat het als oudste stad van Holland rechten kon claimen. Daardoor was Dordrecht ook een goede uitvalsbasis voor het bemachtigen van de positie van raadpensionaris, met Johan de Witt als beroemdste voorbeeld. Na zijn huwelijk kon De Witt twee jaar later in zestien van de achttien Hollandse steden steunen op broers, zwagers, neven en vrienden.¹⁸² Dit relatienetwerk werd voortdurend gesmeerd door brieven aan ‘onsen neve’, geschenken en tegengeschenken. De carrière van De Witt liep parallel aan diens inkomensgroei. Als raadpensionaris ging zijn inkomen stap voor stap omhoog van 3.000 naar 12.000 gulden. ¹⁸³

Wie de biografieën van De Witt door Herbert H. Rowen en Luc Panhuysen of Vriendschap en de kunst van het overleven van Luuc Kooijmans leest, krijgt een goed beeld van het functioneren van netwerken in relatie tot macht en geld. Het creëren van relatienetwerken leidde in de Republiek in de 17de eeuw nog niet tot heftige discussies. Een relatieve uitzondering is het pamflet Magasijn van meyneedige Ontucht ende Bastard Spaensche moedtwil dat de Dordtenaar Johan Walen in 1647 publiceerde.¹⁸⁴ Walen ergerde zich aan de machtsconcentratie die de families Van Beveren en De Witt ter plaatse creëerden. Hij beschouwde hun huwelijks- en machtspolitiek als een ‘in-etende kancker’ waardoor de in privileges vastgelegde rechten van de gemeenschap werden ondergraven. Naar de mening van Walen kon het optreden van de families De Witt en Van Beveren vergeleken worden met dat van de Spaanse vorst Filips II, die de privileges van de Staten, de steden en de ridderschap schond.¹⁸⁵ Het volk had zijns inziens toen en dus ook in het midden van de 17de eeuw het volste recht om tegen dit machtsmisbruik in opstand te komen.

Die opstandigheid was nauwelijks aan de orde. Wat juist opvalt, is de relatieve onzichtbaarheid van de gereformeerde oligarchie, althans waar het gaat om het directe vertoon van hun collectieve macht. Daarmee draaiden zij latere generaties een rad voor ogen. Zij vertoonden zich namelijk prominent via groepsportretten van schutterijen en via groepsportretten van bestuurders van gilden of weeshuizen. Hier zien wij mensen die weliswaar meer geld hebben dan de gemiddelde ingezetene van de Republiek, maar die vooral bereid zijn de wapenen op te nemen om hun stad en medeburgers te beschermen of om hun aandeel te nemen in de zorg voor behoeftigen. Er zijn nauwelijks schilderijen bewaard gebleven van gereformeerde, burgerlijke machthebbers bijeen in vergadering van burgemeesters, de vroedschap, een gewestelijk bestuur of de Staten-Generaal. Men krijgt pas een goed beeld van de oligarchie van de Republiek als men documenten leest. De gereformeerde oligarchie heeft de propaganda goed aangepakt door zich op groepsportretten niet in het theater van de macht maar in het theater van het publiek welzijn te plaatsen. Daarnaast had zij, achteraf gezien, het grote geluk dat haar theater van vertoon in de gereformeerde kerken met wapenkasten en rouwborden aan het einde van de 18de eeuw zonder al te veel rumoer werd afgevoerd naar zolders en open haarden. Ook schilderijen van de tweede helft van de 18de eeuw van kerkinterieurs volgehangen met 17de- en 18de-eeuwse wapenborden en wapenkasten zijn zeldzaam. Het bewaarde, dominant Amsterdamse beeld is dat van schutters en regenten van weeshuizen.

Toch komt juist in de kring van de gereformeerde oligarchie de verbeelding van oligarchische macht tot een kunstzinnig hoogtepunt. Die kunstwerken zijn bovendien grotendeels bewaard gebleven. Deze verbeelding vond indertijd een plek in het particuliere domein. Artus Quellinus maakte in marmer uitgevoerde bustes van de machtigste oligarchen van het midden van de 17de eeuw, allen behorend tot de rijksten van hun tijd. De serie begint in 1650 met de broers Andries en Cornelis Bicker en eindigt met Andries de Graeff en Johan de Witt. Quellinus’ leerling Bartolomeus Eggers ging in dezelfde stijl voort met bustes van Gerard Schaep, Johan Maurits van Nassau-Siegen en Joan Munter. Zulke bustes kostten de opdrachtgever bijna 300 gulden per stuk, ongeveer twee keer zoveel als een geschilderd portret ten voeten uit van een hoog aangeschreven kunstenaar. Zulke bustes kregen een plek in de voorhal van een statig woonhuis. Alleen een selecte groep van bezoekers aan zo’n woonhuis ontmoette de marmeren evenknie van de trotse bewoner.

Vier bustes, vervaardigd tussen 1654 en 1673, door Artus Quellinus van Joan Huydecoper, Andries de Graeff en Johan de Witt en door Bartholomeus Eggers van Joan Munter. AM (Huydecoper), RM (De Graeff en Munter), Dordrechts Museum (De Witt).

In de hele 17de en 18de eeuw vertonen de relaties van de rijkste gereformeerden een patroon van interstedelijke connecties en huwelijken. Bepaalde steden leenden zich wat meer voor interstedelijk knooppunt dan andere. Den Haag is daar een voor de hand liggend voorbeeld van maar ook steden als Delft, halverwege het regeringscentrum en de havensteden Schiedam en Rotterdam, en Leiden, universiteitsstad, springen in het oog. De familie Teding van Berkhout (nrs. 17-87, 17-189, 18-28 en 18-34) levert een goed voorbeeld van een familie die zich met hink-stap-sprongen door het gewest Holland beweegt. Deze familie had Monnickendam als machtsbasis in de 16de eeuw. Later vinden wij ze in Hoorn en vervolgens door huwelijken en hoge ambten in Delft, Den Haag, Leiden, Amsterdam en Haarlem. Dit patroon beperkte zich niet tot het gewest Holland. Zo ontstonden er talloze huwelijksbanden tussen gereformeerde, Zeeuwse en Hollandse families die overigens merendeels leidden tot een geleidelijke migratie van Zeeuwen naar Holland. Een voorbeeld hiervan levert onder andere de familie Mogge (zie de nrs. 18-31 en 18-127). De Mogges behoorden tot de machtigste en rijkste families van Zierikzee en bezaten in de omgeving van dit stadje veel land. Pieter Mogge II (1698-1756) belandde in Den Haag en werkte daar onder meer als gedeputeerde van de Staten van Zeeland bij de Staten-Generaal. Hij hield zijn relaties met Zeeland ondertussen gewoon aan en werd bijgezet in het familiegraf in Dreischor bij Zierikzee. Rutschert Mogge huwde ‘Hollands’ met Agatha Wendela Hooft, een dochter van Willem Hooft en Maria de Witt en van moederszijde een kleindochter van raadpensionaris Johan de Witt. Zoon Iman Mogge II (1707-’37) uit het huwelijk Mogge-Hooft verhuisde vanuit Zierikzee naar Amsterdam en huwde daar met Maria Agatha van Collen. Ook dit echtpaar hield de banden met Zeeland nog aan; Maria Agatha overleed in 1784 op het kasteel Haamstede op Schouwen-Duiveland. Suzanna Cornelia (1753-1806), dochter van het echtpaar Mogge-Van Collen, maakte een nog wat radicalere overstap naar Holland, ook al hielden zij en haar echtgenoten het kasteel Haamstede in bezit. Zij huwde achtereenvolgens de Amsterdammers Ferdinand van Collen en Henric Muilman (1743-1812). Het echtpaar Muilman-Mogge woonde zeer op stand op Herengracht 476 in een pand dat 66.000 gulden kostte. Het echtpaar omringde zich daar met een collectie van 200 schilderijen, waaronder twee werken van Johannes Vermeer.

Een gesloten systeem?

Het bovenstaande zou de indruk kunnen wekken dat de rijke, gereformeerde oligarchie van de Republiek gestaag de hoge ambten en geschikte huwelijkskandidaten onder elkaar verdeelde en rondpompte. Af en toe stierf er eens een familie uit doordat een machtige oligarch de pech had alleen dochters te krijgen of kinderloos te blijven. Dan kwamen er wat nieuwe achternamen, van schoonzonen of zwagers, tevoorschijn. In grote trekken was dit inderdaad een belangrijk patroon: veel namen van de rijksten in de tweede helft van de 18de eeuw kennen wij ook al uit de 17de eeuw, soms na een hink-stap-sprong naar een voorvader van een echtgenote. ¹⁸⁶

Toch zijn de oligarchen van toen er niet in geslaagd er een gesloten systeem van te maken. Inteelt en toeval deden gestaag hun invloed gelden. Ook was het uitsterven van een autochtone, stedelijke familie minder toevallig dan wij vanuit het heden misschien zouden denken. Ziekten door slechte hygiëne en vervuild drinkwater en complicaties in het kraambed, waren ook voor de rijken doodsoorzaken die hen relatief gemakkelijk konden treffen. Veel rijken hadden bovendien geen gezonde levensstijl. Serieus overgewicht door weinig bewegen in combinatie met onmatig eten en een slechte gezondheid door inname van overvloedige hoeveelheden alcohol kwamen veel voor. De dagboekschrijver Bicker Raye tekent met regelmaat het enorme gewicht op van een regent.¹⁸⁷ Juist in de steden, waar men dicht op elkaar woonde, waren de gezondheidsrisico’s extra groot. Tot de tweede helft van de 19de eeuw konden steden qua inwoneraantal niet groeien zonder immigranten.

Daarnaast werd de bestaande oligarchie met een zekere regelmaat ververst door spanningen op het hoogste politieke niveau. De godsdiensttwisten van de jaren voor en na 1618, het Rampjaar 1672, de dreiging van een Franse aanval in 1747 en het neerslaan van de patriotse revolutie in 1787 leidden tot ingrijpen van de stadhouder en diens vertrouwelingen in de stedelijke besturen en dus in de oligarchieën van rijke gereformeerden. Omgekeerd gebeurde dat ook in de jaren waarin men het stadhouderschap afschafte of het vertrouwen in de stadhouder opzegde in 1650, 1702 en 1786. Deze jaren van grote spanningen lieten hun sporen na in de vroedschappen. Nieuwe mensen werden benoemd en anderen afgedankt.

Nieuwe gereformeerde rijken verschenen in het centrum van de macht bij zulke ingrijpende politieke crises. Nieuwe gereformeerde rijken maakten bovendien met enige regelmaat hun entree omdat zij nu eenmaal door hun kapitaal aantrekkelijke partners waren op de markt van huwelijk en status. Zeker in de kleinere steden konden nieuwe rijken of rijken van elders een plaats veroveren in de zittende oligarchie. Soms lukte het de nieuwe rijke direct, soms lukte dat zijn ingetrouwde zoon. Een aardig voorbeeld van een nieuwe rijke die zijn plaats opeiste, levert schipper Roelof Blok (nr. 18-145). Hij maakte carrière in de Oost en keerde in 1762 terug naar patria als admiraal van de retourvloot. Blok trad in Enkhuizen toe tot de vroedschap en werd zelfs burgemeester. Zijn zoon Antonie (1737-1821) zette de bestuurlijke carrière van zijn vader in Enkhuizen naadloos voort. In hofkringen en adellijke kringen zien wij hetzelfde verschijnsel. Het inbrengen van ‘nieuw geld’ maakte het voor een ‘oude’ familie een stuk makkelijker de eigen positie te handhaven of te verbeteren. Johan Alexander van Sandick, zoon van een in Suriname rijk geworden plantage-eigenaar, kwam in de tweede helft van de 18de eeuw in Den Haag wonen. Daar schatten de welgestelden hem op een jaarinkomen van 30.000 gulden en dus qua welstandsniveau in de allerhoogste categorie. Dat maakte deze nouveau riche voor prinses Anne, de weduwe van stadhouder Willem IV, tot een niet te versmaden kandidaat voor een huwelijk met de dochter van een vertrouweling van haar. Zij voegde de vertrouweling bestraffend toe dat hij wel gek zou zijn als hij niet een serieuze poging ondernam deze jongeman aan zijn dochter en dus aan zijn familie te koppelen.¹⁸⁸

Een subgroep van de nieuwe, gereformeerde rijken die wij met enige regelmaat zien binnendringen in de zittende oligarchie wordt gevormd door degenen die overstappen naar de gereformeerde religie van vooral de remonstrantse of doopsgezinde kerk. Overstappen van de ene naar de andere kerk kon een kwestie zijn van bekering maar ook van een zakelijke afweging. Als de wederzijdse ouders een huwelijk tussen hun zoon en dochter om zakelijke redenen belangrijk vonden dan kon men de kwestie van het geloof wat minder belangrijk maken.

Het lijkt wel zeker dat sommige doopsgezinde en remonstrantse rijken, en misschien ook lutherse rijken, de overstap maakten naar de gereformeerde religie om daarmee op korte of langere termijn de eigen toekomst zekerder te stellen binnen de topgroep van de gereformeerde oligarchie. Een belangrijk voorbeeld van zo’n overstapper is Joan Munter (nr. 17-206). Hij was de zoon van de Harlingse, doopsgezinde koopman Jan Munter (1570-1617). Joans vader overleed toen hij nog erg jong was. Zijn moeder Sara van Tongerloo hertrouwde in 1622 met de eveneens doopsgezinde Anthony Moens, zelf door zijn eerste huwelijk schoonzoon van de succesvolle, doopsgezinde koopman Pieter Lintgens. Munter erfde ten minste 200.000 gulden van zijn moeder bij haar overlijden in 1642. Zijn huwelijk met burgemeestersdochter Margaretha Geelvinck bracht hem in het centrum van de gereformeerde oligarchie. Hij wist die positie tot zijn overlijden vast te houden. Zo was hij tussen 1670 en 1683 zeven keer burgemeester in Amsterdam. Zijn nazaten continueren zijn status en zijn rijkdom. Zo laat achterachterkleinzoon Jan Andries Munter, secretaris van de Sociëteit van Suriname en die zeer op stand woonde in het Huis Bartolotti op Herengracht 526, in 1785 nog 230.000 gulden na.

Gereformeerde rijkdom los van de oligarchie

Gezien het patroon van gereformeerde rijken die met hun opgebouwde rijkdom gaan rentenieren of die hun verworven rijkdom als het ware vastzetten in regentenfuncties en in door stad en staat geprivilegieerde ondernemingen zoals de VOC, zouden wij bijna vergeten dat er gereformeerde rijken zijn die opkomen in de 17de en 18de eeuw en generaties lang het koopmansbedrijf trouw blijven. Dus zien wij tot het einde van de 18de eeuw telkens actieve, gereformeerde rijke kooplieden. Zij springen deels in de gaten die anderen achterlaten en deels gaat het bijvoorbeeld om gereformeerde kooplieden die terugkeren naar de Republiek na generaties lang hun bedrijf uitgeoefend te hebben in een havenstad elders in Europa.

Voorbeelden van zulke koopliedenfamilies vinden wij aan de havenkades van Amsterdam en Rotterdam. Thymon van Schoonhoven I (geb. 1620) vestigde zich halverwege de 17de eeuw vanuit Amsterdam in de Franse stad Nantes. Hij was daar met andere Nederlandse kooplieden actief in de wijnhandel. Zijn zoon Thymon II zette de zaken voort, maar zag zich gedwongen vanwege de politiek van Lodewijk XIV, protectionistisch gedreven en gericht tegen binnen- en buitenlandse protestanten, terug te keren naar de Republiek. Vanuit Rotterdam zette hij de handel onverdroten voort, net als na hem zijn zoon Pieter van Schoonhoven I (nr. 18-16). Laatstgenoemde Van Schoonhoven heeft bij zijn overlijden in 1767 een kapitaal bijeen vergaard van 1,2 miljoen gulden. Hij is ook degene die tenslotte de overstap maakt van het actieve koopmansbestaan naar een deels bestuurlijke carrière.

De Amsterdammer Johannes de Weer de Wit (1725-’91) laat bij zijn overlijden een kapitaal na van 2,5 miljoen gulden. Daarmee staat hij op nummer 15 van de rijksten van de 18de eeuw. Hij is de laatste van een familie die zich van generatie op generatie bezighield met de walvisvangst en de handel in traan, zout en vooral noten en stokvis. Het bedrijf werd opgezet door zijn overgrootvader Eldert Tjaerts (ca. 1608-’90), later in zijn leven bekend als Eldert de Weer. Deze overgrootvader vestigde zich in 1642 aan de Amsterdamse Zeedijk; Johannes de Weer de Wit vinden wij in de 18de eeuw op een steenworp afstand aan de Binnenkant, op de hoek van de Buiten Bantammerstraat. Rondom De Weer de Wit wonen en werken talloze andere gereformeerde kooplieden die zich generaties lang specialiseren in vakken die in een directe relatie staan tot de bouw, de uitrusting en het uitreden van schepen: scheepsbouwers, touwslagers, zeekaartverkopers, noten- en stokvisverkopers.¹⁸⁹ Deze families leven op de rand van water en stad en hebben, niet verrassend, intensieve contacten met familieleden in andere havensteden. Bij de familie Luden (nr. 18-89) is dat de stad Bergen in Noorwegen, bij de familie Christoffers (nr. 18-123) zijn er banden met Zweden en bij de familie Wiggerts (nr. 18-220) is het Hindeloopen in Friesland. Ook in deze families stapt men overigens met regelmaat over naar de wereld van bankieren en besturen. Bij de familie Luden gebeurde het alleen wat later, in de 19de eeuw.

De VOC-gouverneur van Coromandel Gerrit van Westreenen, in de koets met zijn gezin, met zijn gevolg, 1724. NA, 4.AANW nr. 221.

Gereformeerde carrièremakers overzee

De Oost

Op schilderijen is soms te zien hoe rijk aan gedenktekens interieurs van kerken in Nederland en overzee konden zijn, maar beschrijvingen in inventarissen van omstreeks 1800 zijn minstens zo indrukwekkend: zo waren volgens de inventaris in de Hollandse Kerk te Batavia 21 kasten, ‘wapenhuizen’, aanwezig met de wapens, harnassen en standaarden van de overleden Gouverneurs-Generaal. Daarnaast bevonden zich in die kerk nog eens 45 andere ‘wapenhuizen’ en 111 wapenborden.¹⁹⁰ In Batavia was het de Bataafse gouverneur-generaal Herman Willem Daendels die in 1808 de opdracht gaf de wapenkasten en wapenborden op te ruimen. Met de portretten van de gouverneurs-generaal die vanaf het midden van de 17de eeuw werden vervaardigd en die de vergaderzaal van de Raad van Indië in het Kasteel van Batavia sierden, vormden deze wapenkasten de materiële getuigenis van de macht en status van de VOC in Azië.