1e druk 1993

2e druk 2018

AFBEELDING OMSLAG

Een buste van Adolf Hitler in de ruïnes van de rijkskanselarij, Berlijn 1945.
Foto: Reg Speller

OMSLAGONTWERP

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

ONTWERP BINNENWERK

Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

© 2018 Maarten-Jan Dongelmans & Renée in ’t Veld, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493148

e-ISBN 9789462495579

NUR 680

Inhoud

Ten geleide

1Van zwerver tot Führer der Duitsers

Jeugd in Oostenrijk

Opmars naar de macht

Geest en lichaam van de Führer: van wankel evenwicht naar ineenstorting

2Hitlers hof ondergronds

Betonnen toevluchtsoord in een binnentuin

Het dagelijks leven in de bunkers

Paladijnen naast de troon

3Stuiptrekkingen van een voorbije dictatuur

Een sterfhuis vol illusies

Het laatste rendez-vous

Een wespennest van intriges

4Beslissende dagen

De teerling verworpen

Een fatale inschattingsfout

Bekentenissen van een ontrouwe vazal

5De vurige finale

Retourtje Berlijn

De balans wordt opgemaakt

Doodrituelen

6Raadselachtig overschot

Leven of dood

Vondst met twijfels

7Antwoorden uit Moskou?

Graven in graven

De laatste ontwikkelingen

Ten geleide

30 april 1945: Hitler sterft door zelfmoord in een ondergrondse bunker in het verwoeste hart van Berlijn.

Dit wordt nu, bijna vijfenzeventig jaar later, door de historici als vaststaand feit geaccepteerd, hoewel er zelfs heden nog stemmen opgaan, die de dood van Hitler ontkennen. Of tijd en plaats, of zijn zelfmoord betwijfelen.

De omstandigheden van zijn dood zijn zeker niet allemaal opgehelderd. Getuigen van het einde spreken elkaar in 1945-1946 al tegen. Vooral over wat er met zijn lijk is gebeurd heerst lange tijd volstrekte onduidelijkheid.

In dit oorspronkelijk in 1993 verschenen boek wordt getracht door een combinatie van de gebruikelijke bronnen en literatuur met nieuwere gegevens meer zicht te krijgen op wat er in werkelijkheid heeft plaatsgevonden. Het verhaal zet zich daarom tot in de eenentwintigste eeuw voort. De actualisatie is verzorgd door Maarten-Jan Dongelmans. Hij tekende indertijd ook voor de hoofdstukken 2 tot en met 5.

Hitlers einde is niet los te maken van zijn persoon en zijn begin. Vandaar, dat dit boek begint met zijn prilste jeugd en aandacht besteedt aan zijn lichamelijke en geestelijke conditie.

Was de Führer gek, of ongeneeslijk ziek? Bij de poging tot beantwoording van deze vraag hebben de samenstellers van dit boek op kritische wijze van de literatuur over het onderwerp gebruik gemaakt. In het bijzonder mag hier gewezen worden op de uitstekende biografie The Psychopathie God van de Amerikaanse historicus Robert G.L. Waite.

Het einde van Hitler valt evenwel ook niet te begrijpen zonder het te situeren in de gebeurtenissen van de laatste maanden, die Hitler in het steeds meer door de Russische legers bedreigde en zwaar gehavende Berlijn doorbrengt. Aan deze setting is daarom een groot deel van dit boek gewijd. Ook hier is getracht door een kritische doorlichting van de bestaande literatuur tot de meest waarschijnlijke weergave van dit complexe gebeuren te komen. Wanneer men van die literatuur één werk wil noemen, dient ons inziens de keus te vallen op het zeer uitvoerige en verrassende boek Die Katakombe (originele Duitse uitgave) van James P. O’Donnell.

De twee laatste hoofdstukken bestaan uit een analyse van wat wel het meest raadselachtige en onopgeloste mysterie rond de dood van Hitler genoemd mag worden: de vraag, wat er met zijn lijk is gebeurd. Het klassieke werk op dit gebied was het op zichzelf voortreffelijke boek The Last Days of Adolf Hitler van H.G. Trevor-Roper. Hij schreef zijn laatste versie echter in 1956 en kon toen nog geen weet hebben van de verrassende onthullingen, die tot op heden over Hitlers stoffelijk overschot zijn gedaan, en die thans hier worden gepubliceerd.

Nijmegen/Ewijk/Amsterdam,

Maarten-Jan Dongelmans

Renée in ’t Veld

Hoofdstuk 1

Van zwerver tot Führer der Duitsers

JEUGD IN OOSTENRIJK

‘Al tijdens zijn kinderjaren was hij heerszuchtig en lichtgeraakt’, zei Alois Hitler jr. over zijn halfbroer. ‘Hij had geen vrienden, hechtte zich aan niemand en kon zeer harteloos zijn. Over iedere kleinigheid kon hij in razernij ontsteken.’

Die halfbroer was de latere dictator Adolf Hitler, de man die een natie aan zich wist te onderwerpen, de gruwelijkste en wreedste oorlog van deze eeuw ontketende en miljoenen onschuldige mensen de dood in joeg.

Hij werd geboren op paasavond, 20 april 1889, in een herberg in het Oostenrijkse dorpje Braunau am Inn, als kind van een tot douanebeambte opgeklommen boerenzoon.

Deze Alois Hitler sr. was een indrukwekkend uitziende man, met een naar keizer Wilhelm gemodelleerd uiterlijk, en een manier van doen die naar zeggen van tijdgenoten respect afdwong. Klara Pölzl, de moeder van de latere Führer, was Alois’ derde vrouw. Zijn eerste echtgenote was veertien jaar ouder geweest dan hijzelf; de beide andere waren drieëntwintig jaar jonger. Door de jaren heen werd hij vader van negen kinderen, die lang niet allemaal uit huwelijksbanden voortkwamen.

Ook Alois zelf was een buitenechtelijk kind geweest. Wie zijn vader was, en dus de grootvader van Adolf Hitler, heeft nog niemand met zekerheid kunnen zeggen. Ook Peter Longerich, auteur van de recente biografie Hitler, houdt zich op de vlakte. Al in de jaren twintig deden geruchten de ronde, als zou de leider van de fel antisemitische NSDAP (Nationaal-Socialistische Duitse Arbeiderspartij) joods bloed door de aderen vloeien. Na de machtsovername in 1933 werden dergelijke beschuldigingen begrijpelijkerwijs binnen de rijksgrenzen veel minder gehoord. Buitenlandse bladen wierpen zich echter gretig op de vraag naar Hitlers afkomst.

Heinrich Himmler, die met het oog op zijn plannen voor een staatsgreep een ‘Führermap’ bijhield, liet in 1942 de Gestapo naspeuringen verrichten naar Hitlers afstamming. Veel belangwekkend materiaal wist de Gestapo niet bijeen te krijgen – maar dat dergelijke geruchten gevaarlijk konden zijn, besefte Hitler al veel eerder. In 1930 gaf hij opdracht aan partij-jurist Hans Frank om de kwestie uit te zoeken. Deze Frank, die later gouverneur-generaal van Polen werd en de bijnaam ‘de Slager van Polen’ kreeg, beschreef de toedracht na de oorlog vanuit zijn cel in Neurenberg. In het besef dat zijn executie nabij was, had hij zich tot het katholicisme bekeerd, en hij wilde nu zijn bekentenissen schriftelijk vastleggen. De uitkomst van het onderzoek behelsde volgens dit verslag van Frank, dat Hitlers grootmoeder kokkin was geweest bij de joodse familie Frankenberger te Graz – en dat het hoofd van deze familie haar alimentatie betaalde voor het kind waarvan ze in die periode beviel. De betalingen werden pas gestaakt, toen de jongen veertien jaar oud was.

De bevindingen van Hans Frank zijn nooit bevestigd. Te bewijzen valt zelfs niet eens, dat Hitlers grootmoeder, Maria Anna Schicklgruber, inderdaad te Graz als kokkin heeft gewerkt. Maar wat de precieze toedracht ook is, het is in elk geval alleszins aannemelijk, dat Hitler geen gerust hart heeft gehad over zijn onbekende grootvader. Zijn biograaf Waite wijst erop, dat Hitler zo vaak uitspraken deed als ‘de jood schuilt altijd in ons’, dat het waarschijnlijk wordt dat hij onder de angst geleden heeft zelf met joods bloed ‘besmet’ te zijn. Opmerkelijk is ook, dat hij in de Neurenberger Wetten van 1935 vast liet leggen dat joden geen vrouwelijk personeel beneden de 45 jaar mochten aannemen. Maria Anna Schicklgruber was 41 jaar oud geweest toen ze van Hitlers vader beviel.

Een reële mogelijkheid is voorts, dat Alois de zoon was van een zekere Johann Nepomuk Hüttler. Maria Anna trouwde met diens broer, Johann Georg, die later ook als officiële vader van Alois te boek zou staan. Maar het was Johann Nepomuk die tenslotte de jongen bij zich in huis nam. Alois koos Klara Pölzl tot zijn derde vrouw – en Klara was de kleindochter van deze zelfde Johann Nepomuk Hüttler. Als Hüttler (de naam werd destijds op uiteenlopende wijzen gespeld) inderdaad de vader van Alois was, kwam Adolf Hitler dus voort uit de band tussen Alois en de dochter van diens halfzus. Klara placht haar echtgenoot inderdaad ‘Oom’ te noemen.

Een gelukkig huwelijk was het niet. Alois was een strenge, autoritaire man; volgens tijdgenoten waren alle drie zijn opeenvolgende echtgenotes ongelukkig. Klara in het bijzonder had niet alleen te kampen met een huwelijk dat niet in de verte was geworden wat ze ervan gehoopt had, maar moest ook het verlies verwerken van vier van haar kinderen. De drie eerstgeborenen, Gustav, Ida en Otto, stierven binnen het tijdsbestek van een half jaar. Daarna was de beurt aan de zesjarige Edmund, een jonger broertje van Hitler. Om onduidelijke redenen woonde noch Alois, noch Klara de begrafenis bij. Adolf, elf jaar oud, stond eenzaam in een sneeuwstorm toe te kijken hoe Edmund ter aarde besteld werd. Zijn zusje Paula zou het langst leven van alle kinderen uit dit huwelijk: zij overleed in 1960 te Wenen. Er wordt wel beweerd, dat dit meisje zwakzinnig was. Niettemin had ze voldoende de beschikking over haar verstandelijke vermogens om zich een zelfstandig oordeel te vormen – tijdens de oorlog heeft zij enige tegenstanders van Hitler in bescherming genomen.

Met al deze voortijdige doden was het geen wonder, dat Klara angstvallig waakte voor de gezondheid van de kleine Adolf. Hij vormde het middelpunt van haar voor het overige zo weinig bevredigende bestaan. Adolf op zijn beurt was zeer gehecht aan Klara – ook later, toen hij rijkskanselier was, droeg hij overal haar portret met zich mee, en sprak hij met veel warmte over haar.

Tegenover de liefde die hij zijn moeder toedroeg, stonden de vrees en haat die hij voor zijn vader koesterde. ‘De grootste vijand van mijn jeugd’, noemde hij Alois. Volgens Alois jr., een zoon uit het tweede huwelijk van de douanebeambte, sloeg de oude Hitler er regelmatig op los. Hij sloeg de kinderen, de hond, en soms ook zijn vrouw. Alois jr. zou hij ooit bewusteloos hebben geslagen, terwijl hij Adolf eens, na hem afgetuigd te hebben, ‘voor dood liet liggen’. Adolf Hitler vertelde vele jaren later aan één van zijn secretaresses, dat hij ooit van zijn vader 230 stokslagen had gekregen.

De vroege dood van Alois Hitler sr. kwam dan ook als een bevrijding. Niet alleen kwam er nu een eind aan het geweld en de angst, maar bovendien werd Adolf verlost van zijn vaders bemoeiingen met zijn opleiding en de inrichting van zijn leven. Alois had geëist, dat zijn zoon de Realschule zou afmaken, zodat ook hij ambtenaar zou kunnen worden. Maar Adolf had zich een andere toekomst gedacht. Terwijl hij aanvankelijk op de lagere school goede cijfers had behaald en in het algemeen een gunstige indruk maakte op het onderwijzend personeel, ging het op de Realschule bergafwaarts met hem. Hij was lui en toonde weinig interesse. Hij bracht messen en andere wapens mee naar school. Leraren beschreven hem als eigenzinnig, arrogant en opvliegend.

Na de dood van zijn vader vormde een onduidelijke ziekte, die volgens zijn huisarts nooit bestaan heeft maar door hemzelf als longontsteking is omschreven, het voorwendsel om de school vaarwel te zeggen. Zijn moeder, altijd bezorgd om Adolfs gezondheid, stemde in.

Vanaf nu besteedde hij zijn tijd, na eerst tot in de middag uitgeslapen te hebben, aan opera- en museumbezoek, lezen, rondlopen in dandy-achtige kleding, het naschilderen van briefkaarten en schilderijen, en het ontwerpen van architecturale plannen voor de herbouw van Linz. Zijn moeder kocht een vleugel voor hem en betaalde pianolessen. In München liet hij zich enige kunstlessen geven.

Het was vreemd – terwijl Adolf aldus van het leven genoot en zich daarbij door zijn niet arme, maar evenmin welgestelde moeder liet onderhouden, kon hij woedend worden als hij anderen zag nietsdoen. Toen hij op een avond met zijn vriend Kubizek langs een café liep en twee jongemannen aan een tafeltje zag kletsen en wijn drinken, ontstak hij in hevige woede over deze ‘parasieten’, die hun tijd vermorsten met kletsen. Daarna liep hij verder en vervolgde zijn eigen, weinig nuttige bestaan.

In 1907 kwam een eind aan deze zorgeloze periode, toen Klara Hitler na een zwaar ziekbed overleed aan borstkanker. Hoe gedroeg Adolf zich tijdens haar ziekte? Volgens August Kubizek, zijn enige en zeer toegewijde vriend, bestierde Adolf in een groot blauw schort het huishouden, stond hij liefderijk klaar voor de geringste wensen van zijn moeder, en zorgde hij voor de jonge Paula. Maar volgens andere verslagen kwam Adolf niet eens over uit Wenen, waar hij op dat moment zijn bohémien-achtige bestaan op haar kosten voortzette, en overleed ze in zijn afwezigheid.

We weten van de huisarts, dr. Bloch, dat Adolf, of hij nu wel of niet tot Klara’s dood in Wenen bleef, diep getroffen was door het verlies. Nog nooit eerder, zei de arts, had hij een jongen zozeer gebroken gezien als Adolf was door de dood van zijn moeder.

Voorafgaand aan deze treurige gebeurtenis had Adolf Hitler een andere nare ervaring gehad; een teleurstelling, die hem diep raakte. Zijn moeder verkeerde in de veronderstelling, dat hij in de tijd van haar ziekte student was aan de Weense Kunstacademie. Maar Adolf, die altijd heilig overtuigd was geweest van zijn grote begaafdheden op artistiek gebied en al vroeg besloot kunstenaar te worden, was afgewezen wegens gebrek aan talent. Wel werd hem aangeraden een architectuurstudie te volgen – maar daarvoor moest hij een einddiploma middelbare school kunnen overleggen, en die mogelijkheid verviel dan ook voor Adolf Hitler. Misschien zou de geschiedenis heel anders zijn verlopen, als hij was teruggegaan naar school en vervolgens zijn leven had kunnen wijden aan zijn tweede liefde, de architectuur. Maar aan een terugkeer naar de schoolbanken viel niet te denken.

Adolf trok samen met Kubizek naar Wenen, waar hij leefde van een wezenpensioen en door zijn ouders en een oudtante nagelaten geld. Hij sliep uit, terwijl Kubizek vroeg opstond om naar het Weense conservatorium te gaan. Kubizek presteerde daar goed, en slaagde in juli 1908 met hoge cijfers voor het examen.

Kennelijk kon Adolf de discrepantie in beider succes moeilijk verdragen. Toen zijn vriend in november 1908 na een vakantie terugkeerde naar hun beider kamer, bleek Adolf spoorloos verdwenen. Hij had geen nieuw adres achtergelaten, zelfs geen afscheidsbriefje – niets. En dit gebeurde een maand nadat hem ten tweeden male toelating tot de Kunstacademie geweigerd was. Kubizek zou zijn jeugdvriend pas weer terug zien, toen die dictator van het Duitse Rijk was geworden.

In het volgende jaar verhuisde Adolf binnen Wenen van het ene onderkomen naar het andere. Met zijn verwanten onderhield hij zeer weinig tot geen contact. Hij was nu min of meer alleen op de wereld, en het geld raakte op. Tenslotte kwam Adolf Hitler, de man die later één der belangrijkste staatslieden ter wereld zou worden, terecht in een tehuis voor daklozen. De jonge man met de grootse plannen, en het heilige geloof in zijn eigen bijzondere talenten en superioriteit, was verworden tot een verschoppeling, een meelijwekkende zwerver. Hoewel hij eerder toegetreden was tot de Antisemitische Bond en gretig antisemitische pamfletten las, liet hij zich nu de steun welgevallen van de joodse familie Epstein, aan wier liefdadigheid het bestaan van het opvangtehuis te danken was. Hier vond hij het onderdak en voedsel, dat hij behoefde.

Rond kerstmis 1909 had hij het geluk weer even aan zijn zijde: hij ontving een geldbedrag van een tante en kon verhuizen naar het aanmerkelijk comfortabeler ‘Männerheim’ aan de Weense Meldemannstrasse. Hier bleef hij meer dan drie jaar, kennelijk tevreden met het marginale bestaan dat hij leidde.

Hitler, die er gedurende de meeste perioden in zijn leven veel waarde aan hechtte om goed verzorgd en onberispelijk gekleed voor de dag te komen, liep tijdens het dieptepunt van zijn zwerversbestaan rond met lang haar, een vettige hoed en een ook naar de maatstaven van zijn lotgenoten zeer vies hemd. In het ‘Männerheim’ ging zijn situatie er iets op vooruit. Om inkomsten te vergaren vervaardigde hij kopieën van prentbriefkaarten en andere afbeeldingen die hij, voor een bescheiden bedrag, wist te slijten aan joodse kunsthandelaars. Een rijk bestaan leidde hij niet, maar evenmin was hij in deze periode straatarm. Hij besteedde meer aandacht aan zijn uiterlijk en verzorgde zich beter. Niettemin schilderde hij nooit meer dan absoluut nodig was. Evenmin probeerde hij op andere wijze hogerop te komen in de wereld. Als altijd had hij ambitieuze plannen in ruime voorraad, maar serieuze pogingen om iets van zijn leven te maken bleven ten enen male achterwege.

Pas in 1913 zei hij het ‘Männerheim’ vaarwel. Hij verliet Wenen, en zelfs Oostenrijk. Zelf heeft Hitler als reden voor zijn vertrek opgegeven, dat hij ernaar verlangde om in München te zijn, in zijn ‘moederland’ Duitsland. Bovendien wilde hij in die stad de Kunstacademie bezoeken.

Dat is mogelijk – maar er zou ook een samenhang kunnen bestaan met het feit, dat hij op dat moment gezocht werd als deserteur uit het OostenrijksHongaarse leger. In 1909 had hij in dienst gemoeten. Hitler had zich echter nooit gemeld.

De autoriteiten wisten hem te achterhalen. Nadat men achter zijn verblijfplaats was gekomen, werd hij in januari 1914 te München door de Duitse politie gearresteerd. Hitler schreef een lange, niet geheel met de feiten strokende brief aan de autoriteiten in Linz. Zijn verklaring werd geaccepteerd – hij kreeg geen straf en mocht zich alsnog als gewoon rekruut melden te Salzburg. Daar werd hij te zwak voor de militaire dienst bevonden; als vrij man kon hij terugkeren naar zijn huurkamer in München.

Hitler leefde hier zonder veel moeite van het geld, dat hij met zijn aquarellen wist te vergaren. Het bestaan dat hij leidde was eenzaam, maar eenvoudig. Dat het niet al te veeleisend was, had belangrijke voordelen – aan de andere kant verlangde hij nog steeds naar een groots en meeslepend leven en daarvan was vooralsnog geen sprake.

Zijn marginale bestaan zou zich zo misschien nog wel jaren en jaren hebben kunnen voortslepen – als in augustus 1914 niet plotseling de oorlog was uitgebroken. In Mein Kampf schreef Hitler over dit moment:

‘Ik schaam me ook nu niet om te zeggen dat ik, overweldigd door een stormachtig enthousiasme, op mijn knieën neerzonk en de Hemel uit een overvol hart dankte, dat mij het geluk geschonken was om in deze tijd te mogen leven.’

In het Oostenrijkse leger had hij, naast Tsjechen en joden, niet willen vechten – voor Duitsland was hij bereid zijn leven te geven.

Maar juist deze man zou niet, zoals talloze andere jonge mannen, sneuvelen. De vrijwilliger Hitler meldde zich op 16 augustus bij het 16e Reserve-Infanterie-Regiment. Daarmee begon een periode die hij, anders dan men zou verwachten, later zijn ‘enige zorgeloze jaren’ heeft genoemd.

Al in oktober van dat jaar, na een noodgedwongen veel te korte voorbereiding, werd zijn regiment naar het front gestuurd. Met een verbazingwekkende hoeveelheid geluk, dat in hem dan ook de overtuiging wekte dat de Voorzienigheid aan zijn zijde stond, overleefde Hitler de vele, gruwelijke gevechten – bij Ieper, aan de Marne, aan de Somme. Zijn kameraden vielen in groten getale, maar hij bleef keer op keer gespaard. En dit, terwijl zijn speciale functie hem dikwijls aan extra gevaar blootstelde – als boodschapper moest hij via soms levensgevaarlijke routes berichten heen en weer brengen tussen front en commandoposten.

In tegenstelling tot de wijze waarop hij zich tot dan toe in het leven had gehandhaafd, betoonde Hitler zich als militair zowel plichtsgetrouw als bijzonder moedig. Al op 2 december 1914 werd hem het IJzeren Kruis tweede klasse toegekend; in de zomer van 1918 volgde zelfs het IJzeren Kruis eerste klasse, dat zeer zelden toeviel aan gewone soldaten. Over de precieze aanleiding voor de toekenning van het IJzeren Kruis eerste klasse heeft Hitler nooit met een woord gerept. Bekend is, dat het zijn joodse regimentsadjudant Hugo Gutmann was, die hem voor de hoge onderscheiding voordroeg. Politieke tegenstanders beweerden na de oorlog, dat Hitler geen recht had om het Kruis te dragen. Toen een krant schreef, dat hij zich tijdens de oorlog laf had gedragen, spande Hitler in 1932 een proces aan wegens laster, en won dit. Tegenover een handvol van dergelijke, negatieve berichten staan zeer veel gunstige verklaringen. Er bestaat dan ook weinig gegronde twijfel aan Hitlers heldhaftigheid in deze periode.

Zijn omgang met de andere soldaten liet daartegenover te wensen over. Hij zonderde zich in hoge mate van zijn kameraden af en werd doorgaans vreemd gevonden. Hij had een enkele goede vriend, maar was over het algemeen impopulair. Misschien lag het aan zijn verhouding tot medesoldaten dat Hitler, ondanks zijn grote inzet en moed, nooit tot een hogere rang opklom dan die van korporaal. Tijdens de processen van Neurenberg verklaarde een officier, dat men destijds ‘geen leiderskwaliteiten in hem had kunnen ontdekken.’ Hitler zag dat reeds toen anders: hij voorspelde zijn medesoldaten, dat hij eens over hen zou heersen, en dat hij korte metten zou maken met de joden.

In oktober 1916 raakte hij tijdens een gevaarlijke missie gewond aan zijn linkerdij. Hitler wilde zo snel mogelijk terug naar het front, en deed dat enige maanden later. Vlak voor het einde van de oorlog raakte hij opnieuw gewond: in de slag bij Ieper werden zijn ogen aangetast door mosterdgas. Hij was bijna geheel blind en moest in een legerhospitaal worden opgenomen.

Hitler vreesde zijn gezichtsvermogen nooit meer terug te krijgen en voortaan door het leven te moeten als ‘blinde kunstschilder’. Maar zijn ogen herstelden zich – al schreef hij in Mein Kampf, dat op het moment dat hij hoorde van de wapenstilstand, alles ‘opnieuw zwart voor zijn ogen’ werd, waarna hij op de tast terugkeerde naar de ziekenzaal, zich op bed wierp en zijn gezicht in de kussens verborg. Het was in datzelfde ziekenhuisbed dat hij, naar hij later zei, stemmen hoorde – stemmen, die hem opriepen om zijn ‘moederland’ Duitsland te verlossen van de joden.

OPMARS NAAR DE MACHT

Ook toen de oorlog voorbij was, bleef Hitler voor het leger werken. Maar nu in een andere hoedanigheid: hij werd ‘Vertrauensmann’ ofwel spion, voor een afdeling die suspecte politieke groeperingen in de gaten moest houden. Zo bezocht hij in september 1919 in opdracht van het Reichswehrgruppenkommando 4 een bijeenkomst van de fel racistische Duitse Arbeiderspartij – suspect, niet om dat racisme, maar om haar socialistische karakter. Tijdens deze bijeenkomst sprak een hoogleraar de wens uit, dat Beieren zich van het Rijk zou afscheiden. Hitler viel de spreker met grote heftigheid aan, en zo intens was zijn woedende betoog, dat de man de zaal uitliep. Een paar dagen later ontving Hitler een uitnodiging om een bestuursvergadering bij te wonen van de kleine, nog onbetekenende partij. Nog twee dagen later sloot hij zich aan als zevende lid van haar Comité.

De eerste keer dat hij zelf, voor de partij waar hij voortaan deel van uitmaakte, een publiek toesprak werd geen succes. Dat succes zou echter gaandeweg komen, in steeds overweldigender mate. En dat niet alleen – Hitler wist bovendien in de loop der tijd de leiding van de partij meer en meer naar zich toe te trekken.

Die partij groeide. Begonnen met een handvol leden en een paar marken in kas, dijde zij uit tot een belangrijke beweging – spoedig onder de nieuwe naam Nationaal-Socialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP).

Dat proces verliep niet zonder horten en stoten. Zo stortte de partij eind 1923 tijdelijk ineen, na een onberaden stap. Wilde Hitler in dat jaar werkelijk de macht grijpen? Of voelde hij zich door de omstandigheden, en door zijn aanhangers, gedwongen? ‘Ik kan rustig bekennen dat ik van 1919 tot 1923 aan niets anders dan een staatsgreep heb gedacht’, zei hij later.

Op 8 november van dat jaar omsingelde hij met zijn SA (de Sturmabteilung) de zaal waarin de staatscommissaris van Beieren, Gustav von Kahr, op dat moment het woord voerde. Met getrokken pistool sprong Hitler op tafel en maakte zijn eisen bekend. Toen hij even later met Kahr en enige anderen alleen was, zei hij dat één van de kogels voor hemzelf bestemd was: ‘Als de overwinning morgenmiddag niet behaald is, ben ik een lijk.’

In de ochtend van de volgende dag marcheerden Hitler en de zijnen op naar het centrum van de stad. In een smalle straat stuitten de nazi’s op de politie. Er werd geschoten – de man naast Hitler viel getroffen neer. Ook de partijleider zelf viel – volgens sommigen doordat de geraakte man hem in zijn val meesleepte, volgens anderen omdat hij zo snel mogelijk dekking probeerde te zoeken. Volgens twee ooggetuigen was hij in elk geval de eerste die terugging. Hitler sprong in een auto en vluchtte naar het huis van partijgenoot Ernst Hanfstaengl, ten zuiden van München. Daar, verslagen en wanhopig, nam de drang tot zelfvernietiging bezit van hem. De voorman van de NSDAP bleef met zelfmoord dreigen tot mevrouw Hanfstaengl zijn revolver in een vat met meel wierp. Op 11 november gaf Hitler zich over aan de politie. De strafzaak die volgde, verliep gunstig voor hem. De president der rechtbank, en zelfs de officier van justitie, pakten de verdachte niet te hard aan – zij konden wel begrip opbrengen voor diens politieke overtuigingen. Uitzetting uit Duitsland van de vreemdeling was in een dergelijk geval verplicht – maar in plaats daarvan werd hij veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf. Van die vijf jaar hoefde hij uiteindelijk maar negen maanden uit te zitten, en dat in alleszins geriefelijke omstandigheden. Hitler mocht uitslapen tot in de middag, wanneer in zijn dienst gestelde medegevangenen hem ontbijt op bed serveerden. Hij las en praatte tot middernacht. Aan Rudolf Hess dicteerde hij de tekst van een boek, dat Vier en een half jaar strijd tegen leugens, domheid en lafheid moest gaan heten, maar uiteindelijk als Mein Kampf op de markt kwam. Volgens Ernst Hanfstaengl zag zijn cel eruit als een delicatessenwinkel – vol met bloemen en fruit en wijn die hem door bewonderaars waren geschonken.

Toen hij uit dit prettige bestaan vrijgelaten werd, wachtte hem een moeilijke taak – zijn NSDAP moest opnieuw opgebouwd worden. Aan dit belangrijke doel wijdde hij zich in de jaren die volgden. Hierbij werd zijn persoonlijk charisma een steeds belangrijker factor – het was de persoon Hitler, die de grote aantrekkingskracht vormde van de partij, het waren zijn vurige en gepassioneerde toespraken, die duizenden tot grote hoogten van opwinding wisten te brengen en talloze Duitsers ertoe brachten hun leven voor de NSDAP-idealen te willen geven. Hitler wàs de partij.